Kerkenvisie Amstelveen

hoofdstuk 10

50

opbrengsten en ideeën

De participatieve opzet van het Kerkenvisietraject in Amstelveen heeft ‘onderweg’ al veel opgebracht. Het gesprek tussen kerkbesturen en andere eigenaren van kerkgebouwen en de gemeente Amstelveen is op gang gekomen. Er is onderling begrip ontstaan. Toekomstverwachtingen zijn gedeeld en voor de stad in beeld gebracht. Hierop is gereflecteerd en over gebrainstormd door zowel ambtenaren en bewoners van Amstelveen als partijen, erfgoedorganisaties en ondernemers. Tenslotte hebben diezelfde kerkeigenaren gezamenlijk en met de gemeente Amstelveen alle uitkomsten besproken en vooruit gekeken naar goede vorm van samenwerking, om het toekomstperspectief van de Amstelveense kerkgebouwen en -gemeenschappen te vergroten. Op deze manier zijn er samen de eerste stappen gezet. Om tot een duurzaam toekomstperspectief voor het religieus erfgoed te komen is een langere adem nodig, waarbij een

goede samenwerking van essentieel belang is. De volgende inzichten, inclusief kansen en bedreigingen, zijn vanuit het gemeentelijk perspectief de opbrengst uit dit proces en vormen input voor de visie en het bijbehorend actieplan voor de volgende fase.

opbrengsten en ideeën Toekomstig langdurig religieus gebruik voor veel kerken onzeker Voor veel kerkgemeenschappen is de toekomst onzeker, dat geldt ook voor de Amstelveense kerkgemeenschappen. De religieuze gemeenschappen in Amstelveense kerkgebouwen worden veelal voor een structureel deel geleid en gerund door betrokken vrijwilligers. Het aantal betaalde krachten verschilt sterk per gemeenschap, van geen tot meerdere voltallige fte's. Een aanzienlijk deel van de (met name kleinere) gemeenschappen kent een relatief hoge gemiddelde leeftijd, krimpt en jonge aanwas stagneert of neemt af. Deze ontkerkelijkingstrend is al enige tijd gaande in Amstelveen. In 2020 was 38% van de kerkgebouwen in Amstelveen buiten religieus gebruik (landelijk is dit percentage 25 %). Uit gesprekken met kerkbesturen kwam naar voren dat er slechts voor één kerkgebouw met

zekerheid werd gesteld dat het over 15 jaar nog in religieus gebruik zou zijn. De andere besturen geven aan hierover onzeker te zijn. De verwachting is dat over 15 jaar tenminste zowel de katholieke gemeenschap en de protestante gemeenschap tenminste 1 kerkgebouw in religieus gebruik hebben in Amstelveen.

1.

laatste kerkdienst Sint Annakerk (2011)

opbrengsten en ideeën

Krimpende kerkgemeenschappen zijn zoekend Krimpende kerkgemeenschappen gaan verschillend om met de gestage afname van het vertrouwde aantal dienstbezoekers en activiteiten. Veelal worden geleidelijke veranderingen ingevoerd. Jeugdactiviteiten nemen af. Ook voelt de kerkzaal te groot voor een steeds kleiner groepje. Een steeds kleiner wordend team van vrijwilligers gaat steeds meer doen en kan lastig opvolgers vinden. De inkomsten uit collectes worden lager en het gebouw wordt steeds minder gebruikt. Sommige kerkbesturen proberen het gebouw te verhuren, of de pastorie of nevenruimte, om voor de buurt of op andere wijze van betekenis te zijn en ook om de doorlopende kosten te dekken.

52

Het nadenken over de toekomst is een zoekproces, met voor de meeste

leden van de kerkgemeenschappen een emotionele lading. Zij en hun (groot)ouders en kinderen soms, zijn in de kerk gedoopt, getrouwd en hebben er afscheid genomen van geliefden. De onderlinge band binnen een gemeenschap voelt als een warm bad. Tenslotte gaan de verschillende geloofsrichtingen anders met de krimp om. De meeste kerkgemeenschappen maken onderdeel uit van een groter landelijk verband. Zo hebben bisdommen van de katholieke kerk een eigen krimpstrategie ontwikkeld. Lokale kerkgemeenschappen hebben hier wisselend houvast aan en/of worstelen soms ook met deze ‘hoog over’ voorschriften die in hun ogen niet altijd voldoende aansluiten bij de lokale toekomstidealen voor de kerk. Ook de PKN kerken hebben te maken met een teruglopend ledenaantal en kerkbezoek waarbij de landelijke

2.

organisatie ondersteunt. Dit geldt eveneens voor de kerken die onderdeel uitmaken van de NieuwApostolische Kerk.

2.

Hoge woning- en grondprijzen bedreiging Kerkbesturen geven aan dat de afname van jonge gezinnen uit hun kerkgemeenschap versneld wordt door het gebrek aan beschikbare en betaalbare woningen voor jonge gezinnen in Amstelveen. Zij trekken noodgedwongen de stad uit. Dit heeft vervolgens grote impact; de jeugd is immers de toekomst.

De meeste kerkgenootschappen vinden het interessant om passende nevenbestemmingen te vinden en/ of uit te breiden. Op dit moment is het aanbod van te huur aangeboden ruimten in kerken niet erg inzichtelijk.

De andere zijde van de hoge woning- en grondprijzen is dat kerkbesturen met enige regelmaat worden benaderd door projectontwikkelaars. De ontwikkelaars hebben interesse om kerkgebouw(en) en grond te kopen en te transformeren naar, hoofdzakelijk, woningbouw.

zowel de projectontwikkelaar, als vanuit het perspectief van de stad. Onduidelijkheid over de mogelijkheden leidde tot tumult over en weer. Om dit in de toekomst te voorkomen, worden belangen en wensen vanuit de gemeente in deze visie bespreekbaar gemaakt, en de uitgangspunten opgeschreven.

3.

De Synagoge Amstelveen gesloopt (2017) voor woningbouw

In het verleden hebben transacties die op deze wijze zijn ontstaan een aantal malen geleid tot suboptimale uitkomsten voor praten over en kijken naar de toekomst

De Carmelkerk gesloopt (1994) voor woningbouw

Waardering en gevoel stakeholders bij religieus erfgoed

54

opbrengsten en ideeën

Uit landelijk onderzoek blijkt dat niet alleen leden van een kerkgemeenschap zich verbonden voelen met een kerkgebouw. Kerktorens zijn bakens in de buurt en de stad. Veel bewoners gingen vroeger naar de kerk en hun ouders ook. Eens per jaar – vaak met kerst - gaan ze nog. Dan puilen de kerken uit. Of ze bezoeken de kerk tijdens een culturele aangelegenheid, bijvoorbeeld voor een concert. Monumentale kerkgebouwen zorgen voor bezieling van wijken en dorpen. Mensen genieten in een steeds sneller veranderende wereld van de schoonheid van deze gebouwen en van het gevoel van verbinding met een rijk verleden. Dit vertaalt zich ook in financiële waarde. Woningen en andere gebouwen in een wijk worden aantrekkelijker gevonden,

rondom dit monumentale erfgoed, en worden hoger gewaardeerd. Als een kerk te koop komt, ontstaat vaak veel commotie in de buurt. Bij bewoners en anderen spelen emoties en zij zien graag dat kerkgebouwen publiek toegankelijk blijven. Als plaats van ontmoeting, met het liefst een maatschappelijke functie.

2.

kerkinterieur, wanneer het gebruik wijzigt. Om het kerkgebouw als zodanig langer te benutten zou de wens kunnen ontstaan om het (monumentale) interieur aan de eisen van de tijd en het gebruik aan te passen. Het is van belang om hier in goed overleg naar te kijken, en de verschillende belangen in goed overleg af te wegen.

4.

Cultuurhistorische waardering en bescherming religieus erfgoed op orde Amstelveen bezit een bijzondere, zeer waardevolle en gewaardeerde collectie religieus erfgoed, zoals hierboven en in hoofdstuk 4 omschreven. Deze collectie is goed beschermd door de toekenning van ofwel een rijks- (4) of een gemeentelijke monumentale status (9) aan de 16 kerken. Er zijn, na toekenning van de status gemeentelijk monument aan de Immanuelkerk, geen kerken meer die hiervoor in aanmerking komen. Tijdens het Kerkenvisie onderzoek is dit vastgesteld.

Tijdens de workshops met ambtenaren, partijen uit de stad als erfgoedorganisaties en ondernemers en bewoners in Amstelveen werd dit beeld onderschreven. Het overgrote deel van de deelnemers pleit voor het koesteren van de kerkgebouwen, ook wanneer de religieuze functie vervalt. De wens is om ze voor de toekomst van Amstelveen als ontmoetingsplaatsen met een geheel of deels nieuwe invulling te bewaren. Om dat te bereiken, zullen we met elkaar naar oplossingen moeten zoeken. Een goed voorbeeld hiervan is het aanpassen van een

Dit betekent dat het religieuze erfgoed een sloopbescherming geniet en dat alleen in nauw overleg en middels een omgevingsvergunning wijzigingen aan het gebouw mogelijk zijn. poll als onderdeel van een participatieronde

Daarnaast is voor alle kerkgebouwen met een religieuze functie een maatschappelijke bestemming opgenomen in het bestemmingsplan. Met het koesteren van de maatschappelijke bestemming worden herbestemmingen waarmee grootschalige wijzigingen gepaard gaan, en de kerk een private bestemming krijgt, voorkomen. Slechts bij indiening van een verzoek tot wijziging van de bestemming kan hiervan, via de weg van besluitvorming door de gemeenteraad, worden afgeweken.

5.

Belangrijk is om het belang en de waarden die het religieus erfgoed vertegenwoordigt nadrukkelijk in de verschillende relevante onderdelen van de omgevingsvisie te verankeren.

monumentschildje

Vraag naar kerkgebouwen voor religieus gebruik

56

opbrengsten en ideeën

Een aantal (internationale) kerkgemeenschappen in Amstelveen is actief op zoek naar permanente huisvesting en wil graag een kerkgebouw kopen. Niet alle kerkelijke of andere geloofsgemeenschappen krimpen en/of huizen in kerkgebouwen. Typerend voor Amstelveen is een grote internationale populatie, waaruit een waaier aan religieuze gemeenschappen is voortgekomen. Deze gemeenschappen zijn veelal stabiel of groeiend. Voorbeelden hiervan zijn de Koreaanse, Indonesische en Japanse gemeenschap. Zij zijn op allerlei wijzen gehuisvest. Zo maakt de Koreaanse gemeenschap medegebruik van de Immanuelkerk op een verhuurbasis. En kerkt de Japanse gemeenschap op zaterdagen in de Titus Bransdsma Kerk. Een aantal

gemeenschappen speurt, soms al jaren, naar een eigen kerkgebouw. Ook zijn er een beperkt aantal groeiende geloofsgemeenschappen met een niet-internationale achtergrond, die nu in een school of een ander soort gebouw zijn gehuisvest. Zij geven aan mogelijk ook interesse te hebben in het delen of zelf betrekken van bestaande kerkgebouwen.

6.

Krachten bundelen biedt kansen De meeste kerkbestuurders geven aan in hoge mate op hun eigen gemeenschap gericht te zijn. Het is al een uitdaging om de eigen vraagstukken het hoofd te bieden. Bovendien is er vaak sprake van een overkoepelende landelijke organisatie, die ook om afstemming vraagt. Er bestaat in Amstelveen sinds januari 2021 geen platform meer waar kerkbesturen elkaar structureel ontmoeten. De relatie van kerkbesturen met de burgerlijke gemeente Amstelveen, loopt meestal via de lijnen van specifieke vraagstukken. Bijvoorbeeld op het gebied van parkeren of over een gewenste wijziging aan het monumentale pand. In het algemeen wordt deze relatie als prettig en constructief ervaren.

Titus Brandsma-kerk

Incidenteel hebben in het verleden bijeenkomsten plaatsgevonden op uitnodiging van de gemeente Amstelveen met de burgemeester. De meeste kerkbesturen stellen prijs op dit overleg. Door de scheiding van kerk en staat bestaat er van nature geen hechte relatie tussen kerken en gemeente Amstelveen. In de afsluitende bijeenkomst werd inzichtelijk dat zowel kerkbesturen als de gemeente Amstelveen zien dat zij baat kunnen hebben bij gemeenschappelijke initiatieven. Nut en noodzaak van een gezamenlijke taskforce Toekomst kerken in Amstelveen (o.i.d.) werd breed onderschreven. Een eerste opbrengst van deze samenwerking is een kerkgenootschap dat getipt werd tijdens het Kerkenvisietraject over de mogelijkheid om een

2.

subsidie aan te vragen voor een haalbaarheidsonderzoek naar neven- of nevenbestemmingen. Inmiddels is de subsidie aangevraagd en toegekend en is het onderzoek gestart.

7.

58

opbrengsten en ideeën

Duurzaamheid Tijdens het Kerkenvisie-onderzoek is de kerkeigenaren aangeboden om een duurzaamheidsscan te laten uitvoeren, zie voor de uitkomsten hoofdstuk 7 en de bijlage ‘Analyse Duurzaamheidsscans’. Vaak worden kerkgebouwen, buiten de wekelijkse kerkdiensten, minimaal benut, omdat het comfort te wensen overlaat en/of omdat de elektriciteits- en stookkosten zo hoog zijn, dat verhuur niet opweegt tegen de opbrengsten. Uit de 8 inventariserende onderzoeken die in Amstelveen gedaan zijn naar kerkgebouwen met een religieuze functie blijkt, in meer of mindere mate dit beeld. Door middel van een aantal stappen, kunnen verbeteringen worden aangebracht. Met name de jongere kerken (bouwjaar na 1960) beschikken over bouwsystemen die veelal makkelijker te isoleren zijn en de

installatietechnische basis is veel geschikter voor een duurzamer concept.

8.

Kansen in relatie tot de toekomst van de stad In Amstelveen bestaat een grote druk op beschikbare ruimte om alle gewenste functies voor de stad in onder te brengen. Het deels of geheel vrijkomen van grote, vaak centraal in stadsdelen gelegen kerkgebouwen, kan dan ook kansen bieden. Daarnaast spelen een aantal grote thema’s voor de stad die een directe connectie hebben met het kerkenvraagstuk.

Hoewel verschillende kerkeigenaren hebben aangegeven concrete plannen hebben om met de adviezen uit de rapportage aan de slag te gaan, blijft het een kip-ei dilemma wanneer en welke investeringen gedaan zullen worden. Wanneer de intensiviteit van het gebruik achter blijft, zal er geen aanleiding zijn investeringen te doen in het verlagen van de stookkosten. Wanneer het comfort te wensen overlaat, en de stookkosten onevenredig hoog, zal het gebruik niet toenemen. Om deze cirkel-redernering te doorbreken, zullen stappen gezet moeten worden. De inventariserende duurzaamheidsscan, met de tabel met een overzicht van de mogelijkheden, de opbrengsten daarvan, de kosten, de terugverdientijd en de eventuele vergunningplicht, kunnen daarin helpen.

Het strategisch belang van ontmoetingsplekken Een stad is succesvol, bij de gratie van de mate waarin men elkaar kan ontmoeten. Landelijk dringt het besef bij steeds meer steden door dat kerkgebouwen unieke ontmoetingsplaatsen zijn op centrale locaties. En dat je deze ruimtes nooit meer terug kunt krijgen als je ze onomkeerbaar herbestemt, zoals bijvoorbeeld naar woningen. Het coronavirus heeft laten zien dat de zonnepanelen op de Immanuelkerk

toekomst onvoorspelbaar is. Misschien zullen er wel nieuwe virussen komen, die ons dwingen om op langere termijn meer afstand te houden. Kerkgebouwen kunnen daarvoor wellicht een oplossing bieden. Of er kunnen nieuwe, aanvullende vormen van spiritualiteit ontstaan, die om een plek vragen. Kerkgebouwen kunnen met hun verstilde ruimte ook een tegenwicht bieden aan een steeds meer verdichtende en drukker wordende stad. Strategisch bezien is het verstandig om hier een visie op te ontwikkelen en om actief dit belang voor de stad te borgen.

•

Maatschappelijk vastgoed In Amstelveen is gekozen voor strategisch maatschappelijk vastgoed in eigendom. Om voor deze wezenlijke functies voor de stad, niet afhankelijk te zijn van de markt voor huisvesting. Er zijn veel argumenten om naar kerkgebouwen te kijken voor het (deels) onderbrengen van deze functies.

•

•

• •

•

•

•

Amstelveen groeit en heeft meer woningen nodig. Voor deze groei zijn ook meer maatschappelijke voorzieningen nodig. Ruimte is schaars in Amstelveen. De gedachte vanuit het sociaal domein is om in wijken centrale plekken te maken waar maatschappelijke voorzieningen samenkomen, mensen elkaar kunnen ontmoeten. Uit het Kerkenvisie onderzoek blijkt dat kerkgebouwen op termijn geheel of gedeeltelijk vrij gaan komen de komende jaren De gemeente Amstelveen en haar bewoners willen dat het religieuze erfgoed een duurzaam toekomstperspectief krijgt/behoudt - het liefst als openbare plek en/of ruimte. Kerken zijn ontmoetingsruimten die qua locatie centraal in wijken liggen, juist om voor iedereen bereikbaar te zijn; hierdoor minder

reisbewegingen hoeven plaats te vinden, wat bijdraagt aan duurzaamheidsdoelstellingen.

9.

Het is een win-win-win situatie om in de tijd toe te werken naar een model, waarbij kerkgebouwen een nieuwe invulling krijgen in wijken door de maatschappelijke functies hierin onder te brengen. De kerken krijgen dan hun oorspronkelijke ontmoetingsfunctie weer terug. Voor de maatschappelijke functies, inclusief de extra behoefte door groei van de stad, zijn dan per saldo minder m2 nodig dan nu, door verdichting in de bestaande kerkgebouwen. Door maatschappelijke functies op deze wijze te herschikken vallen minder interessante gebouwen, die nu dienstdoen als maatschappelijk vastgoed en dikwijls wel rondom de stadskern liggen, vrij. Deze plekken kunnen wellicht omgezet worden in extra locaties voor nieuwe woningen.

60

opbrengsten en ideeën

Deze ambitieuze integrale benadering is een meerjarenpunt op de horizon waar je naartoe beweegt. In de tijd groei je hierin. Dit traject dient in nauw overleg en in overeenstemming met de kerkeigenaren plaats te vinden. Een aantal kerkeigenaren heeft aangegeven hiervoor open te staan. Zij willen liever vanuit het ‘van betekenis kunnen zijn’ naar de toekomst kijken, dan allen vanuit ‘de stenen’. Een voorbeeld van een kerk die al een eerste stap heeft gezet op dit pad is het Apostolisch Genootschap. Zij delen hun gebouw reeds met Stadsdorp Elsrijk. Overkapping A9 en andere toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen Al jaren vindt door en met Rijkswaterstaat de voorbereiding en uitvoering van de overkapping van de A9 plaats. Als dit grote project is voltooid, zullen de beide stadsdelen van Amstelveen die nu nog door de A9 worden gescheiden, verbonden worden.

Middenin deze toekomstige parkachtige strook ligt straks de Annakerk, die nu tegen de A9 aanligt. De Annakerk is reeds herbestemd, tot bierbrouwerij, horeca en plek om elkaar te ontmoeten voor allerlei maatschappelijke en culturele activiteiten. Deze plek heeft de potentie om een bruisend middelpunt te gaan vormen van het nieuwe stuk stad. Hiervoor is ook reeds afgesproken met Rijkswaterstaat dat de gemeente Amstelveen het eerste recht van koop voor dit kerkgebouw heeft. Om veilig te stellen dat deze belangrijke toekomstige ontwikkeling succesvol kan zijn, is het slagen van deze koopstrategie een voorwaarde.

2.

Internationale gemeenschap onderdeel van Amstelveense identiteit Als eerder genoemd, zoeken internationale kerkgemeenschappen gebouwen. 19% van de Amstelveense inwoners heeft een niet-Nederlands paspoort1. Deze groep heeft behoefte aan maatschappelijke voorzieningen, en aan ruimte voor ontmoeting en samenkomst. Tegelijkertijd bestaat de wens tot een betere integratie in de Amstelveense samenleving. De samenwerking met kerkgemeenten met een kerkgebouw, is aanbevelingswaardig en biedt kansen op verschillende fronten.

9.

Tijdens het Kerkenvisietraject reageerden kerkeigenaren doorgaans zeer positief op de oproep van de gemeente Amstelveen om in gesprek te gaan. De gesprekken zelf verliepen ook prettig. Er is echter af en toe ook aandacht voor verschillen in belangen.

optreden harmonieorkest Urbanuskerk Amstelveen

Het is zaak om ook in de komende tijd de ruimtelijke ontwikkelingen van de stad en de samenhang met deels of geheel vrijkomende kerken nauw in de gaten te houden. En om hierin proactief, met kerkeigenaren samen, actie te ondernemen.

Dat de gemeente Amstelveen het initiatief heeft genomen om een Kerkenvisie te ontwikkelen - terwijl deze gebouwen niet in eigendom van de gemeente Amstelveen zijn, maar van de kerkeigenaren – kan vreemd voelen voor de eigenaren. Soms ervaren zij ook last van de regels van de gemeente, zoals beperkende voorschriften voor het aanpassen van monumentale gebouwen. Meestal echter, kom je daar samen goed uit. Ingewikkelder kan het worden als het gaat om het afstoten van kerkgebouwen en wat vervolgens is toegestaan na verkoop. De financiële

1

Visie Amstelveen ontmoet elkaar, gemeente Amstelveen. pag. 11

Verschillen in belangen

visual overkapping A9 met de Annakerk

waarde van een kerkgebouw en bijbehorende grond etc. kan sterk toenemen als de gemeente Amstelveen de bestemmingsplanmogelijkheden verruimt. Als bijvoorbeeld het realiseren van woningen in het gebouw wordt toegestaan of zelfs sloop en opvolgend nieuwbouw. Voor sommige kerkgenootschappen is dit erg belangrijk, om het geld te investeren voor het instandhouden van de geloofsgemeenschap. In dit geval kan het belang van de kerkgemeenschap tegenstrijdig zijn met dat van de stad. Als de gemeente Amstelveen juist de maatschappelijke ontmoetingsruimte van een leegkomend kerkgebouw nieuw leven wil inblazen voor de stad, dan zal zij niet aan deze bestemmingsplanwijziging meewerken. Kerken geven aan aandacht te vragen voor eventuele extra beperkingen die de stad kan gaan opleggen als gevolg van de Kerkenvisie, die op deze wijze voor hen nadelig zou kunnen uitpakken. De gemeente

2.

Amstelveen stelt belang in het behoud van de maatschappelijke functies van de kerkgebouwen, terwijl kerkeigenaren daarmee de eventuele opbrengst bij verkoop ziet dalen. Wanneer herbestemmingen buiten de maatschappelijke functie bij voorbaat niet mogelijk zijn, zal het kerkgebouw bij verkoop naar verwachting minder opbrengen. Kortom, om hier samen uit te komen, is goed overleg en begrip over en weer noodzakelijk.

10.

62

opbrengsten en ideeën

Strategisch gepositioneerde kerkgebouwen Tijdens de participatie kwam naar voren dat we ons als gemeente extra hard moeten maken voor de meest waardevolle kerken. Kerkgebouwen die nooit verloren mogen gaan voor de stad, die kernkwaliteiten bezitten voor het stedelijk landschap en voor de inwoners van de stad. De waarde kan gevormd worden door de architectuurhistorische, stedenbouwkundige en cultuurhistorische waarden, maar ook het gebruik en de ligging spelen hier een rol in. In het verleden zijn tenminste vier kerkgebouwen in Amstelveen gesloopt. Op dit moment zijn 6 van de 16 overgebleven kerkgebouwen

herbestemd. In totaal zijn er nog 10 kerken over die in religieus gebruik zijn, waarvan er een onbekend aantal in de komende 15 jaar vrij zullen komen. Een flink aantal daarvan stelt nu het gebouw al deels open voor andere functies naast de religieuze functie, of heeft daar interesse in. Van de kerkgebouwen in religieus gebruik, en 1 herbestemde kerk, springen er 5 uit. Deze (voormalige) kerken hebben de potentie om zich op termijn, door een combinatie van cultuurhistorische waarden en ligging, voor de stad wellicht tot een extra bijzondere plek te kunnen ontwikkelen. Uiteraard kan dit alleen in afstemming met de eigenaren en naast de religieuze functie, zolang als het de kerk betaamt. Ook de andere kerkgebouwen zijn uniek en bijzonder. Zij zullen niet aan hun lot (of de

markt) overgelaten worden. Van de 10 kerken met een religieuze functie en 6 herbestemde kerken, bezitten de volgende kerken de meeste kernkwaliteiten (dit is een optelsom van monumentale status, stedenbouwkundige en architectonische waarde, locatie (spreiding) en urgentie): 5 Kruiskerk: Rijksmonumentale kerk in prachtige parkachtige omgeving, in een woongebied met een hoge concentratie van kerkgebouwen (nog drie gemeentelijke monumenten, ook bijzonder) 8 Annakerk: Gemeentelijk monument en herbestemd, zie toelichting bij Overkapping A9 10 Titus Brandsma Kerk: Gemeentelijk monument en bijzondere ligging: enige grote monumentale

7

ontmoetingsplek ten oosten van de Beneluxlaan 12 Paaskerk: Rijksmonument in mooie parkomgeving met vijver. Wordt nu nog volop gekerkt. Ligging: enige grote ontmoetingsplek ten zuiden van de A9, op 15 Urbanus Bovenkerk na. De Urbanuskerk Bovenkerk is ook een Rijksmonument, maar vanwege de regio-functie (religieus gebruik op de lange termijn) en recente renovaties minder urgent. 16 Urbanuskerk Nes a/d Amstel: Rijksmonument, op bijzondere locatie aan de Amstel. Van grote betekenis voor de gemeenschap van Nes. Met potentie voor meer, door o.a. de rivierverbinding met Amsterdam.

4 5 6 10

3

1

8

11

2

9

15

14

13 12

16

64

visie

hoofdstuk 11 Doelstellingen Vanuit het perspectief van de stad, is op 10 juli 2019 een motie aangenomen in de gemeenteraad ‘Een Kerkenvisie voor Amstelveen’ met als doel: “om te komen tot een duurzaam toekomstperspectief voor het waardevolle religieuze erfgoed van Amstelveen als meerwaarde in het stedelijke landschap en om de maatschappelijke functie en ruimten voor samenkomst, ontmoeting en bezinning te behouden”. Streven hierbij is om verbindingen te leggen met ontwikkelthema’s en kansen voor de stad. De gemeente Amstelveen wil zowel het ontwikkelen van de Kerkenvisie als de uitvoering van een actieprogramma graag samen oppakken met de kerkeigenaren en op een participatieve wijze hier ook andere stakeholders bij betrekken. De kerkbesturen en andere kerkeigenaren of huurders, formuleren hun doel met de Kerkenvisie Amstelveen in het algemeen langs deze lijn: “Primaire interesse van de betrokken kerken in de Kerkenvisie is dat in een tijd van ingrijpende

veranderingen – vaak krimp, soms groei – de gemeenschappen zoeken naar een betere afstemming van behoeften, mogelijkheden en beperkingen van gebruik van kerkgebouwen zowel voor de kerkgemeenschappen zelf als in afstemming met de gemeente en de lokale samenleving.” Tijdens een afsluitende bijeenkomst van vertegenwoordigers van de kerkgemeenschappen en andere kerkeigenaren of huurders, samen met de gemeente Amstelveen, werd gereflecteerd op de opbrengsten van het Kerkenvisietraject tot nu toe. Gezamenlijke conclusie was dat de invalshoeken wellicht iets verschillen, maar dat er meer overlap lijkt te zijn. Dat samen optrekken kansen biedt voor alle betrokkenen om hun doelstellingen te realiseren. Noodzaak tot handelen De opbrengst van het Kerkenvisietraject tot nu toe laat een heldere noodzaak tot handelen zien. In feite is het 0- scenario: “wat gebeurt er bij continuëring van het

visie huidige gebruik?” in beeld gebracht. Dit scenario leidt tot een ongewisse uitkomst voor een groot deel van het religieuze erfgoed van Amstelveen. Uit gesprekken met kerkbesturen kwam naar voren dat er slechts voor één kerkgebouw met zekerheid werd gesteld dat deze over 15 jaar nog in religieus gebruik zou zijn. De andere besturen geven aan hierover onzeker te zijn. Het niets-doen scenario is weinig veelbelovend en levert veel onzekerheid op voor zowel eigenaren van kerken in religieus gebruik als voor de stad Amstelveen. Tegelijkertijd zijn er interessante kansen ontdekt in de ontwikkeling van de stad, die mooie raakvlakken vertonen met wensen van kerkbestuurders of al in gang gezette bewegingen in of rond kerkgebouwen. Van reactief naar proactief Nu partijen elkaar hebben leren kennen en gezamenlijk een beeld hebben gevormd van de toekomstverwachtingen, bedreigingen én kansen kunnen we een volgende stap zetten. De opbrengsten van fase

1 van het Kerkenvisietraject bieden de kans om van een reactieve modus naar een proactieve modus te gaan. Op deze wijze kunnen wenselijke scenario’s voor de toekomst actief worden uitgewerkt en gerealiseerd. Visie De Kerkenvisie Amstelveen is niet alleen een visie, maar ook en vooral een oproep tot actie. Kerkeigenaren en de gemeente Amstelveen zouden hun krachten kunnen bundelen in een taskforce “Toekomst kerken in Amstelveen”, die op regelmatige basis bij elkaar komt. Kerkbesturen nemen actief deel en de gemeente Amstelveen stelt hiervoor een projectleider beschikbaar en de benodigde capaciteit ter ondersteuning. Raadsleden en andere partijen die kunnen bijdragen, kunnen evt. deelnemen. E.e.a. uiteraard in overleg met de kerkbesturen. Deze taskforce zal actief kansen voor kerken creëren en uitwerken. De wensen van kerken om

maatschappelijk van betekenis te zijn of, wanneer dat noodzakelijk is, rekening houden met de beëindiging van het religieus gebruik, zijn uitgangspunt. Evenals de actuele thema’s van de stad die raken aan kerken. In eerste instantie wordt gedacht aan het stimuleren van nevenbestemmingen in kerken, door: 1. Een project te starten voor het opzetten van een gezamenlijk matchingplatform voor aanbod van en vraag naar ruimten in kerken (passende activiteiten); 2. Gezamenlijk onderzoek te doen naar matchingsmogelijkheden met internationale geloofsgemeenschappen en/ of met geloofsgemeenschappen die nu niet gehuisvest zijn in een kerkgebouw of het delen van een kerk, waarbij de gemeente Amstelveen wellicht als matchmaker kan optreden; 3. Pilots uit te voeren als onderdeel van een breder onderzoek door

de gemeente amstelveen om op termijn meer maatschappelijke functies in kerkgebouwen onder te brengen; 4. Subsidies van de gemeente amstelveen op het gebied van culturele evenementen beter onder de aandacht te brengen; 5. Individuele kerken te helpen met het aanvragen van subsidies voor haalbaarheidsonderzoeken naar neven- en/of herbestemmingen en actief mee te denken en kansen aan te dragen bij deze onderzoeken. Tegelijkertijd zal geanticipeerd worden op het moment dat meer kerkgebouwen aan herbestemming toe zijn. Door gezamenlijk op te trekken zal hier meer gevoel bij ontstaan. Nevenbestemmingen kunnen geleidelijk groeien naar een herbestemming. Of er kunnen zich kansen voordoen in de toekomst van de stad, die een natuurlijk moment vormen voor een kerkgemeenschap om het gebouw gaandeweg te gaan herbestemmen. Bijvoorbeeld als

maatschappelijke voorzieningen verplaatst kunnen worden.

66

visie

Kansen om maatschappelijke voorzieningen naar kerken te verplaatsen - achtergrond Maatschappelijke voorzieningen zijn bijvoorbeeld: voorzieningen op het gebied van zorg (denk aan een sociaal wijkteam dat kwetsbare bewoners of gezinnen bijstaat of een loket waar mensen terecht kunnen voor vragen over jeugdhulp, welzijn, zorg, schuldhulpverlening etc, ), cultuur (podium voor toneelkunst, muziekschool), sport, vrije tijd/ sociaal contact (activiteiten om elkaar te ontmoeten, cursussen) of leren (studeren of huiswerk maken met begeleiding, examens). Nu is het zo dat in Amstelveen deze, meestal gesubsidieerde, functies gehuisvest zijn in panden/ buurthuizen die eigendom zijn van de gemeente Amstelveen. Daar is bewust voor gekozen. Op deze wijze is de stad niet afhankelijk van steeds stijgende marktprijzen om

gesubsidieerde maatschappelijke functies in onder te brengen. Door deze functies gaandeweg in kerken onder te brengen, krijgen kerken betaalde nevenactiviteiten door de week, juist als de kerkgebouwen vaak leeg staan. Ook komt er weer meer leven in de kerk, met activiteiten die qua waarden, passend zijn voor kerken. Uiteraard is het in belangrijke mate aan kerkeigenaren of zij dit een interessant scenario vinden dat, om te beginnen, het onderzoeken waard is! Idee is dat de kerkgemeente gewoon kan doorkerken. Gaandeweg kunnen evt. meer functies naar het kerkgebouw verhuizen, als het goed bevalt. Op de lange termijn, mocht de kerkgemeenschap niet vitaal genoeg meer blijken, dan is wellicht een mooie nieuwe invulling voor het kerkgebouw gevonden. Onderweg wordt in gezamenlijkheid hiervoor een plan ontwikkeld. Waarin wensen en oplossingen op het gebied van functionaliteit, organisatie, financiën etc worden uitgewerkt.

De gemeente Amstelveen vormt eveneens een interne taskforce: Toekomst kerken in Amstelveen. In deze taskforce nemen vertegenwoordigers van verschillende beleidsafdelingen deel, zoals Maatschappelijk Vastgoed, Sociaal Domein, Cultuur, Erfgoed, Ruimtelijke Ontwikkeling etc. Deze taskforce werkt zaken uit die uit de externe taskforce komen en bereidt zaken voor, zoals: •

•

•

•

Een analyse van de behoefte aan maatschappelijke voorzieningen in wijken en wellicht een pilot, om samen met één kerk het idee uit te werken om voorzieningen over te hevelen; Het betrekken van de Annakerk bij het uitwerken van de plannen voor de overkapping van de A9; Het samen met een afgevaardigde van de kerken een matchingsonderzoek starten met internationale gemeenschappen en/of geloofsgemeenschappen zonder kerk. Zij onderzoeken ook; Het opnemen van aanwijzingen met betrekking tot religieus

•

erfgoed in de omgevingsvisie, voor de bescherming van het religieuze erfgoed en om optimaal kansen voor gewenste ontwikkelingen te creëren; Het uitwerken van een handleiding voor ambtenaren op verschillende plekken in de gemeentelijke organisatie. De gemeente spreekt met één mond richting projectontwikkelaars, geloofsgemeenschappen die een ruimte zoeken, etc.

In zowel de omgevingsvisie als bovengenoemde handleiding zullen de volgende principes vanuit de gemeente Amstelveen leidend zijn: •

•

De maatschappelijke bestemming van kerkgebouwen kan in beginsel niet gewijzigd worden. Kerkeigenaren worden opgeroepen om vroegtijdig in gesprek te gaan met de gemeente om tot een goede uitkomst te komen. Een uitzonderingen op dit uitgangspunt geldt voor niet-monumentale kerken.

•

•

Bijvoorbeeld voor de 't Open Hof kerk is een ontwikkeling op termijn, voorstelbaar. Dit - reeds herbestemde - gebouw, heeft geen monumentale status. De gemeente Amstelveen ambieert om de bijeenkomsten ontmoetingsfunctie van kerkgebouwen voor de stad te koesteren. Onderzocht wordt met kerkbesturen en de gemeente Amstelveen of Amstelveen fasegewijs haar maatschappelijke vastgoed kan verplaatsen naar kerkgebouwen.

Het onderwerp Kerkenvisie Amstelveen zal met regelmaat terugkeren op de agenda van de gemeenteraad. Als gezamenlijke toekomstplannen meer contour krijgen en verder ontwikkeld zijn. De gemeenteraad stelt middelen ter beschikking om de Taskforce Toekomst kerken Amstelveen te faciliteren. Voor de uitvoering van projecten wordt ook een bijdrage van de kerkelijke deelnemers verwacht.

hoofdstuk 12 Aanbevolen acties voor kerkeigenaren en gemeente Amstelveen in fase 2 van het Kerkenvisietraject:

actieplan

• • • • • • • • •

actieplan

•

Doe mee aan de taskforce! Stap in bij gezamenlijke vervolgprojecten Werk samen en bundel krachten Onderzoek mogelijkheden verbreding gebruik kerkgebouw Gebruik contacten die zijn opgebouwd, bijv. gemeente Betrek mensen uit de buurt (initiatievengroep) Gebruik subsidies gemeente voor culturele events Grijp het momentum van de Kerkenvisie (nu aandacht) Vraag een subsidie aan voor bij- of herbestemmingsonderzoek Verduurzaam het gebouw en druk de stookkosten

• • • • •

• •

• • • • •

68

• •

Analyse behoefte maatschappelijke voorzieningen in wijken Uitvoeren pilot, met 1 kerk, verplaatsen Analyse maken van de behoefte voorzieningen aan maatschappelijke voorzieningen in Matchingsonderzoeken ondersteunen de wijken en wellicht een pilot, om samenin de Aanwijzingen opnemen m.b.t. religieus erfgoed met 1 kerkconform het ideeKerkenvisie uit te werken om omgevingsvisie voorzieningen hevelen; om Handleiding uitwerkenover voorteambtenaren Betrek de Annakerk het als gemeente met 1 mond te sprekenbij naar uitwerken van de plannen voor de projectontwikkelaars, geloofsgemeenschappen die overkapping van de A9; een ruimte zoeken etc. - en inspirerend Ondersteun, Initiërend zijn met een afgevaardigde van kerken, een komen Ondersteun overige actiesde die uit Taskforce matchingsonderzoek met internationale gemeenschappen of onderling en/of geloofsgemeenschappen zonder kerk. Neem aanwijzingen op met betrekking tot religieus erfgoed in de omgevingsvisie, voor de bescherming van het religieuze erfgoed en om optimaal

Leer elkaar kennen en deel ervaringen Samen projecten oppakken: Website voor aanbod van en vraag naar ruimten in kerken Matchingsmogelijkheden met andere (internationale) geloofsgemeenschappen Pilots om meer maatschappelijke functies in kerkgebouwen onder te brengen (Denk aan: wijkteams of informatieloket voor jeugdhulp, schuldhulpverlening, wonen etc) Voorlichting subsidies van de gemeente amstelveen, bijv. Culturele evenementen en duurzaamheid Help kerken met subsidieaanvragen voor haalbaarheidsonderzoeken naar neven- of herbestemmingen; gemeente denkt actief mee.

70

kerkenpaspoorten

hoofdstuk 13

kerkenpaspoorten

Legenda MONUMENTALE STATUS

GROOTTE

GEBRUIK

MAATSCHAPELIJKE NEVENACTIVITEITEN

religieus gebruik

weinig

S rijksmonument

klein (<250 m2)

Christelijk

M gemeentelijk

middel groot (250-500 m2)

Jodendom Islam

middelmaat

L Beschermd stads-/dorpsgezicht

groot (>500 m2)

leegstaand

veel

Gebouwschil

installatie

Quickwins

XL

72

Niet beschermd

zeer groot (>1500 m2)

herbestemd

verduurzamingspotentie

74 XOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXXOOXOXOXOXOXOXOX

XOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXXOOXOXOXOXOXOXOX 76

naam Pauluskerk adres Wolfert van Borsselenweg 116, Amstelveen bouwjaar 1937 architect A.T. Kraan bouwstijl Traditionalisme oppervlakte 1002 m² soort eigenaar Kerkgenootschap functie Religieus monumentale status Gemeentelijk monument

78 XOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXXOOXOXOXOXOXOXOX

80 XOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXXOOXOXOXOXOXOXOX

82 XOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXXOOXOXOXOXOXOXOX

84 XOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXXOOXOXOXOXOXOXOX

86 XOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXXOOXOXOXOXOXOXOX

XOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXXOOXOXOXOXOXOXOX 88

De grootst mogelijke zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van dit rapport. Echter voor onvolledigheden met betrekking tot deze rapportage, op welke grond dan ook, kan COUP B.V. en/of de samenstellers daarvan op geen enkele wijze verantwoordelijk worden gesteld. De door u verstrekte persoonlijke gegevens in verband met de opdracht zullen niet aan derden verstrekt worden. Op de inhoud en de presentatie van deze rapportage berust een intellectueel eigendomsrecht van COUP B.V.

90

bijlage 1: duurzaamheidsscans

bijlage 1 Introductie In dit hoofdstuk wordt de data weergegeven die onttrokken is uit acht energiescans voor kerken in Amstelveen, uitgevoerd in de periode februari 2021 tot en met april 2021. Tijdens de gebouwopname is zo veel mogelijk informatie opgehaald over de bouwkundige en installatietechnische status van de kerken, de energieprestatie van de panden en de duurzaamheidsambitie van de gebruikers. De huidige energieprestatie van de kerkgebouwen wordt uitgedrukt aan de hand van het energiegebruik per vierkante meter vloeroppervlak. Voor elke kerk is deze prestatie te relateren aan de hand van de effectieve bezetting, de functie en de huidige staat van het pand. Hierbij wordt in de regel onderscheid gemaakt tussen de hoofdfuncties: religieus, maatschappelijk en cultureel. Op basis van de energiescans is er per kerk een focuscategorie aangewezen: quickwins, gebouwschil en installatie. Op de kerkenpaspoorten zijn deze

Analyse duurzaamheidsscans door De Groene Grachten onderwerp zonpotentie. Veel kerkgebouwen beschikken over dakvlakken die goed gesitueerd zijn voor energieopwekking. Vanwege zichtlijnen en de monumentale status van de gebouwen is het echter niet altijd toegestaan om hier zonnepanelen te plaatsen. We maken onderscheid tussen niet zichtbaar of niet-monumentale dakvlakken enerzijds, en zichtbare monumentale dakvlakken anderzijds.

Figuur 1a, 1b en 1c: Figuur 1. (a) iconen per focuscategorie zoals terug te vinden op het kerkenpaspoort (b) generieke kenmerken van de focuscategorieën, (c) voorbeeld spingrafiek verduurzamingspotentie te herkennen aan de iconen zoals weergegeven in Figuur 1a. In de praktijk kunnen er vrijwel altijd in alle drie de categorieën stappen gezet worden. Echter, afhankelijk van de huidige staat, het gebruik en de financiële middelen wordt één van de

drie aandachtsgebieden aangewezen als hoofdfocus, zie Figuur 1b voor schematische weergave. Om een beter beeld te krijgen van de verduurzamingspotentie per kerk, zijn de kansen per thema (isolatie, ventilatie, verwarming, elektriciteit en water & groen) inzichtelijk gemaakt. Per thema kan een score van 1 tot 5 behaald worden (1=minst duurzaam en 5=meest duurzaam). De themafiguren maken inzichtelijk waar generieke kansen voor verduurzaming over de 8 verschillende kerken zoal liggen.

Dezelfde verduurzamingspotentie is per kerk terug te vinden in de kerkenpaspoorten in de vorm van een spintabel, zie Figuur 1c. Deze spingrafiek toont in het grijs de startwaarde (nulmeting) en in het groen de potentiële waarde (duurzame scenario) van alle vijf de thema’s op de schaal van 1 tot 5. Notabene: alleen de realistische zonpotentie, zoals eerder omschreven, is meegenomen onder het thema elektriciteit in de verduurzamingspotentie per kerk. Tevens is er meer aandacht voor het

Energierapportage Acht kerken in Amstelveen hebben begin 2021 een energiescan ontvangen, waarin de duurzame kansen per kerk in kaart zijn gebracht. Het brede palet aan kerken geeft een goed beeld van de verduurzamingspotentie voor kerken in Amstelveen. Een paar uitkomsten staan hieronder op een rij. Opvallend is dat alle acht de kerken nog religieus in gebruik zijn. Vrijwel alle kerken accommoderen daarnaast kleine maatschappelijke activiteiten. Echter, bij een drietal kerken zijn deze activiteiten groot en

noemenswaardig te noemen. Van de effectieve gebruikersuren (ochtend, middag, avond, 7 dagen per week) zijn de kerken ongeveer 25-40% van de tijd in gebruik. Het corresponderende gasgebruik binnen deze kerken is daarbij in lijn met het effectieve gebruik. Gemiddeld gebruiken de geanalyseerde kerken jaarlijks 17 m3 gas en 12 kWh stroom per vierkante meter vloeroppervlak. Dit specifieke energiegebruik is weergegeven in Figuur 2a en Figuur 2b. De drie kerken met een actievere maatschappelijke nevenfunctie bevinden zicht het meest rechts in de figuur. Opvallend is dat de kerk die het meeste in gebruik is een laag gasgebruik toont, dit is te verklaren gezien de reeds aanwezige isolatie in de gebouwschil.

Figuur 2a en 2b: Specifiek gas- en elektriciteitsgebruik ten opzichte van een gemiddelde effectieve weekbezetting op basis van de 8 energiescans

bijlage 1: duurzaamheidsscans 92

Op basis van de huidige staat en toekomstvisie van een kerk is in kaart gebracht welke focuspunten er zoal binnen een kerk aan te wijzen zijn, zie Figuur 3. We zien dat 2 van de 8 kerken (25%) het beste in kunnen zetten op het laaghangende fruit: de quickwins. Dit zijn kerken die een relatief lage bezetting vertonen en minder financiële middelen beschikbaar hebben. Bij 2 van de 8 kerken (25%) liggen kansen om op korte termijn hoger in te zetten op het verbeteren van de gebouwschil. Opvallend is dat er binnen 4 van de 8 kerken (50%) juist de focus mag liggen op het verbeteren van de installatie. Deze laatste 4 kerken moeten ook zeker een aantal isolatiestappen zetten, maar zijn daarmee vaak relatief eenvoudig in staat om voor te bereiden op een duurzame warmteopwekker. Dit is te verklaren doordat Amstelveen over relatief jonge kerken beschikt. De daarmee gemoeide bouwsystemen zijn veelal makkelijker te isoleren en de installatietechnische basis is veel geschikter voor een duurzamer concept.

Figuur 3: Verdeling focuspunten van de 8 geanalyseerde kerken Isolatie De meeste kerken hebben vaak al kleine stappen gezet op het onderwerp isolatie. Waar normaliter binnen een kerk veel kansen liggen op het onderwerp raamisolatie, waren hier bij 50% van de kerken al voor- of achterzetramen aanwezig. Vanwege de relatief jonge bouwstijl beschikken veel van de geanalyseerde kerken over een spouwmuur die mogelijk geïsoleerd kan worden. Met betrekking tot de warmteverliezen via het dakvlak lopen de kansen iets verder uiteen. Zo zijn er

een aantal kerken waar bijvoorbeeld in de voormalige pastorie of de nevenruimtes een hogere prioriteit voor dakisolatie tonen. Met name wanneer deze ruimtes in de praktijk meer verwarmd zijn dan de kerkzaal. Alhoewel er via de vloer relatief weinig warmte verloren gaat lagen hier in veel kerken wel kansen om vanuit de kruipruimte te isoleren. Met name in de veel verwarmde ruimtes (zoals woongedeeltes en frequent verhuurde ruimtes) loont deze maatregel zich. Specifiek ten aanzien van een verouderd vloerverwarmingssysteem is dit zelfs interessant om de afgifte hiervan te verbeteren. Ventilatie Een veel terugkomend onderdeel voor een duurzame basis is het onderwerp ventilatie. Veelal zijn we gewend dat een kerkzaal overtollig ventileert. Niet alleen leidt dit tot comfortklachten, ook gaat dit gepaard met de nodige warmteverliezen. Door de verbeterde isolatie in de gebouwschil in combinatie met kierdichting neemt het ventilatievermogen af.

Dit heeft vaak een positief effect op de energiehuishouding. Echter, met name in modernere kerkzalen ligt het risico op de loer dat er onvoldoende geventileerd kan worden tijdens grotere bijeenkomsten. Door simpelweg gebruik te maken van een luchtkwaliteitsmeter kan hier beter op gestuurd worden. Zo kan het helpen toch een raam of deur op een kier te zetten tijdens een evenement. Niet alleen is ventilatie van belang voor de gezondheid van de bezoekers, ook voor het behoud van het pand speelt dit een belangrijke rol. Zo is het belangrijk dat een houten constructie niet verstikt en dient de ruimte tussen een (gewelf) plafond en de dakkap te allen tijde geventileerd te zijn. Hetzelfde geldt voor de kruipruimte.

Figuren 4, 5, 6, 7, 8 en 9: Verduurzamingskansen op de thema’s isolatie, ventilatie, warmte, elektriciteit, zonpotentie en water & groen op basis van de 8 energiescans Warmte Een algemene trend is dat de verwarmingsinstallatie suboptimaal ingeregeld is. Vaak is er door middel van quickwins al veel energie te besparen in de vorm van radiatorfolie, inregelen van de cvinstallatie, leiding-, appendage en kanaalisolatie. Zo is er in meerdere situaties een moderne condenserende ketel aangetroffen, waarbij een veel gevallen zonder al te veel aanpassingen op het verouderde distributie en afgiftesysteem aangekoppeld is. Veelal draait de ketel in deze opstellingen niet als condenserende ketel door een te hoge retourtemperatuur, waardoor niet de volledige efficiëntie van de ketel benut wordt. Met betrekking tot het afgiftesysteem zien we vaak kansen om in de meest gebruikte en verwarmde

ruimtes alvast voor te bereiden op lagetemperatuurverwarming (LTV). Met een dergelijke voorbereiding blijft een kerk flexibel naar de toekomst en wordt de efficiëntie van de huidige installatie verhoogd. In meerdere situaties zijn luchtverwarmingsinstallaties aangetroffen welke relatief eenvoudig gerenoveerd of gerevitaliseerd kunnen worden waarmee op LTV voorbereid kan worden en tegelijkertijd mechanische balansventilatie geïntroduceerd kan worden in combinatie met warmteterugwinning. Voor LTV zijn raam-, spouwmuur-, en dakisolatie veelal een vereiste. Specifiek in de grotere volumineuze kerkzalen liggen kansen om te kijken of er voor het stookseizoen een warm compartiment gecreëerd kan worden, middels bijverwarming of een flexibele afsluiting. Desalniettemin beschikken verschillende kerken over een toekomstvisie van maximaal 5 jaar. Waardoor grote investeringen in de installatie niet haalbaar worden geacht. Vooralsnog is bij elke kerk

bijlage 1: duurzaamheidsscans 94

gekeken hoe de warmteopwekker op lange termijn verduurzaamd kan worden. Over het algemeen is de boodschap om voor te bereiden op LTV, tenzij een kerk potentieel een warmtenet tot zijn beschikking krijgt. Merk op, opweksystemen ouder dan 15 jaar lopen al snel tegen het eind van hun levensduur aan. Wanneer een kerk een langer toekomstperspectief (>10 jaar) heeft kan het op dat moment wel interessant zijn om een grotere investering te doen en wellicht zelfs een hybride warmtepomp te installeren. Let op, verandering in de gebouwschil en het stookgedrag hebben een effect op de benodigde condities voor een aanwezig orgel (mogelijk positief). Dit vergt pandspecifiek onderzoek, zie ook de publicatie van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed ‘Kerkorgels en binnenklimaat’. Elektriciteit De elektriciteitsvraag binnen een kerk is vaak beperkt. Gemiddeld wordt slechts 10% van de jaarlijkse CO2uitstoot vertegenwoordigd door het

elektriciteitsgebruik. Desondanks is er in alle kerken met name op de onderwerpen verlichting en verouderde installaties zeker op elektriciteit te besparen. Zonpotentie Daarnaast beschikken nagenoeg alle kerken over daken met een hoge zonpotentie. Waarmee in totaal theoretisch 88.500 kWh elektriciteit per jaar opgewekt kan worden. In verband met de regelgeving op monumenten wordt op 12% van deze dakvlakken het plaatsen van zonnepanelen ook realistisch geacht vanuit het oogpunt van de monumentwaarde en beeldkwaliteit. De overige dakvlakken zullen in overleg met gemeente en/of RCE nader onderzocht dienen te worden. Merk wel op dat in veel gevallen hiermee in de huidige situatie meer elektriciteit opgewekt zou worden dan de kerk zelf gebruikt. Hier liggen dan ook kansen om de energie aan de buurt te koppelen. Op het moment dat er (deels) elektrisch verwarmd gaat worden zal deze elektriciteitsvraag

uiteraard stijgen en wordt het interessanter om deze volledige potentie verder te verkennen. Water & Groen We hebben steeds vaker te maken met hittegolven, piekbuien en aanhoudende droogtes. Een kerk kan een belangrijke rol spelen in haar directe, vaak versteende, omgeving. Op de thema’s water en groen kan dan ook bij alle kerken nog meer bijgedragen worden aan de klimaatadaptatie. Zo liggen er kansen voor de aanleg van groene daken, geveltuinen, waterbesparende maatregelen, regenwaterinfiltratie, regenwatergebruik en nestvoorzieningen. Hiermee wordt lokaal de klimaatbestendigheid verhoogd, verkoeling geboden en de biodiversiteit gestimuleerd. Geredeneerd vanuit het rentmeesterschap is dit natuurlijk een belangrijk thema voor elke kerk. Dit hoofdstuk is opgesteld door De Groene Grachten.

Spingrafieken verduurzamingspotentie van de 8 onderzochte kerkgebouwen.

Gemeente Amstelveen Laan Nieuwer-Amstel 1 1182 JR AMSTELVEEN in samenwerking met: COUP B.V. Professor Snijdersstraat 2 2628 RA DELFT www.coup-group.com met dank aan: kerkeigenaren, bewoners en andere betrokken partijen Augustus 2021