Kerkenvisie Amstelveen

Kerkenvisie Amstelveen rapportage

Gemeente Amstelveen Laan Nieuwer-Amstel 1 1182 JR AMSTELVEEN in samenwerking met: COUP B.V. Professor Snijdersstraat 2 2628 RA DELFT www.coup-group.com met dank aan: kerkeigenaren, bewoners en andere betrokken partijen Augustus 2021

woord vooraf Amstelveen, augustus 2021

Gemeente Amstelveen Titel

Rapportage Kerkenvisie Amstelveen

Status

Concept

Datum

Augustus 2021

Adviseur

COUP B.V.

Door

Willemijn Paijmans (Gemeente Amstelveen)

Heleen Agterhuis (COUP) Dewi Kuen (COUP)

Vormgeving

Eve Robidoux (COUP)

2

voorwoord

Copyright © 2021 COUP B.V.

Voor u ligt de ‘Kerkenvisie Amstelveen’. Dit document geeft inzicht in het toekomstperspectief van de Amstelveense kerkgebouwen. In Amstelveen staan 16 kerkgebouwen, waarvan momenteel 10 kerken in religieus gebruik zijn. Uit een inventarisatie die is gedaan voor deze kerkenvisie, blijkt dat voor veel kerken de toekomst onzeker is.

de grondprijzen hoog zijn, zijn maatschappelijke voorzieningen van groot belang. Kerkgebouwen zijn, in een verdichtende en steeds drukker wordende stad, belangrijke plekken voor ontmoeting, samenkomst en bezinning.

De gemeente Amstelveen heeft zich in de afgelopen twee collegeperiodes in toenemende mate toegelegd op behoud van het lokale erfgoed. De kerken maken daar een belangrijk onderdeel van uit. Het is voor iedereen duidelijk dat kerken gezichtsbepalend zijn voor Amstelveen. Niet voor niets zijn maar liefst 13 van de 16 kerkgebouwen aangewezen als monument. Dat behoedt ze voor sloop, maar niet voor leegstand.

Daarom willen wij samen met de eigenaren van de kerken met een religieuze functie aan de slag om het toekomstperspectief te vergroten. Dat kan door het invoeren van extra bestemmingen naast de religieuze functie. Maar het kan ook een volledige herbestemming betekenen. Een proactieve opstelling en een goede samenwerking met de kerkeigenaren is in dit proces van groot belang. Samen willen we zorg dragen voor de toekomst van deze markante gebouwen in het stedelijk landschap. Dat is een hele opgave, en vergt een lange adem. Deze visie geeft hiertoe een aanzet.

In een stad als Amstelveen, waar zowel de woningnood als

Herbert Raat, Wethouder Erfgoed

4

inhoudsopgave

inhoudsopgave

woord vooraf inhoudsopgave hoofdstuk 1 inleiding hoofdstuk 2 onderzoeksmethode hoofdstuk 3 feiten en cijfers hoofdstuk 4 onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek hoofdstuk 5 onderzoeksresultaten: toekomstverwachting kerken hoofdstuk 6 onderzoeksresultaten: swot-analyse hoofdstuk 7 onderzoeksresultaten: duurzaamheidsscans hoofdstuk 8 opbrengsten en quotes uit participatie hoofdstuk 9 aansluiting gemeentelijke beleidsdoelen hoofdstuk 10 opbrengsten en ideeën hoofdstuk 11 visie hoofdstuk 12 actieplan hoofdstuk 13 kerkenpaspoorten bijlage 1 analyse duurzaamheidsscans

3 5 6 10 12 20 32 40 42 44 48 50 64 68 70 90

hoofdstuk 1

6

inleiding

toekomst bewaard en benut kan worden voor de samenleving’ en dat ‘met een Kerkenvisie wordt beoogd om in gezamenlijkheid met kerkeigenaren, burger- en erfgoedorganisaties en omwonenden een duurzame toekomstvisie te ontwikkelen voor kerken en religieus erfgoed binnen een gemeente en waarbij de rollen van de verschillende private en publieke betrokkenen worden geduid’.

Tijdens de raadsvergadering van 10 juli 2019 werd de motie ‘Een Kerkenvisie voor Amstelveen’ ingediend. Hierin werd onder andere gesteld dat ‘door een teruglopend kerkbezoek het voortbestaan van veel kerken onder druk staat’ en dat ‘het daardoor voor de eigenaren steeds moeilijker wordt om al dan niet zelfstandig exploitatie en onderhoud van de gebouwen te bekostigen’. Ter overweging werd meegegeven dat ‘het belangrijk is hoe dit cultureel erfgoed van Amstelveen voor de

Amstelveen staat hierin niet op zichzelf. De trend van ontkerkelijking is in (vrijwel) heel Nederland gaande. De komende jaren is de voorspelling dat 30% tot 80% van de kerkgebouwen in Nederland haar oorspronkelijke functie verliest (meest recente voorspelling CIO-K in 2016). Momenteel wordt één op de vier Nederlandse kerkgebouwen niet langer gebruikt voor religieuze doeleinden. Dit blijkt uit onderzoek van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) naar alle kerkgebouwen van Nederland. Van de 7.110 kerken, synagogen, moskeeën en tempels in Nederland zijn er 1.530

herbestemd en 295 staan op het punt een nieuwe functie te krijgen. Alhoewel sommige kerkgenootschappen nog groeien, is de verwachting dat veel kerkgebouwen de komende jaren hun religieuze functie zullen verliezen. Om kerkeigenaren die door willen als kerkgemeenschap of die hun gebouw juist een nieuwe functie willen geven te steunen, is op initiatief van minister Ingrid van Engelshoven (OCW) eind 2018 de Nationale Kerkenaanpak in het leven geroepen: een samenwerking tussen de kerken, provincies, gemeenten en erfgoedorganisaties. Vanuit het programma Toekomst Religieus Erfgoed stimuleren zij samen dat er per gemeente tijdig nagedacht wordt over alle kerkgebouwen in die gemeente. Na aanvraag en toekenning van de decentralisatie-uitkering van het ministerie van OC&W is in het tweede kwartaal van 2020 gestart met het project ‘Kerkenvisie Amstelveen’.

inleiding Kerkenvisie Bij het opstellen van deze Kerkenvisie zijn in Amstelveen 16 kerkgebouwen meegenomen. Het gaat daarbij om kerken die als zodanig zijn gebouwd en bestemd zijn voor de eredienst. Alle 16 gebedshuizen in Amstelveen die onderdeel zijn van dit onderzoek, zijn als kerk gebouwd. We spreken daarom van een ‘Kerkenvisie’ en van ‘kerkeigenaren’, in de wetenschap dat 1 kerkgebouw (vm. Bankraskerk) in gebruik is als synagoge (Sjoel Amstelveen). 10 van deze 16 kerken zijn in religieus gebruik. 5 kerken zijn herbestemd; bijvoorbeeld als appartementencomplex, als gezondheidscentrum of als cultureel centrum. Eén kerk is op het moment van dit onderzoek in transitie: de kerk is verkocht aan een ontwikkelaar en er wordt gezocht naar een nieuwe invulling. Van de 16 kerkgebouwen geniet

maar liefst 81% een monumentale bescherming: 4 kerken zijn aangewezen als Rijksmonument, 9 kerken zijn aangewezen als gemeentelijk monument. 3 kerken hebben geen monumentale status. In het verleden is het vaker voorgekomen dat kerkgebouwen aan de eredienst zijn onttrokken. Ook zijn er kerkgebouwen gesloopt: de Carmelkerk in 1994, de Adventkerk in 2001, de Bethelkerk in 2007, de synagoge aan de Straat van Messina 10 in 2017 en de Handwegkerk in 2019. Omdat van deze laatste kerk de voorgevel behouden is gebleven als herkenbaar onderdeel van de Handwegkerk, is deze voorgevel als onderdeel van een herbestemming wel meegeteld in dit onderzoek. Het in 1932 als wijkgebouw ontworpen gebouw aan de Randwijcklaan 13, in opdracht van de Nederduits hervormde kerk, is niet meegenomen in dit onderzoek. Hoewel het later, in 1938, in gebruik is genomen als synagoge, is het gebouw oorspronkelijk niet voor de eredienst gebouwd. Ook de opname van de Open Hofkerk in dit onderzoek

staat ter discussie. Hoewel het in de inventarisatie van de Rijksdienst staat opgenomen als 'kerkgebouw' en ook de oorspronkelijke bouwtekening een grote centrale (kerk)zaal laat zien, blijkt dat het gebouw nooit voor de eredienst is gebruikt. Het gebouw werd begin jaren '70 in gebruik genomen voor kleinschalige kerkelijke vieringen en sociale activiteiten van de Nederlands Hervormde en Gereformeerd Kerk. Tot voor kort was hier het kerkelijk bureau van de Protestante gemeente gevestigd. Momenteel doet het gebouw dienst als kinderdagverblijf Bij het maken van een Kerkenvisie ligt de vraag voor: Hoe borgen we het rijke verleden nu en in de toekomst van Amstelveen? Hoe kan dit bijdragen aan gemeentelijke beleidsdoelen en stedelijke ontwikkeling? En hoe kan dit worden ingepast in de opdracht die de kerkgenootschappen zich zelf stellen in de 21ste eeuw? Veel kerkgenootschappen zetten zich in om de door velen belangrijk ervaren functie van de kerk te behouden, ook al

zal dat in een beperktere vorm zijn. Om hierop een goed antwoord te kunnen geven moeten eerst andere vragen worden beantwoord, als: Hoe ziet de kerkencollectie van Amstelveen eruit? Over welke geschiedenis en verhalen van de stad vertellen de gebouwen? En wat is hun cultuurhistorische en religieuze waarde, individueel en in het geheel gezien? Welke kerken blijven hun religieuze functie behouden? Welke ambities hebben kerkgemeenten als organisatie en met hun gebouw? Willen kerkgemeenten een kerkgebouw samen met één of met meer kerkgemeenten gebruiken? Of willen kerkgemeenten in hun kerk een combinatie maken met andere functies, bijvoorbeeld cultureel of maatschappelijk? Is het onderhoud door kerkbesturen te bekostigen en kunnen zij deze taak aan? Het is belangrijk om deze vragen te stellen en te beantwoorden, want: • Door de ontkerkelijking drukt de verantwoordelijkheid voor het onderhouden van een

•

•

8

inleiding

•

(monumentaal) kerkgebouw op een steeds kleiner wordende groep mensen. Kerkbesturen willen hun gebouw eigentijdser inzetten of zoeken aanvullende inkomstenbronnen door zgn. “nevenbestemmingen”. De stad en haar inwoners (ook niet kerkgaande Amstelveners) voelen mee wanneer leegkomende kerkgebouwen te koop worden aangeboden. De gemeente Amstelveen maakt beleid en voert dit uit, op allerlei terreinen die kerken raken. Denk aan: sociaal domein (zorg en welzijn), ruimtelijke ordening, etc. Ook heeft de gemeente een waardevol netwerk met overheidsen kennispartijen. Het is jammer wanneer samenwerkingskansen onzichtbaar en onbenut blijven. Hier liggen kansen wanneer kerk en

•

•

•

gemeente samen optrekken. Als waardevolle kerkgebouwen leeg dreigen te komen, dan kost herbestemmen tijd. Het is waardevol als meerdere partijen hierop kunnen anticiperen. Dan kunnen er eerder plannen gemaakt worden voor de volgende fase. Dit voorkomt dat langdurige leegstand tot verval en onnodige kosten of zelfs ongewenste sloop leidt. Een Kerkenvisie biedt de kans om het geheel te overzien. Hierdoor ontstaan nieuwe kansen om vraag en aanbod van religieuze en andere ruimten in kerkgebouwen op elkaar af te stemmen. De aantrekkingskracht van de stad, de economie, de waarden van huizen, worden allen positief beïnvloedt door de aanwezigheid van goed onderhouden waardevol erfgoed (zie ook het strategisch

plan voor de toekomst van Amstelveen). Voor alle stakeholders in dit traject kan het opstellen van een Kerkenvisie helpen bij het oplossen van bovenstaande belangrijke vraagstukken. De kerkeigenaren voorop, maar ook de gemeente Amstelveen, partijen in de stad en alle inwoners van Amstelveen hebben een belang. In gezamenlijkheid ontstaat een goed beeld van de kerkenopgave in Amstelveen. Op basis waarvan een actieplan kan ontstaan om samen uit te voeren. Op deze wijze vergroten we de kans op een duurzaam gezond toekomstperspectief voor zowel de kerkgebouwen als de kerkgemeenschappen in Amstelveen.

Uitnodiging De ambitie is om alle betrokkenen te inspireren en energie te geven om de toekomst van de kerkgebouwen in Amstelveen transparanter en kansrijker te maken.

onderzoeksmethode onderzoek is aangevuld met analyses op gemeenteniveau. Zo maken we de opgave waar Amstelveen voor staat, helder.

10

onderzoeksmethode

Er is voor Kerkenvisies geen vast format. Per gemeente is de situatie verschillend en daarin is flexibiliteit belangrijk. Centraal in dit onderzoek staat het kennismaken, het luisteren naar elkaar en het openstaan voor elkaars belangen en perspectief. Een Kerkenvisie gaat vooral om het creëren van een gesprekstafel tussen de eigenaren/ gebruikers, de gemeente en, later, de omwonenden. Vervolgens gaat het om komen tot doelgerichte actie!

Fase 1 In de eerste inventariserende fase (stap 1 en 2) die grotendeels in 2020 is uitgevoerd, is met vrijwel alle kerkeigenaren gesproken en van alle betrokken kerken een paspoort met basisgegevens opgesteld. Dit

Ook zijn we in deze eerste fase op zoek gegaan naar de doelstelling van de Kerkenvisie. Wat verwachten de eigenaren en de gemeente van de Kerkenvisie? Welke antwoorden geeft de Kerkenvisie op welke vragen? De opgave of kerkenproblematiek en de kansen, kunnen per gemeente sterk verschillen en ook niet alle eigenaren hebben eenzelfde doelstelling voor ogen. Door gezamenlijk deze doelstelling uit te werken is de insteek dat bij alle betrokkenen draagvlak ontstaat voor het vervolg. Hierna kan een overall actieplan van start gaan, waar iedereen zich in kan vinden. Deze eerste inventariserende fase levert meteen informatie op over gemeenschappelijke thema’s en over de toekomstige ontwikkelkansen (en wensen) van de verschillende kerken. Voor sommige kerkgemeenschappen bestaat er nog nauwelijks ambitie

hoofdstuk 2 tot verandering, terwijl andere kerken juist veel behoefte hebben aan ontwikkeling, en onderzoek over mogelijkheden voor de toekomst, eventuele subsidies of bestemmingswijzigingen. Dat verschil is bepalend voor de wijze waarop de uitwerkingsfase (stap 3 en 4) van de Kerkenvisie wordt ingericht en voor het aantal kerkgebouwen dat wellicht nader zal worden onderzocht. In 2020 is eenmalig gesproken met alle kerk- en synagoge eigenaren (tien in totaal), met vier eigenaren van herbestemde kerken (met twee niet). Daarnaast is gesproken met vijf (internationale) kerkgemeenschappen, waarvan vier gemeenschappen niet in bezit zijn van een eigen kerkgebouw. Ook is twee maal een gesprek gevoerd met wethouder Raat en de twee gemeenteraadsleden die het initiatief hebben genomen voor de indiening van de motie ‘Een Kerkenvisie voor Amstelveen’. Ook is gesproken met verschillende beleidsafdelingen van de

gemeente Amstelveen. De Vereniging Historisch Amstelveen en de leden van de Erfgoedcommissie zijn betrokken in de workshops, en hebben de concept-rapportage ontvangen voor commentaar, voorafgaand aan de vaststelling. Ook de kerkeigenaren hebben de concept-rapportage ontvangen voor input, voorafgaand aan de formele vaststelling door de gemeenteraad. In deze rapportage ligt de uitkomst voor van de eerste onderzoeksfase, met als belangrijkste onderdelen: • een inventarisatie van de kerken als collectie en per kerkgebouw • een overzicht van de doelstellingen waarmee kerkeigenaren en de gemeente Amstelveen dit Kerkenvisietraject willen insteken • de kerkenopgave in beeld gebracht waar Amstelveen voor staat (met een doorkijk naar de toekomst) • opgedane inzichten samengevat • een visie op de kerkenopgave • een voorstel voor vervolgactie!

Onze aanpak Kerkenvisie Fase 1: inventariserende fase (stap 1 en 2) 1 Inventariseren van kerkgebouwen en eigenaren, kennismaken en verkennen met stakeholders: kerkeigenaren, gemeente, kerkgangers, buurten e.a.

4 Oplevering Kerkenvisie naast rapport en inventarisatie zijn nu de kansen per kerk in beeld. Het traject van de Kerkenvisie stopt hier, een vervolg kan plaatsvinden (5 en 6)

5 Verdiepend onderzoek op gebouwniveau, toekomstkansen worden versterkt

6 Levend document Samenwerking en gesprekken gaan door, het document wordt steeds aangevuld met relevante ontwikkelingen. Proactief wordt nagedacht over nieuwe kansen voor leegkomende kerken en actie ondernomen.

2 Vaststellen gemeenschappelijke doelen en werkwijze: op maat

(de deuren staan open)

Fase 2: uitwerkingsfase (stap 3 en 4)

3 Onderzoek rollen en kansen bij zowel gemeente, kerkgemeenschap als omgeving gebouw gebied en context geloof en gebruik businesscase

12

feiten en cijfers

hoofdstuk 3

feiten en cijfers

14

XOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXXOOXOXOXOXOXOXOX

Kerkgebouwen in Amstelveen

DIENSTBEZOEKERS OP EEN REGULIERE ZONDAG VOOR CORONA

Op het moment van onderzoek zijn meer dan de helft van de kerken (10) in Amstelveen in religieus gebruik. Iets minder dan de helft van de kerkgebouwen (6) is herbestemd of staat leeg.

7

3

2

4

1

5 6

0 10

3

1

8

11

2

KERK 1 Nieuw-Apostolische Kerk

9

DENOMINATIE

Protestants (PKN) Nieuw-Apostolische Kerk in Nederland

2 't Open Hof

Protestants (PKN)

(PKN) Nederlands Gereformeerde Kerken (NGK) 3 Immanuëlkerk Protestants 4 Pauluskerk

Protestants Kerken (PKN) in Nederland (PKN) Gereformeerde

(PKN) Kerk (PKN) Nederlandse Hervormde 5 Kruiskerk Protestants 6 Kerk Apostolisch Genootschap 15

7

14

Protestants (PKN) Apostolisch Genootschap

Johanneskapel Protestants (PKN)

8 Annakerk Protestants (PKN)

13

9 Dorpskerk Protestants (PKN)

12

16

10

Titus Brandsma Kerk Evangelisatievereniging Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

11

Bankraskerk Protestants (PKN) Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap

12

Paaskerk

13

Heilige Geestkerk

14

Handwegkerk Rooms-Katholiek

15

Urbanus Bovenkerk Evangelisatievereniging Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

16

Urbanuskerk Nes aan de Amstel

Nederlandse Hervormde Kerk (PKN)

Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

ongeveer 50

ongeveer 100

ongeveer 150

ongeveer 200

Functie en denominatie kerkgebouwen

XOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXXOOXOXOXOXOXOXOX

religieus gebruik herbestemd leegstaand / transitie

Totaal

Op het moment van onderzoek zijn meer dan de helft van de kerken (10) in Amstelveen in religieus gebruik. Iets minder dan de helft van de kerkgebouwen (6) is herbestemd of staat leeg.

7

4

leegstaand; 1; 6%

religieus; 10; 63%

herbestemd; 5; 31%

religieus

5

herbestemd leegstaand

6 3

1

8

11

10

2

KERK

1 Nieuw-Apostolische Kerk

9

Protestants (PKN)

2 't Open Hof

Protestants (PKN)

FUNCTIES HERBESTEMDE KERKEN

3 Immanuëlkerk Protestants (PKN) 4 Pauluskerk

FUNCTIES HERBESTEMDE KERKEN FUNCTIES HERBESTEMDE KERKEN

Protestants (PKN)

5 Kruiskerk Protestants (PKN) 15

Protestants (PKN) 6 Kerk Apostolisch Genootschap 7 Johanneskapel Protestants (PKN)

14

Tijdelijk verhuur

exclusief

tijdelijkverhuur verhuur Tijdelijk Wonen

toegankelijk

8 Annakerk Protestants (PKN)

13 12

16

9

wonen Wonen 86 % (13) Gezondheidscentrum Dorpskerk Protestants (PKN)

10

Titus Brandsma Kerk Evangelisatievereniging

11

Bankraskerk Protestants (PKN)

12

Paaskerk

13 Heilige Geestkerk

Gezondheidscentrum gezondheidscentrum Bierbrouwerij

12

14 Handwegkerk Rooms-Katholiek 15

16

FUNCTIONEEL GEBRUIK KERKEN

openbaar toegankelijk

Bierbrouwerij bierbrouwerij Culinair centrum

Culinair centrum kinderdagverblijf Wijkcentrum

Urbanus Bovenkerk Evangelisatievereniging

16 Urbanuskerk Nes aan de Amstel

Wijkcentrum

0

1

2

0

1

2

XOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOOXOXXOOXOXOXOXOXOXOX 18

Monumentale status en bouwperiode

Geen monumentale status

Amstelveen bezit in vergelijking tot andere gemeenten veel monumentale kerken. De meeste kerken zijn gebouwd eind 19e en begin 20e eeuw. In hoofdstuk 4 staat een toelichting op de ontstaansgeschiedenis van de kerkencollectie. Hierbinnen staan de vier kernwaarden van de kerkencollectie centraal

Gemeentelijk monument Rijksmonument Gesloopt

15

Beeldbepalend

7 4

15

7 6 5

1940-1970

3

na 1970

2

6

1 2 3 4 5 6 7 8 9

10

3

15

8

1

11

2

9

10

15 14

1850-1940

4

5

15 15

KERKEN PER BOUWPERIODE

8

KERK Nieuw-Apostolische Kerk ‘t Open Hof Immanuëlkerk Pauluskerk Kruiskerk Kerk Apostolisch Genootschap Johanneskapel Annakerk Dorpskerk Titus Brandsma Kerk

11 Bankraskerk

13 12

12

Paaskerk

13

Heilige Geestkerk

14

Handwegkerk

15

Urbanus Bovenkerk

16

16 16 16

Urbanuskerk Nes aan de Amstel 11 Carmelkerk 11 Adventkerk 11 Bethelkerk 11 Synagoge Amstelveen

BOUWJAAR

1

1965

0

1963

1850-1940

1940-1970

na 1970

1954 1937 1950 1940

MONUMENTSTATUS

1928 1927 1866 1969

19 % (3)

1970

25 % (4)

1962

rijksmonument

1962

gemeentelijk monument

1899

geen status

1875 1889 1960 (gesloopt in 1994) 1961 (gesloopt in 2001) 1925 (gesloopt in 2007) 1981 (gesloopt in 2017)

56 % (9)

rijksmonument

gemeentelijk monument

geen monumentale status

20

onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek

hoofdstuk 4

onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek

Het dorp Amstelveen is in de middeleeuwen ontstaan en heeft eeuwen als een agrarische nederzetting in het veenweidegebied ten westen van de Amstel bestaan. Binnen een eeuw is Amstelveen stormachtig gegroeid van een landelijk dorp in de polder tot een stad met ruim 90.000 inwoners. De gemeente Amstelveen bestond tot aan het begin van de 20ste eeuw uit een aantal landelijk gelegen dorpen. Na de annexaties van grondgebied van Nieuwer-Amstel door de gemeente Amsterdam in 1896 en 1921 richtte Nieuwer-Amstel zich in het interbellum op de ontwikkeling tot forensgemeente van de hoofdstad. Hierdoor kwam een fors verstedelijkingsproces op gang. Ook na

de aanleg van de spoorlijn door Amstelveen in 1915, nam het inwonersaantal sterk toe. Nog voordat de Tweede Wereldoorlog uitbrak kwamen langs de Amsterdamseweg de nieuwe woonwijken Patrimonium en Randwijck tot stand. Patrimonium werd aangelegd op resterend bovenland van de Buitendijkse Buitenveldertse Polder en de Middelpolder. Randwijck kwam deels op resterend bovenland en deels in het verveende gebied op Middelpolder te liggen. Verder werden in de verveende Middelpolder reeds delen van de wijken Elsrijk en Keizer Karelpark gerealiseerd. In de jaren vijftig van de vorige eeuw werden in de Middelpolder de uitbreidingswijken Elsrijk en Keizer Karelpark verder voltooid en werd het nieuwe centrum ‘het Stadshart’ aangelegd. In 1964 kwam de oude benaming ‘Nieuwer-

Amstel’ voor de gemeente te vervallen en werd de naam van de gemeente ‘Amstelveen’. In deze jaren werd stormachtig gebouwd en zijn de centrale delen van de Middelpolder en de Bovenkerkerpolder bebouwd met de wijken Kronenburg/Uilenstede, Bankras-Kostverloren en Groenelaan. Vanaf de jaren zeventig kregen de zuidelijke wijken Waardhuizen en Middenhoven in de Bovenkerkerpolder vorm. De meest recente grootschalig aangelegde nieuwbouwwijk is Westwijk in de Legmeerpolder.

1890

1938

1958

1967

1986

22

onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek

Groei Amstelveen

1997

Kernwaarden kerkenlandschap Amstelveen

24

onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek

Kernwaarde 1: Kerkenlanschap groeit mee met de bevolking

19e eeuw

jaren '30

Lange tijd was het aantal kerken in Amstelveen stabiel: in de 19de eeuw en de eerste helft van de twintigste eeuw waren er in Amstelveen de volgende kerken te vinden: de gereformeerde kerk aan de Handweg, de hervormde kerk in het Oude Dorp en de katholieke Urbanuskerken in Bovenkerk en Nes aan de Amstel. Deze kerken waren gelegen in de dorpskernen, binnen het huidige gemeentelijke grondgebied: het dorp Amstelveen, Bovenkerk, Nes aan de Amstel en Ouderkerk aan de Amstel. Vanaf 1925 vestigden zich grote groepen forenzen in Nieuwer-Amstel en werden aan de noordzijde van het huidige grondgebied en in de

nabijheid van het dorp Amstelveen uitbreidingswijken gebouwd. Er waren nieuwe kerken nodig voor de snel groeiende bevolking. In 1928 werden er twee kerken gebouwd; de Heilige Annakerk aan de Amsterdamseweg, ten noorden van het oude dorp, en de Johanneskapel, meer noordelijk aan de Amsterdamseweg. In 1937 kwam daar de Pauluskerk bij, na de bouw van de wijken Elsrijk en Randwijck in de jaren ‘30. Door de naoorlogse bevolkingsexplosie ontstond opnieuw een grote behoefte aan kerken. De markante hervormde Kruiskerk aan de Van der Veerelaan in Elsrijk is in 1950 door architect Duintjer ontworpen. Daarna zijn er in twintig jaar maar liefst 8 kerken bijgekomen: de Heilige Geestkerk (1961), de Carmelkerk

(1963) en de Thaborkerk (de latere Titus Brandsmakerk, 1969) waren katholiek, de Adventkerk (1961) en de Immanuelkerk (1954) gereformeerd, de Paaskerk (1963) was hervormd en de Bankraskerk (1970) hervormd/ gereformeerd. Aan het eind van de jaren zestig zette de ontkerkelijking verder door en in de zuidelijke wijken Groenelaan, Waardhuizen, Middenhoven en Westwijk zijn geen nieuwe kerken meer gebouwd. Sindsdien zijn er enkele kerken gesloopt: in 1994 de Carmelkerk, in 2001 de Adventkerk, in 2007 de Bethelkerk en in 2017 de Synagoge Amstelveen. Van de in 2019 gesloopte Handwegkerk is alleen de voorgevel blijven staan.

Kernwaarde 2: Representanten van een bouwperiode De gestage uitbreiding van het aantal kerkgebouwen, zoals hierboven beschreven, weerspiegelt niet alleen de bevolkingsgroei, maar ook de architectonische ontwikkeling van de opeenvolgende bouwperioden. De grote architectonische diversiteit aan kerkgebouwen, typerend voor een bepaalde bouwperiode, is kenmerkend voor Amstelveen. De Amstelveense uitbreidingswijken profileren zich als een stedenbouwkundig ‘patchwork’ van opeenvolgende bouwperioden, grofweg chronologisch geordend van noord (Randwijck, Elsrijk: gebouwd in de jaren ’20 en ’30) naar zuid (Westwijk, gebouwd in de jaren 90, 00). De oudste kerk in Amstelveen is gebouwd

wederopbouw

jaren '70

Hoogkarspel Westwoud

26

onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek

Binnenwijzend

in 1875 (Dorpskern Bovenkerk), de jongste kerk in 1970 (BankrasKostverloren). De kerkgebouwen zijn allemaal een directe representant van hun bouwperiode, die zich herkenbaar uiten in de architectonische vormentaal, detailleringen en materialiseringen. Grofweg zijn de 16 Amstelveense kerkgebouwen onder te verdelen in vier bouwperioden: 19de eeuwse-kerken (gelegen in de oude dorpskernen en langs lintbebouwing op de dijk): • Urbanuskerk Bovenkerk (1875) • Urbanuskerk Nes (1889) • Dorpskerk Oude Dorp (1866. Toren, 1928) • Handwegkerk (1899) Jaren ’20-‘30-kerken (gelegen in de

noordelijke uitbreidingswijken): • Annakerk Oude Dorp (1927) • Johanneskapel (1928) • Pauluskerk (1937) • Apostolisch Genootschap (1940)

Oosterblokker

Hem

Schellinkhout

Wederopbouw-kerken (gelegen in de woonwijken ten noorden en zuiden van de A9): • Kruiskerk (1950) • Immanuelkerk (1954) • Paaskerk (1962) • Heilige Geestkerk (1962)

Kernwaarde 3: Stedenbouwkundige inpassing van kerken in het groen

Venhuizen

wijdenes

Kruiskerk, gelegen in het De Ruyschpark

Oosterleek

Bankraskerk, Bankras/Kostverloren heuvel

Jaren 70-kerken (gelegen in de zuidelijke uitbreidingswijken): • Bankraskerk (1970) • Nieuw Apostolische Kerk (1965) • ’t Open Hof (1963) • Titus Brandsmakerk (1969)

Paaskerk, gelegen aan het Augustinuspark

Titus Brandsmakerk, Bankras/Kostverlorenheuvel

Kenmerkend voor de Amstelveense kerken is dat zij voor het overgrote deel, stedenbouwkundig zeer fraai zijn gesitueerd, overwegend in een parkachtige setting. Dit geldt met name voor de kerken gebouwd in de uitbreidingswijken, waaraan een stedenbouwkundig plan ten grondslag lag. De gemeente Nieuwer-Amstel, die pas in 1964 werd omgedoopt tot de gemeente Amstelveen, profileerde zich sinds de jaren ’20 als groene gemeente, nadat in 1921 een groot noordelijk deel van Amstelveen werd geannexeerd door Amsterdam. Amstelveen toonde zich als een aantrekkelijke woonomgeving in het groen, voor de welgestelde Amsterdammers. Dat uitte zich niet

alleen in de ruimtelijk opgezette woonwijken, maar ook in de brede lanen, het vele openbaar groen met waterpartijen en in de vele openbare parken die Amstelveen rijk is. De kerken die centraal in de woonwijken gelegen zijn, hebben een markante positie gekregen binnen het stedenbouwkundig plan: op stedenbouwkundige zicht-locaties en veelal binnen een parkachtige setting. Meest kenmerkende voorbeelden hiervan zijn de Paaskerk, de Kruiskerk, de Titus Brandsmakerk en de Bankraskerk. Kernwaarde 4: Hoog aandeel monumentale kerken 13 van de 16 kerkgebouwen in Amstelveen genieten een monumentale bescherming, dat is

Geloof in Amstelveen

28

onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek

81 % van het totale kerkenbestand. 4 kerken zijn aangewezen als Rijksmonument, 9 kerken zijn aangewezen als gemeentelijk monument. Drie kerken hebben geen monumentale bescherming. Opvallend is dat alle drie de kerken zonder bescherming, vallen binnen de categorie van jaren ’70 kerken. In totaal zijn er vijf kerkgebouwen in Amstelveen gesloopt en vervangen door nieuwbouw, in de vorm van woningbouw. Dat zijn, in chronologische volgorde: • Adventkerk (Lindenlaan 587). Gebouwd in 1961, gesloopt in 2001. • Carmelkerk (hoek Rembrandtweg, Groen van Prinstererlaan). Gebouwd in 1960, gesloopt in 1994.

•

•

•

Bethelkerk (Amsterdamseweg 409). Gebouwd in 1925, gesloopt in 2007. Synagoge Amstelveen (Straat van Messina 10). Gebouwd in 1981, gesloopt in 2017. Handwegkerk (Handweg 119). Gebouwd in 1899, gesloopt in 2019 (voorgevel van de kerk is behouden).

Men kan zich afvragen of deze kerken in de huidige periode, waarin het behoud van het lokale erfgoed hoog op de agenda staat, een monumentale status toegekend hadden gekregen, net als het overgrote deel van hun soortgenoten. Het hoge aandeel monumentale kerken geeft blijk van de waarde die de gemeente Amstelveen hecht aan de gebouwen, en het voortbestaan ervan.

Het verdwijnen van deze markante gebouwen, zowel in stedenbouwkundig als in architectonisch opzicht, zou een absolute verarming van het straatbeeld en beleving van de wijken betekenen. Zowel het maatschappelijk (religieus) gebruik als de architectonische en stedenbouwkundige kwaliteit van de kerkgebouwen worden ervaren als een meerwaarde voor het stedelijke landschap en de identiteit van de gemeente Amstelveen.

Kerktorens waren in vroeger eeuwen een belangrijk onderdeel van de dorpsof stadssilhouet. Vanuit de verte zag je hoge torens van de Urbanuskerk te Bovenkerk, de Dorpskerk en de Annakerk. Tegenwoordig zijn de kerktorens veelal aan het zicht ontnomen door flatgebouwen. En ook de rol van de kerkgemeenschappen binnen de samenleving is gaandeweg minder zichtbaar geworden. Tegelijkertijd is het geestelijk leven in Amstelveen gevarieerder dan ooit. Rooms Katholieke Kerk Vroeger was dat anders. De eerste bewoners van Amstelveen maakten allemaal deel uit van de Rooms Katholieke Kerk. Lange tijd vielen kerk en overheid volledig samen; de bisschop van Utrecht combineerde het geestelijke en wereldlijke gezag.

De parochiegrenzen waren exact die van de burgerlijke gemeente. Deze katholieke ‘Aemstelle parochie’ is vermoedelijk ergens in de 13e eeuw in tweeën gesplitst: Ouder- en NieuwerAmstel. Vanuit de moederkapel in Ouderkerk zal men een eerste kapel hebben gesticht in Nieuwer-Amstel, vermoedelijk in de nabijheid van het Oude Dorp. Hervormde kerk De katholieke eenheid werd verbroken halverwege de 16e eeuw, toen aanhangers van de ketterse beweging onder leiding van Maarten Luther vanuit Amsterdam ook in NieuwerAmstel terecht kwamen. De eerste inwoner van Nieuwer-Amstel waarvan bekend is dat hij besmet was met ‘de lutherije’, was Aernt Cuijper, de schout van Nieuwer-Amstel. In

1554 werd hij gevangengenomen en afgevoerd naar Utrecht, waar hij waarschijnlijk op de brandstapel terecht is gekomen. Pas vanaf 1578 werden ketters niet meer vervolgd in deze streek, en kregen zelfs de overhand. De katholieken raakten hun kerk in het dorp kwijt. De aanhangers van het nieuwe geloof namen deze in bezit nadat deze gezuiverd was van ‘paapse afgoderijen’. De verweesde katholieken zochten nieuwe wegen om hun geloof weer op gang te brengen, en stichtten op diverse plekken schuilkerken. Aanvankelijk waren de verhoudingen tussen protestanten en katholieken behoorlijk gepolariseerd, maar later raakte de scherpe kantjes afgesleten. Het was voor niemand een geheim dat er schuilkerken ontstonden, zeker niet toen er in de 17de eeuw een

pastoor aan verbonden werd. Tot die tijd was de Dorpskerk aan het Kerkplein het enige openbare en legale kerkgebouw in de gemeente. In 1447 werd er een kerk gebouwd dat het eerste kerkje op deze plek verving. In 1866 werd dit kerkgebouw wegens bouwvalligheid afgebroken, en daarna werd direct begonnen met de nieuwbouw: de huidige Dorpskerk. Terugkomst Rooms Katholieke kerk De wettelijke positie van de Rooms Katholieke kerk verbeterde gaandeweg sinds de Bataafse tijd. Schuilkerken werden langzaam vervangen door kerkgebouwen die dichter bij de bewoonde wereld lagen. Van grote betekenis was het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853. In de tweede helft van de 19de eeuw werden in onze gemeente

onderzoeksresultaten: cultuurhistorisch onderzoek 30

twee opvallende Neogotische kerken gebouwd: De Urbanuskerk in Bovenkerk en de Urbanuskerk in Nes aan de Amstel. Het was ook het tijdperk waarin de verzuiling zich zowel in de kerk als in de samenleving breed maakte. Het kerkelijke en maatschappelijke leven werd zo veel mogelijk onder de vleugels van de kerk geplaatst. Samen met ‘andersdenkenden’ in één organisatie zitten was ongewenst. Gereformeerden De gereformeerden maakten een soortgelijke ontwikkeling door als de katholieken. Landelijk vond de eerste uittocht uit de Nederlands Hervormde Kerk plaats in 1834. In Amstelveen liep het niet zo’n vaart, slechts enkelen verlieten de hervormde Dorpskerk. Toch groeide het aantal

afgescheidenen, vooral door de komst van gereformeerde veenarbeiders van elders, toen er in de Middelpolder op grote schaal veen gewonnen werd. In 1865 kwam het hier tot formele gemeentevorming, en in 1899 werd de gereformeerde kerk aan de Handweg gebouwd. In de jaren 30 van de 20ste eeuw werd voor de gereformeerde een tweede kerk gebouwd in het noorden van Nieuwer-Amstel: de Pauluskerk. Ontkerkelijking De snelle naoorlogse bevolkingsaanwas in Nieuwer-Amstel heeft de relatieve stagnatie van het aantal kerkgangers lange tijd gemaskeerd. De vertraging van de bevolkingsgroei en een toenemende ontkerkelijking in de tweede helft van de 20ste eeuw, heeft geleid tot de sluiting van negen kerken, waarvan enkele zijn afgebroken.

De Rooms-Katholieken hebben momenteel drie kerkgebouwen binnen de gemeentegrenzen: de Urbanuskerken in Nes en Bovenkerk en De Titus Brandsmakerk. De katholieke Augustinuskerk ligt net ten noorden van de gemeentegrens met Amsterdam. De Gereformeerde Kerken in Nederland en de Nederlands Hervormde kerk smolten aan het begin van de eenentwintigste eeuw op landelijk niveau samen tot de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). De Protestantse Gemeente Amstelveen-Buitenveldert heeft nu drie wijkgemeenten in Amstelveen: de Kruiskerk, de Paaskerk (beide van oorsprong Hervormde kerkgebouwen) en de Pauluskerk (een van oorsprong Gereformeerd kerkgebouw). De Pauluskerk ging rond de kerkfusie over

van de Gereformeerde Kerk naar één van de Hervormde wijkgemeenten. Deze wijkgemeente heeft binnen de PKN een aparte status en eigen rechtspersoonlijkheid. De protestante Adventkerk maakte plaats voor appartementen. Daarnaast zijn in Amstelveen nog een aantal kleinere religieuze genootschappen, die veelal een streekgemeente zijn. Zij betrekken hun leden uit de regio. Voorbeelden daarvan zijn het Apostolisch Genootschap, de Nieuw Apostolische kerk, de Evangelische gemeente en de Joodse gemeenschap, die de voormalige Bankraskerk in gebruik heeft als synagoge. Daarnaast is er de stichting Almasjid Saada, die moslims bijeenbrengt in de moskee aan de Bouwerij. Dit gebouw is gebouwd als bedrijfsgebouw, en niet als

gebedshuis. Het is daarom niet in dit onderzoek meegenomen. Internationale gemeenschappen Tegenwoordig is de Amstelveense samenleving zo gemêleerd dat hier aanhangers van alle wereldgodsdiensten te vinden zijn. Met ruim 10.000 buitenlandse inwoners op een totale bevolking van 91.000 is Amstelveen internationaal georiënteerd. Dit profileert zich ook in het aantal internationale kerkelijke genootschappen, zoals een Koreaanse, een Japanse en een Indonesische. Daarnaast zijn relatief recent ontstane Christelijke geloofsgemeenschappen actief in Amstelveen. Zij vieren de diensten minder traditioneel, en hebben een groeiend aantal leden, waaronder een flink aandeel internationale inwoners, jongeren en

kinderen. Voorbeelden hiervan zijn de CrossRoadsKerk en de Stadshartkerk. Zowel deze nieuwe genootschappen als de internationale kerkgenootschappen zijn, enkele uitzonderingen daar gelaten, niet in het bezit van een eigen kerkgebouw, maar huren in bij bestaande kerkgebouwen of organiseren hun diensten in school- of bedrijfsgebouwen1. Verschillende Amstelveense kerken bieden huisvesting aan een aantal op afkomst- of nationaliteit gebaseerde veelal christelijke kerkgenootschappen. Vaak hebben deze kerkgenootschappen een regionale functie.

1 De Westkant van de Amstel, Duizend jaar Amstelveen in de stroom van de tijd. M.D.M. van Munster, P. van Schaik. 2018.

32

onderzoeksresultaten: toekomstverwachting kerken

hoofdstuk 5

onderzoeksresultaten: toekomstverwachting kerken

onderzoeksresultaten: toekomstverwachting kerken op basis van gesprekken met eigenaren

34

onderzoeksresultaten: toekomstverwachting kerken

HUIDIGE SITUATIE EN TOEKOMSTVERWACHTING KERKEN (2020-2025-2030-2035)

herbestemd onzeker religieus gebruik in transitie

2020

2025

2030

2035

Tijdens de gesprekken met de kerkeigenaren, zowel van kerken met een religieuze functie als van herbestemde kerken, is gesproken over het toekomstperspectief. Aan de kerkbesturen zijn vragen gesteld over het aantal actieve leden, het aantal bezoekers van de eredienst, de gemiddelde leeftijd, het aantal

leden van een kinderkerk, etc. Ook is gevraagd naar het toekomstperspectief in jaren, wanneer wordt voortgegaan op basis van bestaande bestemming en activiteiten. Gemiddeld gezien kan gezegd worden dat van de kerken met een religieuze functie, de

kleinere kerkgemeenschappen, doorgaans behuisd in een kleiner kerkgebouw, zelf rekenen met een toekomstperspectief van 5 tot 10 jaar. Grotere gemeenschappen, doorgaans in een groter kerkgebouw, rekenen met een toekomstperspectief van 10 tot 15 jaar.

Deze gegevens geven, tezamen met informatie over de staat van onderhoud, de financiële situatie, de stookkosten en de al dan niet beschermde status van het kerkgebouw, een beeld van het toekomstperspectief per kerk, en de urgentie om in actie te komen.

OPTIES VOOR BIJBESTEMMEN I.C.M. RELIGIEUZE FUNCTIE EN VOOR HERBESTEMMEN LEEGSTAANDE KERKGEBOUWEN

36

De toekomst van de herbestemde kerk, die door ons in de risicozone is aangegeven, is onzeker. Dit vanwege het tijdelijk eigenaarschap, en onzekerheid over de toekomstige eigenaar. Tegelijkertijd moeten er flinke investeringen gedaan worden in het onderhoud van de kerk. Statistieken toekomstperspectief Uit de gesprekken met de kerkeigenaren is gebleken dat een deel van de kerkbesturen zoekend is. Lang niet alle kerkgemeenschappen maken actief plannen om het

toekomstperspectief te vergroten. De wens hiertoe is wel aanwezig, zodat de gemeenschap zolang mogelijk kan blijven kerken in het eigen kerkgebouw. Het realiseren van 'nevenbestemmingen' naast de religieuze hoofd-functie biedt kansen om het gebruik van het kerkgebouw te intensiveren en de kosten (energierekening, onderhoud van het gebouw) te verdelen onder meerdere gebruikers. Het kerkgebouw krijgt een grotere rol binnen de samenleving en de kerkgemeenschap kan in het eigen kerkgebouw blijven kerken.

bijv. buurthuis, kunst, sport, bibliotheek

Publieke invulling

d u ur z a a

Combinatie publieke en private invulling

Sloop Opties voor bijbestemmen (i.c.m. religieuze functie)

functie

monument

Verwachte invulling leegstaande kerken Amstelveen

urgentie

herbestemd

rijksmonument

op middellange termijn gaat alles goed

transitie/leegstaand

gemeentelijk monument

bedreigd

religieus

beeldbepalend

risicozone

Aanbevolen ontwikkelrichting voor nieuwe leegkomende kerkgebouwen

*

Duurzaamheidsmaatregelen zijn meestal noodzakelijk voor her- of bijbestemmen

mh

eidsmaa gelen*

De mate van urgentie is aangeven in de tabel hiernaast door middel van een groene (op middellange termijn gaat alles goed), een oranje (bedreigd) en rode bol (risico-zone). Van vier kerkgebouwen is aangegeven dat zij in de risicozone verkeren. Drie kerken daarvan zijn in religieus gebruik. Echter, de kerkgemeenschap is klein, de gemiddelde leeftijd is hoog en er bestaat op dit moment geen of nauwelijks nevengebruik van het kerkgebouw.

bijv. combinatie van buurthuis, horeca, bibliotheek & winkel

tre

onderzoeksresultaten: toekomstverwachting kerken

overzicht van kerkgebouwen en urgentie om actie te ondernemen

Private invulling

Gedeeltelijk sloop & nieuwbouw

bijv. wonen, werken, horeca, zorg, winkelen

38

onderzoeksresultaten: toekomstverwachting kerken

Er zijn verschillende scenario’s met betrekking tot het gebruik van kerkgebouwen, in volgorde van behoudend (zowel qua gebruik als gebouw) tot aan rigoreuze wijziging: 1A: behoud religieuze functie 1B: behoud religieuze functie in combinatie met nevenbestemming/ onderhuur 2: herbestemming binnen de maatschappelijke functie. Doorgaans kan het kerkgebouw in verregaande mate behouden blijven. Financieel leidt deze bestemming vaak tot een minder duurzame oplossing. 3: herbestemming buiten de maatschappelijke functie. Doorgaans moet een kerkgebouw voor

een woon- of kantoorbestemming grootschalig worden aangepakt t.b.v. daglichttoetreding, isolatie, ventilatie, inpassing van verdiepingsvloeren, etc. Financieel leidt deze bestemming vaak wel tot een duurzame herbestemming. Met wijziging van de bestemming zal het kerkgebouw bij verkoop meer opleveren dan met een maatschappelijke bestemming. 4: sloop/nieuwbouw Voor kerkgebouwen met een monumentale status zal dit de laatst mogelijke optie zijn, vanwege de sloopbescherming. Voor kerkgebouwen zonder monumentale status zal verkoop en sloop een reële optie zijn, nu zowel de grondprijzen als de woningnood hoog zijn.

Verkoop van kerken, en verzoeken tot rigoreuze herbestemming en sloop (en eventueel afvoering van de monumentale status) en tot bestemmingswijzigingen zijn in de huidige markt zeer reëel, en ook reeds opgetreden in het recente verleden. Het is van groot belang dat hier in een vroeg stadium over na wordt gedacht. Voor welke kerken is sloop een optie? Hoe zeer hechten wij aan behoud van het maatschappelijke bestemming, en voor welke kerken zou een herbestemming, naar bijvoorbeeld wonen, tot de mogelijkheden behoren? Duidelijk mag zijn, dat wanneer wordt overgegaan tot een volgend scenario, aflopend van 1A naar 4, hoe meer schade wordt aangedaan aan het oorspronkelijke kerkgebouw en de monumentale waarde. De

noodzaak tot het schade toebrengen aan monumentale kerkgebouwen moet beargumenteerd worden. Het laten uitvoeren van een Haalbaarheidsonderzoek Herbestemming kan bij grootschalige herbestemmingsprojecten veel inzicht bieden in de haalbaarheid en de wenselijkheid van een project.

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed verleent subsidies voor haalbaarheidsonderzoeken, waarmee een duurzaam gebruik van monumenten en van gebouwen met een cultuurhistorische waarde wordt bevorderd. De regeling beoogd een succesvolle herbestemming van monumenten te bevorderen. Om ook het verduurzamen van monumenten verder te stimuleren wordt ook het uitvoeren van verduurzamingsonderzoeken subsidiabel gesteld in aanvulling op een haalbaarheidsonderzoek.

scenario 1: Bankraskerk-Sjoel

scenario 2: maatschappelijke bestemming Johanneskapel

scenario 3: herbestemming wonen

scenario 4: sloop Adventkerk ten behoeve van Nieuwbouw

40

onderzoeksresultaten: sterkte-zwakte-kansen-bedreigingen analyse

hoofdstuk 6 en buiten de invloedsfeer van de kerkeigenaren zelf liggen, terwijl deze zeer van invloed kunnen zijn op het toekomstperspectief van de kerkgemeenschap en kerkgebouwen.

Naar aanleiding van de gesprekken met de kerkeigenaren en de verschillende participatierondes, is een SWOTanalyse opgesteld. Hierin worden de sterke en zwakke punten ten aanzien van de Amstelveense Kerkgebouwen en kerkgemeenschappen in kaart gebracht, en tevens de kansen en bedreigingen. De sterke en zwakke punten hebben met name betrekking op kerkgebouw-niveau, terwijl de kansen en bedreigingen meer op stedelijk niveau worden gevormd

STERK • hoog aandeel monumentale kerken • financiële situatie is vaak goed • contact met gemeente verloopt goed • corona heeft laten zien dat kerken snel kunnen inspelen op een veranderende situatie door diensten te streamen ZWAK • groot aandeel van kerkgemeenschappen met kerk krimpt • tekort aan vrijwilligers • hoge stookkosten • minimale inzet op verbreding of multifunctioneel gebruik van kerkgebouw • weinig samenwerking tussen kerken

onderzoeksresultaten: sterkte-zwaktekansen-bedreigingen analyse KANSEN • van reactieve houding naar proactieve houding • groeiende internationale kerkgenootschappen zonder kerkgebouw • interesse in verbreding / multifunctioneel gebruik BEDREIGINGEN • hoge huizenprijzen jagen jonge gezinnen weg uit Amstelveen • hoge grondprijs, veel interesse van ontwikkelaars • hoge pensioenleeftijd zorgt voor weinig vrijwilligers • belangen kerkeigenaren stroken niet altijd met belangen in ‘de stad’ • komen kerkgangers terug naar de kerk na corona? Zoals in voorgaande hoofdstuk is besproken zijn verschillende (vooral kleinere) kerkgemeenschappen zoekend naar mogelijkheden om het toekomstperspectief te vergroten.

Ondanks de beperkingen, zoals een tekort aan vrijwilligers, bestaat de wil om hiermee aan de slag te gaan. Het kost voor deze gemeenschappen enige tijd om van een reactieve houding over te schakelen naar een proactieve houding, en ideeën om te zetten in daden. We hopen dat dit project deze transitie voor hen in gang zal zetten. Extra aandacht behoeft de aanwezigheid van de internationale kerkgemeenschappen in Amstelveen. Deze kerkgemeenschappen groeien vaak en zijn niet in het bezit van een eigen kerkgebouw. Samenwerking tussen deze gemeenschappen en de kerkgemeenschappen die wel in het bezit zijn van een kerkgebouw, kan gezien worden als een kans, ten gunste van het het vergroten van het toekomstperspectief van zowel het kerkgebouw als de kerkgemeenschap. In enkele gevallen komt inhuur van een internationale kerkgemeenschap in een bestaand kerkgebouw voor, maar er bestaan mogelijkheden voor intensivering hiervan. Het overgrote

aandeel van de internationale kerkgemeenschappen komt momenteel bijeen in bedrijfspanden en schoolgebouwen, maar hebben de voorkeur voor de viering in een kerkgebouw, via inhuur of aankoop van een kerkgebouw. Probleem is vaak dat alle partijen de eredienst op de zondagochtend willen houden. Toch zou het aanbeveling genieten om de verschillende kerkbesturen met elkaar in contact te brengen en de mogelijkheden van samenwerking en inhuur te bezien. De gemeente ontvangt met enige regelmaat verzoeken van kerkgemeenschappen die zoeken naar een ruimte in Amstelveen. Binnen dit onderzoek is gesproken met de volgende internationale kerkgemeenschappen: Gereja Kristen Indonesia Nederland (GKIN), Cama-gemeente, Cross Roadskerk, Stadshartkerk en de Koreaanse kerk. Het is helaas niet gelukt in contact te komen met de Islamitische gemeenschap.

Een ander aandachtspunt is het gemis van samenwerking tussen de verschillende kerkbesturen. Er bestaat in Amstelveen sinds januari 2021 geen platform meer waar kerkbesturen elkaar structureel ontmoeten. Tegelijkertijd geven alle kerkbesturen aan waarde te hechten aan een lokaal kerkelijk netwerk en periodiek overleg. Een specifieke bedreiging tenslotte, voor het Amstelveense kerkenbestand wordt gevormd door de hoge grondprijs, in combinatie met de grote woningbouwopgaaf. Ontwikkelaars staan in de rij om woningen te bouwen in Amstelveen, terwijl de beschikbare grond schaars is. Leegkomende kerken zullen door ontwikkelaars veelal interessant zijn als mogelijke woningbouwlocaties. Bovendien trekken door de hoge prijzen van woningen, jonge gezinnen weg uit Amstelveen, en is er weinig jonge aanwas bij kerkgemeenschappen.

42

duurzaamheidsscans

hoofdstuk 7

Introductie Uit de gesprekken met verschillende kerkeigenaren bleek, dat de hoge stookkosten een belemmering waren voor het verbreden van het gebruik. Daarom is door de gemeente aangeboden om een inventariserende duurzaamheidsscan uit te laten voeren. Negen van de zestien kerken

hebben hierin interesse getoond. Uiteindelijke hebben acht kerken in Amstelveen begin 2021 een energiescan ontvangen, waarin de duurzame kansen per kerk in kaart zijn gebracht. Deze onderzoeken zijn uitgevoerd door het ingenieursbureau De Groene Grachten, gespecialiseerd in het verduurzamen van historische gebouwen. In de periode februari 2021 tot en met april 2021 zijn er in totaal 8 duurzaamheidsscans voor kerken in Amstelveen uitgevoerd. Een dergelijke scan bestaat uit een gebouwopname, onderzoek en rapportage. In de bijlage ‘Analyse duurzaamheidscans’ wordt de data weergegeven die onttrokken is uit de acht duurzaamheidsscans. De uitkomsten van de scans zijn per kerk samengevat in een verduurzamingsspin, zie voorbeeld. Hierbij wordt de verduurzamingspotentie per thema (isolatie, ventilatie, warmte, elektriciteit en water & groen) uitgedrukt . Tijdens de gebouwopname is zo veel

duurzaamheidsscans mogelijk informatie opgehaald over de bouwkundige en installatietechnische staat, de energieprestatie van de panden en de duurzaamheidsambitie van de gebruikers, ook wel de nulmeting genoemd. Zo hielpen de warmtebeelden bij het in kaart brengen van de warmtelekken, zoals de beelden hiernaast tonen.

verduurzamingsmogelijkheden, en de kosten ervan. Van verschillende kerkbesturen hebben we inmiddels vernomen dat ze concreet aan de slag gaan met de adviezen uit het rapport.

Vervolgens heeft elke kerk een rapportage ontvangen van deze nulmeting en een daaropvolgende verduurzamingsroadmap. De duurzaamheidsscans gingen in op de vijf eerder genoemde thema’s. Waarbij aan de hand van de roadmap de integrale verbinding gelegd werd tussen deze thema’s. De roadmap is uitgedrukt in de vorm van een overzichtstabel (zie voorbeeld), waarbij onderscheid is gemaakt tussen: 1. Het laaghangend fruit (quickwins door middel van relatief kleine ingrepen met beperkte kosten); 2. de korte termijn maatregelen en 3. de Bijschrift: veelal vormde de ramen relatief de grootste lange termijn maatregelen. warmtelekken (rode kleur in het linkse beeld) en werden er in veel kerken rondom gevelopeningen koude Deze acht kerken hebben hiermee luchtlekken gespot (blauwe kleur in het rechtse beeld) een goed inzicht gekregen in de

Bijschrift: Per thema kan een score van 1 tot 5 behaald worden (1=minst duurzaam en 5=meest duurzaam). In het grijs wordt de huidige duurzaamheidsscore getoond, en in het groen is de potentiele duurzaamheidsscore inzichtelijk gemaakt.

Bijschrift: De overzichtstabel biedt een overzicht van de nodige maatregelen en de impact van desbetreffende maatregel op het monument, het comfort, de investering, de indicatieve terugverdientijd en de eventuele vergunningplicht.

hoofdstuk 8

44

opbrengsten en quotes uit participatie

“Het is van belang is dat we een balans vinden tussen het gebruik van de kerk enerzijds, en het behoud van de gebouwen anderzijds.”

“Het gaat te veel over de gebouwen en niet over de functie die kerkgemeenschappen hebben binnen de samenleving. Er wordt vanuit gegaan dat de religieuze functie verdwijnt of veel kleiner wordt. Binnen het gesprek mist een vorm van waardering en respect die deze vrijwilligersorganisaties doen”

“Ik mis het begrip vanuit de gemeente voor de positie waarin kerken zich bevinden, het onderhoud van de historische gebouwen kost veel geld en brengt zorgen met zich mee.”

“Wij kijken naar de kansen voor verhuur aan andere genootschappen.”

“De urgentie om actie te ondernemen wordt nu pas echt duidelijk. Maar dit proces kost tijd, eerst bij het bestuur en daarna nog bij de gemeenschap.”

quotes kerkeigenaren

“De sociale en maatschappelijke functies zouden wij graag verbreden, maar hier zitten wel grenzen aan. De religieuze functie staat voor ons voorop. Bovendien is de beschikbaarheid van vrijwilligers die benodigd is bij verhuur beperkt.”

“Het behoud van de religieuze functie moet als eerste behoefte gezien worden.”

“Een Taskforce klinkt interessant maar dit dient eerst intern besproken te worden voordat wij hieraan willen deelnemen.”

“Een Taskforce vraagt om creativiteit: er moet buiten de gebaande paden gedacht durven worden.”

opbrengsten en quotes uit participatie De quotes die zijn genoemd in dit hoofdstuk zijn opgehaald tijdens de verschillende participatierondes.

“De gemeente is niet verantwoordelijk voor de beoogde maximalisatie van de opbrengst van een vastgoedontwikkelaar. Wij zijn er voor de samenleving, in het algemeen belang.”

“De gemeente moet met één mond spreken. Discussie tussen afdelingen wordt binnenshuis gevoerd. De Kerkenvisie moet daarin een duidelijk richtinggevend kader vormen.”

“Multifunctionaliteit van de kerk (en daarmee het genereren van extra inkomsten) zouden we moeten ondersteunen.”

“Kijk niet alleen naar de waarde van stenen, maar ook naar de waarde van het maatschappelijk gebruik.” “Het maatschappelijk vastgoed in Amstelveen is als strategisch bestempeld en in eigendom van de gemeente. Je zou wellicht kunnen kijken of je minder interessante locaties op termijn vervangt met kerkgebouwen.”

quotes ambtelijke organisatie

“Waardevermeerdering als gevolg van bestemmingswijziging bemoeilijkt het behoud van de maatschappelijke functie.”

“Behoud van de maatschappelijke functie heeft de voorkeur. Alleen onder strikte voorwaarden kan daarvan worden afgeweken.”

“Kerken hebben een meerwaarde in het stedelijk landschap, maar hebben ook een belangrijke maatschappelijke functie als plek voor samenkomst en ontmoeting.”

46

opbrengsten en quotes uit participatie

“Amstelveen mag geen woonwoestijn worden. Kerken geven kleur en karakter aan Amstelveen.”

“Een Kerkenvisie moet inspiratie opleveren voor bij- en herbestemming.”

“Is het wel wenselijk om iets neutraals als een wijkcentrum, onder te brengen in een kerkgebouw? Werkt die samenwerking wel?”

“De Kerkenvisie moet kunnen worden gebruikt als een stappenplan. Onder welke omstandigheden mag welk scenario worden gehanteerd, en onder welke voorwaarde?”

quotes 'partijen uit de stad'

“Welke functies vallen er allemaal onder een maatschappelijke bestemming? Hoe breed moet dat gezien worden?”

“Gezamenlijk en multifunctioneel gebruik van de kerken moet worden verbeterd. Kerkbesturen moeten over de horizon van de bestuurstermijn durven kijken, en eerder om hulp durven vragen.”

“Vermindering van de religieuze functie moet niet alleen als iets negatiefs worden benaderd, maar ook als een kans om nieuwe functies te geven aan deze gebouwen, die van belang zijn voor de samenleving.”

“Hoeveel internationale gemeenschappen hebben interesse, in gebruik te maken van een bestaand kerkgebouw? Welke druk brengt dit mee op een wijk, bijvoorbeeld met parkeren?”

“Er is al veel geïnvesteerd in dit onderzoek en het actieplan vraagt om nog veel meer middelen. Waarom doen we dat eigenlijk, en welke privileges krijgt de gemeente daarmee? Kunnen wij invloed uitoefenen op het gebruik? Krijgen we recht op eerste koop?”

Omschrijving bestemmingsplan ‘maatschappelijke bestemming’: educatieve, sociaalmedische, sociaal-culturele en levensbeschouwelijke voorzieningen, voorzieningen ten behoeve van sport en sportieve recreatie en voorzieningen ten behoeve van openbare dienstverlening, alsook een kinderdagverblijf en ondergeschikte detailhandel en horeca ten dienste van deze voorzieningen (citaat uit een Amstelveens bestemmingplan).

quotes gemeenteraad

“Deze visie gaat niet alleen over het behoud van gebouwen, maar ook over het gebruik en de maatschappelijke functie. Het stuk moet niet alleen in de commissie Ruimte, Wonen en Natuur, maar ook in de commissie Burgers & Samenleving besproken worden.”

“Mooi idee, om maatschappelijke voorzieningen, als een wijkteam bijvoorbeeld, door de week het kerkgebouw te laten gebruiken. Daar kun je al snel mee starten en kijken hoe het bevalt. Dat geeft levendigheid, ontmoeting en opbrengsten voor de kerk.”

hoofdstuk 9 Het belang van de gemeente bij het opstellen van deze Kerkenvisie, is kort door de bocht genomen, tweeledig.

48

aansluiting gemeentelijke beleidsdoelen

Behoud van het culturele erfgoed Het ene belang bestaat uit het behoud van het lokale culturele erfgoed. Het religieus erfgoed maakt daarvan een belangrijk onderdeel uit. Niet voor niets is maar liefst 81% van de bestaande kerkgebouwen aangewezen als monument. De afgelopen collegeperiode is extra ingezet op het lokale culturele erfgoed en het belang van het historisch besef onder de inwoners. Een van de eerste zinnen van het Coalitieakkoord 2018-2022 is: “Het verleden heb je, de toekomst kun je maken…” Op pagina 2 van dit stuk staat vervolgens dat: “Duurzaam besturen betekent investeren in de leefbaarheid van

onze stad. We hebben de stad te leen van onze kinderen. Dat verplicht ons om goed voor die stad te zorgen. Investeren in de wijken en ons erfgoed onderhouden”. En op pagina 11: “We werken aan stadsvernieuwing en renovatie in overleg met inwoners, eigenaren en corporaties. Daarbij behouden we het karakter van de wijken en het Amstelveens cultureel erfgoed”. Ook vanuit de gemeenteraad zijn verschillende moties ingediend ten behoeve van het behoud van het Amstelveense erfgoed. In 2018 werd de motie ‘Laat Monumenten niet lopen’ ingediend, waarin onder andere aangegeven wordt dat ‘raadsbreed steun is gegeven om monumentale gebouwen te behouden’ en dat ‘het beter is om monumentale gebouwen vooraf te beschermen, dan achteraf te acteren’. Hierbij werd gerefereerd aan de ternauwernood voorkomen sloop van het gebouw aan de Randwijcklaan 13, dat een zeer bewogen geschiedenis vertegenwoordigt.

In juli 2019 werd de motie ‘Een Kerkenvisie voor Amstelveen’ ingediend, waarbij het belang van het behoud van de kerkgebouwen door de gemeenteraad werd onderschreven.

Behoud van maatschappelijke functies en ontmoetingsplekken Naast het behoud van de stenen, wordt ook veel belang gehecht aan het behoud van de maatschappelijke functies in de wijken. De woningmarkt in Amstelveen is momenteel overspannen en het aanbod sluit onvoldoende aan bij de vraag. De beschikbare ruimte voor nieuwbouw is schaars, de grondprijs is hoog en er ontstaat een tekort aan voorzieningen. Juist in deze situatie is het behoud van locaties met een maatschappelijke functie van groot belang. Kerkgebouwen zijn vanuit de basis bestemd en gebouwd voor ontmoeting, samenkomst en bezinning. De kerkgemeenschap is decennia, zo niet eeuwen, één van de belangrijkste sociale dragers in de samenleving geweest. Nu deze gemeenschappen

aansluiting gemeentelijke beleidsdoelen krimpen, en ontmoeting in de kerk niet meer voor iedereen vanzelfsprekend is, worden deze functie door andere sociale structuren en ontmoetingsplekken overgenomen. Juist binnen deze tijden, met een steeds vollere en snel veranderende stad, is het behoud of ontwikkelen van locaties met een maatschappelijke bestemming, des te belangrijker. Aan deze problematiek wordt aandacht besteed in de Nota Sociaal Domein (2019). Hierin is te lezen dat: “Algemene voorzieningen zoals ontmoetingsmogelijkheden maken onderdeel uit van een sterke sociale basisstructuur” Ook de Visie ‘Amstelveen Ontmoet Elkaar’ (2021) gaat ervan uit dat: “Ontmoeten is de sleutel tot een sterke sociale basis” In deze recent vastgestelde visie op ontmoeten worden aanknopingspunten gevonden voor de samenwerking met kerkbesturen, en de inzet van kerkgebouwen. Een opvallend

gegeven is, dat in deze visie kerkgebouwen niet worden genoemd als ontmoetingslocaties. In deze visie wordt gepleit voor het uitbreiden van het aantal ontmoetingsplekken. Niet alleen in de grote ontmoetingsplekken, zoals de buurtcentra, maar ook naar kleinschalige ontmoetingsplekken dicht bij huis, is vraag. Een deel van deze ontmoetingslocaties (buurtcentra) worden momenteel actief gefaciliteerd door de gemeente of zijn gemeentelijk eigendom. De wens bestaat om de bestaande locaties te behouden en waar dit kan en nodig is meer kleinschalige locaties toe te voegen. Voorts komt uit het onderzoek naar voren dat buurtmaaltijden de sociale samenhang versterken. Inwoners vragen om mogelijkheden om samen te kunnen eten. Dit vraagt om ontmoetingslocaties waar voor groepen gekookt kan worden en waar onze inwoners samen kunnen koken. Het streven bestaat om het

welzijnswerk meer in de wijken en buurten onder te brengen. Het bundelen van organisaties en functies daarbij, levert een betere verbinding en een efficiënter ruimtegebruik op. Dit multifunctionele gebruik van de welzijnscentra is een pré. Enkele groepen van inwoners in Amstelveen hebben aangegeven juist behoefte te hebben aan grotere ruimtes dan nu er beschikbaar zijn in de beschikbare ontmoetingsruimten. Vanwege de kosten kan de gemeente grotere ruimtes dan die we nu al in eigendom hebben niet realiseren. In de verschillende wensen en doelen, voortkomend uit de visie ‘Amstelveen Ontmoet Elkaar’ worden kansen gezien wanneer de samenwerking wordt aangegaan met kerkgemeenschappen. Wanneer bijvoorbeeld buurthuizen zouden kunnen inhuren in kerkgebouwen, daarbij ook denkend aan de kleinschaligere pastorieën en nevenruimten, kunnen de lasten en kosten worden verdeeld over meerdere gebruikers. Kerken zijn bij uitstek geschikt voor ontmoeting en samenkomst, zijn doorgaans

centraal gelegen in de woonwijken en zijn op doordeweekse dagen vaak beschikbaar. Bovendien beschikken veel kerkgebouwen over een keuken. Veelal zijn zowel kleinschalige ontmoetingsruimte beschikbaar, als grootschalige kerkzalen. Door samenwerking, inzet als ontmoetingsplekken en het bijbestemmen met maatschappelijke functies krijgen kerken weer een rol binnen de samenleving en een plek van belang binnen de buurt. Als op termijn blijkt dat meer maatschappelijk functies in kerkgebouwen kunnen worden ondergebracht, dan kunnen locaties waar deze functies nu gehuisvest zijn, wellicht vrij vallen. De vrijvallende locaties zijn vanuit cultuurhistorisch perspectief waarschijnlijk minder interessant, en hebben geen monumentale status. Voor deze locaties komt dan eventueel woningbouw in beeld. Voor de stad, met een overspannen woningmarkt, een aantrekkelijk bijkomend effect.