Bijlage 4 DSP-Rapporten
Tekst van het document
Toekomst Cobra Museum Financiële en inhoudelijke analyse
Alwien Bogaart en Annelies van der Horst
Contactgegevens December 2021
Annelies van der Horst avanderhorst@dsp-groep.nl 020 – 625 75 37
Alwien Bogaart abogaart@dsp-groep.nl
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
2
Inhoud
DSP-groep
Deel 1: Financiële analyse
5
1
Inleiding
6
2
Historisch perspectief
8
3
De huidige financiële situatie
10
4
Conclusies financiële situatie
13
Deel 2: Inhoudelijke analyse
18
1
Inleiding
19
2
Profiel Cobra Museum
21
2.1
Inhoudelijk profiel Cobra Museum
21
2.2
Publieksbereik
24
2.3
Netwerk
26
2.4
Relatie met gemeente Amstelveen
27
2.5
Overige stakeholders
29
3
Vergelijking met andere musea
30
3.1
Profiel van het museum
30
3.2
Programma (tentoonstellingen, educatie en overige activiteiten)
31
3.3
Kenmerken van locatie (omvang gemeente, locatie)
32
3.4
Publieksbereik
32
3.5
Samenwerkingspartners
32
3.6
Overeenkomsten en verschillen met Cobra Museum
33
4
Conclusies
35
Deel 3: Analyse toezicht en organisatie Cobra Museum
39
1
Aanvulling op financiële en inhoudelijke analyse
40
1.1
Toezicht
40
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
3
1.2
Conclusies quickscan toezicht
44
1.3
Organisatie
44
1.4
Conclusies quickscan organisatie
45
Bijlagen Bijlage 1: Vergelijking musea
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
15
4
Deel 1: Financiële analyse Alwien Bogaart en Annelies van der Horst
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
5
1
Inleiding Cobra Museum Het Cobra Museum voor Moderne kunst wordt sinds 1 juli 2020 door de gemeente Amstelveen gesubsidieerd. Tot die tijd kreeg Cobra Museum een gegarandeerde bijdrage gelijk aan de renteopbrengsten van het in 2007 via een privaatrechtelijke overeenkomst overgedragen deposito bij de BNG. De gemeente heeft die renteopbrengst via een onvoorwaardelijke subsidie plus indexatie aan het museum uitgekeerd, want subsidie is het enige kanaal dat een gemeente daarvoor heeft. Die subsidie wordt in alle jaarverslagen van het museum tot en met 2020 dan ook niet als een subsidie aangemerkt. In die zin is er pas sinds 1-7-2020 sprake van een werkelijke gemeentelijke subsidie die het museum als tussenoplossing toegekend heeft gekregen op grond van een door het museum opgesteld korte termijnplan tot 2023. De toekenning vond plaats onder de nadrukkelijke voorwaarde dat er een toekomstbestendig plan voor het museum zou komen dat voor 10-15 jaar soelaas zou bieden.
Het Museum presenteert en beheert de eigen collectie met hoofdzakelijk werk van de internationale Cobra-beweging. Daarnaast presenteert het museum nationale en internationale tentoonstellingen van 20ste-eeuwse en hedendaagse kunst en biedt het een breed scala aan publieksactiviteiten aan. Sinds 2018 is het tentoonstellingsbeleid meer op maatschappelijke ontwikkelingen, niet-Westerse kunst en op vrouwelijke kunstenaars georiënteerd, met altijd als vertrekpunt de link met aspecten van de Cobra beweging. Het collectiebeleid van het Cobra Museum is gericht op het verzamelen van werken van kunstenaars die onderdeel waren van de Cobra-beweging. Het streven is een collectie samen te stellen die de inspiratiebronnen, het experimentele karakter, de idealen en de invloed van deze internationale beweging weerspiegelt. Het tentoonstellingsbeleid van het Cobra Museum is gericht op het tonen van 20ste-eeuwse kunst in de volle breedte (van schilder- en beeldhouwkunst tot fotografie, grafische kunst, textiel, keramiek maar ook andere disciplines, zoals dichtkunst). Deze disciplines sluiten aan op de beoefening binnen de Cobra-beweging.
Financiële situatie Cobra Museum De financiële situatie van het Museum is in de loop der jaren aanmerkelijk verslechterd. In 2019 zette een kentering in met meer publiek en een geringer exploitatieverlies, maar de liquiditeits- en vermogenspositie van het museum zijn in de loop der jaren sterk verslechterd.
Vraagstelling aan DSP-groep De gemeente Amstelveen heeft DSP-groep gevraagd: Een analyse te maken van de financiële positie van het Cobra Museum Een onderzoek te doen naar de inhoudelijke positie van het Cobra Museum Inzicht te geven in het toekomstperspectief van het museum.
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
6
De gemeente heeft een onafhankelijke toets en toekomstscenario’s nodig om een besluit te kunnen nemen over het museum. Dat betreft besluiten over de hoogte van de subsidie, over de mogelijkheden voor een bredere subsidiemix en over de mogelijkheden voor een betere positionering van het museum in Amstelveen. Dit deel van het rapport betreft stap 1, de analyse van de financiële positie van het Cobra Museum.
Werkwijze DSP-groep financiële analyse en opbouw van deze notitie Deze notitie beperkt zich tot een analyse van de financiële situatie van het museum en is tot stand gekomen op basis van een analyse van documenten van het Cobra Museum en de gemeente Amstelveen en gesprekken met vertegenwoordigers van beide partijen.
De verdere opbouw van deze notitie is als volgt: Historisch perspectief (paragraaf 4) De huidige financiële analyse (paragraaf 5) Conclusies (paragraaf 6) Advies (paragraaf 7) Bijlagen: • Vergelijking andere musea
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
7
2
Historisch perspectief Het Cobra Museum en de gemeente Amstelveen zijn sinds de oprichting van het museum hecht met elkaar verbonden. De gemeente Amstelveen heeft het initiatief tot de oprichting van het Cobra Museum genomen. Vrijwel direct na de grote Cobra tentoonstelling in de Nieuwe Kerk in Amsterdam eind 1988, kwamen cultuurwethouder Piet van den Hevel en kunstminnend zakenman Karel van Stuijvenberg een intentieverklaring overeen, waarmee de Cobra-collectie van Van Stuijvenberg zou worden ondergebracht in een nieuw te bouwen museum in Amstelveen.
Stichting Cobra Museum voor Moderne Kunst Amstelveen is in 1995 opgericht. Het Cobra Museum heeft het museumgebouw van de gemeente gekocht met geld dat het van de gemeente had geleend (circa € 7,9 miljoen). Daarnaast ontving het Cobra Museum een bruidsschat van circa 9,1 miljoen voor de exploitatie van het museum. Het Cobra Museum heeft dit geld tegen een rente van 7,35% vastgezet bij de BNG met een looptijd tot 1 juli 2020. De jaarlijkse rente van € 667.000 werd door het Cobra Museum gebruikt voor de exploitatie. Ook voor de opbouw van de collectie trof de gemeente Amstelveen een eenmalige voorziening. De gemeente stelde € 1,4 miljoen beschikbaar waarvan de rente gebruikt werd voor de aankoop van kunstwerken.
In 2007 werd de relatie tussen het Cobra Museum en de gemeente Amstelveen herzien. Het museum bleek niet in staat om de lening voor het gebouw af te lossen en het gebouw ordentelijk te onderhouden. Het gebouw werd via een privaatrechtelijke overeenkomst in eigendom overgedragen aan de gemeente en de lening van € 7,9 miljoen werd hiermee afgelost. Sindsdien huurt het museum het gebouw van de gemeente voor een bedrag van € 309.000 per jaar. De gemeente verstrekt het museum sindsdien een huursubsidie van een gelijk bedrag en zorgt voor het onderhoud. De gelden bij de BNG werden bij deze overeenkomst aan de gemeente overgedragen en de gemeente betaalde sindsdien een bedrag van € 667.000 aan subsidie (naast de huursubsidie) aan het museum. Beide ‘subsidies’ zijn geïndexeerd. Opgemerkt dient te worden dat de gemeente deze subsidie bekostigde vanuit de rente die zij ontving bij de BNG vastgezette € 9,2 miljoen (die de gemeente van het Cobra Museum had overgenomen). Deze bijdrage was volgens de overeenkomst tot 1 juli 2020 gegarandeerd. De € 1,4 miljoen voor de opbouw van de collectie werd in 2007 ook overgedragen aan de gemeente waarbij de gemeente een geoormerkte subsidie van € 95.294 per jaar aan het museum verstrekte. Deze niet-gegarandeerde subsidie werd in 2011 ingetrokken.
In juli 2020 liep de overeenkomst bij de BNG af. De gemeente ontving de daar gestalde som van € 9,1 miljoen retour. Voor de periode daarna waren in 2007 geen afspraken noch garanties overeengekomen. Het is coulance van de kant van de gemeente om tot 2024 aan het museum een subsidie gelijk aan de gangbare bijdrage voor huur en exploitatie te verstrekken als overbrugging naar en in afwachting van een
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
8
houdbaar toekomstplan. In mei 2021 werd door de gemeente Amstelveen een door het Cobra Museum bestreden besluit tot intrekking van de huidige exploitatiesubsidie met ingang van 2024 genomen.
Het Cobra Museum kon in het verleden bogen op een jaarlijkse bijdrage van de Bank Giro Loterij (BGL, thans Vriendenloterij) van 6 ton. Vanaf 2015 is dit bedrag, door een koerswijziging van BGL (een groter aantal culturele instellingen sponsoren, waardoor de spoeling dunner werd) teruggebracht naar 2 ton per jaar. Als gevolg van bezuinigingen door overheden op culturele instellingen zijn ook andere fondsen de weg van BGL ingeslagen, met als gevolg lagere bijdragen voor – onder meer – het Cobra Museum. De koerswijziging van BGL hield ook in dat de bijdrage van het fonds niet meer uitsluitend bestemd was voor de aankoop van kunstwerken maar ook voor de ontsluiting van de collectie en tentoonstellingskosten. Kijkend naar de exploitatiecijfers van het Cobra Museum over de boekjaren 2003 – 2020 wordt duidelijk dat het museum in deze periode maar eenmaal een positief bedrijfsresultaat had en wel in 2007 toen het museum door de verkoop van het pand aan de gemeente van de laatste een eenmalige bate ontving van € 1.992.797. In de jaren 2003- 2006 en 2008 - 2016 werden ieder jaar exploitatieverliezen geleden van in totaal € 3.495.190. Zoals gezegd behaalde het museum alleen in 2007 (en 2020) een positief exploitatieresultaat: € 1.514.071. Per saldo leed het museum over de jaren een exploitatieverlies van € 1.981.119.
Dat maakte dat het eigen vermogen van het museum en meer bepaald de continuïteitsreserve moest worden ingezet en dat verdere exploitatietekorten konden leiden tot een precaire financiële situatie. Dat is voor de gemeente en het museum aanleiding om met ingang van 2018 tot actie over te gaan.
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
9
3
De huidige financiële situatie Wanneer we kijken naar laatste vier jaren dan zijn er – uitgezonderd het coronajaar 2020 - forse exploitatieverliezen geleden. Saldo van baten en lasten
2017
2018
2019
2020
Baten
€ 2.024.676
€ 2.008.208
€ 2.088.867
€ 2.585.911
Lasten
€ 2.388.978
€ 2.470.924
€ 2.285.839
€ 2.582.574
Resultaat
-/- € 364.302
-/- € 462.716
-/- € 367.397
€ 3.337
We plaatsen hier de volgende aantekeningen bij: In 2019 werd een exploitatieverlies geleden van € 367.397, waarvan € 170.425 aan eenmalige reorganisatiekosten. Zonder deze reorganisatiekosten had het verlies € 196.972 bedragen en daarmee al fors minder dan 2018. Over het boekjaar 2020 is een positief resultaat geboekt van € 3.337. Enerzijds ingegeven door coronasteunmaatregelen van de rijksoverheid en de gemeente Amstelveen, anderzijds door afboekingen op een aantal pijnpunten (waaronder de Cobra prijs, voorraad en accountantskosten). Zonder deze afboekingen had het museum een positief exploitatieresultaat gehad van ongeveer € 150.000.
Er lijkt met de door het museum ingezette koerswijziging met ingang van 2019 inderdaad een opgaande weg ingeslagen te zijn, maar de financiële situatie is nog steeds precair en enigszins onzeker door de Coronamaatregelen en mogelijke terugbetalingsverplichtingen van ontvangen coronasteun.
We zien dat de verschillen tussen de begrote en gerealiseerde eigen inkomsten vooral terug te voeren zijn op tegenvallende bezoekersaantallen. Daardoor ontving het museum minder inkomsten uit entrees, winkelomzet en het museumcafé. We presenteren hier de eigen inkomsten in 2018 en 2019, de laatste boekjaren zonder corona-invloeden.
Begroot 2018 Donaties
Werkelijk 2018
Begroot 2019
Werkelijk 2019
0
€ 3.782
€ 5.000
€ 6.106
Sponsoring
€ 285.000
€ 202.705
€ 338.00
€ 239.412
Projecten
€ 25.000
€0
€0
€0
€ 200.000
€ 200.000
€ 200.000
€ 200.000
€275.000
€ 222.837
€ 312.000
€ 233.011
Bank Giro Loterij Publieksinkomen (entreegelden)
1
Netto opbrengst winkel
€ 60.000
€ 18.375
€ 61.000
€ 17.308
Netto opbrengst café
€ 120.000
€ 43.358
€ 46.000
€ 38.025
Netto opbrengst verhuur en catering
€ 80.000
€ 129.961
€ 110.000
€ 149.650
1 Inclusief marge verkoop museumkaarten.
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
10
Overige baten eigen fondsenwerving Subtotaal
Verschil
Begroot 2018
Werkelijk 2018
Begroot 2019
Werkelijk 2019
€ 30.000
€ 29.190
€ 27.000
€ 32.151
€ 1.075.000
€ 850.208
€ 1.099.000
€ 915.663
-/- € 224.792
-/- € 183.337
Maar als de begrote eigen inkomsten daadwerkelijk waren gerealiseerd resteert nog steeds een tekort, want in 2018 was het exploitatie verlies € 462.716 en in 2019 367.397, zij het dat zonder reorganisatiekosten in dat jaar het exploitatieverlies beperkt zou zijn tot € 196.792. Het lijkt erop dat het Cobra Museum een structureel exploitatietekort heeft.
Een in 2019 doorgevoerde reorganisatie waarbij onder meer de functies van zakelijk directeur en artistiek directeur in één functie werden verenigd heeft het exploitatietekort niet gunstig beïnvloed. De personeelskosten bedroegen in 2020 maar € 1.439 minder dan in 2018. We tekenen hierbij aan dat het Cobra Museum een middelgroot museum is (te groot voor het servet en te klein voor het tafellaken), waarbij cruciale functies voor het museum (conservator en marketing en publiekbereik) relatief zwaar op het budget drukken. Waar het museum in de directie een kostenbesparing doorvoerde, werd een aantal andere functies juist hoger gesalarieerd omdat deze functies tot dan toe in vergelijking met de Museum CAO te laag waren ingeschaald. Een en ander conform de Fair Practice Code, door de gemeente Amstelveen als voorwaarde gesteld voor offerte uitvraag subsidie Cobra Museum.
Het Cobra Museum is net als veel andere musea afhankelijk van de gemeentelijke subsidie: in 2019 vormde de subsidie 56% van de totale baten. Overigens wijkt dat niet af van het landelijk beeld: musea zijn voor gemiddeld 50% afhankelijk van overheidssubsidies, maar hier doen zich forse verschillen voor naar beneden en naar boven. Ter vergelijking het percentage subsidie op de totale baten bij een aantal vergelijkbare musea is hoger: het Stedelijk Museum Alkmaar 67%, Amersfoort in C 66%, Stedelijk Museum Schiedam 69%.2
Liquiditeit en reserves De exploitatieverliezen hebben een negatieve invloed op de liquiditeit en de continuïteitsreserve van het Cobra Museum. Liquiditeit is de mate waarin een organisatie kan voldoen aan haar betalingsverplichtingen. Liquiditeit wordt bepaald door het geheel aan banktegoeden en baar geld vermeerderd met vorderingen op debiteuren (al dan niet vermeerderd met voorraden te delen door schulden aan crediteuren. De continuïteitsreserve is bedoeld om tegenvallers in de exploitatie op te vangen. Het jaarlijks exploitatieoverschot wordt toebedeeld aan de reserve dan wel wordt een exploitatietekort in mindering gebracht op de continuïteitsreserve.
2
Cijfers verzameld door de gemeente Amstelveen zie bijlage, aanvullend: Het Drents Museum dat eveneens een beleid voert van grote publiekstentoonstelling kent in 2019 een percentage subsidie van 55%.
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
11
Het Cobra Museum beschikt voorts over een bestemmingsfonds. Dit fonds was oorspronkelijk bedoeld voor de aankoop van kunstwerken. Sinds 2015 mag de bijdrage BGL aan andere onderdelen van de bedrijfsvoering besteed worden, behalve aan exploitatie. Vanaf 2017 brengt het Cobra Museum alle netto tentoonstellingskosten, na aftrek van subsidies en sponsoren, ten laste van het bestemmingsfonds. Anders gezegd, BGL-gelden / Vriendenloterijgelden worden sindsdien ook aangewend om negatieve resultaten uit tentoonstellingen te dekken.
DSP-groep
2017
2018
2019
2020
Liquiditeit inclusief winkelvoorraad
4,62
3,81
1,84
2,21
Liquiditeit exclusief winkelvoorraad
3,93
2,14
1,30
1,91
Continuïteitsreserve
€ 186.630
-/- € 295.938
-/- € 358.094
-/- € 365.194
Bestemmingsfonds
€ 937.507
€ 770.729
€ 674.176
€ 884.612
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
12
4
Conclusies financiële situatie Op basis van onze analyse van de cijfers is het beeld dat het Cobra Museum in ieder geval tot en met 2020 een structureel verliesgevende organisatie is. De liquiditeitspositie is ondanks de aanhoudende exploitatieverliezen nog gunstig, maar er is een fors negatieve continuïteitsreserve. Een reserve die juist bedoeld is om financiële tegenvallers op te vangen.
Het Cobra Museum probeert met ingang van 2019 tot een sluitende exploitatie te komen door aansprekende relevante tentoonstellingen te organiseren voor een breed publiek, omdat de ervaring van het Museum is dat kleine tentoonstellingen waarbij alleen de eigen collectie wordt ingezet te weinig publieksinkomsten genereren. Bij aansprekende en relevante tentoonstellingen kan het museum bezoekers een toeslag rekenen op de entreeprijs en Museumkaart, waardoor publieksinkomsten toenemen in de veronderstelling dat dit bezoekers niet afschrikt. Dit tentoonstellingsbeleid is echter risicovol of anders gezegd iedere keer weer heel spannend en vraagt veel van een museumorganisatie. Aansprekende en relevante tentoonstellingen met bijbehorende marketing gaan gepaard met hoge tentoonstellingskosten en veronderstellen daartegenover grote bezoekersaantallen. Als de laatste onverhoopt tegenvallen leidt dit snel tot exploitatieverliezen. Verliezen die het Cobra Museum zich door het teruglopen van de reserves niet meer kan permitteren.
We plaatsen hierbij nog de kanttekening dat de gemeente Amstelveen zich bezint op haar subsidierelatie met het Cobra Museum. De gemeente heeft het museum een – formele – subsidiebeëindiging vanaf 2024 aangezegd. Dat impliceert niet dat de gemeente reeds heeft besloten de subsidierelatie zonder meer te beëindigen. Het Cobra Museum geeft aan dat het door de aanzegging geen lange termijnverplichtingen kan aangaan waar het gaat om toekomstige tentoonstellingen. Korte termijnprogrammering leidt tot meerkosten en de aanzegging tot subsidiebeëindiging kan ertoe leiden dat fondsen en sponsoren terughoudend worden om bijdragen aan het museum te leveren.
Advies Het lijkt voor het Cobra Museum vijf voor twaalf te zijn. Hoe dan ook, het roer moet om. Wij adviseren het Cobra Museum om samen met de gemeente Amstelveen een traject aan te gaan waarin wordt verkend wat het Cobra Museum in de toekomst wil zijn, welke organisatie daarbij past en wat dit aan financiering(smix) veronderstelt en waarin de gemeente uitsluitsel geeft aan welk type museum het financieel wil bijdragen en in welke mate. Als onafhankelijk adviseur heeft DSP-groep zowel het Cobra Museum als de gemeente gevraagd naar de voorwaarden die zij stellen om dit traject gezamenlijk in te gaan. Wij adviseren gemeente en Museum om deze voorwaarden met elkaar te bespreken en vast te leggen.
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
13
Het Cobra Museum wil medewerking verlenen aan bovengenoemd traject, maar verbindt daaraan de volgende voorwaarden: Het moet gaan om een open discussie die niet beperkt wordt door vooraf bepaalde scenario’s. Het Cobra Museum mag geen museum worden met uitsluitend een lokaal karakter, afgestemd op Amstelveen. Een verhoging van de exploitatiesubsidie moet niet vooraf worden uitgesloten. Er moet bij het invullen van de toekomstige museumfunctie rekening gehouden worden met de sterke en de zwakke punten van het Cobra Museum. Als er een nieuw concept komt voor het museum moet ook gekeken worden naar de implicaties daarvan voor het gebouw (aanpassen bestaand gebouw dan wel nieuwbouw).
De gemeente stelt aan het traject eveneens voorwaarden: 1
De urgentie om een traject in te gaan om de positie van het Museum te versterken (inhoudelijk, exploitatie, maatschappelijk en politiek) moet door het museum gedeeld worden.
2
Het is belangrijk om gezien de urgentie tempo te maken en als Museum en gemeente tijd vrij te maken.
3
Net als de gemeente zal ook het museum met vertegenwoordigers deel moeten nemen aan het proces vanuit een mandaat om samen plannen en afspraken te maken.
4
Voor de besluitvorming over bezwaarschrift dat door Cobra Museum is ingediend geldt een aparte procedure die los van dit traject doorlopen moet worden.
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
14
Bijlage 1: Vergelijking musea financieel
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
15
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
16
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
17
Deel 2: Inhoudelijke analyse Annelies van der Horst
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
18
1
Inleiding Cobra Museum Het Cobra Museum voor Moderne Kunst wordt sinds 1 juli 2020 door de gemeente Amstelveen gesubsidieerd3. Tot die tijd kreeg Cobra Museum een gegarandeerde bijdrage gelijk aan de renteopbrengsten van het in 2007 via een privaatrechtelijke overeenkomst overgedragen deposito bij de BNG. De gemeente heeft die renteopbrengst via een onvoorwaardelijke subsidie plus indexatie aan het museum uitgekeerd, want subsidie is het enige kanaal dat een gemeente daarvoor heeft. De toekenning vond plaats onder de nadrukkelijke voorwaarde dat er een toekomstbestendig plan voor het museum zou komen dat voor 10 tot 15 jaar soelaas zou bieden.
De gemeente heeft een onafhankelijke toets en toekomstscenario’s nodig om een besluit te kunnen nemen over het museum. Dat betreft besluiten over de hoogte van de subsidie, over de mogelijkheden voor een bredere subsidiemix en over de mogelijkheden voor een betere positionering van het museum in Amstelveen. Dit deelrapport betreft stap 2, de analyse van de inhoudelijke positie van het Cobra Museum.
Werkwijze DSP-groep inhoudelijke analyse en opbouw van deze notitie Dit rapport beperkt zich tot een analyse van de inhoudelijke positie van het museum en is tot stand gekomen op basis van een analyse van documenten van het Cobra Museum, de gemeente Amstelveen, jaarverslagen en beleidsstukken van andere musea en publicaties van de Museumvereniging. Daarnaast vonden gesprekken plaats met vertegenwoordigers van beide partijen waaronder een strategiebijeenkomst met het managementteam en een afvaardiging van het bestuur van het Cobra Museum.
De inhoudelijke analyse richt zich vooral op: Ontwikkeling van bezoekersaantallen Samenstelling en waardering publiek Wat voor museum wil het Cobra museum zijn Welke maatschappelijke waarden wil het Cobra museum creëren4 Wensen van de gemeente Amstelveen ten aanzien van het profiel en publieksbereik van het Cobra museum / wat is de betekenis van de Cultuuragenda voor de rollen, taken, activiteiten en maatschappelijke positie van het Cobra museum Collectie(plan) Projecten en exposities
3 Zie voor een toelichting op de historie van het Cobra Museum en de financiële relatie met de gemeente de inleiding van de financiële
analyse. 4 Zie hiervoor: Meer dan Waard, de maatschappelijke betekenis van musea van Museumvereniging en DSP-groep, 2012
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
19
Samenwerking met culturele en maatschappelijke organisaties (lokaal, regionaal, landelijk en internationaal)
In deze notitie beschrijven wij de verschillende onderdelen van de positie van het Cobra Museum. Per onderdeel gaan wij na wat sterk is en minder sterk en wat kansen en bedreigingen kunnen zijn. Vervolgens vergelijken wij het Cobra Museum met drie andere musea in Nederland en schetsen de overeenkomsten en verschillen. We ronden af met conclusies en aanbevelingen waarin wij ook een deel van het advies volgend op de eerder uitgevoerde Financiële analyse aanhalen.
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
20
2
Profiel Cobra Museum
2.1
Inhoudelijk profiel Cobra Museum Het Cobra Museum heeft in het meerjarenplan 2019 – 2023 de volgende missie geformuleerd:
“het Cobra Museum voor Moderne Kunst presenteert en beheert de eigen collectie van de internationale Cobra-beweging, presenteert nationale en internationale tentoonstellingen van 20ste -eeuwse en hedendaagse kunst en biedt een breed scala aan publieksactiviteiten aan, alles ‘ter lering ende vermaak’ van de inwoners van Amstelveen, de inwoners van de Metropool Regio Amsterdam, van alle Nederlanders en de internationale bezoekers.”
Het profiel heeft zich sinds het verschijnen van het meerjarenplan ontwikkeld, het uitgangspunt zoals verwoord in de subsidieaanvragen is het gedachtengoed van de Cobrabeweging: “de zoektocht naar vrijheid voor iedereen, het democratisch principe dat in elk mens een kunstenaar huist, aandacht voor niet academische kunstuitingen, kruisbestuiving tussen culturen en kunstvormen. Maatschappelijke urgente thema’s staan centraal, het gehele activiteitenprogramma heeft een sterke band met wat er vandaag de dag in de samenleving leeft.”
Daarmee kiest het museum voor een inhoudelijk profiel dat aansluit bij maatschappelijke relevante thema’s. In de recentste formulering van de missie van het museum staat dat verwoord: “De missie van het museum is om het Cobra erf- en gedachtegoed levend te houden. De drang naar vrijheid, spontane expressie en maatschappelijke - en artistieke vernieuwing, die de Cobra beweging zo typeerde, is nog steeds actueel. Het museum verbindt deze kernwaarden aan westerse en niet-westerse moderne kunst, en aan hedendaagse vraagstukken zoals gender, discriminatie, vrijheid en migratie”. 5
2.1.1
Collectie Het Cobra Museum beheert sinds 1995 een museale collectie waarin de kunst en het gedachtengoed van de leden van de internationale Cobrabeweging (1948-1951) centraal staan. De collectie is ondergebracht in een aparte stichting, die ook eigenaar is en voor een waarde van 40 miljoen in de boeken opgenomen. Het museum beheert ongeveer 5 objecten die eigendom zijn van de gemeente Amstelveen.
De collectie van het Cobra Museum groeit door middel van schenkingen en langdurige bruiklenen. Een actief aankoopbeleid heeft geen prioriteit. Het museum is selectief in het aanvaarden van schenkingen, heeft te weinig budget om mee te doen op de kunstmarkt en heeft een depot dat volgens het museum niet volledig voldoet aan de geldende kwaliteitseisen.
5 Aangeleverd door het museum in de reactie op een eerdere versie van deze inhoudelijke analyse
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
21
Het museum kiest ervoor om geen (semi) vaste opstelling van de eigen Cobra-collectie te tonen. Werk uit de Cobra-collectie is te zien in wisselende tentoonstellingen die een relatie hebben met de tijdelijke (grote) tentoonstelling (Cobra en surrealisme 2020, Cobra en politiek 2021 en Cobra en Noord-Afrika 2022) en een relatie hebben met de Cobra beweging (Ben Cobra 2020/2021, Karel Appel 100 2021, Constant 101 2021 en Corneille 100 2022). Daarnaast wordt werk uit de collectie tentoongesteld voor educatieve projecten. Het jaar 2023 zal geheel in het teken staat van het 75-jarig bestaan van de Cobra beweging.
Een selectie van 150 werken uit de collectie reist op dit moment langs musea in het buitenland, ook losse werken uit de collectie zijn aan musea elders in bruikleen zijn gegeven. Het museum werft geen inkomsten met de internationale activiteiten. Uitgangspunt is een wederkerigheid, het Cobra Museum kan ‘in ruil’ werken van andere musea in bruikleen krijgen en bouwt zo een internationaal netwerk van museale partners op. De collectie is niet digitaal te doorzoeken.
2.1.2
Tentoonstellingsprogramma Het tentoonstellingsprogramma bestaat in de regel uit één potentiële publiekstrekker per jaar geflankeerd door een andere kleinere exposities. De grote exposities worden steeds meer ingebed in een breder publieksprogramma (zie hierna). Het Cobra Museum ontwikkelt de meerderheid van de tentoonstellingen zelf, soms wordt een expositie een op een overgenomen.
Sinds 2018 is zoals hierboven al aangegeven niet meer de collectie, maar het gedachtengoed van de Cobra-beweging het vertrekpunt bij de tentoonstellingen. Daarbij ligt de nadruk op 20ste -eeuwse kunst. Het museum heeft deze keuze gemaakt omdat dit een grotere vrijheid en flexibiliteit biedt bij het samenstellen van het inhoudelijk programma. Volgens het museum biedt de Cobra-collectie (objecten, beeldtaal en esthetiek) als vertrekpunt voor het tentoonstellingsprogramma te weinig vrijheid en flexibiliteit. Ook bleek uit de financiële analyse dat een programma waarin de Cobra-collectie centraal staat te weinig garantie biedt op de benodigde bezoekersaantallen. Daarnaast is de maatschappelijke relevantie uitgangspunt, met het programma wordt aangesloten bij actuele maatschappelijke thema’s. In het programma is tevens ruimte voor hedendaagse kunst in relatie tot de stad Amstelveen door organisatie van – en deelname aan: De Triënnale, 2020 en 2023 De tweejaarlijkse Cobra Kunstprijs Amstelveen 2021 Presentaties van hedendaagse kunst van Amstelveense kunstenaars in relatie tot het bovengenoemde programma.
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
22
2.1.3
Educatief programma Het museum biedt net als veel andere musea educatieve activiteiten aan voor het basis- en voortgezet onderwijs: interactieve museumlessen, rondleidingen en workshops in het museum. Via Cultuureducatie Amstelland kunnen scholen twee projecten boeken. Van de aangeboden lessen worden hoofdzakelijk gebruik gemaakt door scholen uit Amstelveen en de regio Amstelland. Daarnaast biedt het museum een educatief programma aan bij de tentoonstellingen. Het programma is bedoeld voor volwassenen en kinderen (rondleidingen, (actieve) workshops) en workshops gebaseerd op het gedachtengoed van Cobra.
2.1.4
Overig inhoudelijk programma De tentoonstellingen worden door het museum steeds meer ingebed in een breder publieksprogramma. Dat programma bestaat uit: Educatief programma (zie hiervoor) Activiteitenprogramma gekoppeld aan de tentoonstellingen (inhoudelijk aanbod en aanbod meer gericht op belevenis) Activiteitenprogramma dat in wisselwerking met partners in voornamelijk Amstelveen ontstaat zoals tentoonstellingen in het café en activiteiten in de voordrachtzaal Overige activiteiten die in samenwerking met het netwerk in Amstelveen of op verzoek ontstaan (in en buiten het museum).
Dit programma dat in wisselwerking met andere partijen in Amstelveen ontstaat breidt in activiteiten uit, ook door de recente aanstelling van een ‘activiteiten regisseur’. Met een bijdrage van het Mondriaanfonds zal deze regisseur actief verbindingen leggen tussen het museum en overige initiatieven en doelgroepen in Amstelveen. De activiteiten die zo ontstaan vinden zowel in het museum als elders in Amstelveen en de regio plaats.
2.1.5
Wat gaat goed wat minder (sterk en zwak) Op basis van de ontwikkelingen in het profiel, de collectie, het tentoonstellingsprogramma, educatief programma en overige activiteiten zien wij de volgende sterke punten: Het inhoudelijk profiel van het Cobra Museum biedt aanknopingspunten om een diversiteit aan tentoonstellingen en andere activiteiten te organiseren; Het Cobra Museum heeft een kenmerkende en afgebakende collectie; Het Cobra Museum heeft een educatief programma voor het onderwijs en in de vrije tijd; Het Cobra Museum bouwt aan een breed inhoudelijk programma in en buiten het museum met als doel het bereik te verbreden.
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
23
Wij zien de volgende mogelijke verbeterpunten: Zowel het educatief aanbod als het brede inhoudelijke programma bestaat uit een veelheid aan losse initiatieven en projecten en is daardoor minder zichtbaar. Een meer programmatische aanpak kan hier helpen; De inhoudelijke relatie tussen de collectie (Cobra Museum) en het tentoonstellingsprogramma (met name de grote publiekstrekkers) wordt losser en is daardoor voor de buitenwereld niet altijd duidelijk; Het tentoonstellingsprogramma is aansprekend en ambitieus en komt vooral tot stand door kennis, kunde en netwerk van de waarnemend directeur6. Dat is voor de ontwikkeling naar de toekomst kwetsbaar.
2.2
Publieksbereik
2.2.1
Ontwikkeling van bezoekersaantallen De bezoekersaantallen van de afgelopen zes jaar zijn: 2016
54.797
2017
40.937
2018
39.694
2019
42.033
2020
36.329 (Corona-maatregelen)
2021
85.000 (Corona-maatregelen)
In de bezoekersaantallen zit sinds 2019 weer een voorzichtig stijgende lijn, na een daling vanaf 2016. De aantallen beslaan alle betalende en niet betalende bezoekers en deelnemers aan de activiteiten in het museum (exposities, workshops, symposia, zakelijke verhuur, bredere publieksprogramma). Het digitale bereik groeit en wordt (nog) niet meegerekend in de bezoekcijfers. 2021 Was een zeer succesvol jaar met een verwacht totaal van 80.000 – 85.000 bezoekers en dat succes kwam vooral tot stand dankzij de Frida Kahlo en Diego Rivera tentoonstelling. Het museum verwacht niet dat die prestatie elk jaar herhaald kan worden, het streefcijfer voor 2022 is 65.000 bezoekers. Dat aantal is in de voorgaande vijf jaar nog niet eerder behaald en zal een grote inspanning van het museum vragen 7.
2.2.2
Samenstelling van publiek In het beleidsplan 2019 – 2023 staat over de gewenste publieksgroepen: “het tentoonstellingsprofiel van de komende jaren past prima binnen de interessevelden van de enthousiaste en regelmatige museumbezoeker. Zij/hij is cultureel zeer breed geïnteresseerd en wordt graag af en toe verrast met 6 In 2018 – 2019 interim-directeur, van juli 2018 – juli 2020 gast curator voor de Frida Kahlo tentoonstelling, wegens ziekte directeur
vanaf begin januari 2021 waarnemend directeur. 7 Zie hiervoor ook de conclusies van de Financiële Analyse
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
24
nieuwe kennis, maar bij voorkeur binnen een begrijpelijke context. Deze groep is doorgaans 50Plus en kapitaalkrachtig. Deze groep is ook van groot belang om het aantal bezoekers te trekken dat noodzakelijk is voor de gezonde bedrijfsvoering. Daarnaast richt het museum zich actief op verwante groepen: • Museumbezoeker 35 – 50 jr. • Liefhebbers van hedendaagse kunst • Geïnteresseerden in specifieke thema’s verbonden met vrouwenemancipatie, mondiale kunstontwikkelingen, identiteit en diversiteit (op tentoonstellingsniveau) • Geïnteresseerden in kruisbestuivingen tussen verschillende culturele disciplines, zoals kunst en muziek en kunst en poëzie; • De internationale gemeenschap van Amstelveen en de Metropool Regio Amsterdam (expats)”
Het verzorgingsbied van Amstelveen telt volgens gegevens van het museum rond de 160.000 personen en met de Metropool Regio Amsterdam bijna 2,5 miljoen. Het Museum voert periodiek publieksonderzoek uit. Uit het bezoekersonderzoek in de zomer van 2020 blijkt dat 61,6% van de bezoekers uit de Metropool Regio Amsterdam afkomstig was, waarvan 13,5% uit Amstelveen. In 2021 is met de geïntensiveerde online-marketing voor de tentoonstelling Frida Kahlo en Diego Rivera een groei tot stand gebracht onder jongere bezoekers en het publiek dat deze tentoonstelling bezocht was volgens het museum meer divers dan het publiek aan voorgaande tentoonstellingen. In totaal bezochten 77.311 bezoeker de tentoonstelling waarvan 5.000 uit Amstelveen en 20.000 uit de Metropoolregio Amsterdam. Meer dan 11.000 bezoekers zijn jonger dan 34 jaar8.
Het museum streeft ernaar om activiteiten te ontwikkelen die mensen uit verschillende doelgroepen aantrekt, het wil een gastvrij museum zijn, het tegelijkertijd binnen hebben van allerlei verschillende groepen is een belangrijk streven. De enige groep die daarbij nog echt lastig blijkt bestaat uit ouders met jonge kinderen (jonge gezinnen).
2.2.3
Waardering van publiek Het museum heeft in 2021 tijdens de Kahlo en Ribeiro tentoonstelling onderzoek uitgevoerd naar de waardering van het publiek. Bijna 80% waardeerde het museum en de tentoonstelling met een 8+9.
2.2.4
Wat gaat goed en wat minder (sterk en zwak) Op basis van de beschikbare informatie over bezoekcijfers en publiekssamenstelling zien wij de volgende sterke punten: Het Cobra Museum weet sinds 2019 een voorzichtige groei in de bezoekcijfers te bewerkstelligen met 2021 als grote piek; Het Cobra Museum streeft naar een open en gastvrij museum waar iedereen zich welkom voelt;
8
Uit facts en figures Frida Kahlo en Diego Ribeira, a love Revolution, Cobra Museum 2022
9 Idem
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
25
Het Cobra Museum zet in op online-marketing en doet – in 2020 en 2021 - publieksonderzoek en is voornemens dat onderzoek jaarlijks te herhalen.
Minder sterk is: De groei in bezoekcijfers is nog beperkt, het succes van 2021 laat zien dat het museum sterk afhankelijk is van het bereik en de bekendheid van de grote tentoonstellingen (publiekstrekkers) en de daarvoor verkregen additionele middelen;
2.3
Netwerk
2.3.1
Samenwerking culturele en maatschappelijke organisaties lokaal Het museum werkt in projecten en activiteiten met verschillende organisaties en personen in Amstelveen en regio samen, het initiatief daarvoor ligt de ene keer bij het museum en de andere keer bij de partner. Het museum participeert in een regulier overleg met de andere culturele organisaties in Amstelveen (Loco: Lokaal Orgaan Culturele Organisaties, MOCI Marketing Overleg Culturele Instellingen), de relaties zijn volgens het museum goed. Er is eveneens een samenwerking met Amstelveen Stadsmarketing en promotie, de ondernemersvereniging Amstelveen en met het hotelwezen.
2.3.2
Samenwerking regionaal (MRA) Het museum neemt deel aan het overleg met de musea in Amsterdam (focus op marketing) en Amsterdam & Partners (citymarketing).
2.3.3
Samenwerking nationaal Het museum werkt op collectiemobiliteit samen met bijvoorbeeld het Stedelijk Museum Schiedam en op projectbasis met partners zoals met de Kunsthal Rotterdam voor een project in de zomer 2022.
2.3.4
Samenwerking internationaal Het museum werk op collectiemobiliteit samen met musea en particuliere verzamelaars in het buitenland zoals bijvoorbeeld het Museo de Arte Moderno in Mexico-Stad 2019/2020, het Kunst Museum Brandts in Denemarken 2023, het museum voor moderne en hedendaagse kunst Mohammed VI in Rabat Marokko 2022/2024, MO.CO in Montpellier Frankrijk 2022 (zie onder collectie).
2.3.5
Concurrentie Het museum opereert in een sector waar volgens het museum een continue concurrentie plaatsvindt, zowel op inhoud, op publieksbereik en financieel (fondsenwerving en sponsoring). De concurrentie is
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
26
volgens het museum door de gevolgen van Corona toegenomen, er is vooralsnog minder publiek voor een vergelijkbaar aanbod aan tentoonstellingen.
2.3.6
Wat gaat goed en wat minder (sterk en zwak) Op basis van de informatie over het netwerk waarbinnen het Cobra Museum opereert zien we de volgende sterke punten: De samenwerking binnen Amstelveen groeit, andere initiatieven zien het museum meer als partner voor activiteiten en projecten; De nationale en internationale samenwerking levert het museum bruiklenen en uitwisseling van tentoonstellingen op.
Minder sterk is: De lokale samenwerking is ad-hoc en in opbouw;
2.4
Relatie met gemeente Amstelveen
2.4.1
Aard en kwaliteit van de relatie De relatie tussen museum en gemeente is een subsidieverstrekkende relatie10. De subsidie wordt verleend op basis van een door het museum jaarlijks in te dienen offerte en de daarop verleende beschikking. De subsidiemethodiek die de gemeente voor culturele instellingen hanteert gaat op de schop, ter voorbereiding heeft de gemeente het museum laten weten dat de subsidie – in deze vorm – met ingang van 2024 formeel eindigt. Het museum heeft daartegen formeel bezwaar aangetekend. Dit bezwaar is inmiddels door het college van burgemeester en wethouders afgewezen. Het museum is hiertegen in beroep gegaan11.
2.4.2
Aansluiting bij het beleid gemeente (cultuuragenda 2020-2024) Het cultuurbeleid van de gemeente Amstelveen is vervat in de Cultuuragenda 2020 - 2024. Ten aanzien van het Cobra Museum is daarin opgenomen: “Actualiseren van Cobra Museum voor Moderne Kunst Het Cobra Museum behoort tot de top van de culturele infrastructuur van Amstelveen en is daarom van grote waarde voor de stad. Een instelling om trots op te zijn. Om een nog meer solide thuisbasis te creëren is het de opgave van de gemeente en het Cobra Museum om de lokale binding te vergroten. Dit kan door een aangescherpte programmering die meer mensen trekt. Samenwerking met andere musea kan de positie van het museum verstevigen. Aan de
10
Zie voor de historie van de relatie: DSP-groep, Toekomst Cobra Museum, financiële analyse, 2021
11 Nagekomen informatie 2022: het museum heeft het beroep ingetrokken
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
27
hand van verschillende gesprekken die hebben plaatsgevonden met het Cobra Museum zal er eind 2019 een helder verbeterplan klaarliggen. Hierna kan meer richting worden gegeven aan de afspraken voor 2021 en verder.” Daarnaast verwacht de gemeente dat culturele instellingen bijdragen aan de doelen uit de Cultuuragenda. Die doelen zijn: Kunst en cultuur dichtbij Zichtbaar voor iedereen Samenwerking kunst en cultuur Impuls voor vernieuwing Het museum heeft in de offerte 2022 per doel uitgewerkt op welke wijze het met de voorgenomen activiteiten in 2022 een bijdrage levert.
2.4.3
Wat gaat goed en wat gaat minder (sterk en zwak) Wanneer we kijken naar de relatie tussen de gemeente Amstelveen en het Cobra Museum zien we de volgende goede punten: De gemeente en het museum staan open voor een verkenning naar de toekomst van het museum; Er is frequent contact tussen museum en gemeente; Het Cobra Museum is de enige culturele instelling in de gemeente met een (inter-)nationaal bereik en zet daarmee Amstelveen op de kaart.
De minder sterke punten zijn: Het lukt het Cobra Museum niet goed de inzet voor het lokale maatschappelijke draagvlak voor het voetlicht te krijgen. Ook het profiel van het museum is niet voor iedereen even scherp en het mist aan een duidelijk vastgelegde langetermijnstrategie. Bij de gemeente bestaan verschillende interpretaties van het profiel en van het maatschappelijk draagvlak voor het museum; De aankondiging van de beëindiging van de subsidie met ingang van 2024, onduidelijkheid bij het museum voor de periode daarna en de media-aandacht daarover hebben een negatieve invloed op het museum en zetten de relatie met de gemeente onder druk. Dat uit zich op drie gebieden: de museumorganisatie (onzekerheid bij de organisatie, gevoel van gebrek aan waardering), fondsenwerving (geen toekenningen voor na 2023) en stakeholders en inwoners van Amstelveen (mensen krijgen door beeldvorming de indruk dat het Cobra museum alleen maar geld verslindt). De afgelopen tijd zijn er veel personeelswisselingen bij de gemeente geweest en wordt er door verschillende afdelingen van de gemeente op verschillende manieren contact gelegd met het museum. Het museum voelt zich daardoor overvraagd. Het museum kampt met personeel dat vertrekt of door ziekte langdurig afwezig is waardoor voor de gemeente niet duidelijk is wie waarvoor contactpersoon is. Het ontbreekt ook aan een vaste
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
28
vertegenwoordiging van het museum in het Loco, het overleg tussen de culturele instellingen in Amstelveen en de gemeente. De beleidsdoelen van de Cultuuragenda zijn voornamelijk lokaal gericht, het profiel van het Cobra Museum sluit hier slechts ten dele op aan.
2.5
Overige stakeholders Het museum onderhoudt (net als veel andere middelgrote musea) een vaste relatie met de Vriendenloterij, heeft een Cobra Business Club en Founders, en Cobra Vrienden en Donateurs. Daarnaast is er een bestand aan vrijwilligers dat een belangrijke bijdrage aan het museum levert. Het museum zou graag meer inzetten op het vergroten van het vriendenbestand en nalatenschappen, maar heeft daar nu niet de benodigde formatie voor beschikbaar.
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
29
3
Vergelijking met andere musea Voor een nadere onderbouwing van de inhoudelijke analyse van het Cobra Museum hebben wij een vergelijking uitgevoerd met drie andere musea. Bij de selectie van die musea zijn wij uitgegaan van: Voortbouwen op de benchmark ten behoeve van de financiële analyse; Een museum dat in de programmering kiest voor publiekstentoonstellingen moderne kunst; Met subsidie van de (gemeentelijke) overheid
Zo komen we op: Stedelijk Museum Alkmaar Stedelijk Museum Schiedam Amersfoort in C (met speciale aandacht voor Kunsthal Kade)
Wij vergelijken deze musea met het Cobra Museum op: Het profiel van het museum in relatie tot de collectie(s) Programma (tentoonstellingen, educatie en overige activiteiten) Kenmerken van locatie (omvang gemeente, (de) centraal gelegen) Publieksbereik Maatschappelijk draagvlak Belangrijke samenwerkingspartners De overeenkomsten en de verschillen met het Cobra Museum geven extra onderbouwing aan de analyse.
De vergelijking is uitgevoerd door een onderzoek van beschikbare beleidsplannen, jaarverslagen en de websites van de musea.
3.1
Profiel van het museum Het Stedelijk Museum Alkmaar is één van de oudste musea van Nederland en ‘verbindt mensen, kunst en geschiedenis’. Het museum heeft een collectie oude en moderne kunst, kunstnijverheid en stadsgeschiedenis die grotendeels het eigendom is van de gemeente Alkmaar. Het museum wil het kunst en cultuurhistorisch museum worden boven het IJ met een nationale en internationale uitstraling. In de presentaties ligt de nadruk op de Bergense school en de topstukken uit de 17e eeuw (De Gouden Eeuw van Alkmaar). Deze beide collecties zijn te zien in een semi-vaste presentatie waaraan ook bruiklenen van particulieren en andere musea zijn toegevoegd. Het museum kiest een duidelijk profiel en onderscheidt zich door in zijn programmering altijd een verbinding te leggen met de collectie en met het DNA van Alkmaar en de regio. Het Stedelijk Museum Schiedam heeft een collectie stadsgeschiedenis en moderne kunst van 1947 tot nu (waaronder werk van de Cobra-beweging), eveneens grotendeels eigendom van de gemeente. Het
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
30
Stedelijk Museum Schiedam kiest voor een profiel van een toegankelijk museum voor kunst, geschiedenis en maatschappij met verhalen over thema’s die er vroeger, maar juist ook nu toe doen. Het museum werkt bij de ontwikkeling van de activiteiten nadrukkelijk samen met kunstenaars, creatieve makers en de inwoners van Schiedam en werkt vanuit de waarden: we zijn dichtbij, we zijn vernieuwend, we hebben aandacht voor jonge en cultureel diverse makers en -publiek, we hebben aandacht voor Schiedamse makers en -publiek, we nemen stelling en kweken begrip.
Amersfoort in C bestaat uit vier instellingen (Museum Flehite, Mondriaanhuis, Kunsthal Kade en het architectuurcentrum) en beheert en presenteert het culturele erfgoed van de stad Amersfoort, moderne en hedendaagse kunst, het levenswerk van Piet Mondriaan in relatie tot tijdsgenoten en artistieke navolgers en architectuur. Kunsthal Kade biedt tentoonstellingen aan op het gebied van hedendaagse/moderne kunst, architectuur, vormgeving & design en eigentijdse beeldcultuur waarbij vooral gebruik wordt gemaakt van bruiklenen van musea en particulieren. Kunsthal Kade heeft geen eigen collectie, waardoor het met de tentoonstellingen niet gebonden is aan een inhoudelijk kader.
3.2
Programma (tentoonstellingen, educatie en overige activiteiten) Kunsthal Kade organiseert internationale tentoonstellingen, events, workshops en rondleidingen gericht op kinderen en volwassenen. Amersfoort in C biedt twee educatieve programma’s aan.
Het Stedelijk Museum Schiedam (op dit moment gesloten voor renovatie) organiseert tentoonstellingen moderne en hedendaagse kunst en een educatief programma dat het museum in samenwerking met het onderwijs opstelt en uitvoert. Het Museum onderscheidt zich binnen de museumsector met een activiteitenprogramma voor iedereen, van Schiedammers tot (inter)-nationaal publiek. Activiteiten bieden soms verdieping bij tentoonstellingen, maar worden ook ingezet als vorm om verhalen te vertellen en ontmoetingen tussen mensen tot stand te brengen. Dat sluit aan bij de manier waarop mensen graag hun vrije tijd besteden, maar is ook een toegankelijke manier om een nieuw publiek bij het museum te betrekken en om als museum samen met Schiedammers op te trekken. Ook probeert het museum alle lokale initiatieven met een kunstzinnig of maatschappelijk karakter die zich aandienen van dienst te zijn vanuit het beginsel dat Het Stedelijk Museum Schiedam van de stad is.
Het Stedelijk Museum Alkmaar presenteert tentoonstellingen van (inter)nationaal belang over de kunst, cultuur en geschiedenis van de stad Alkmaar en zijn omgeving. Het Museum kiest daarnaast voor educatie als kerntaak, het wil bezoekers, jong en oud, inspireren met de kunst en cultuurgeschiedenis van Alkmaar. De educatieve programma’s en activiteiten van het museum zijn erop gericht historisch besef te bevorderen en op het (leren) kijken naar kunst en het reflecteren op wat je ziet.
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
31
3.3
Kenmerken van locatie (omvang gemeente, locatie) De gemeente Amersfoort telt 157.449 inwoners en ligt dicht tegen de stad Utrecht aan, Schiedam heeft 78.000 inwoners en ligt als gemeente tegen Rotterdam aan, Alkmaar heeft 109.897 inwoners en is daarmee de grootste stad van Noord-Holland Noord. Alle drie de gemeenten hebben een Intercitystation.
Kunsthal Kade is gevestigd in een nieuw deel van Amersfoort langs de Eem en net buiten de historische binnenstad en is als gebouw onderdeel van een onder architectuur ontwikkeld verzamelgebouw Eemhuis (culturele functies en winkels). De andere locaties van Amersfoort in C liggen op loopafstand in de historische binnenstad.
Het Stedelijk Museum Schiedam is sinds 1940 gevestigd in een monument in de oude binnenstad van Schiedam (Gasthuis), het rijksmonument wordt op moment van schrijven in opdracht van de gemeente gerenoveerd. Het Stedelijk Museum Alkmaar is gevestigd in de aanloop naar de oude binnenstad, het museumgebouw is relatief nieuw (2000) en gehuisvest in een combinatie met het theater en de bibliotheek. Het gebouw voldoet op een aantal punten niet meer voor de museumfunctie (routing en allure).
3.4
Publieksbereik In 2019, het laatste jaar voor het effect van de Coronamaatregelen ontving Kunsthal Kade 65.000 bezoekers, het Stedelijk Museum Alkmaar 70.000 bezoekers en het Stedelijk Museum Schiedam 71.000. Museumkaarthouders vormen een groot deel van het publiek, daarnaast zetten de musea in op andere publieksgroepen. Het museum in Alkmaar wil zich meer richten op kinderen, familie en gezinnen, diverse groepen uit de stad en op toeristen. Het Stedelijk Museum Schiedam richt zich, naast de bezoekers, ook specifiek op de Schiedammer waarmee ook samen activiteiten worden ontplooid.
3.5
Samenwerkingspartners Kunsthal Kade maakt onderdeel uit van een ‘holding’ met daarin verschillende musea en werkt internationaal samen om de tentoonstellingen te realiseren. Amersfoort in C is betrokken bij de intensivering van de samenwerking tussen culturele instellingen in Utrecht en Amersfoort. Kade heeft een eigen vriendenvereniging. Stedelijk Museum Alkmaar zoekt de samenwerking met culturele organisaties en andere organisaties in de regio om toeristen te trekken, voor bezoekers, doelgroepenonderzoek en cultuureducatie wordt samengewerkt met andere instellingen in Alkmaar. Het museum werkt ook met andere musea samen zoals met Museum Kranenborg (Bergense School) en het Frans Hals Museum (17 e eeuw) in Haarlem. Binnen Alkmaar wordt samengewerkt bij evenementen en themajaren. Samenwerken is een uitgangspunt voor het Stedelijk Museum Schiedam, naast de samenwerking op programma waren er
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
32
samenwerkingen met AVROTROS, Artifex, Rabobank Nederland, CJP, Vriendenloterij, SDAM, Maand van de Geschiedenis, Historische Vereniging Schiedam, Rijksmuseum, Jenevermuseum, Fondation Constant en de Volkskrant.
3.6
Overeenkomsten en verschillen met Cobra Museum De beide stedelijke musea beheren (gemeentelijke) collecties die uit verschillende delen bestaan (historische collectie, moderne kunst etc.), het Cobra Museum heeft een andere ontstaansgeschiedenis en een collectie die alleen aan de Cobra beweging is gewijd en geen historische relatie met Amstelveen heeft. De collectie is eigendom van een stichting en niet van de gemeente zoals bij de andere musea, daardoor verschilt de gemeentelijke zorgplicht. Kunsthal Kade heeft geen collectie. Schiedam en Alkmaar breiden de collectie uit met aankopen, het Cobra Museum legt daar niet de nadruk op; Alle musea organiseren tentoonstellingen, het Stedelijk Museum Alkmaar legt daarbij het meest een relatie met de collectie, Kunsthal Kade vanzelfsprekend het minst. Het Cobra Museum, waar geen (semi) vaste presentatie van de collectie te zien is en de tentoonstellingen niet per se een directe inhoudelijke relatie aangaan met de werken in de collectie, bevindt zich tussen Schiedam (Museum) en Amersfoort (Kunsthal) in. Het Stedelijk Museum Alkmaar kiest voor cultuureducatie als kerntaak, het Stedelijk Museum Schiedam voor een breed stadsprogramma in samenwerking met inwoners en andere organisaties in de stad. Kade organiseert met name inhoudelijke activiteiten ter begeleiding van de tentoonstellingen.
Het Cobra Museum maakt hierin minder scherpe keuzes, naast de tentoonstellingen biedt het museum educatieve activiteiten aan en heeft het een stadsprogramma in ontwikkeling.12 Amstelveen is met 90.829 inwoners kleiner dan Amersfoort, net iets kleiner dan Alkmaar en groter dan Schiedam. De ligging van Amstelveen ten opzichte van Amsterdam is vergelijkbaar met die van Schiedam ten opzichte van Rotterdam. Alle vier de musea zijn gevestigd in of nabij de stadscentra (winkels, horeca en andere culturele voorzieningen). Met uitzondering van Schiedam zijn de musea gevestigd in speciaal daartoe ontworpen gebouwen. Amstelveen is de enige gemeente zonder treinstation. De gemiddelde bezoekcijfers zijn vergelijkbaar met het streefcijfer van het Cobra Museum (65.000). Zowel het Cobra Museum als Kade kennen bij een succesvolle tentoonstelling grote uitschieters in bereik. De samenwerking die het Cobra Museum aangaat door het (internationaal) uitwisselen van collecties zien we bij de andere musea niet. Kade stelt tentoonstellingen samen met louter werk van elders. Net als bij Cobra Museum wordt er door de andere musea samengewerkt met museale 12 Als reactie laat Museum Cobra weten ook niet in de positie te zijn om hierin te kunnen kiezen: ‘daar de gemeente een
stadsprogramma verwacht, de fondsen een educatief programma en de Vriendenloterij internationale tentoonstellingen’.
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
33
partners in Nederland en met landelijke begunstigers. Het Stedelijk Museum Alkmaar werkt samen om – met beperkt budget en formatie – de eigen doelen beter te bereiken, het Stedelijk Museum Schiedam ziet samenwerking als voorwaarde voor lokaal draagvlak. Het Cobra Museum heeft de ambitie de lokale samenwerking te intensiveren.
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
34
4
Conclusies Op basis van de inhoudelijke analyse van het Cobra Museum, de sterke- en verbeterpunten komen wij tot de volgende conclusies:
Tijdens deze analyse is gebleken dat het inhoudelijk profiel van het Cobra Museum vanaf 2018 werkende weg verder is ontwikkeld en geactualiseerd. Die ontwikkeling is met name zichtbaar in de praktijk (tentoonstellingen en activiteiten), een beleidsdocument waarin het museum de strategische keuzes als koers voor de langere termijn heeft vastgelegd ontbreekt vooralsnog. Een dergelijk document is noodzakelijk om als vertrekpunt te dienen voor een goed gesprek met de gemeente over de toekomst van het museum. De keuze om het gedachtengoed van Cobra als uitgangspunt te nemen voor het inhoudelijk profiel en niet de collectie biedt het museum de vrijheid en flexibiliteit om een diversiteit aan tentoonstellingen en andere activiteiten te organiseren. Een tweede uitgangspunt is dat het museum met tentoonstellingen en activiteiten wil inspelen op actuele relevante maatschappelijke ontwikkelingen. De inhoudelijke relatie tussen de collectie (Cobra-beweging) en het tentoonstellingsprogramma is daarbij voor de buitenwereld niet altijd even duidelijk. Het tentoonstellingsprogramma bestaat uit grote publiekstrekkers en kleinere tentoonstellingen. Vooral de grote tentoonstellingen zijn ambitieus en komen op dit moment vooral tot stand door kennis, kunde en netwerk van de interim-directeur.
Bij het continueren van het programma in de toekomst is het daarom belangrijk vergelijkbare kennis, kunde en netwerk te waarborgen. Het Cobra Museum heeft een kenmerkende en afgebakende collectie die vergeleken met andere musea met gemeentelijke subsidie een andere eigendomsverhouding kent. Een deel van de collectie reist internationaal en dat levert het museum inhoudelijke voordelen en naamsbekendheid op. In Amstelveen zijn op de benedenverdieping werken uit de collectie te zien (in tijdelijke exposities en ten behoeve van educatieve projecten). Er is geen vaste presentatie van de Cobracollectie. Het Cobra Museum heeft een educatief programma voor het onderwijs en in de vrije tijd en bouwt aan een breed inhoudelijk programma in en buiten het museum. De samenwerking binnen Amstelveen breidt uit. Het programma is nog in ontwikkeling. Het Museum heeft recent een nieuw hoofd educatie en een ‘bruggenbouwer’ (regisseur inhoudelijke activiteiten) aangesteld. Zowel het educatief aanbod als het brede inhoudelijke programma bestaat nu nog uit losse initiatieven en projecten en is daardoor niet goed zichtbaar. Een meer programmatische aanpak kan hier helpen; Het Cobra Museum weet sinds 2019 een voorzichtige groei in de bezoekcijfers te bewerkstelligen met een grote uitschieter in 2021.
De omvang van de bezoekcijfers is afhankelijk van het bereik en de bekendheid van de grote tentoonstellingen (publiekstrekkers). In deel I, de financiële analyse zijn we ingegaan op de risico’s die dit met zich mee kan brengen;
DSP-groep
RAPPORT ─ Toekomst Cobra Museum
35
Het Cobra Museum is de enige culturele instelling in de gemeente met een (inter-)nationaal bereik en het museum zet Amstelveen op de kaart, maar het lukt het museum niet goed om de inzet voor het lokale maatschappelijke draagvlak voor het voetlicht te krijgen. Bij de gemeente bestaan verschillende interpretaties van dat draagvlak; De aankondiging van de beëindiging van de subsidie en het uitblijven van een concreet zicht op een vervolg van de subsidierelatie met bijbehorende media-aandacht hebben een negatieve invloed op het museum en zetten de relatie met de gemeente onder druk. Dat uit zich bij het museum op drie gebieden: de museumorganisatie (onzekerheid bij de organisatie, gevoel van gebrek aan waardering), fondsenwerving (geen toekenningen voor na 2023) en stakeholders en inwoners van de gemeente Amstelveen (mensen krijgen door beeldvorming de indruk dat het Cobra museum alleen maar geld verslindt). De afgelopen tijd zijn er veel personeelswisselingen bij de gemeente geweest en wordt er door verschillende afdelingen van de gemeente op verschillende manieren contact gelegd met het museum. Het museum voelt zich daardoor overvraagd. Het langetermijngeheugen bij de gemeente is volgens het museum onvoldoende geborgd en daardoor ontstaan er discussies over het bestaan van eerdere afspraken.
De gemeente ervaart dat het museum traag is met het ontwikkelen en presenteren van een strategie en ziet bij het museum een verloop van medewerkers. De beleidsdoelen van de Cultuuragenda zijn voornamelijk gericht op een lokale werking, het inhoudelijk profiel van het Museum sluit hier slechts ten dele op aan.
Advies Wij adviseren het Cobra Museum om samen met de gemeente Amstelveen een traject aan te gaan waarin wordt verkend wat het Cobra Museum in de toekomst wil zijn, welke organisatie daarbij past en wat dit aan financiering(smix) veronderstelt en waarin de gemeente uitsluitsel geeft aan welk type museum het financieel wil bijdragen en in welke mate. Wij constateren dat de gemeente en het museum open staan voor een verkenning naar de toekomst van het museum aan de hand van de uitwerking van een aantal scenario’s. Als onafhankelijk adviseur heeft DSP-groep zowel het Cobra Museum als de gemeente gevraagd naar de voorwaarden die zij stellen om dit traject gezamenlijk in te gaan en die voorwaarden hebben wij opgenomen in onze rapportage van de financiële analyse (september 2021). Wij adviseren gemeente en Museum om deze voorwaarden bij het uitwerken van de scenario’s te hanteren.
Het Cobra Museum wil medewerking verlenen aan bovengenoemd traject, maar verbindt daaraan de volgende voorwaarden: Het moet gaan om een open discussie die niet beperkt wordt door vooraf bepaalde scenario’s. Het Cobra Museum mag geen museum worden met uitsluitend een lokaal karakter, afgestemd op Amstelveen.