Bijlage 11 Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten
Tekst van het document
Luchtfoto ter hoogte van het huidige knooppunt Badhoevedorp. Bron: Kadaster Zwolle, J-418-3369, d.d. 24 februari 1944.
Vooronderzoek OO Raasdorp Sloten OPDRACHTGEVER
: Antea Group
LOCATIE
: Raasdorp Sloten
PROJECTNUMMER
: 1962002-VO-03
VERSIE
: 03
DATUM
: 26-10-2021
AVG Explosieven Opsporing Nederland Vestiging Heijen De Grens 7 NL-6598 DK Heijen T +31 48 580 2010 F +31 48 580 2084
Vestiging Kaatsheuvel Veerweg 10 NL-5171 PW Kaatsheuvel T +31 41 6700 220
eo@avg.eu www.explosievenopsporing.com KvK 12029421
Distributielijst ◼ ◼
Antea Group AVG Explosieven Opsporing Nederland
Dit document is bestemd voor de opdrachtgever. Opdrachtgever
Antea Group
Rapport
1962002-VO-03
Naam
Raasdorp Sloten
Versie
VO-03, concept, opgesteld conform het CS-VROO versie januari 2021
Datum
26-10-2021
Vrijgegeven door:
Menno Abee (manager)
Paraaf:
Opgesteld door:
Gijs den Braven MA (historicus)
Paraaf:
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur. (Artikel 16 Auteurswet 1912). Het is de opdrachtgever toegestaan voor intern gebruik kopieën te maken zonder voorafgaande toestemming van de auteur.
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 1 van 89
Inhoudsopgave 1
INLEIDING ................................................................................................................................... 5
1.1
Aanleiding .................................................................................................................................. 5
1.2
Probleemstelling ........................................................................................................................ 5
1.3
Doelstelling ................................................................................................................................. 5 1.3.1
Leeswijzer ............................................................................................................................ 5
1.4
Onderzoeksgebied ................................................................................................................... 6
1.5
Onderzoeksmethode .............................................................................................................. 10 1.5.1
Algemeen ........................................................................................................................ 10
1.5.2
Inventarisatie bronnenmateriaal ................................................................................... 10
1.5.3
Beoordeling bronnenmateriaal ..................................................................................... 12
1.5.4
Verantwoording .............................................................................................................. 12
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL .................................................................................. 13
2.1
Eerder uitgevoerde onderzoeken ......................................................................................... 13
2.2
2.3
2.4
2.5
2.1.1
Rapportages AVG........................................................................................................... 13
2.1.2
Derden .............................................................................................................................. 13
Verificatie beschikbare rapportages .................................................................................... 14 2.2.1
Gemeentebreed vooronderzoek Haarlemmermeer ................................................. 14
2.2.2
Vooronderzoek Schiphol ................................................................................................ 16
2.2.3
Gemeentebreed vooronderzoek Amsterdam ............................................................ 18
2.2.4
Gemeentebreed vooronderzoek Amstelveen ............................................................ 19
2.2.5
Conclusie verificatie ....................................................................................................... 20
Literatuur ................................................................................................................................... 25 2.3.1
Meidagen 1940................................................................................................................ 25
2.3.2
Luchtoorlog 1940-1945 .................................................................................................... 26
2.3.3
Bevrijding mei 1945.......................................................................................................... 28
2.3.4
Munitieruimingen ............................................................................................................. 29
Collectie stafkaarten Topografische Dienst Kadaster te Zwolle ....................................... 29 2.4.1
Geallieerde stafkaarten ................................................................................................. 29
2.4.2
Duitse stafkaart ................................................................................................................ 31
Gemeentearchief Haarlemmermeer ................................................................................... 31 2.5.1
Luchtbeschermingsdienst, aangetroffen/geruimde OO en oorlogsschade .......... 32
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 2 van 89
2.6
Nieuwsberichten ..................................................................................................................... 33 2.6.1
2.7
AVG bedrijfsarchief, internet en Koninklijke Bibliotheek ............................................. 33
Explosieven Opruimings Dienst Defensie (EODD) ................................................................ 33 2.7.1
Collectie ruimrapporten ................................................................................................. 33
2.7.2
Collectie mijnenkaarten ................................................................................................. 33
2.8
Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) ............................................................... 33 2.8.1
Collectie Duitse verdedigingswerken ........................................................................... 34
2.8.2
Beeldbank NIMH .............................................................................................................. 35
2.9
Provinciaal archief / Militair Gezag ....................................................................................... 35 2.9.1
2.10
Nationaal archief .................................................................................................................... 37
2.10.1 2.11
Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen .......................................... 37
Semi-Statisch Informatiebeheer Ministerie van Defensie (SIB) ........................................... 37
2.11.1 2.12
Militair Gezag ................................................................................................................... 35
Archief Mijn- en Munitie Opruimings Dienst (MMOD) 1945-1947 ............................... 38
Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) ................................................... 38
2.12.1 Collecties Departement van Justitie en Generalkommissariat für das Sicherheitswesen ............................................................................................................................ 38 2.12.2
Beeldbank Tweede Wereldoorlog ................................................................................ 39
2.13
Oorlog in blik ............................................................................................................................ 39
2.14
The National Archives Londen ............................................................................................... 39
2.14.1
Daily Logs ......................................................................................................................... 40
2.14.2
War Diaries ....................................................................................................................... 40
2.14.3
Interpretation Reports ..................................................................................................... 40
2.15
The National Archives and Records Administration (NARA) .............................................. 40
2.16
Imperial War Museums ........................................................................................................... 41
2.17
Bundesarchiv-Militärarchiv Freiburg ...................................................................................... 41
2.18
Library and Archives Canada ............................................................................................... 41
2.18.1
Collectie Defence Overprints ........................................................................................ 41
2.19
Air Force Historical Research Agency (AFRHA) ................................................................... 43
2.20
Luchtfoto’s ............................................................................................................................... 43
2.20.1
Geraadpleegde luchtfoto’s .......................................................................................... 43
2.20.2
Luchtfoto-interpretatie huidige situatie ........................................................................ 49
2.21
WarDocs ................................................................................................................................... 52
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 3 van 89
3
CHRONOLOGIE RELEVANTE GEBEURTENISSEN ....................................................................... 56
3.1
Inleiding en chronologietabel ............................................................................................... 56
4
BEOORDELING BRONNENMATERIAAL .................................................................................... 59
4.1
Indicaties voor explosieven in het onderzoeksgebied ....................................................... 59
4.2
Leemten in kennis bronnenmateriaal ................................................................................... 59
4.3
Soort en verschijningsvorm van explosieven ....................................................................... 60 4.3.1
Locaties verdedigingswerken ........................................................................................ 60
4.3.2
Locaties luchtaanvallen ................................................................................................. 60
4.4
Aantal mogelijk aan te treffen explosieven......................................................................... 61
4.5
Horizontale en verticale begrenzing verdacht gebied ...................................................... 61 4.5.1
Verdachte locaties gedumpte munitie en mijnenvelden ......................................... 61
4.5.2
Verdachte locaties afwerpmunitie ............................................................................... 62
5
CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN ........................................................................................... 64
5.1
Conclusie.................................................................................................................................. 64
5.2
Advies vervolgtraject .............................................................................................................. 64 5.2.1
Verkleinen verdachte gebieden ................................................................................... 64
5.2.2
Opsporing ontplofbare oorlogsresten .......................................................................... 65
6
BIJLAGEN .................................................................................................................................. 67
6.1
Bronnenlijst................................................................................................................................ 67 6.1.1
Archieven en overige instanties .................................................................................... 67
6.1.2
Literatuur ........................................................................................................................... 67
6.1.3
Websites ........................................................................................................................... 68
6.1.4
Overig ............................................................................................................................... 68
6.2
Certificaat vooronderzoek en risicoanalyse ........................................................................ 69
6.3
Richtlijnen afbakening verdachte gebieden ...................................................................... 70
6.4
Feitenkaarten ........................................................................................................................... 75
6.5
OO-bodembelastingkaart ..................................................................................................... 78
6.6
Afkortingenlijst .......................................................................................................................... 81
6.7
WarDocs ................................................................................................................................... 82
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 4 van 89
1 INLEIDING 1.1
AANLEIDING
AVG Explosieven Opsporing Nederland (hierna: AVG) heeft in opdracht van Antea Group een vooronderzoek naar de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten (hierna: OO) uitgevoerd ter plaatse van de projectlocatie Raasdorp Sloten (zie de kaarten op pagina 7 met de huidige situatie en op pagina 8 met de situatie tijdens de Tweede Wereldoorlog). Hier worden in de toekomst diverse bodemingrepen uitgevoerd. Ter plaatse van het tracé Raasdorp Sloten worden enkele gasleidingen omgebouwd ten behoeve van een studie naar de nieuwbouw van een DN450 HTL-leiding tussen Schema Raasdorp tot aan M&R Sloten, de aanleg van een DN400 RTL-koppelleiding nabij de Bosbaan Amsterdam en het herstel van de aansluiting W-301-VIS-0640 op een terrein tussen de Bosbaan en de Amstelveenseweg. 1
1.2
PROBLEEMSTELLING
Er kunnen als gevolg van gevechtshandelingen OO in het onderzoeksgebied zijn achtergebleven. Er ontstaat bij het spontaan aantreffen en beroeren van OO uit de Tweede Wereldoorlog mogelijk een verhoogd veiligheidsrisico. Onbedoelde detonaties kunnen bij de uitvoering van werkzaamheden in het ergste geval leiden tot dodelijk letsel en zware schade aan materieel en omgeving. Spontane OO vondsten kunnen resulteren in meerwerkkosten door stagnatie van de uitvoeringswerkzaamheden.
1.3
DOELSTELLING
Het doel van het vooronderzoek is om aan de hand van een breed scala aan historisch feitenmateriaal een zo genuanceerd mogelijk beeld met betrekking tot het onderzoeksgebied in de Tweede Wereldoorlog te verkrijgen. Aan de hand van deze gegevens wordt een antwoord gegeven op de vraag of en zo ja in welke delen van het onderzoeksgebied er sprake is van een verhoogd risico op het aantreffen van OO. Er wordt daarnaast ingegaan op de te verwachten soort(en) OO, de verschijningsvorm en de mogelijke hoeveelheid. Het onderzoek resulteert in een horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied door middel van GIS kaartmateriaal en het advies om de werkzaamheden onder reguliere omstandigheden uit te voeren, of om vervolgstappen te zetten in de vorm van bijvoorbeeld een (projectgebonden) risicoanalyse of direct een detectieonderzoek.
1.3.1
Leeswijzer
Hoofdstuk 2 bevat de resultaten van het literatuur- en archiefonderzoek.
1 Mailwisseling tussen AVG Explosieven Opsporing Nederland en Lievense Milie B.V. van 20 december
2018.
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 5 van 89
In hoofdstuk 3 zijn de relevante indicaties en contra-indicaties chronologisch in een lijst van gebeurtenissen geordend. In dit hoofdstuk is tevens bepaald of de lijst met gebeurtenissen voldoende indicaties bevat voor de mogelijke aanwezigheid van OO ter plaatse van de onderzoeklocatie. Hoofdstuk 4 is het resultaat van de beoordeling van bronnenmateriaal. De bij hoofdstuk 4 behorende OO-bodembelastingkaart is opgenomen in bijlage 6.5. Conclusies en aanbevelingen komen aan de orde in hoofdstuk 5.
1.4
ONDERZOEKSGEBIED
Het onderzoeksgebied bestaat uit meerdere deelgebieden welke zich verspreid bevinden over de gemeentes Haarlemmermeer, Amsterdam en Amstelveen. Het deelgebied te Raasdorp Sloten wordt globaal begrensd door landschapskenmerken, zoals het vliegveld Schiphol aan de zuidwestkant, het dorp Badhoevedorp aan de noordkant en het Nieuwe Meer aan de oostkant. De deelgebieden nabij de Bosbaan worden aan de zuidkant begrensd door de Bosbaanweg, aan de noordkant door het Nieuwe Meer en aan de westkant door de Ringvaart van de Haarlemmermeerpolder. Deze locatie is deels gelegen zich langs de Amstelveenseweg aan de oostzijde van de Bosbaanweg. In deze rapportage worden feiten omschreven van oorlogshandelingen die in en nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. Er wordt bij het bepalen van de relevantie onderscheid gemaakt in 4 opties: ◼ Het feit wordt niet in de rapportage opgenomen wanneer de locatie van de gevechtshandeling verder dan ca. 200 meter van het onderzoeksgebied af ligt. ◼ Binnen deze rapportages worden alle noemenswaardige feiten binnen een straal van ca. 200 meter rondom het onderzoeksgebied opgenomen, waarbij één van de volgende relevanties wordt benoemd: ◼ Het feit krijgt de relevantie “nee” wanneer deze buiten het onderzoeksgebied ligt en op voorhand al kan worden bepaald dat deze geen invloed heeft op het onderzoeksgebied.
Het feit wordt niet opgenomen in de chronologietabel in deze rapportage en krijgt geen nummer op de feitenkaart in de bijlage. ◼ Het feit krijgt de relevantie “mogelijk” wanneer het een melding betreft die buiten het onderzoeksgebied ligt en mogelijk van invloed is op het onderzoeksgebied, of wanneer de melding een groter gebied betreft dan binnen het onderzoeksgebied ligt. Het feit wordt opgenomen in de chronologietabel, wordt wel of niet afgebakend, en krijgt een nummer op de feitenkaart, mits het feit binnen de contouren van de kaart valt. ◼ Het feit krijgt de relevantie “ja” wanneer met zekerheid kan worden bepaald dat deze binnen het onderzoeksgebied ligt en een afbakening invloed heeft op het onderzoeksgebied. Het feit wordt opgenomen in de chronologietabel, de afbakening wordt gemotiveerd en het feit wordt van een nummer op de feitenkaart voorzien.
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 6 van 89
Het onderzoeksgebied ligt in de volgende gemeenten: Huidige gemeenten
Gemeenten tijdens de Tweede Wereldoorlog
Haarlemmermeer
Haarlemmermeer
Amsterdam
Amsterdam
Amstelveen
Nieuwer-Amstel
Op de volgende pagina’s staat het onderzoeksgebied weergegeven in de situatie tijdens de Tweede Wereldoorlog en de huidige situatie.
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 7 van 89
SITUATIE W.O.II
Esri Nederland; Kadaster; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1:192.000), TOP50 (t/m 1:48.000), TOP25 (t/m 1:6.000)
LEGENDA Onderzoeksgebied
0 250 500
1.000
1.500 Meter
ACTUELE SITUATIE
Esri Nederland, Jan Willem van Aalst - www.imergis.nl
LEGENDA Onderzoeksgebied
Werkput HDD
Tracélijn
0 250 500
1.000
1.500 Meter
1.5
ONDERZOEKSMETHODE
1.5.1
Algemeen
Bij het vooronderzoek worden literatuur en historische bronnen verzameld en gestructureerd geordend. Het eindresultaat is een rapportage met een bijbehorende bodembelastingkaart. Het vooronderzoek dient conform het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse te worden uitgevoerd. AVG heeft in overleg met Antea Group afgesproken dat alleen het deel van het onderzoeksgebied dat door AVG is onderzocht naar de CS-VROO dient te worden opgewaardeerd. Voor de overige locaties blijven de onderliggende onderzoeken die conform het WSCS-OCE zijn opgesteld leidend. Het vooronderzoek heeft tot doel om te beoordelen of er in het onderzoeksgebied sprake is van concrete aanwijzingen van de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, en indien deze concrete aanwijzingen er zijn, om het verdachte gebied af te bakenen. Dit komt samen in de gebeurtenissentabel in hoofdstuk 3. Het vooronderzoek bestaat uit zowel het inventariseren als beoordelen (analyseren) van bronnenmateriaal. Eindresultaat is een rapportage en een bijbehorende bodembelastingkaart ontplofbare oorlogsresten.
1.5.2
Inventarisatie bronnenmateriaal
Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van: ◼ Gebeurtenissen die hebben geleid tot de mogelijke aanwezigheid van OO (indicaties); ◼ Gebeurtenissen die hebben geleid tot de verwijdering van OO (contra-indicaties). Wij hebben de volgende archieven en collecties wel/niet geraadpleegd: Verplichte bronnen: Geraadpleegd
Hoofdstuk
O.a. De luchtverdediging in de meidagen 1940 en de groene serie
Ja
2.3
Gemeentearchieven Haarlemmermeer, Amstelveen (Nieuwer-Amstel) en Amsterdam
Vermeldingen oorlogshandelingen
Ja
2.5
Provinciaal archief / Noord-Hollands Archief te Haarlem
Vermeldingen oorlogshandelingen
Ja
2.9
Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (Amsterdam)
Toegangen 216k en 077
Ja
2.12
Nationaal Archief (’s-Gravenhage)
Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (toegang 2.04.53.15), Korps Hulpverleningsdienst (toegang 2.04.110)
Ja
2.10
Semi-Statisch Informatiebeheer (Rijswijk)
Mijn- en Munitie Opruimingsdienst
Ja
2.11
Explosieven Opruimings Dienst Defensie
Geruimde explosieven (mora’s/wo’s), mijnenkaarten
Ja
2.7
Bron
Korte omschrijving
Literatuur
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 10 van 89
Geraadpleegd
Hoofdstuk
Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog
Ja
2.19
Luchtfotocollectie Topografische Dienst (Kadaster)
Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog
Ja
2.19
Luchtfotocollectie National Collection of Aerial Photography (NCAP, Edinburgh)
Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog
Nee
Koninklijke Bibliotheek / Delpher
Oude krantenberichten betreffende ontplofbare oorlogsresten
Ja
2.6
Nederlands Instituut voor Militaire Historie (’s-Gravenhage)
Toegang 575
Ja
2.8
The National Archives (Londen)
Gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force
Ja
2.14
Bundesarchiv-Militärarchiv (Freiburg)
Gegevens Luftwaffenführungsstab, Duitse 88e legerkorps
Ja
2.16
Geraadpleegd
Hoofdstuk
Bron
Korte omschrijving
Luchtfotocollectie Bibliotheek Universiteit Wageningen
Aanvullende bronnen: Bron
Korte omschrijving
Nederlands Instituut voor Militaire Historie (’s-Gravenhage)
Toegang 409
Nee
The National Archives (Londen)
2nd TAF Daily Logs
Ja
2.14
The National Archives and Records Administration (Washington)
Gegevens 8th Air Force, 9th Air Force
Ja
2.15
Getuigenverklaringen
Getuigenverslagen uit de eerste hand
Nee
Kadaster Zwolle
Collectie Stafkaarten Topografische Dienst Kadaster te Zwolle / naoorlogs kaartmateriaal
Ja
2.3
Geraadpleegd
Hoofdstuk
Niet in het CS-VROO benoemde bronnen: Bron
Korte omschrijving
Bedrijfsarchief AVG
Gegevens uit binnen- en buitenlandse archieven
Ja
2.1, 2.4
Bedrijfsdatabase AVG
O.a. oude webartikelen
Ja
2.1, 2.4
In het verleden uitgevoerde (voor-)onderzoeken
(Voor-)onderzoeken
Ja
2.1
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 11 van 89
Bron
Korte omschrijving
Luchtfotocollectie Luftbilddatenbank
Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog
Geraadpleegd
Hoofdstuk
Ja
2.20
Imperial War Museums
Beeldmateriaal Tweede Wereldoorlog
Ja
2.16Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.
Library and Archives Canada
Defence Overprints
Ja
2.18
Centre Historique des Archives à Vincennes
Franse gevechtsverslagen
Nee
Heemkundekringen / historische kringen
Plaatselijke archieven
Nee
Locatiedeskundige
Expert op het gebied van lokale historie
Nee
Air Force Historical Research Agency
Archiefmateriaal bombardement 3 november 1943
Ja
2.19
De aanvullende bron National Collection of Aerial Photography (NCAP) is niet geraadpleegd, omdat de wel door AVG geraadpleegde instelling Luftbilddatenbank o.a. gebruikmaakt van luchtfoto’s van dit luchtfotoarchief.
1.5.3
Beoordeling bronnenmateriaal
In deze fase van het vooronderzoek worden de indicaties en contra-indicaties uit het bronnenonderzoek beoordeeld. Op basis van deze gegevens wordt gemotiveerd vastgesteld of er sprake is van een op OO verdacht gebied. Indien er sprake is van een verdacht gebied, dan wordt tevens bepaald: de (sub)soort, de mogelijke aantallen en de verschijningsvorm van de vermoedelijk aanwezige OO, alsmede de horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied (indien mogelijk). Bij de beoordeling van het bronnenmateriaal is gebruikgemaakt van het geografisch informatie systeem (GIS). De indicaties en contra-indicaties zijn vertaald naar een locatie in het RDcoördinatenstelsel en verwerkt in GIS. De GIS dataset wordt mede gebruikt om te beoordelen of het onderzoeksgebied, of delen daarvan, verdacht is op de mogelijke aanwezigheid van OO.
1.5.4
Verantwoording
Het vooronderzoek is tot stand gekomen dankzij de volgende personen: ◼ Dhr. G. den Braven MA (historicus): opstellen van het vooronderzoek en GIS-kaartmateriaal ◼ Dhr. M.A. Abee (manager): interne beoordeling opzet en inhoud rapportage ◼ Dhr. W. van den Brandhof MA (historicus/afdelingshoofd vooronderzoeken): interne beoordeling inhoud rapportage ◼ Dhr. J. van den Bout (coördinator / senior deskundige OOO): interne boordeling inhoud rapportage
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 12 van 89
2 INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL 2.1
EERDER UITGEVOERDE ONDERZOEKEN
2.1.1
Rapportages AVG
Medewerkers van AVG hebben in het verleden vooronderzoeken op het grondgebied van gemeente Amstelveen uitgevoerd. Het betreft de volgende rapportages: ◼ ◼ ◼
AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek Legmeerdijk-Uithoorn d.d. 20 oktober 2014. Projectnummer 1462052 AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek Uithoornlijn d.d. 30 juni 2017. Projectnummer 1762048 AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek Ouderkerk aan de Amstel S-6459 d.d. 9 april 2018. Projectnummer 1862009
Medewerkers van AVG hebben in het verleden (voor)onderzoeken op het grondgebied van gemeente Amsterdam uitgevoerd. Het betreft de volgende rapportages: ◼ ◼ ◼ ◼
AVG Explosieven Opsporing Nederland, Quickscan Amsterdam Kolenkitbuurt Middengebied d.d. 11 februari 2015. Kenmerk 1462090-Quicscan-01 AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek W-302 Amsterdam d.d. 3 februari 2016. Kenmerk 1562020-VO-W302-02 AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek Holterbergweg – Amsterdam d.d. 6 april 2018. Kenmerk 1762187-VO-02 AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek Gasleidingtracé WeespUtrecht d.d. 16 augustus 2019. Kenmerk 1962006-VO-02
Medewerkers van AVG hebben in het verleden vooronderzoeken op het grondgebied van gemeente Haarlemmermeer uitgevoerd. Het betreft de volgende rapportages: ◼ ◼ ◼
AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek persleiding Aalsmeer d.d. 5 juli 2016. Kenmerk 1662062-VO-02 AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek Piekberging Haarlemmermeer d.d. 10 februari 2017. Kenmerk 1662115-VO-02 AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek Transportsysteem Zwanenburg d.d. 25 februari 2019. Kenmerk 1862121-VO-03
De aangetroffen relevante informatie uit literatuur en archieven is in deze rapportage verwerkt (zie o.a. paragraaf 2.2).
2.1.2
Derden
Er zijn in het AVG bedrijfsarchief verschillende door civiele explosieven opruimingsbedrijven in de gemeenten Amstelveen, Amsterdam en Haarlemmermeer uitgevoerde (voor)onderzoeken aanwezig. AVG heeft de hieronder weergegeven rapportages onder andere gevonden na contact met de volgende instanties: ◼ De VEO Bommenkaart
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 13 van 89
De gemeenten Amstelveen, Amsterdam en Haarlemmermeer Rijkswaterstaat Provincie Noord-Holland
◼ ◼ ◼
In deze rapportage zijn de volgende rapportages door AVG geverifieerd: Bombs Away, Rapportage Historisch Vooronderzoek CE-Bodembelastingkaart Gemeente Amstelveen, d.d. 8 februari 2019. Projectnummer 18P004 Bombs Away, Rapportage Historisch Vooronderzoek CE-Bodembelastingkaart Schiphol Nederland BV, d.d. 6 juni 2017. Projectnummer 13P001-02 Bombs Away/Armaex/Gemeente Amsterdam, Rapportage Historisch Vooronderzoek CE-Bodembelastingkaart Gemeente Amsterdam, d.d. 30 september 2016. Projectnummer 15P046 T&A Survey, Vooronderzoek Gemeente Haarlemmermeer, d.d. 24 oktober 2018. Projectnummer GPR5887
◼ ◼ ◼
◼
Bovengenoemde vooronderzoeken worden in de hierop volgende paragrafen geverifieerd aan de hand van het WSCS-OCE d.d. juli 2016.
2.2
VERIFICATIE BESCHIKBARE RAPPORTAGES
2.2.1
Gemeentebreed vooronderzoek Haarlemmermeer
AVG heeft de CE-bodembelastingkaart van Haarlemmermeer, die is opgesteld door T&A Survey, geraadpleegd. Het betreft de volgende rapportage: T&A Survey, Vooronderzoek gemeente Haarlemmermeer d.d. 24 oktober 2018. Projectnummer GPR5887. T&A heeft gebruik gemaakt van alle in de WSCS-OCE, versie 2016, verplichte bronnen: literatuur, gemeentelijke archieven, het provinciaal archief, mijnenveldkaarten, het MMOD-archief en de luchtfotocollecties van Bibliotheek Wageningen Universiteit en de Topografische Dienst Kadaster (Zwolle). Het is voor AVG niet mogelijk gebleken om te verifiëren of alle beschikbare informatie uit de collecties correct en volledig geraadpleegd is. De CE-bodembelastingkaart is voorzien van zowel een horizontale als een verticale afbakening. Bij het gemeentebrede vooronderzoek van de gemeente Haarlemmermeer zijn de autosnelwegen in het kader van het historisch onderzoek niet nader onderzocht (het betreft hier de witte gebieden op de CE-bodembelastingkaart). Op 5 maart 2019 heeft AVG de CE-bodembelastingkaart van de gemeente Haarlemmermeer ontvangen van Martijn Hoogewerf van de gemeente Haarlemmermeer (zie afbeelding 1). Op basis van deze CE-bodembelastingkaart en de onderliggende argumentatie kan worden geconcludeerd dat bepaalde gedeeltes van het onderzoeksgebied DN450 HTL-leiding verdacht zijn verklaard op CE.
Het betreft de gebieden die op de kaart met cijfers zijn aangegeven. Deze kaart is maatwerk en is daarom niet aangepast aan het nieuwe onderzoeksgebied. ▪
Gebied 5: Verdacht op geallieerde afwerpmunitie (25 lbs. t/m 1000 lbs. (GP en MC)), op Duitse afwerpmunitie (50 kg. t/m 500 kg.) en op wrakstukken van diverse vliegtuigtoestellen, inclusief bijbehorend boordgeschut en bommen die eventueel aan boord zijn geweest.
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 14 van 89
▪ ▪
Gebied 5a (2 deelgebieden): Verdacht op geallieerde afwerpmunitie (250, 500 en 1000 lbs. (GP en MC)) en op Duitse afwerpmunitie (50 kg. t/m 500 kg.). Gebied 44: Verdacht op geallieerde afwerpmunitie (40, 250 en 500 lbs. (GP)).
De horizontale en verticale afbakeningen in deze gebieden zijn de volgende: ▪
▪
▪
Gebied 5: Het verdachte gebied is vastgesteld op basis van een kraterpatroon van luchtfoto’s plus 25 meter offset voor blindgangers en de afwijking van het georefereren van de luchtfoto’s. Daarnaast heeft T&A losse kraters op basis van eigen ervaring afgebakend met 150 meter plus de ondergrondse offset van een blindganger en een foutenmarge van 5 meter i.v.m. de geografische afwijking ten gevolge van het positioneren van luchtfoto’s. Brandbommen van 25 en 30 lbs. kunnen op maximaal 2,5 meter onder het maaiveld van de Tweede Wereldoorlog worden aangetroffen. Wrakresten zijn volgens T&A te verwachten tot maximaal 3,5 meter onder het maaiveld van de Tweede Wereldoorlog. T&A heeft geconcludeerd dat de maximale indringingsdiepte van zwaardere afwerpmunitie binnen de gemeente Haarlemmermeer dieper is dan 6,0 meter onder het huidige maaiveld. Gebied 5a: Het verdachte gebied is vastgesteld op basis van een kraterpatroon van luchtfoto’s plus 25 meter offset voor blindgangers en de afwijking van het georefereren van de luchtfoto’s. Daarnaast heeft T&A losse kraters op basis van eigen ervaring afgebakend met 150 meter plus de ondergrondse offset van een blindganger en een foutenmarge van 5 meter i.v.m. de geografische afwijking ten gevolge van het positioneren van luchtfoto’s.
T&A heeft geconcludeerd dat de maximale indringingsdiepte van zwaardere afwerpmunitie binnen de gemeente Haarlemmermeer dieper is dan 6,0 meter onder het huidige maaiveld. Gebied 44: Het verdachte gebied is vastgesteld op basis van een geschreven bron uit het gemeentearchief. Op het perceel van de Sloterweg 752 waren op 15 januari 1942 5 bomtrechters in het tarweland waargenomen. Daarom is door T&A het perceel van Sloterweg 752 afgebakend met 150 meter. De 150 meter marge is op de vorige pagina reeds toegelicht. T&A heeft geconcludeerd dat de maximale indringingsdiepte van zwaardere afwerpmunitie binnen de gemeente Haarlemmermeer dieper is dan 6,0 meter onder het huidige maaiveld.
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 15 van 89
Afb. 1 – BBK T&A - GPR5887. In het rood zijn de verdachte gebieden weergegeven. De witte gebieden zijn niet onderzocht in het gemeentebrede onderzoek. De zwarte gebieden vallen buiten de gemeentegrenzen en zijn niet onderzocht in het gemeentebrede vooronderzoek.
2.2.2
Vooronderzoek Schiphol
AVG heeft de CE-bodembelastingkaart van het vooronderzoek van Schiphol dat is opgesteld door Bombs Away geraadpleegd. Het betreft de volgende rapportage: Bombs Away, Rapportage Historisch Vooronderzoek CE-Bodembelastingkaart Schiphol Nederland BV, d.d. 6 juni 2017. Projectnummer 13P001-02. Bombs Away heeft gebruik gemaakt van alle in de WSCS-OCE, versie 2016, verplichte bronnen: literatuur, gemeentelijke archieven, het provinciaal archief, mijnenveldkaarten, het MMOD-archief en de luchtfotocollecties van Bibliotheek Wageningen Universiteit en de Topografische Dienst Kadaster (Zwolle). Het is voor AVG niet mogelijk gebleken om te verifiëren of alle beschikbare informatie uit de collecties correct en volledig geraadpleegd is. De CE-bodembelastingkaart is voorzien van zowel een horizontale als een verticale afbakening. Op 11 februari 2019 heeft AVG de CE-bodembelastingkaart van het vooronderzoek voor Schiphol ontvangen van Ton de Rooy (vakspecialist conventionele explosieven voor Schiphol - zie afbeelding 2) uit het rapport van Bombs Away. Op basis van deze CE-bodembelastingkaart en de onderliggende argumentatie kan worden geconcludeerd dat bepaalde gedeeltes van het onderzoeksgebied DN450 HTL-leiding verdacht zijn verklaard op CE. De gebieden die op afbeelding 2 in het oranje zijn ingetekend zijn verdacht op afwerpmunitie. ▪
Afwerpmunitie: Verdacht op geallieerde afwerpmunitie in de vorm van 500 lbs. (Amerikaanse) brisantbommen. Tevens verdacht op 500 lbs. (Britse) brisantbommen MC met een 12-uurs delay en 1000 lbs. (Britse) brisantbommen.
De horizontale afbakening voor de op afwerpmunitie verdachte gebieden zijn de volgende:
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 16 van 89
▪
Afwerpmunitie: De horizontale afbakening van afwerpmunitie is, vanwege de onmogelijkheid om bomkraterpatronen van individuele bommenwerpers vast te stellen, gebaseerd op de maximale afstand tussen twee opeenvolgende inslagen van iedere cluster bomkraters. Op basis van de maximale onderlinge afstanden is vervolgens de gemiddelde afstand van 289 meter vastgesteld. Daarbij is nog een luchtfotoafwijking van 5 meter en de ondergrondse horizontale verplaatsing van 10 meter opgeteld, waarna een gemiddelde afstand van 304 meter is vastgesteld. Deze berekening is gebruikt voor de bombardementen van oktober, 3 november en 13 december 1943. Hiervoor heeft Bombs Away aangenomen dat dezelfde aanvliegroute, hoogte en snelheid is gehanteerd bij alle drie de bombardementen. Ook voor solitaire bomkraters is een afbakening van 304 meter gehanteerd, omdat deze kraters waarschijnlijk afkomstig zijn van een enkele bommenwerper die door een aantal mogelijke oorzaken de bommenlast niet op het (toenmalige) grondgebied van Schiphol heeft kunnen afwerpen.
De verticale afbakening voor de op afwerpmunitie verdachte gebieden wordt in het rapport niet apart behandeld. Ton de Rooy van Schiphol heeft in een mailwisseling laten weten dat onderzoeksbureau TNO de 10MPa laag ter plaatse van Schiphol heeft vastgesteld op de pleistocene laag, die zich op een diepte variërend van 12,0 m tot 16,0 m -NAP bevindt. Dit is de maximale diepte waarop afwerpmunitie aangetroffen kan worden.
Afb. 2 – BBK Schiphol - 13P001-02. In de kleur oranje is het op afwerpmunitie verdachte gebied weergegeven. De zwarte puntjes zijn de ingetekende bomkraters die op de luchtfoto’s zijn waargenomen.
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 17 van 89
2.2.3
Gemeentebreed vooronderzoek Amsterdam
AVG heeft de CE-bodembelastingkaart geraadpleegd van het gemeentebrede vooronderzoek van Amsterdam dat is opgesteld door Bombs Away in samenwerking met Armaex en het ingenieursbureau van de gemeente Amsterdam. Deze CE-bodembelastingkaart kan digitaal geraadpleegd worden.2 Het betreft resultaten uit de volgende rapportage: Bombs Away/Armaex/Gemeente Amsterdam, Rapportage Historisch Vooronderzoek CE-Bodembelastingkaart Gemeente Amsterdam, d.d. 30 september 2016. Projectnummer 15P046. Bombs Away heeft gebruik gemaakt van alle in de WSCS-OCE, versie 2016, verplichte bronnen: literatuur, gemeentelijke archieven, het provinciaal archief, mijnenveldkaarten, het MMOD-archief en de luchtfotocollecties van Bibliotheek Wageningen Universiteit en de Topografische Dienst Kadaster (Zwolle). Het is voor AVG niet mogelijk gebleken om te verifiëren of alle beschikbare informatie uit de collecties correct en volledig geraadpleegd is. De CE-bodembelastingkaart is voorzien van zowel een horizontale als een verticale afbakening. AVG heeft een uitsnede gemaakt van de digitale CE-bodembelastingkaart van het gemeentebrede vooronderzoek dat Bombs Away, Armaex en het ingenieursbureau van de gemeente Amsterdam samen hebben uitgevoerd voor de gemeente Amsterdam (zie afbeelding 3).
Op basis van deze uitsnede kan worden geconcludeerd dat bepaalde gedeeltes van de onderzoeksgebieden DN450 HTL-leiding en DN400 RTL-leiding verdacht zijn op afwerpmunitie (gele driehoekjes met afbakening in paars) en gedumpte munitie (afbakening in geel). ▪
Afwerpmunitie: Verdacht op Amerikaanse afwerpmunitie in de vorm van 1000 lbs. (Amerikaanse) brisantbommen.
De horizontale en verticale afbakeningen in deze gebieden zijn de volgende: ▪
Afwerpmunitie: De horizontale afbakening van afwerpmunitie is, vanwege de onmogelijkheid om bomkraterpatronen van individuele bommenwerpers vast te stellen, gebaseerd op de maximale afstand tussen twee opeenvolgende inslagen van iedere cluster bomkraters. Op basis van de maximale onderlinge afstanden is vervolgens de gemiddelde afstand van 253 meter vastgesteld. Daarbij is nog een luchtfotoafwijking van 5 meter en de ondergrondse horizontale verplaatsing van 10 meter opgeteld, waarna een gemiddelde afstand van 268 meter is vastgesteld. Deze berekening is gebruikt voor de bombardementen van 3 oktober 1943. De bombardementen van d.d. 3 oktober, 3 november en 13 december 1943 zijn door dezelfde Bomb Squadrons (B-26 Marauder-toestellen) uitgevoerd. Op 3 oktober 1943 werden er 500 lbs. bommen afgeworpen, terwijl op 3 november en 13 december 1943 1000 lbs. bommen werden afgeworpen. Hiervoor heeft Bombs Away aangenomen dat dezelfde aanvliegroute, hoogte en snelheid is gehanteerd bij alle drie de bombardementen. Ook voor solitaire bomkraters is een afbakening van 304 meter gehanteerd, omdat deze kraters waarschijnlijk afkomstig zijn van een enkele bommenwerper die door een aantal mogelijke oorzaken de bommenlast niet op het (toenmalige) grondgebied van Schiphol heeft kunnen afwerpen.
AVG heeft via de beschikbare digitale CE-bodembelastingkaart geen informatie beschikbaar over een verticale afbakening.
2 https://www.amsterdam.nl/wonen-leefomgeving/bouwen-verbouwen/bodem/bommenkaart/
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 18 van 89
Afb. 3 – BBK Amsterdam - 15P046. In het paars zijn de op afwerpmunitie verdachte gebieden weergegeven. De gele driehoeken staan symbool voor de door Bombs Away op de luchtfoto waargenomen bomkraters. De gele vlakken staan symbool voor de op diverse soorten gedumpte munitie verdachte gebieden.
2.2.4
Gemeentebreed vooronderzoek Amstelveen
AVG heeft de CE-bodembelastingkaart van de gemeente Amstelveen, die is opgesteld door Bombs Away, geraadpleegd. Het betreft de volgende rapportage: Bombs Away, Rapportage Historisch Vooronderzoek CE-Bodembelastingkaart Gemeente Amstelveen, d.d. 8 februari 2019. Projectnummer 18P004. Bombs Away heeft gebruik gemaakt van alle in de WSCS-OCE, versie 2016, verplichte bronnen: literatuur, gemeentelijke archieven, het provinciaal archief, mijnenveldkaarten, het MMOD-archief en de luchtfotocollecties van Bibliotheek Wageningen Universiteit en de Topografische Dienst Kadaster (Zwolle). Het is voor AVG niet mogelijk gebleken om te verifiëren of alle beschikbare informatie uit de collecties correct en volledig geraadpleegd is. De CE-bodembelastingkaart is voorzien van zowel een horizontale als een verticale afbakening. Op basis van een uitsnede van de CE-bodembelastingkaart (zie afbeelding 4) die AVG op 18 maart 2019 heeft ontvangen van Rhiannon Bol van de gemeente Amstelveen - deze is afkomstig uit het rapport van Bombs Away - kan worden geconcludeerd dat bepaalde gedeeltes van het onderzoeksgebied DN400 RTL-leiding verdacht zijn verklaard op CE. Datzelfde geldt niet voor het onderzoeksgebied van de aansluiting W-301-VIS-0640. Een geschutstelling bevindt zich in het analysegebied, maar niet binnen de begrenzing van het onderzoeksgebied.
Het onderzoeksgebied is niet verdacht op de mogelijk aanwezigheid van CE. De gebieden die op de kaart in het oranje zijn aangegeven, zijn verdacht op afwerpmunitie. De gebieden die in het geel zijn aangegeven, zijn verdacht op diverse CE hoofdgroepen. Dit zijn in het geval van het onderzoeksgebied geschutstellingen.
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 19 van 89
▪ ▪
Afwerpmunitie: De horizontale afbakening is hetzelfde als bij het onderzoek voor Schiphol (zie paragraaf 2.2). Geschutstellingen: De horizontale afbakening die door Bombs Away wordt gehanteerd is de locatie van de geschutstelling plus 5 meter georeferentieafwijking. Bovendien worden altijd alle greppels en watergangen binnen een afstand van 25 meter verdacht verklaard op geschutmunitie, ontstekingsinrichtingen en munitietoebehoren.
De verticale afbakening ter plaatse van de gemeente Amstelveen: ▪
▪
Afwerpmunitie: De minimale diepte is net onder het maaiveld, indien de bodem sinds 19401945 niet is geroerd. Als dat wel het geval is, dan kan worden aangenomen dat er in de bodem vanaf het maaiveld tot de diepte waar de bodemroerende activiteiten hebben plaatsgevonden zich geen CE meer bevinden. De maximale diepte kon Bombs Away op basis van de beschikbare gegevens niet vaststellen, omdat er geen sonderingsgegevens beschikbaar waren. Geschutstellingen: De minimale diepte is hetzelfde als bij afwerpmunitie. De maximale diepte van de gedumpte/achtergelaten CE bij mitrailleur- en geschutstellingen is 2 meter minus maaiveld Tweede Wereldoorlog. Dit is de maximale diepteligging van de stelling. Voor CE die in watergangen zijn gedumpt geldt dat ze op de vaste waterbodem liggen.
Afb. 4 – BBK Amstelveen - 18P004. De op afwerpmunitie verdachte gebieden zijn op de BBK in het oranje weergegeven. De gele, of geelgestreepte gebieden, zijn verdacht op diverse soorten munitie.
2.2.5
Conclusie verificatie
De in de voorafgaande paragrafen geverifieerde vooronderzoeken zijn voor zover AVG dat heeft kunnen controleren conform de wet- en regelgeving uitgevoerd: het WSCS-OCE, versie 2016. Bombs Away en T&A hebben alle beschikbare verplichte bronnen geraadpleegd om te komen tot een horizontale en verticale afbakening. AVG kan op basis van de beschikbare niet
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 20 van 89
inschatten of / wat er nog dient te worden aangepast aan de hierboven bekeken rapporten om deze te laten voldoen aan het CS-VROO, versie 2021. Uit de nadere bestudering van de verschillende vooronderzoeken is gebleken dat T&A en Bombs Away een verschillende horizontale afbakening hanteren voor wat betreft de op afwerpmunitie verdachte gebieden. In het advies op de volgende pagina wordt verder ingegaan op de gevolgen die dit heeft voor het vervolgtraject. In onderstaande tabel staat per deelgebied weergegeven welke OO binnen het onderzoeksgebied kunnen worden aangetroffen: Onderzoeksgebied DN450 HTL-leiding (Haarlemmermeer)
DN450 HTL-leiding (Amsterdam)
DN400 RTL-leiding
Aansluiting W-301VIS-0640
Vooronderzoek T&A, GPR5887 d.d. 24 oktober 2018
OO-soort ▪ ▪
Duitse afwerpmunitie: 50 t/m 500 kg. Geallieerde afwerpmunitie: 25 t/m 1000 lbs.
▪
Geallieerde afwerpmunitie: 500 en 1000 lbs.
▪
Geallieerde afwerpmunitie: 500 en 1000 lbs. Gedumpte munitie ter plaatse van geschutstellingen: diverse soorten OO (klein kaliber munitie, hand- en geweergranaten, geschutgranaten)
Bombs Away, 13P001-02 d.d. 6 juni 2017 Bombs Away/Armaex/Gemeente Amsterdam, 15P046 d.d. 30 september 2016 Bombs Away, 13P001-02 d.d. 6 juni 2017 Bombs Away, 18P004 d.d. 8 februari 2019
▪
Onverdacht
Tabel 1 – OO-soorten per onderzoeksgebied.
Ter plaatse van de niet verdachte gebieden kunnen toekomstige grondroerende werkzaamheden regulier worden uitgevoerd. Vanwege het ontbreken van gegevens voor de rijksautosnelwegen in het vooronderzoek van de gemeente Haarlemmermeer heeft AVG in een eerder voor Antea Group opgestelde notitie geadviseerd om een aanvullend vooronderzoek uit te voeren waarbij de horizontale en verticale afbakening wordt bepaald voor de nog niet onderzochte gebieden (witte gebieden, zie afbeelding 1). In het kader van eerder genoemde discrepanties in de afbakeningsmethoden van T&A Survey en Bombs Away zullen de op afwerpmunitie verdachte gebieden meegenomen worden in dit vooronderzoek.
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 21 van 89
AVG heeft zich in dit vooronderzoek niet gericht op aanvullende bronnen en literatuur voor de gebieden die reeds in gemeentebrede vooronderzoeken zijn onderzocht. Aangezien deze gebieden eerder aan de hand van aan het WSCS-OCE getoetste vooronderzoeken zijn onderzocht, is informatie met betrekking tot deze gebieden niet in dit vooronderzoek vermeld. Op pagina 21 is een resultatenkaart afgebeeld. Op deze kaart zijn de conclusies van de notitie weergegeven. Op pagina 22 is een kaart weergegeven met daarop de locaties weergegeven die in het vervolg van het vooronderzoek, vanwege bovengenoemde redenen, centraal staan.
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 22 van 89
RESULTATENKAART - RAASDORP SLOTEN
Esri Nederland, Community Map Contributors
LEGENDA Onderzoeksgebied
Nadere analyse rijksautowegen
Nadere analyse afwerpmunitie
Verdacht gebied
De gebieden binnen het onderzoeksgebied die niet apart zijn aangeduid zijn niet verdacht op de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. Ter plaatse van deze gebieden kunnen toekomstige werkzaamheden regulier worden uitgevoerd.
0
250 500
1.000
1.500 Meter
ONDERZOEKSGEBIED VOORONDERZOEK
Esri Nederland, Jan Willem van Aalst - www.imergis.nl
LEGENDA Onderzoeksgebied
Onderzoeksgebied vooronderzoek
0 250 500
1.000
1.500 Meter
2.3
LITERATUUR
2.3.1
Meidagen 1940
Beknopt algemeen historisch kader: Het Zesde en het Achttiende Duitse leger vielen op 10 mei 1940 Nederland binnen in kader van het door Hitler bevolen Fall Gelb. Het Zesde Leger trok door het zuidelijk deel van Nederland richting het Albertkanaal. De hoofdaanval van het Achttiende Leger was gericht op de Moerdijkbruggen die door Duitse parachutisten waren veroverd. De Moerdijkbruggen waren de toegangspoort naar Vesting Holland waar het Nederlandse opperbevel, koningin Wilhelmina en de regering zetelden. Nederland was van groot belang voor de Luftwaffe (de Duitse luchtmacht). De vliegvelden zouden worden gebruikt voor de strijd tegen Groot-Brittannië en tegelijkertijd kon het Ruhrgebied alleen afdoende worden beschermd tegen vijandelijke luchtaanvallen wanneer er Nederlands grondgebied aan het Derde Rijk was toegevoegd. Het onderzoeksgebied in de meidagen van 1940: In de hieronder weergegeven tabellen zijn de resultaten opgenomen uit de literatuur met betrekking tot de meidagen van 1940 in de gemeenten Haarlemmermeer en Amsterdam. Datum
Gebeurtenis (bron: V.E. Nierstrasz, De operatiën van het veldleger en het Oostfront van de Vesting Holland, mei 1940)
Relevant
Mei 1940
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: E.H. Brongers, De oorlog in mei ‘40)
Relevant
Mei 1940
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: H. Amersfoort en P.H. Kamphuis (red.), Mei 1940: de strijd op Nederlands grondgebied)
Relevant
Mei 1940
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: C. Lücke, De Haarlemmermeer in Oorlogstijd)
Relevant
Mei 1940
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Motivatie
--
Motivatie --
Motivatie
--
Motivatie --
Pagina 25 van 89
Datum
Gebeurtenis (bron: R. van der Meer, Badhoevedorp tijdens de oorlog 1939-1950)
Relevant
Mei 1940
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: C. van Stam, Wacht binnen de dijken: verzet in en om de Haarlemmermeer)
Relevant
Mei 1940
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
2.3.2
Motivatie --
Motivatie --
Luchtoorlog 1940-1945
In de hieronder weergegeven tabellen staan vermeldingen die betrekking hebben op de luchtoorlog in de periode 1940-1945 in de gemeenten Haarlemmermeer en Amsterdam. Datum
Gebeurtenis (bron: T. Eversteijn Bombardementen en verongelukte vliegtuigen in de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945)3
10 mei 1940
Schiphol werd om 04.00 uur van een hoogte van ongeveer 30 (sic.) meter met ca. 600 bommen door 80 Heinkels He III van het 8./KG 4 “General Wever” en Junkers Ju 87 van het 9./KG 4 “General Wever”. Getroffen werden de Hangars A t/m D, de Fokkerloods, het ketelhuis van de centrale verwarming, de kazerne, de KLM kantine bij de hoofdingang van het vliegpark, de militaire hangar II, de noordwestelijke en zuidwestelijke begrenzing van het landingsterrein, de Spaarnwouderdwarsweg, de munitieopslagplaatsen nabij de Schipholbrug langs de Ringvaart tegenover de luchthaven, het huizencomplex bij de oostelijke hoek van het vliegpark, verschillende toestellen, de militaire hangar I, slagerij van Iperen, de woning van Ir. Osinga, de tuin van T. Vooges (alle gelegen aan de Ringvaart), woningen aan de Nieuwemeerdijk en woningen aan de Plesmanlaan 1-3, 2-4, 5-7, 9-11, 13-15, 14-16, 1719, 18-20 en 22-24.
Relevant
Motivatie
Mogelijk
De Spaarnwouderdwarsweg bevindt zich gedeeltelijk binnen de begrenzing van het onderzoeksgebied.
5 juli 1940
Er vond een bombardement plaats door de Wellington Mk Ic R1370 LN- van het No. 99 Madras Presidency squadron op Amsterdam. Getroffen werd Sloten.
Nee
Deze vermelding is te globaal om te bepalen of het hier een vermelding met betrekking tot het onderzoeksgebied betreft.
Datum
Gebeurtenis (bron: G.J. Zwanenburg, En nooit was het stil…Deel 1& 2)
Relevant
Motivatie
1940-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
--
3 AVG weet uit ervaring dat niet alle vermeldingen van T. Eversteijn betrouwbaar zijn. Derhalve moet
deze bron altijd in combinatie met andere bronnen (ter verificatie van de genoemde gebeurtenissen) worden gebruikt.
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 26 van 89
Datum
Gebeurtenis (bron: SGLO crashregister, webeditie)
Relevant
1940-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: www.vergeltungswaffen.nl)
1944-1945
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: C. Lücke, De Haarlemmermeer in Oorlogstijd)
Relevant
Motivatie
3 november 1943
Er kwamen bommen neer op de Nieuwemeerdijk te Badhoevedorp. Waarschijnlijk waren deze bommen afkomstig van noodafworpen. Er ontstonden 27 bomtrechters met een doorsnede van 10-15 en 20 meter. Vier bomtrechters werden waargenomen voor een totaal verwoeste woning. (p. 84)
Mogelijk
Dit bombardement vond plaats nabij het onderzoeksgebied. Het is niet uit te sluiten dat er bommen of blindgangers binnen het onderzoeksgebied terecht zijn gekomen.
3 november 1943
De bommen op de Nieuwemeerdijk zijn waarschijnlijk afkomstig van noodafworpen. De panden aan de Nieuwemeerdijk 234, 235, 236, 238 en 239 raakten zwaar beschadigd. (p. 84)
Nee
Deze locaties bevinden zich buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
3 november 1943
Er kwamen bommen neer ter plaatse van de Sloterweg 326 te Badhoevedorp. Er ontstonden 31 bomtrechters met een doorsnede van 20-25 meter en met een diepte van 3 à 4 meter. (p. 85)
Mogelijk
Dit bombardement vond plaats nabij het onderzoeksgebied. Het is niet uit te sluiten dat er bommen of blindgangers binnen het onderzoeksgebied terecht zijn gekomen.
5 november 1943
Er werden blindgangers aangetroffen ter hoogte van de Nieuwemeerdijk 239 en 243. (p. 85)
Nee
Deze locaties bevinden zich buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
Datum
Gebeurtenis (bron: R. van der Meer, Badhoevedorp tijdens de oorlog 1939-1950)
Relevant
Motivatie
15 mei 1940
Er werd een Nederlandse militaire post gebombardeerd langs de Schipholweg (de voormalige Spaarnwouderweg). (p. 12)
Mogelijk
De Spaarnwouderweg (huidige Schipholweg) bevindt zich gedeeltelijk binnen de begrenzing van het onderzoeksgebied.
13 december 1943
Er werden blindgangers aangetroffen tegenover het munitiemagazijn aan de overkant van de Nieuwemeerdijk te Badhoevedorp. (p. 16)
Nee
Deze locatie bevindt zich buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
13 december 1943
Een aantal woningen werden getroffen aan de NieuweMeerdijk te Badhoevedorp, waarbij een groot gat geslagen werd in de dijk. (p. 16)
Nee
Deze locatie bevindt zich buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Relevant
Motivatie --
Motivatie --
Pagina 27 van 89
Datum
Gebeurtenis (bron: R. van den Nieuwendijk, Doelwit Schiphol)
Relevant
Motivatie
1943
De Gruppenkommandopost van het II./Jagdgeschwader 3 ‘Udet’ bevond zich aan de Rietvinkstraat-Schipholweg te Badhoevedorp. (p. 102)
Nee
Er worden geen OO-gerelateerde vermeldingen gedaan met betrekking tot het onderzoeksgebied.
Datum
Gebeurtenis (bron: H.T.B. Rebel, Luchtoorlog boven Badhoevedorp)
Relevant
Motivatie
3 november 1943
Er zijn bommen neergekomen van de 386e Bomb Group om 15.52 uur. Ongeveer 23 woningen zijn verwoest en no. 242, de boerderij van Boogaard, werd ook verwoest. Ter plaatse van de locatie aan de Nieuwemeerdijk, de overkant van de Ringvaart, werden ook blindgangers aangetroffen. (p. 26)
Mogelijk
Dit bombardement vond plaats nabij het onderzoeksgebied. Het is niet uit te sluiten dat er bommen of blindgangers binnen het onderzoeksgebied terecht zijn gekomen.
3 november 1943
Er zijn 31 geallieerde bommen neergekomen die afkomstig waren van B-26 Marauders van de 387e Bomb Group. Zij kwamen neer op het land van boer J.P. Bus ter plaatse van de Sloterweg 326. (p. 27)
Mogelijk
Dit bombardement vond plaats nabij het onderzoeksgebied. Het is niet uit te sluiten dat er bommen of blindgangers binnen het onderzoeksgebied terecht zijn gekomen.
3 november 1943
Er zijn 21 geallieerde bommen neergekomen die afkomstig waren van B-26 Marauders van de 387e Bomb Group. Zij kwamen onder andere neer aan de Sloterweg 290 op het land van landbouwer D. Uithol. (p. 27)
Mogelijk
Dit bombardement vond plaats nabij het onderzoeksgebied. Het is niet uit te sluiten dat er bommen of blindgangers binnen het onderzoeksgebied terecht zijn gekomen.
Datum
Gebeurtenis (bron: G.J. Kuipers, De slag om de Haarlemmermeer)
Relevant
Motivatie
10 mei 1940
Woonhuizen aan de Nieuwemeerdijk bij Schiphol werden met de grond gelijk gemaakt door een Duits bombardement. (p. 7)
Mogelijk
De Nieuwemeerdijk bevindt zich gedeeltelijk binnen de begrenzing van het onderzoeksgebied.
Datum
Gebeurtenis (bron: A. Korthals Altes, Luchtgevaar)
Relevant
Motivatie
3 november 1943
Op 3 november 1943 vielen 72 Marauders, die ondersteund werden door 130 Spitfires Schiphol aan en werden 240 bommen afgeworpen van ongeveer 3500 meter. Hierbij werden slachtoffers gemaakt aan onder andere de Nieuwemeerdijk. (p. 179-180)
Mogelijk
De Nieuwemeerdijk bevindt zich gedeeltelijk binnen de begrenzing van het onderzoeksgebied.
2.3.3
Bevrijding mei 1945
Het onderzoeksgebied werd pas na de Duitse capitulatie in mei 1945 bevrijd. Er hebben hier derhalve in het laatste oorlogsjaar geen grondgevechten plaatsgevonden.
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 28 van 89
2.3.4
Munitieruimingen
De onderzoeksresultaten betreffende literatuur inzake munitieruimingen zijn als volgt: Datum
Gebeurtenis (bron: A. Meijers, Achtung Minen – Danger Mines. Het ruimen van landmijnen in Nederland 1940-1947)
Relevant
1940-1947
Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: J. van Woensel, Vrij van explosieven. De geschiedenis van het EOCKL en zijn voorgangers 1944-2004)
Relevant
1944-2004
Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Motivatie
--
Motivatie
--
2.4
COLLECTIE STAFKAARTEN TOPOGRAFISCHE DIENST KADASTER TE ZWOLLE
2.4.1
Geallieerde stafkaarten
Het onderzoeksgebied staat op de volgende stafkaarten: ◼ Hoofddorp, sheet 359 (First Edition of 1943) ◼ Ouderkerk, sheet 360 (First Edition of 1943 ) Deze stafkaarten zijn opgemaakt volgens het Nord de Guerre coördinatenstelsel en hebben een schaal van 1:25.000. Zij geven een goed beeld van het onderzoeksgebied in de Tweede Wereldoorlog. Het onderzoeksgebied ligt op de volgende kaartvierkanten: ◼ Y.9520, Y.9521 ◼ Y.9620, Y.9621 ◼ Y.9719, Y.9720 ◼ Y.9818, Y.9819 ◼ Y.9918, Y.9919 ◼ Z.0018, Z.0019 ◼ Z.0118 ◼ Z.0218 ◼ Z.0318 Stafkaarten worden tevens gebruikt om de locaties van geallieerde luchtaanvallen te achterhalen (zie hoofdstuk 2.13). Op de hierna volgende pagina zijn de stafkaarten weergeven met de hierbij behorende nummering van de kaartvierkanten.
1962002-VO-03
NUON Diemen – Raasdorp Sloten
Pagina 29 van 89
GEALLIEERDE STAFKAARTEN MET NORD DE GUERRE KAARTVIERKANT RASTER Y9522
Y9521
Y9520
Y9519
Y9518
Y9517
Y9622
Y9621
Y9620
Y9619
Y9618
Y9617
Y9721
Y9720
Y9719
Y9718
Y9717
Z0121
Z0321
Y9821
Z0021
Z0221
Y9921
Z0120
Z0320
Y9820
Z0020
Z0220
Y9920
Z0219
Y9919
Z0119
Z0319
Z0019
Z0218
Y9918
Z0118
Z0318
Z0018
Z0217
Y9917
Z0117
Z0317
Z0017
Y9819
Y9818
Y9817
US Map Service, Kadaster
LEGENDA Onderzoeksgebied
Stafkaarten: 353 Haarlem 354 Amsterdam 359 Hoofddorp 360 Ouderkerk
0
0,25 0,5
1
1,5
2
Kilometer
2.4.2
Duitse stafkaart
Er is in het AVG bedrijfsarchief een relevante Duitse stafkaart aanwezig: ◼ Topografische Karte der Niederlande 1:50.000, Truppenkarte 25, West Amsterdam, 3e uitgave maart 1943. Deze stafkaart is vergelijkbaar met de exemplaren uit de voorgaande paragraaf en wordt hier derhalve niet afgebeeld.
2.5
GEMEENTEARCHIEF HAARLEMMERMEER
De te onderzoeken rijkswegen lagen in de Tweede Wereldoorlog in de gemeente Haarlemmermeer. Bij het Noord-Hollandsarchief zijn de volgende inventarisnummers geraadpleegd: Gemeentearchief Haarlemmermeer 1910-1945. Toegang 7001
Periode
880 - Stukken betreffende het herstellen en wederopbouwen van de in de oorlog beschadigde of verwoeste panden.
1940-1945
918-923 - Ingekomen rapporten van de Rijkswacht, de Koninklijke Marechaussee en de Gemeentepolitie.
1939-1945
938 - Rapport van de gemeentepolitie inzake opslag van door de Duitse Weermacht inbeslaggenomen vuurwapens en munitie in het Fort te Hoofddorp.
1940
1114 - Stukken met opgave van overleden personen als gevolg van de oorlog.
1941-1945
1116 - Register met opgave van door oorlog, oorlogsgeweld of bezetting, vermiste of overleden inwoners van de gemeente.
1945
1161 - Stukken betreffende het plegen van sabotagedaden tegen de bezettende macht.
1941-1942
1238 - Stukken waarin opgave wordt gedaan van gesneuvelde militairen in Haarlemmermeer als gevolg van oorlogshandelingen.
1940-1945
1239 - Lijst met opgave van gesneuvelde en vermiste militairen, die woonachtig waren binnen de gemeente.
1941
1240 - Stukken betreffende de identificatie en het begraven van de bemanning van een nabij Vijfhuizen neergestort Engels vliegtuig.