Bijlage 1: Rapport 'Van indienen tot impact' - Rekenkameronderzoek naar het gebruik van raadsinstrumenten
Tekst van het document
Van indienen tot impact Rekenkameronderzoek naar het gebruik van raadsinstrumenten en in het bijzonder de effectiviteit van moties en amendementen 25 augustus 2026 Rekenkamer Amstelveen 2 Raadsinstrumentarium Inhoud Conclusies en aanbevelingen 3 Hoofdconclusie 3 Deelconclusies 4 Aanbevelingen 6 Nota van bevindingen 8 1. Inleiding 9 1.1. Aanleiding 9 1.2. Doelstelling en vraagstelling van het onderzoek 9 1.3. Normenkader 10 1.4. Aanpak 11 1.5. Leeswijzer 12 2. Het instrumentarium 13 2.1. Overzicht van het instrumentarium 13 2.2. Benutting van en bekendheid met het instrumentarium 15 2.3. Verdieping 21 2.4. Toetsing aan het normenkader 23 3. Uitvoering 24 3.1. Moties en amendementen 24 3.2. Verdieping 28 3.3. Toetsing aan het normenkader 31 4. Ambtelijke en bestuurlijke inzet 33 4.1. Beelden van raadsleden bij ambtelijke en bestuurlijke inzet 33 4.2. Randvoorwaarden en inzet in de praktijk 34 4.3. Verdieping 36 4.4. Toetsing aan het normenkader 39 5. Impact 40 5.1. Beschrijving effecten 40 5.2. Verdieping 42 5.3.
Toetsing aan het normenkader 44 Bijlagen 45 Bijlage 1: Instrumentarium 45 Bijlage 2: Casus beschrijving van geselecteerde moties en amendementen 47 3 Raadsinstrumentarium Conclusies en aanbevelingen Hoofdconclusie De rekenkamer van Amstelveen is dit onderzoek gestart met de volgende hoofdvraag: Waaruit bestaat het raadsinstrumentarium in Amstelveen en in hoeverre dragen aangenomen moties en amendementen bij aan het uitvoeren van de kaderstellende en controlerende taak van de gemeenteraad? Op basis van het onderzoek komen wij tot de volgende hoofdconclusie. De Amstelveense gemeenteraad beschikt over een breed instrumentarium. De raad is bekend met de meeste lokale instrumenten en maakt daarvan ook actief gebruik. Met name de instrumenten moties, amendementen en het vragenrecht worden regelmatig ingezet. Tegelijkertijd blijft het potentieel van het instrumentarium ten behoeve van de kaderstellende en controlerende taak deels onbenut. De raad kan de effectiviteit van het instrumentarium verder vergroten door bewuster te kiezen voor het meest passende instrument, meer aandacht te besteden aan de uitvoerbaarheid van moties en amendementen, de regionale instrumenten beter te benutten en de uitvoering en effecten actiever te controleren. De basis voor een effectieve inzet van het instrumentarium is goed georganiseerd.
Het lokale instrumentarium is vastgelegd in een centraal overzicht, de raad is bekend met de meeste lokale instrumenten, de griffie vervult een adviserende rol richting de raad en de processen rondom de vastlegging, monitoring en afdoening van moties en amendementen zijn ingericht. Daarmee zijn de randvoorwaarden aanwezig om het instrumentarium effectief toe te passen. Met name de instrumenten moties, amendementen en het vragenrecht worden goed benut. Dit geldt minder voor andere lokale instrumenten, zoals het initiatiefvoorstel, het interpellatierecht en het recht van onderzoek. Dat is deels verklaarbaar vanuit de aard van deze instrumenten, omdat deze instrumenten doorgaans zwaarder zijn, meer voorbereiding vragen of alleen in specifieke situaties toepasbaar zijn. Tegelijkertijd constateren wij dat de keuze voor een instrument niet altijd bewust wordt gemaakt vanuit het doel dat de raad wil bereiken. Hierdoor worden de mogelijkheden die het instrumentarium biedt niet altijd optimaal benut. Zo ligt de nadruk regelmatig op het indienen van moties en amendementen die agenderend en profilerend van aard zijn, terwijl het kritisch volgen van de uitvoering van eerder genomen besluiten en vastgesteld beleid soms net zo belangrijk of effectiever kan zijn. Bij de inzet van moties en amendementen zien wij een spanningsveld tussen de verschillende rollen van de raad.
De volksvertegenwoordigende rol krijgt veel nadruk: moties en amendementen worden regelmatig ingezet om maatschappelijke signalen zichtbaar te maken en politieke aandacht voor een onderwerp te vragen. Dat is een belangrijke functie van de instrumenten van de raad. Tegelijkertijd vraagt een effectieve invulling van de kaderstellende rol ook om aandacht voor de uitvoerbaarheid van voorstellen, financiële dekking, beschikbare capaciteit en een heldere rolverdeling tussen raad en college. Die afweging vindt niet altijd expliciet of herleidbaar plaats. Na het aannemen van een motie of amendement verschuift de aandacht beperkt naar de afdoening en het uiteindelijke effect. Hoewel de opvolging organisatorisch goed is ingericht, is voor de raad niet altijd inzichtelijk in hoeverre uitvoering is gegeven aan de oorspronkelijke bedoeling van een motie en of de beoogde beleidsmatige en maatschappelijke effecten zijn bereikt. De raad maakt bovendien beperkt gebruik van de mogelijkheden om het college hierover ter verantwoording te 4 Raadsinstrumentarium roepen. Daardoor wordt de controlerende rol na het aannemen van een motie of amendement minder nadrukkelijk ingevuld. Een bijzonder aandachtspunt vormen de regionale instrumenten.
Juist op het niveau van regionale samenwerking, waar substantiële publieke middelen en belangrijke gemeentelijke taken samenkomen, maakt de raad slechts beperkt gebruik van de beschikbare instrumenten. De bekendheid met deze instrumenten is gering en de toepassing ervan blijft daardoor achter bij het bestuurlijke en financiële belang van de regionale samenwerking. Het proces rond de inzet, uitvoering en afdoening van moties en amendementen is daarmee formeel goed ingericht. De grootste verbetermogelijkheid ligt in een bewustere en doelgerichtere toepassing van het instrumentarium. Door scherper af te wegen welk instrument in een bepaalde situatie het meest passend is, meer aandacht te besteden aan uitvoerbaarheid en de uitvoering en effecten van moties en amendementen actiever te volgen, kan de raad zijn kaderstellende en controlerende rol sterker invullen. Deelconclusies De hoofdconclusie is gebaseerd op de volgende deelconclusies. Van het lokale instrumentarium kent en benut de raad vooral moties, amendementen en het vragenrecht. Een bewustere keuze voor het meest passende instrument kan de kaderstellende en controlerende rol verder versterken. De Amstelveense gemeenteraad beschikt over een breed palet aan lokale en regionale instrumenten om invulling te geven aan de kaderstellende en controlerende rol.
Een overzicht van het lokale instrumentarium is opgenomen in het handboek voor de raad en het inwerkprogramma voor nieuwe raadsleden. Er zijn verschillen zichtbaar in de bekendheid en benutting van het lokale instrumentarium. Moties, amendementen en het vragenrecht zijn breed bekend en worden verreweg het meest gebruikt. Dat deze instrumenten veelvuldig worden gebruikt, past bij hun aard. Het zijn laagdrempelige instrumenten die aansluiten bij de reguliere besluitvorming. Andere instrumenten, zoals het initiatiefvoorstel, het interpellatierecht en het recht van onderzoek, zijn wel bekend, maar worden in mindere mate benut. Dat is op zichzelf niet problematisch, omdat deze instrumenten doorgaans zwaarder zijn, meer voorbereiding vragen of alleen in specifieke situaties toepasbaar zijn. Tegelijkertijd blijkt dat raadsleden niet altijd goed weten welk instrument voor welk doel (bijvoorbeeld agenderen, profileren of controleren) in een bepaalde situatie het meest passend is. Zo worden moties en amendementen regelmatig ingezet om te profileren, terwijl een ander instrument in sommige gevallen minstens zo passend kan zijn. Afhankelijk van de situatie kan een raadslid daarvoor bijvoorbeeld ook het vragenrecht, de inlichtingenplicht of een interpellatiedebat benutten.
Daarnaast ligt de nadruk bij de inzet van moties en amendementen regelmatig op het agenderen of profileren, waardoor de kaderstellende en controlerende taak minder nadrukkelijk naar voren komt. In sommige gevallen kan het effectiever zijn om vanuit de controlerende taak vragen te stellen of het college te wijzen op de inlichtingenplicht. De griffie speelt een steeds actievere adviserende rol voor de inzet van het instrumentarium. Tegelijkertijd komt deze rol nog niet optimaal uit de verf. Dat komt mede doordat de griffie nog niet altijd aan de voorkant wordt betrokken en voorstellen vaak in een laat stadium bij de griffie komen, waardoor de ruimte voor advies beperkt is. De raad is in beperkte mate bekend met het regionale instrumentarium en benut dit vrijwel niet, terwijl regionale samenwerking een substantiële bestuurlijke en financiële omvang heeft. Het regionale instrumentarium is bij raadsleden nauwelijks bekend en wordt daardoor zeer beperkt benut. Het regionale instrumentarium is niet opgenomen in het handboek voor de raad en ook niet 5 Raadsinstrumentarium uitgewerkt in een nota verbonden partijen. Bij regionale stukken wordt standaard voorgesteld geen zienswijze in te dienen, zonder dat de raad daarover het gesprek voert. De besluitvorming beperkt zich daarmee in de praktijk tot het goedkeuren van voorstellen.
Ook de mogelijkheden om samen op te trekken met raadsleden uit andere gemeenten worden beperkt benut, waarbij lokale partijen in het nadeel zijn omdat zij niet over een partijnetwerk beschikken. Dat staat niet in verhouding tot het belang van de regionale samenwerking. Alleen al de gemeentelijke bijdragen aan verbonden partijen bedroeg in 2025 volgens de jaarstukken circa 22,3 miljoen euro. Dat is ongeveer 6 procent van de totale gemeentelijke lasten. Daarmee benut de raad de mogelijkheden om de kaderstellende en controlerende rol in regionaal verband in te vullen slechts in beperkte mate. De gevolgen van moties en amendementen voor uitvoerbaarheid maken niet altijd onderdeel uit van de afweging om het instrument in te zetten. Bij het indienen en aannemen van moties en amendementen wordt niet altijd expliciet stilgestaan bij aspecten als financiële dekking en beschikbare capaciteit. Hierdoor worden knelpunten in de uitvoering soms pas zichtbaar nadat een motie of amendement is aangenomen. Daarbij zien wij een spanningsveld tussen de verschillende rollen van de raad. Moties en amendementen worden regelmatig ingezet om maatschappelijke signalen zichtbaar te maken en politieke aandacht voor een onderwerp te vragen. Dat is een belangrijke functie van deze instrumenten vanuit de volksvertegenwoordigende rol.
Tegelijkertijd vraagt een effectieve invulling van de kaderstellende rol ook om aandacht voor de uitvoerbaarheid van voorstellen, financiële mogelijkheden, beschikbare capaciteit en een heldere rolverdeling tussen raad en college. Die afweging weinig ambtelijk getoetst en vindt bij de inzet van moties en amendementen niet altijd expliciet plaats. Deze afweging wordt des te belangrijker nu de gemeente voor een structurele bezuinigingsopgave staat en scherper moet worden afgewogen welke voorstellen daadwerkelijk uitvoerbaar zijn. De vastlegging, monitoring en afdoening van moties en amendementen zijn georganiseerd, maar de afdoening maakt niet altijd zichtbaar wat daadwerkelijk is uitgevoerd en bereikt. De vastlegging, monitoring en afdoening van moties en amendementen zijn in Amstelveen op een vaste wijze ingericht. Aangenomen moties en amendementen worden geregistreerd, de voortgang wordt gevolgd en het college koppelt de uitvoering via afdoeningsbrieven terug over de uitvoering van moties. Daarmee is het proces organisatorisch op orde en is voor betrokkenen inzichtelijk welke moties en amendementen zijn aangenomen en welke status deze hebben. Tegelijkertijd verschilt de mate waarin uit afdoeningsbrieven kan worden herleid hoe uitvoering is gegeven aan de afzonderlijke verzoekpunten van een motie.
In sommige gevallen wordt inzichtelijk gemaakt welke acties zijn uitgevoerd, welke resultaten zijn bereikt en welke vervolgstappen daarop volgen. In andere gevallen is minder duidelijk hoe de beschreven activiteiten zich verhouden tot de oorspronkelijke bedoeling van de motie. Daardoor is niet altijd vast te stellen of aan alle onderdelen van een motie uitvoering is gegeven en of de uitvoering aansluit bij wat de raad met de motie heeft beoogd. De formele afdoening is daarmee georganiseerd, maar de inhoudelijke navolgbaarheid van de uitvoering is niet in alle gevallen gelijk. Daarnaast ontbreken in veel gevallen duidelijke uitvoeringstermijnen. Omdat moties regelmatig geen concrete termijn bevatten of gebruikmaken van open formuleringen, is het lastig vast te stellen wanneer uitvoering of terugkoppeling had moeten plaatsvinden. Hierdoor is ook moeilijk te beoordelen of moties tijdig zijn uitgevoerd en afgedaan. 6 Raadsinstrumentarium De raad benut de beschikbare informatie beperkt om uitvoering, resultaten en effecten van moties en amendementen te controleren. Daardoor blijft het zicht op het uiteindelijke effect gering. Na het aannemen van een motie of amendement is het zicht op het uiteindelijke effect beperkt.
Bij amendementen is doorgaans duidelijk welke wijzigingen in een besluit zijn aangebracht en de raad wordt via afdoeningsbrieven geïnformeerd over de uitvoering van moties. Deze informatie biedt echter niet altijd voldoende inzicht in welke resultaten daadwerkelijk zijn bereikt en in hoeverre deze aansluiten bij de oorspronkelijke bedoeling van de motie of het amendement. Daarbij speelt ook een rol dat moties niet altijd een richting op hoofdlijnen meegeven, maar soms een concrete oplossing voorschrijven. Daarmee verschuift de aandacht van het beoogde maatschappelijke doel naar de wijze waarop dit moet worden bereikt. Dit maakt het lastiger om achteraf te beoordelen of de uitvoering daadwerkelijk heeft bijgedragen aan het doel dat de raad voor ogen had. Bovendien vervaagt daarmee de grens tussen de kaderstellende rol van de raad en de uitvoerende rol van het college. Daarnaast maakt de raad beperkt gebruik van de mogelijkheden om het college aan te spreken op de uitvoering en de resultaten van moties en amendementen wanneer hierover vragen bestaan. Daardoor blijft de controlerende rol na het aannemen van een motie of amendement beperkt ingevuld. De aandacht ligt vooral op het indienen en aannemen van het instrument, terwijl minder aandacht uitgaat naar de vraag of de uitvoering daadwerkelijk aansluit bij de bedoeling van de raad en of de beoogde resultaten zijn bereikt.
Hierdoor kan de raad achteraf slechts beperkt beoordelen in hoeverre moties en amendementen daadwerkelijk hebben bijgedragen aan de beoogde beleidsmatige en maatschappelijke effecten. Aanbevelingen Aan de hand van dit rekenkameronderzoek wil de rekenkamer, leerpunten aanreiken ter verbetering van het gebruik van het raadsinstrumentarium. Onze aanbevelingen zijn primair aan de gemeenteraad gericht. Wij hebben bewust de keuze gemaakt om de aanbevelingen niet in groot detail uit te werken. Daarmee wordt aan de raad ruimte gelaten om tot concrete invulling van de aanbevelingen te komen. We hebben wel concrete suggesties gedaan die de raad over zou kunnen nemen. Naar aanleiding van ons onderzoek komen wij tot de onderstaande aanbevelingen: • Verstevig de adviserende rol van de griffie Maak afspraken over het moment waarop voorstellen (dan wel vragen over de mogelijke inzet van instrumenten) aan de griffie worden voorgelegd en over de wijze waarop de griffie adviseert over de keuze en toepassing van instrumenten. Hierdoor krijgt de raad meer gelegenheid om gebruik te maken van de deskundigheid en advies van de griffie over de functie, toepassingsmogelijkheden en gevolgen van verschillende instrumenten.
• Versterk het inzicht van de raad op de sturings- en controlemogelijkheden bij regionale samenwerking Draag de griffie op de sturings- en controlemogelijkheden bij besluitvorming over verbonden partijen beter inzichtelijk te maken. Overweeg een nota ‘Samenwerking’ (inclusief verbonden partijen) op te stellen. Borg daarnaast het regionale instrumentarium in het handboek voor de raad en in het inwerkprogramma, zodat raadsleden beter zicht krijgen op de momenten en mogelijkheden waarop zij invloed kunnen uitoefenen op regionale besluitvorming. • Versterk de informatiepositie bij opstellen van moties en amendementen Ga als raad met het college in gesprek over de informatie die nodig is om uitvoerbaarheid, capaciteit, dekking en eigenaarschap beter te kunnen meewegen bij de behandeling van moties en amendementen. Maak daarbij ook afspraken over de wijze waarop raad, griffie en organisatie hierover tijdig informatie kunnen uitwisselen, binnen de bestaande rolverdeling. Hierdoor kan de raad politieke afwegingen maken op basis van een completer beeld van de gevolgen voor de uitvoering. 7 Raadsinstrumentarium • Borg de inhoudelijke navolgbaarheid van afdoening van ingezette raadsinstrumenten (zoals moties en amendementen): o Draag het college op om in de formele afdoening van moties en amendementen ook de inhoudelijke navolgbaarheid te borgen.
Laat daarbij uitvoeringstermijnen opnemen. o Stel als raad de afdoening van toezeggingen en moties formeel vast in de raadsvergadering. Zorg er daarnaast voor dat moties beschrijven welk resultaat wordt beoogd, binnen welke termijn daarover wordt teruggekoppeld en, waar relevant, welke gevolgen de motie kan hebben voor de uitvoering (bijvoorbeeld in een model). Hierdoor wordt vooraf duidelijker wat de raad met een motie wil bereiken en kan achteraf beter worden beoordeeld of dat doel ook is gerealiseerd. Door deze informatie vervolgens mee te nemen in afdoeningsbrieven, wordt inzichtelijk welke actie is ondernomen, welk resultaat is bereikt en waarom eventueel van de motie is afgeweken. Het vaststellen van de afdoening in de raadsvergadering zorgt ervoor dat de aandacht niet beperkt blijft tot het moment van indiening en besluitvorming, maar ook uitgaat naar de opvolging van besluiten. • Evalueer periodiek de inzet en effectiviteit van raadsinstrumenten Agendeer periodiek (bijvoorbeeld jaarlijks) een raadsgesprek over de uitvoering en resultaten van de ingezette raadsinstrumenten. Voer dit gesprek binnen de raad, waarbij de griffie desgewenst kan ondersteunen. Bespreek daarbij niet alleen of moties zijn afgedaan, maar ook in hoeverre zij hebben bijgedragen aan het beoogde resultaat.
Benut dit gesprek tevens als moment van reflectie en kennisontwikkeling door aan de hand van concrete voorbeelden te bespreken welk instrument in welke situatie het meest passend is. Besteed daarbij ook aandacht aan instrumenten die in de praktijk weinig worden benut, zoals het initiatiefvoorstel, de interpellatie, het recht op onderzoek en de regionale instrumenten. Op die manier worden raadsleden beter in staat gesteld om per situatie een bewuste keuze te maken voor het instrument dat het beste aansluit bij het beoogde doel. 8 Raadsinstrumentarium Nota van bevindingen 9 Raadsinstrumentarium 1. Inleiding 1.1. Aanleiding De gemeenteraad beschikt over verschillende instrumenten om invulling te geven aan zijn kaderstellende en controlerende rol, naast de volksvertegenwoordigende rol. Onder deze instrumenten nemen moties en amendementen een bijzondere plaats in, omdat zij in de praktijk het meest frequent worden ingezet om politieke standpunten kenbaar te maken, voorstellen bij te sturen en het college richting te geven. Met het einde van de raadsperiode 2022–2026 en het aantreden van een nieuwe gemeenteraad, ontstaat een moment om terug te kijken op de wijze waarop deze instrumenten zijn gebruikt.
Een reflectie biedt niet alleen inzicht in de mate waarin de raad gebruikmaakt van de beschikbare mogelijkheden, maar ook in de vraag of moties en amendementen daadwerkelijk bijdragen aan een effectieve uitoefening van de kaderstellende en controlerende taak. Tegen deze achtergrond heeft de rekenkamer besloten onderzoek te doen naar de inzet van het raadsinstrumentarium, met specifieke aandacht voor moties en amendementen. De resultaten van dit onderzoek kunnen handvatten bieden voor de nieuwe raad om het gebruik van deze instrumenten verder te versterken en waar nodig te verbeteren. 1.2. Doelstelling en vraagstelling van het onderzoek De rekenkamer wil met dit onderzoek in beeld brengen in hoeverre de gemeenteraad de beschikbare raadsinstrumenten benut. Daarbij ligt de nadruk op de meest gebruikte instrumenten, moties en amendementen, en op de vraag of deze effectief worden ingezet bij de uitvoering van de kaderstellende en controlerende taak van de raad. Het onderzoek is daarbij afgebakend tot de inzet van het raadsinstrumentarium, met specifieke aandacht voor moties en amendementen in de collegeperiode 2022–2026.
Hierbij hoort de volgende hoofdvraag: Waaruit bestaat het raadsinstrumentarium in Amstelveen en in hoeverre dragen aangenomen moties en amendementen bij aan het uitvoeren van de kaderstellende en controlerende taak van de gemeenteraad? Om deze hoofdvraag te beantwoorden heeft de rekenkamer onderstaande deelvragen geformuleerd. Instrumentarium 1. Waaruit bestaat het instrumentarium van de raad in Amstelveen voor het uitvoeren van de kaderstellende en controlerende taken? 2. Welke instrumenten gebruikt de raad wel en welke niet? 3. Hoe zijn de instrumenten moties en amendementen door de raad ingezet in de huidige collegeperiode? a. Hoeveel moties en amendementen zijn ingediend en hoeveel zijn er aangenomen? b. Wat zijn de onderwerpen van de ingediende amendementen en moties? c. Hoe is hierbij de verdeling over de partijen die indienen en steun geven aan moties en amendementen? Uitvoering 4. Op welke wijze vindt de uitvoering van moties en amendementen plaats? 5. Hoe beoordeelt de raad zelf deze uitvoering? 6. Hoe draagt de gemeente zorg voor het vastleggen en monitoren van aangenomen moties en amendementen? 10 Raadsinstrumentarium 7. Op welke wijze en in welke mate hebben raad, griffie, college en de ambtelijke organisatie grip en zicht op de uitvoering van opvolging en afdoening van moties en amendementen? 8.
Hoe vindt de terugkoppeling en informatievoorziening plaats van de opvolging en afdoening naar de gemeenteraad? a. Hoe beoordeelt de raad zelf deze uitvoering? 9. In hoeverre worden moties en amendementen tijdig en volledig beantwoord en afgehandeld? a. Hoe wordt dit vastgelegd en hoe wordt hierover gecommuniceerd? Ambtelijke en bestuurlijke inzet (te beantwoorden aan de hand van tien te selecteren casussen) 10. Hoeveel ambtelijke en bestuurlijke inzet is naar schatting gemoeid met de uitvoering, opvolging en afhandeling van moties en amendementen? Impact (op rol van de raad, beleid en samenleving) 11. In hoeverre dragen de uitvoering/opvolging/afhandeling van moties en amendementen bij aan de kaderstellende en controlerende rol van de raad? 12. Wat is het effect van moties en amendementen op het beleid van de gemeente? 13. Hebben de moties en amendementen zichtbaar effect gehad op de samenleving? Leerpunten 14. Welke leerpunten zijn te trekken voor de gemeente (raad, college en ambtelijke organisatie) om de effectiviteit van moties en amendementen te verbeteren? 1.3. Normenkader De onderzoeksvragen met een normatief karakter worden beantwoord met behulp van het volgende normenkader. Tabel 1 – Normenkader Aspect Norm Instrumentarium 1.
Het is voor raadsleden inzichtelijk gemaakt welke instrumenten(*) zij ter beschikking hebben voor het uitvoeren van kaderstellende en controlerende taken. 2. Raadsleden zijn bekend met het totale palet aan mogelijke verschillende instrumenten en het doel dat deze instrumenten dienen. 3. Raadsleden wegen bewust af van welke instrumenten zij gebruikmaken en zetten de instrumenten weloverwogen in, passend bij het doel dat de instrumenten dienen. Uitvoering 4. Voor raadsleden, griffie, college en de ambtelijke organisatie is inzichtelijk hoe uitvoering wordt gegeven aan de opvolging en afdoening van moties en amendementen. 5. Er wordt herleidbaar uitvoering gegeven aan de opvolging en afdoening van moties en amendementen. 6. Aangenomen moties en amendementen worden op eenduidige wijze vastgelegd en gemonitord. 7. Moties en amendementen worden tijdig en volledig beantwoord en afgehandeld. 8. Over de uitvoering vindt actief terugkoppeling plaats aan de raad. 11 Raadsinstrumentarium Ambtelijke en bestuurlijke inzet 9. Raadsleden hebben een goed beeld van de capaciteitsinzet die gemoeid is met de inzet van de instrumenten en handelen bewust vanuit dit inzicht. 10. Het college en de organisatie hebben de benodigde randvoorwaarden op orde om moties en amendementen uit te voeren, op te volgen en af te handelen. Impact 11.
Raadsleden worden in positie gebracht om de kaderstellende en controlerende rol uit te voeren via de uitvoering, opvolging en afhandeling van moties en amendementen en handelen hier actief naar. 12. De inzet van moties en amendementen draagt herleidbaar bij aan beleidsontwikkelingen binnen de gemeente. 13. De inzet van moties en amendementen draagt herleidbaar bij aan beoogde effecten in de samenleving. (*) Als er gesproken wordt over instrumenten in dit normenkader, dan gaat het over lokaal én regionaal instrumentarium. Het toetsen van de normen gebeurt aan de hand van een stoplichtenmodel: Groen Er wordt voldaan aan de norm. Oranje Er wordt gedeeltelijk voldaan aan de norm. Rood Er wordt (op dit moment) niet voldaan aan de norm. 1.4. Aanpak Dit onderzoek is uitgevoerd via de volgende stappen: 1.4.1. Startbijeenkomst Het onderzoek is gestart met een bijeenkomst tussen de rekenkamer en het onderzoeksteam. Tijdens deze bijeenkomst zijn de onderzoeksopzet, het normenkader, de planning en de werkwijze van het onderzoek besproken. Daarnaast zijn afspraken gemaakt over de aanlevering van documenten, de selectie van te onderzoeken moties en amendementen, de wijze waarop de raad bij het onderzoek zou worden betrokken, de gespreksronde, de rapportage en het proces van hoor en wederhoor.
Ook zijn praktische werkafspraken vastgesteld om het onderzoek efficiënt en doelgericht uit te voeren. 1.4.2. Documentenonderzoek Vervolgens is een documentenonderzoek uitgevoerd naar de wijze waarop de gemeenteraad gebruikmaakt van de beschikbare raadsinstrumenten, met bijzondere aandacht voor moties en amendementen in de raadsperiode 2022–2026. Daarbij zijn onder meer het Reglement van orde, gegevens uit het raadsinformatiesysteem, procesbeschrijvingen, raadsvoorstellen, moties en amendementen bestudeerd. Het documentenonderzoek had enerzijds tot doel inzicht te bieden in de benutting van de verschillende raadsinstrumenten en anderzijds om te onderzoeken hoe aangenomen moties en amendementen worden uitgevoerd, gemonitord en vastgelegd. Daarnaast zijn tien moties en amendementen geselecteerd voor verdieping. Bij de selectie is gelet op spreiding tussen fracties, beleidsterreinen, tijdsperioden en leerpotentie. Een beschrijving van de geselecteerde moties en amendementen is opgenomen in bijlage 2. 1.4.3. Enquête Om de ervaringen en opvattingen van raadsleden in kaart te brengen, is een enquête uitgezet onder de leden van de gemeenteraad. De enquête richtte zich op het gebruik van raadsinstrumenten in het algemeen en moties en amendementen in het bijzonder.
Daarbij is aandacht besteed aan de benutting van deze instrumenten, de uitvoerbaarheid ervan, de 12 Raadsinstrumentarium monitoring van de uitvoering en de ervaren effecten op beleid en samenleving. De enquête is ingevuld door 23 van de 37 raadsleden van de raadsperiode (2022-2026). Van deze respondenten zijn er 16 al langer dan deze raadsperiode (2022-2026) actief in de raad. Tien raadsleden maken deel uit van de coalitie en dertien van de oppositie. Twee raadsleden hebben in deze raadsperiode zitting gehad in de agendacommissie. 1.4.4. Gespreksronde Aansluitend op de documentenstudie en de enquête is een gespreksronde georganiseerd. De gespreksleidraden voor deze gesprekken zijn opgesteld op basis van de eerste bevindingen uit de documentenanalyse en de enquête. Tijdens de gesprekken is verdieping gezocht op de geconstateerde patronen, ervaringen met de inzet van moties en amendementen en de factoren die van invloed zijn op de effectiviteit van deze instrumenten. Er zijn gesprekken gevoerd met de griffie, het college en betrokkenen bij de geselecteerde moties en amendementen uit de ambtelijke organisatie. Hierbij is specifiek ingegaan op de casussen. Ook heeft een raadssessie plaats- gevonden met een vertegenwoordiging van de raad, waar aan de hand van vragen en stellingen beelden en ervaringen zijn opgehaald met betrekking tot de inzet van het instrumentarium. 1.4.5.
Rapportage In deze rapportage is de beschrijving, de analyse (verdieping) en de toetsing aan het normenkader opgenomen. Het conceptrapport is op voorspraak van de rekenkamer voor wederhoor aangeboden aan de griffier. De reactie is verwerkt in voorliggend definitief rapport. 1.5. Leeswijzer Dit rapport is als volgt opgebouwd: • In hoofdstuk 2 staat het raadsinstrumentarium centraal. Eerst wordt een overzicht gegeven van de lokale en regionale instrumenten waarover de gemeenteraad beschikt. Vervolgens wordt onderzocht in hoeverre raadsleden bekend zijn met deze instrumenten en hoe zij deze in de praktijk benutten. • Hoofdstuk 3 richt zich op de uitvoering van moties en amendementen. Daarbij wordt ingegaan op de wijze waarop moties en amendementen worden vastgelegd, uitgevoerd, gemonitord en afgedaan. Ook wordt aandacht besteed aan de informatievoorziening richting de raad en de ervaren grip op de opvolging van aangenomen moties en amendementen. • In hoofdstuk 4 staat de ambtelijke en bestuurlijke inzet centraal die gemoeid is met de uitvoering van moties en amendementen. Op basis van de geselecteerde casussen wordt inzicht gegeven in de benodigde randvoorwaarden. Daarnaast wordt onderzocht in hoeverre raadsleden zich bewust zijn van deze inzet bij het gebruik van hun instrumentarium. • Hoofdstuk 5 behandelt de impact van moties en amendementen.
Hierbij wordt ingegaan op de mate waarin deze instrumenten bijdragen aan beleidsontwikkelingen, maatschappelijke effecten en de uitvoering van de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad. Elk hoofdstuk sluit af met een toets op het normenkader. Daarnaast bevat de rapportage de volgende bijlagen: • Bijlage 1: Instrumentarium • Bijlage 2: Casus beschrijving van geselecteerde moties en amendementen 13 Raadsinstrumentarium 2. Het instrumentarium 2.1. Overzicht van het instrumentarium 2.1.1. Lokaal instrumentarium Een raadslid heeft verschillende lokale instrumenten tot zijn of haar beschikking om de kaderstellende en controlerende rol uit te voeren. De formele grondslag is verspreid over meerdere bronnen: de Gemeentewet1 regelt de wettelijke grondslag en in het Reglement van orde voor de raad van Amstelveen 20242 (vanaf nu: Reglement van orde 2024) en in enkele andere gemeentelijke verordeningen is de procedurele inzet van de instrumenten uitgewerkt voor de gemeenteraad van Amstelveen. In Tabel 2 is een overzicht opgenomen van de verschillende instrumenten en waar deze vastgelegd zijn. Het lokale instrumentarium is onderdeel van het inwerkprogramma van de raad. Daarnaast is er vanuit de griffie een handboek voor de raad opgesteld, die online raadpleegbaar is voor raadsleden. In de rechterkolom is aangegeven of een instrument is opgenomen in dit handboek.
Tabel 2 – Grondslag en toelichting op het instrumentarium Instrument Grondslag Toelichting Handboek Budgetrecht Art. 189 Gemeentewet Het budgetrecht is het recht van de gemeenteraad om te bepalen waar het geld van de gemeente aan wordt uitgegeven en hoeveel. De gemeenteraad stelt jaarlijks de begroting vast en zorgt voor een (meerjarig) evenwicht. Uitgaven mogen alleen volgens de begroting, behalve bij spoed of met provinciale toestemming als de begroting nog niet is goedgekeurd. Het begrotingsjaar is het kalenderjaar. Nee Amendementen en subamendementen Art. 147b Gemeentewet Reglement van orde 2024, artikel 39 Een amendement is een voorstel van een raadslid om een ingediend voorstel (bijvoorbeeld een verordening of besluit) te wijzigen. Een subamendement is een voorstel om een amendement te wijzigen. Raadsleden kunnen amendementen indienen op voorstellen. Deze worden vóór het sluiten van de beraadslaging meestal schriftelijk bij de voorzitter ingediend en alleen behandeld als de indiener aanwezig is. Intrekken kan tot de besluitvorming is afgerond. Ja Moties Reglement van orde 2024, artikel 40 Een motie is een middel voor raadsleden om de richting van beleid te beïnvloeden zonder direct een besluit (zoals een verordening) te wijzigen. Raadsleden dienen moties in bij de voorzitter, meestal schriftelijk en tijdens de behandeling van het betreffende onderwerp.
Moties over niet-geagendeerde onderwerpen worden bij de vaststelling van de agenda ingediend en later behandeld. Intrekken kan tot de besluitvorming is afgerond. Ja 1 Gemeentewet 2026 2 Besluit van de raad van de gemeente Amstelveen tot vaststelling van het Reglement van orde voor de raad van Amstelveen 2024 | Lokale wet- en regelgeving 14 Raadsinstrumentarium Initiatiefvoorstel Art. 147a lid 2 en 3 Gemeentewet Reglement van orde 2024, artikel 41 Een initiatiefvoorstel is een voorstel van een raadslid aan de raad. Het wordt via de griffier ingediend, waarna het college kan reageren binnen gestelde termijnen. De indiener kan het voorstel daarna aanpassen, agenderen of intrekken; bij agendering bepaalt de agendacommissie de verdere behandeling. Ja Interpellatie Art. 155 lid 2 Gemeentewet Reglement van orde 2024, artikel 43 Een interpellatie is een verzoek van een raadslid om het college politieke vragen te stellen over een actueel en niet-geagendeerd onderwerp. De raad beslist of het debat wordt toegestaan, waarna het in twee termijnen wordt behandeld met eerst de indiener en het college, en daarna ook andere fracties. Ja Schriftelijke vragen Art. 155 lid 1 Gemeentewet Reglement van orde 2024, artikel 44 Schriftelijke vragen zijn vragen van raadsleden aan het college of de burgemeester. Ze worden via de griffier ingediend en in de regel binnen 30 dagen beantwoordt.
Als beantwoording langer duurt, wordt dit gemotiveerd gemeld met een nieuwe termijn. Vragen en antwoorden worden gedeeld met de raad en openbaar gemaakt. Ja Technische vragen Art. 155 lid 1 Gemeentewet Reglement van orde 2024, artikel 45 Technische vragen zijn niet-politieke vragen van raadsleden om verduidelijking van voorstellen te krijgen. Ze worden vooraf of tijdens het Raadsgesprek gesteld en binnen gestelde termijnen beantwoord. Vragen met een politiek karakter worden niet als technisch behandeld en komen aan bod in het debat. Ja Mondelinge vragen Art. 155 lid 1 Gemeentewet Reglement van orde 2024, artikel 46 Mondelinge vragen zijn vragen van raadsleden aan het college of de burgemeester over actuele onderwerpen. Ze worden vooraf aangemeld en tijdens de vergadering gesteld en beantwoord, met ruimte voor aanvullende vragen en inbreng van andere raadsleden. Ja Het wijzen van het college op de inlichtingenplicht Reglement van orde 2024, artikel 23 en 45 Gemeentewet, artikelen 169, derde lid, en artikel 180, derde lid De inlichtingenplicht houdt in dat het college de raad mondeling of schriftelijk informeert over actuele zaken en de voortgang van beleid. Dit gebeurt onder meer tijdens de raadsactualiteit, tenzij verstrekking in strijd is met het openbaar belang.
De verantwoordelijkheid voor het verstrekken van deze inlichtingen ligt bij het college, maar raadsleden kunnen het college hier wel proactief op wijzen. Ja Ambtelijke bijstand en fractieondersteuning Art. 33 lid 1 en lid 2 Gemeentewet Verordening ambtelijke bijstand en fractie- ondersteuning gemeente Amstelveen 20243 Ambtelijke bijstand en fractieondersteuning houdt in dat de raad en individuele raadsleden ondersteuning krijgen via de griffier en, zo nodig, de ambtelijke organisatie. Daarnaast ontvangen fracties een financiële bijdrage voor hun werkzaamheden, die zij moeten gebruiken voor hun volksvertegenwoordigende rol en waarover zij verantwoording afleggen. Ja 3 Verordening op de ambtelijke bijstand en de fractieondersteuning 2024 | Lokale wet- en regelgeving 15 Raadsinstrumentarium Recht op onderzoek Verordening op het onderzoeksrecht van de raad gemeente Amstelveen 20194 Het recht op onderzoek houdt in dat de raad een onderzoek kan instellen naar het gemeentelijk bestuur en daarvoor een onderzoekscommissie opricht met een evenredige vertegenwoordiging uit de raad. Deze commissie verricht het onderzoek, kan informatie verzamelen en verslag uitbrengen, waarna de bevindingen aan de raad worden voorgelegd. Ja 2.1.2.
Regionaal instrumentarium Naast het lokale instrumentarium, beschikt de gemeenteraad ook over instrumenten die ingezet kunnen worden in de context van samenwerkingsverbanden. De kaderstellende en controlerende rol van gemeenteraden is geregeld in de Wet gemeenschappelijke regelingen (Wgr). Op grond van deze wet beschikken gemeenteraden over de volgende regionale instrumenten: • Zienswijzen bij treffen/wijzigen college- en/of burgemeestersregeling. • Reactie op zienswijzen ontwerpbegroting. • Zienswijzen op andere besluiten dan ontwerpbegroting. • Regionale raadsadviescommissie. • Langere termijn P&C-cyclus. • Regionaal enquêterecht. De regionale instrumenten staan niet opgenomen in het handboek voor de raad. We hebben ook geen beleidskaders aangetroffen waar deze instrumenten aan bod komen. 2.2. Benutting van en bekendheid met het instrumentarium 2.2.1. Lokaal instrumentarium Deze paragraaf geeft op hoofdlijnen een beeld van de bekendheid met en de benutting van het lokaal instrumentarium in de raadsperiode 2022-2026 door de gemeenteraad van Amstelveen.
Op basis van de resultaten van de enquête die is uitgezet onder raadsleden, de raadssessie en het raadsinformatiesysteem5 onderscheiden we drie verschillende categorieën instrumenten: instrumenten die bekend en goed benut zijn, instrumenten die goed bekend maar onderbenut zijn en tot slot instrumenten die matig bekend en weinig benut zijn. Deze drie categorieën behandelen we achtereenvolgens. Bekend en veel benut: moties, amendementen en vragenrecht De eerste categorie betreft de instrumenten die bekend zijn bij de raadsleden en frequent worden ingezet. Op basis van de enquêteresultaten zien we dat dit geldt voor moties, amendementen en het vragenrecht (het recht op het indienen van schriftelijke, technische en mondelinge vragen). Voor wat betreft de bekendheid zien we dat alle raadsleden hebben aangegeven bekend te zijn met moties en het vragenrecht. Voor de amendementen en subamendementen geldt dat op één raadslid na – die heeft aangegeven enigszins bekend te zijn met het instrument – alle raadsleden hebben aangegeven hiermee bekend te zijn.
4 Besluit van de raad van de gemeente Amstelveen tot vaststelling van de Verordening op het onderzoeksrecht van de raad gemeente Amstelveen 2019 | Lokale wet- en regelgeving 5 Dashboard amstelveen - iBabs Publieksportaal 16 | Raadsinstrumentarium Amendementen en | Moties | Vragenrecht subamendementen 30 | 25 | 25 25 | 20 | 20 20 | 15 | 15 15 | 23 | 23 | 24 10 | 10 | 10 5 | 5 | 5 0 | 1 | 0 | 0 Figuur 1. Antwoord op de vraag: In welke mate bent u bekend met het volgende instrument? Ook de benutting ligt relatief hoog. De moties en het vragenrecht worden door 18 raadsleden frequent toegepast en door 6 een enkele keer. Amendementen worden door 10 raadsleden frequent ingezet, door 10 een enkele keer en door 4 nooit. Amendementen en | Moties | Vragenrecht subamendementen 30 | 30 | 30 25 | 25 | 25 20 | 10 | 20 | 20 15 | 15 | 18 | 15 | 18 10 | 10 | 10 | 10 5 | 5 | 6 | 5 | 6 0 | 4 | 0 | 0 Figuur 2. Antwoord op de vraag: In welke mate heeft u deze instrumenten de huidige raadsperiode (2022-2026) benut? Ook in het raadsinformatiesysteem zien we dat deze instrumenten frequent worden benut. Te zien is dat in de periode 2022-2026 in totaal 211 moties zijn ingediend. Daarnaast is te zien dat er in Figuur 2. Antwoord op de vraag: In welke mate heeft u deze instrumenten de deze periode in totaal 228 schriftelijke vragen zijn ingediend.
huidige raadsperiode (2022-2026) benut? Voor wat betreft de amendementen hebben we in het raadsinformatiesysteem kunnen zien dat deze iets minder frequent benut worden dan de schriftelijke vragen en moties, maar in vergelijking met de overige instrumenten nog steeds relatief frequent (zie paragrafen hierna). In de periode 2022-2026 zijn er 42 amendementen ingediend. Op basis van de data uit het raadsinformatiesysteem is in onderstaande tabel de benutting van de moties, amendementen en de schriftelijke vragen in beeld gebracht en ingedeeld per thema. Deze indeling is in eerste instantie gemaakt op basis van de gemeentelijke begrotingsprogramma’s en daarna verder handmatig onderverdeeld om meer onderscheid aan te brengen in de thematiek. 17 | Raadsinstrumentarium Tabel 3 – Raadsinstrumenten per thema in de raadsperiode 2022-2026 Thema | Amendementen | Moties | Schrift.
Vragen | Totaal Financiën & Begroting | 3 | 4 | 3 | 10 Bestuur & Democratie | 6 | 7 | 8 | 21 Integratie & Opvang | 2 | 8 | 11 | 21 Onderwijs | 2 | 13 | 13 | 28 Economie & | 5 | 19 | 8 | 32 Bedrijvigheid Cultuur, sport & vrije | 8 | 22 | 10 | 40 tijd Openbare orde & | 2 | 19 | 31 | 52 Veiligheid Mobiliteit | 3 | 16 | 35 | 54 Wonen | 2 | 24 | 31 | 57 Duurzaamheid & | 2 | 32 | 36 | 70 Leefomgeving Sociaal domein & | 7 | 47 | 42 | 96 Gezondheid Totaal | 42 | 211 | 228 | 481 Qua thematiek valt voor deze instrumenten op dat deze het meest worden ingezet binnen het thema ‘Sociaal Domein en Gezondheid’, met ongeveer 20% van het totaal ingediende moties, amendementen en schriftelijke vragen (in totaal 96 ingediend). Kort daarop volgen Duurzaamheid & Leefomgeving (ongeveer 15%), Wonen (ongeveer 12%), en Mobiliteit en Openbare Orde & Veiligheid (allebei ongeveer 11%). In onderstaand overzicht is voor de moties en amendementen per fractie opgenomen wat het aantal ingediende moties is en welk percentage daarvan is aangenomen. Dit overzicht is gebaseerd op basis van de hoofdindiener van een motie of amendement. Een motie of amendement wordt hier niet meegeteld bij een partij die mede-indiener is.
Tabel 4 – Moties en amendementen per fractie in de raadsperiode 2022-2026 Fractie | Moties | Aangenomen | Amendementen | Aangenomen ingediend | ingediend GroenLinks | 40 | 27 (68%) | 3 | 1 (33%) D66 | 31 | 30 (97%) | 8 | 6 (75%) 18 | Raadsinstrumentarium Actief voor | 24 | 10 (42%) | 6 | 2 (33%) Amstelveen VVD | 24 | 23 (96%) | 4 | 4 (100%) bbA | 18 | 15 (83%) | 3 | 3 (100%) SP | 18 | 9 (50%) | 4 | 0 (0%) PvdA | 16 | 15 (94%) | 5 | 4 (80%) ChristenUnie | 11 | 10 (91%) | 2 | 1 (50%) CDA | 12 | 4 (33%) | 5 | 1 (20%) Goed voor | 9 | 9 (100%) | 2 | 2 (100%) Amstelveen 50PLUS | 6 | 1 (17%) | 0 (0%) | 0 (0%) BVNL | 2 | 0 (0%) | 0 (0%) | 0 (0%) Totaal | 211 | 153 (73%) | 42 | 24 (57%) Van de 211 moties zijn er 153 aangenomen (73%), 41 verworpen (19%) en 17 ingetrokken (8%). Van de 42 amendementen zijn er 24 aangenomen (57%), 13 verworpen (31%), 3 ingetrokken en 2 geëindigd met stakende stemmen. Bekend maar beperkt benut Op basis van de raadssessie en enquête zien we dat er ook instrumenten zijn die wel bekend zijn bij de raad, maar niet vaak benut worden. Ten eerste geldt dit voor het initiatiefrecht (het indienen van een initiatiefvoorstel) dat dit bij vrijwel alle raadsleden bekend is, maar beperkt wordt gebruikt: 11 raadsleden benutten het incidenteel, terwijl 13 raadsleden het nooit gebruiken (Figuur 3 en 4).
Initiatiefrecht | Recht van | Initiatiefrecht | Recht van interpellatie | interpellatie 30 | 30 | 30 30 25 | 25 | 25 | 25 20 | 2 20 | 20 | 11 | 20 15 | 9 15 | 23 | 15 | 22 | 15 10 | 10 | 10 | 10 5 | 5 | 5 | 13 | 5 | 13 0 | 1 | 0 | 2 | 0 | 0 Figuur 3. Antwoord op de vraag: | Figuur 4. Antwoord op de vraag: In welke mate bent u bekend | In welke mate heeft u deze met het volgende instrument? | instrumenten de huidige raadsperiode (2022-2026) benut? 19 | Raadsinstrumentarium Ook het recht van interpellatie valt onder deze categorie en is bij vrijwel alle raadsleden bekend (Figuur 3 en 4). Op basis van het raadsinformatiesysteem is inzichtelijk dat er slechts twee aanvragen voor een interpellatiedebat zijn gedaan door de raad in deze periode, die beide unaniem zijn toegestaan en hebben geleid tot een debat: • | Op 9 oktober 2024, aangevraagd door Actief voor Amstelveen en Burgerbelangen Amstelveen, over beleidsafspraken rond de Maccabiadelaan. • | Op 28 januari 2026, aangevraagd door SP, ChristenUnie, CDA en Burgerbelangen Amstelveen, over de oproep tot nachtsluiting van Schiphol. Budgetrecht | Individuele ambtelijke | Budgetrecht | Individuele ambtelijke bijstand en fractie- | bijstand en fractie- ondersteuning | ondersteuning 30 | 30 | 30 | 25 25 | 25 | 20 20 | 20 | 6 | 8 17 | 20 | 15 15 | 18 | 15 | 7 10 | 10 | 10 | 10 | 10 5 | 4 | 6 | 5 | 11 | 5 | 5 0 | 3 | 0 | 0 | 0 Figuur 5.
Antwoord op de vraag: | Ook het | Figuur 6. Antwoord op de vraag: In welke mate bent u bekend | budgetrecht is | bij de In welke mate heeft u deze met het volgende instrument? | meeste | instrumenten de huidige raadsleden | raadsperiode (2022-2026) benut? bekend, maar | er bestaan uiteenlopende beelden over de benutting | ervan (Figuur 5 en 6). Hoewel 17 raadsleden aangeven bekend te zijn met dit instrument geven maar liefst 11 raadsleden aan dat raadsleden dit nooit toepassen. Tot slot valt de individuele ambtelijke bijstand en fractie-ondersteuning onder deze categorie (Figuur 5 en 6). Dit instrument is enigszins of helemaal bekend bij alle raadsleden maar slechts 8 raadsleden hebben aangegeven dit frequent te benutten. Meerdere raadsleden hebben in de open toelichting aangeven niet precies te weten wat formele ambtelijke bijstand inhoudt. Matig bekend en weinig benut De laatste categorie lokale instrumenten zijn de instrumenten die matig bekend zijn en weinig benut worden. Inlichtingenplicht | Recht van | Inlichtingenplicht | Recht van onderzoek | onderzoek 25 | 25 | 25 | 25 20 | 20 | 1 | 20 | 1 11 | 11 | 20 | 5 15 | 15 | 15 | 10 | 15 10 | 10 | 10 | 10 12 | 10 | 12 | 16 5 | 5 | 5 | 5 0 | 0 | 2 | 0 | 0 20 | Raadsinstrumentarium Figuur 7. Antwoord op de vraag: | Figuur 8.
Antwoord op de vraag: In welke mate bent u bekend | In welke mate heeft u deze met het volgende instrument? | instrumenten de huidige raadsperiode (2022-2026) benut? Dit geldt ten eerste voor het wijzen van het college op de inlichtingenplicht (Figuur 7 en 8). Dit instrument is bij de alle raadsleden (enigszins) bekend. Echter, 12 raadsleden hebben aangegeven dit nooit te benutten. Daarnaast geldt dit voor het recht van onderzoek (Figuur 7 en 8). Dit instrument is bij 11 raadsleden bekend, bij het merendeel van de raadsleden (enigszins) bekend maar 16 raadsleden hebben aangegeven dit instrument nooit te gebruiken. 2.2.2. | Regionaal instrumentarium Voor het regionaal instrumentarium geldt dat we voor alle instrumenten zien dat deze in beperkte mate bekend zijn bij de raad (Figuur 9). Voor het indienen van zienswijzen en het deelnemen aan een regionale adviescommissie, zien we nog dat enkele raadsleden hier bekend mee zijn. Slechts twee raadsleden zijn bekend met het enquêterecht.
Zienswijzen bij | Zienswijzen op | Regionale | Enquêterecht treffen/wijzigen | Zienswijzen | andere besluiten | adviescommissie college- en/of | ontwerpbegroting | dan burgemeesters- | ontwerpbegroting regeling 25 | 25 | 25 | 25 | 25 2 20 | 10 | 20 | 9 | 20 | 7 | 20 | 10 | 20 15 | 15 | 15 | 15 | 15 | 10 10 | 9 | 10 | 10 | 14 | 10 | 10 | 10 13 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 11 4 | 1 | 2 | 3 0 | 0 | 0 | 0 | 0 Figuur 9. Antwoord op de vraag: In welke mate bent u bekend met het volgende instrument? Kijkend naar de benutting van regionale instrumenten, zien we dat deze over het algemeen weinig worden gebruikt. Alleen deelname aan een regionale raadsadviescommissie wordt door enkele raadsleden incidenteel ingezet. Voor het indienen van zienswijzen bij het treffen of wijzigen van een college- of burgemeestersregeling en voor zienswijzen op andere besluiten dan een ontwerpbegroting geldt dat slechts één raadslid aangaf hier af en toe gebruik van te maken. Voor alle overige instrumenten geven raadsleden aan deze nooit te benutten. De open vragen bieden verschillende verklaringen voor deze beperkte benutting. Meerdere raadsleden geven aan onvoldoende bekend te zijn met de bestaande instrumenten. Zo merken raadsleden op dat zij zich hier meer in zouden moeten verdiepen, dat meer voorlichting wenselijk is en dat zij niet wisten dat sommige mogelijkheden überhaupt bestonden.
Daarnaast klinkt door dat raadsleden zichzelf onvoldoende in positie vinden als het gaat om regionale aangelegenheden. Enkele raadsleden vinden dat de raad een stevigere rol zou moeten pakken in de context van 21 Raadsinstrumentarium regionale samenwerking, maar constateren tegelijkertijd dat dit nu onvoldoende gebeurt. Ook wordt aangegeven dat gemeenschappelijke regelingen voor veel raadsleden op afstand staan. Volgens verschillende raadsleden blijft de besluitvorming in de context van regionale samenwerking regelmatig beperkt tot het goedkeuren van voorstellen, zonder uitgebreid debat of inhoudelijke afwegingen. Uit de interviews komt naar voren dat bij regionale stukken standaard "geen zienswijze indienen" staat maar dat daar geen raadsbreed gesprek over wordt gevoerd. Daarbij noemt een aantal raadsleden dat afstemming vooral plaatsvindt binnen de eigen politieke partij, bijvoorbeeld via contacten met partijgenoten in andere gemeenten. Dit is voor lokale partijen lastig, omdat zij niet beschikken over een vergelijkbaar netwerk buiten de eigen gemeente. 2.3. Verdieping 2.3.1. De raad is met name bekend met moties, amendementen en het vragenrecht en zet deze instrumenten frequent in. De raad weegt niet altijd bewust af wanneer welk instrument het best kan worden ingezet. De lokale instrumenten zijn geregeld en uitgewerkt in verschillende documenten.
Een integraal overzicht maakt onderdeel uit van een handboek voor de raad, dat door de griffie is opgesteld. Ook maakt het instrumentarium van de raad onderdeel uit van het inwerkprogramma. Vanuit de griffie is aangegeven dat dit overzicht in beperkte mate gevonden en benut wordt door raadsleden. Er zijn dan ook verschillen te zien in de mate van bekendheid van de lokale instrumenten, wat ook kan doorwerken in de benutting van de verschillende instrumenten. De raad heeft in de periode 2022-2026 met name moties, amendementen en het vragenrecht frequent benut. Dat deze instrumenten veelvuldig worden gebruikt, past bij de aard van de instrumenten. Zij zijn direct toepasbaar, sluiten aan op de reguliere besluitvorming en bieden raadsleden concrete mogelijkheden om onderwerpen te agenderen, beleid bij te sturen en het college ter verantwoording te roepen. Vragen kunnen door individuele raadsleden worden ingediend om informatie te verkrijgen of onderwerpen te agenderen, moties kunnen worden gebruikt om een politieke uitspraak te doen of het college tot handelen op te roepen en amendementen bieden de mogelijkheid om een voorliggend besluit direct te wijzigen. Andere instrumenten zijn doorgaans zwaarder, vragen meer voorbereiding of zijn alleen in specifieke situaties toepasbaar.
We zien dat de benutting van het instrumentarium dan ook afneemt naarmate instrumenten zwaarder of minder ingebed zijn in de reguliere praktijk. Een interpellatiedebat is bijvoorbeeld een zwaar instrument dat doorgaans alleen wordt ingezet bij politiek urgente of uitzonderlijke situaties. Het beperkte gebruik daarvan hoeft daarom niet problematisch te zijn. Voor andere instrumenten, zoals het wijzen van het college op de inlichtingenplicht, roept de beperkte benutting wel de vraag op in hoeverre de raad actief gebruikmaakt van mogelijkheden om de kaderstellende en controlerende rol in te vullen. We constateren dat raadsleden in de praktijk verschillende afwegingen maken bij de keuze voor een instrument, zoals het beoogde doel (bijvoorbeeld agenderen, profileren, controleren), de politieke urgentie en het verwachte draagvlak. Daarbij komt wel naar voren dat raadsleden niet altijd goed weten wanneer een bepaald instrument het meest passend is. Met name bij het budgetrecht, de inlichtingenplicht en het recht op ambtelijke bijstand bestaat onduidelijkheid over de toepassing.
Daarnaast wordt opgemerkt dat veel moties agenderend en profilerend van aard zijn en minder vaak controlerend, terwijl het kritisch volgen van de uitvoering van eerder genomen besluiten en vastgesteld beleid net zo belangrijk en soms ook effectiever kan zijn dan het indienen van moties en amendementen die toezien op bijvoorbeeld nieuw beleid. Een bewustere afweging van het beoogde doel en het daarvoor meest passende instrument kan daarmee bijdragen aan een effectievere invulling van de kaderstellende en controlerende rol. 22 Raadsinstrumentarium 2.3.2. De adviserende rol van de griffie bij de instrumentkeuze is gegroeid en wordt gewaardeerd; de sturing op die keuze kan nog scherper. Bij de evaluatie van het vergadermodel in 2023 zijn enkele aanbevelingen gedaan, waaronder het vergroten van de rol van de griffie in het adviseren over de inzet van het instrumentarium (zie ook paragraaf 3.2.5.). Uit de gevoerde gesprekken komt naar voren dat de griffie sindsdien inderdaad een nadrukkelijkere rol heeft gekregen in het adviseren van de raad. Vrijwel alle raadsleden geven aan de griffie ten minste incidenteel te raadplegen bij de afweging welk instrument zij inzetten.
Ook de griffie zelf ziet hierin een positieve ontwikkeling ten opzichte van eerdere jaren: er wordt vaker gebruikgemaakt van verschillende instrumenten en raadsleden vragen vaker vooraf om advies over de keuze voor het meest passende instrument. Dit verschilt wel per raadslid. Tegelijkertijd wordt gezien dat de advisering nog weinig sturend is waar het de keuze voor het instrument betreft. Vanuit het college wordt opgemerkt dat het proces soms als een doorgeefluik voelt, waarbij weinig kritische vragen worden gesteld over de gekozen instrumenten en niet wordt gestuurd op de inzet ervan. Daarbij wordt aangetekend dat het raadsleden zou kunnen helpen om de griffie vaker te vragen of zij het juiste instrument voor hun doel inzetten. Ook vanuit de organisatie zijn signalen gedeeld dat de griffie een sterkere rol zou kunnen spelen door bij een voorstel een eerste screening te doen en te adviseren voor welk raadsinstrument het onderwerp zich het beste leent. Opgemerkt wordt dat dit nu (nog) niet altijd gebeurt. Vanuit de griffie is aangegeven dat de ruimte voor het geven van advies nog niet altijd gevoeld wordt. Dit omdat raadsleden complete versies van moties of amendementen op een laat moment aanleveren of vragen om rechtstreekse toetsing bij wethouders. In het kader van de goede verhoudingen is er dan niet altijd kritische feedback. 2.3.3.
De raad is in beperkte mate bekend met het regionale instrumentarium en benut deze vrijwel niet. Waarbij de meeste lokale instrumenten op zijn minst enigszins bekend zijn bij de raad, lijkt dat voor het regionale instrumentarium nog nauwelijks het geval. Hierdoor ontstaat het beeld dat regionale besluitvorming regelmatig wordt behandeld als een formele afweging waarbij voorstellen worden goedgekeurd, zonder dat sprake is van een uitgebreid inhoudelijk debat over de beschikbare beïnvloedingsmogelijkheden. Dat beeld wordt versterkt door signalen uit gesprekken dat bij regionale stukken regelmatig wordt voorgesteld geen zienswijze in te dienen, zonder dat hierover altijd een expliciet gesprek plaatsvindt. Ook de mogelijkheden om samen op te trekken met raadsleden uit andere gemeenten lijken slechts beperkt te worden benut. Waar landelijke partijen gebruik kunnen maken van bestaande partijnetwerken, beschikken lokale partijen niet over vergelijkbare structuren. Hierdoor zijn de mogelijkheden voor intergemeentelijke afstemming ongelijk verdeeld. Tegelijkertijd blijkt uit enquête antwoorden dat veel raadsleden deze mogelijkheden überhaupt niet kennen of er nog nooit gebruik van hebben gemaakt. Opvallend is dat de beperkte bekendheid en benutting van het regionale instrumentarium zich voordoen terwijl regionale samenwerking een substantiële bestuurlijke en financiële omvang heeft.
Uit de jaarstukken 2025 blijkt dat de gemeentelijke bijdrage aan verbonden partijen circa €22,3 miljoen bedroeg; ongeveer 6% van de totale gemeentelijke lasten.6 Tegen deze achtergrond is het relevant dat juist de instrumenten die specifiek bedoeld zijn om de kaderstellende en controlerende rol van de raad binnen regionale samenwerkingsverbanden te versterken, slechts beperkt bekend zijn en nauwelijks worden ingezet. In veel gemeenten zijn afspraken over de sturing op en controle van regionale samenwerkingsverbanden vastgelegd in een nota verbonden partijen of nota samenwerken. Een dergelijke nota beschrijft doorgaans de rolverdeling tussen raad en college, de beschikbare sturings- en controle-instrumenten, afspraken over informatievoorziening en de momenten waarop de raad invloed kan uitoefenen op de regionale samenwerking. Daarmee kan een nota verbonden 6 Gemeente Amstelveen (2026) Jaarstukken 2025. 23 Raadsinstrumentarium partijen bijdragen aan een meer systematische benutting van de beschikbare beïnvloedingsmogelijkheden en aan de versterking van de kaderstellende en controlerende rol van de raad. 2.4. Toetsing aan het normenkader Tabel 5 – Toetsing aan het normenkader (instrumentarium) Norm Toets op de norm 1. Het is voor raadsleden inzichtelijk gemaakt welke instrumenten(*) zij ter beschikking hebben voor het uitvoeren van kaderstellende en controlerende taken.
De formele grondslag van het raadsinstrumentarium is geborgd in de Gemeentewet, enkele verordeningen en het Reglement van orde 2024. Het lokale instrumentarium maakt daarnaast onderdeel uit van het inwerkprogramma en het handboek voor de raad. Daarmee is het lokale instrumentarium aan de voorkant inzichtelijk gemaakt. Het regionale instrumentarium maakt geen onderdeel uit van het handboek. Daarmee wordt er grotendeels voldaan aan de norm. 2. Raadsleden zijn bekend met het totale palet aan mogelijke verschillende instrumenten en het doel dat deze instrumenten dienen. De bekendheid met het lokale instrumentarium is over de hele linie groot, ook bij zwaardere instrumenten als het initiatiefrecht en de interpellatie. Toch bestaat zelfs bij bekende instrumenten onduidelijkheid over doel en toepassing, met name bij de inlichtingenplicht en het recht op ambtelijke bijstand. Bekendheid met het bestaan staat niet gelijk aan bekendheid met de functie. Daarnaast is het regionale instrumentarium structureel onbekend. Daarmee wordt deels voldaan aan de norm. 3. Raadsleden wegen bewust af van welke instrumenten zij gebruikmaken en zetten de instrumenten weloverwogen in, passend bij het doel dat de instrumenten dienen. Raadsleden wegen hun instrumentkeuze wel degelijk af, bijvoorbeeld op basis van het doel en het verwachte draagvlak.
De griffie is die keuze door de tijd heen actiever gaan ondersteunen. De omgang met het instrumentarium is daarmee bewuster dan voorheen. Toch sluit de afweging nog niet consequent aan op het doel. Raadsleden weten niet altijd welk instrument het meest passend is bij wat zij willen bereiken. Dat komt onder meer tot uiting in moties die overwegend zijn ingediend om thema’s op de agenda te zetten en politieke profilering te bewerkstelligen, waar een controlerend instrument effectiever zou zijn voor het beoogde doel. Daarmee wordt deels voldaan aan de norm. (*) Het gaat hier over het lokaal én regionaal instrumentarium. 24 Raadsinstrumentarium 3. Uitvoering 3.1. Moties en amendementen Globaal is het proces van de uitvoering van moties en amendementen onder te verdelen in de volgende stappen: Figuur 10. Globaal uitvoeringsproces van moties en amendementen Een processchema van het besluitvormingsproces, inclusief de vastlegging van moties en amendementen, is vastgelegd in Engage7. De uitvoering van moties en amendementen speelt zich af binnen het vergadermodel van de raad. Sinds 2022 werkt de raad met het zogenoemde BOB- model, waarin beeldvorming (Het Raadsgesprek), oordeelsvorming (Het Raadsdebat) en besluitvorming (de raadsvergadering) van elkaar zijn gescheiden.
In de volgende paragrafen lopen we per stap langs hoe de uitvoering is geregeld en hoe hier in de enquête, raadssessie en de gesprekken op wordt gereflecteerd. 3.1.1. Indiening Beschrijving proces De afspraak is dat raadsleden conceptmoties en -amendementen uiterlijk op de vrijdag voor de raadsvergadering aanleveren, zodat deze in het weekend kunnen worden voorbereid door de fracties. Bij voorkeur heeft de ambtelijke toetsing en advisering van de griffie dan al plaatsgevonden. De concepten worden afgeschermd beschikbaar gesteld in iBabs en op de maandag voorafgaand aan de raadsvergadering in de fractievergaderingen besproken. Ook de ambtelijke organisatie ontvangt de stukken via de griffie (met toestemming van de indieners) en brengt hierover preadvies uit aan de betrokken portefeuillehouder; dit gebeurt doorgaans op maandag. Vóór woensdag komen de definitieve concepten binnen, die voorafgaand aan de vergadering worden gepubliceerd. De formele indiening vindt plaats in de raadsvergadering zelf, waar de wethouder op basis van het preadvies kan adviseren om de motie of het amendement al dan niet (gewijzigd) aan te nemen. Reflecties uit enquête en gespreksronde De adviserende rol van de griffie bij de keuze voor het instrument kwam al aan de orde in paragraaf 1.3.3.