1. Beleidsplan schuldhulpverlening 2025 - 2028 - "Van stress naar kracht: integrale schuldhulp in Amstelveen"
Tekst van het document
2025 – 2028
Beleidsplan schuldhulpverlening “Van stress naar kracht: integrale schuldhulpverlening in Amstelveen”
Voorwoord Beste lezer, Met trots presenteer ik ons nieuwe Beleidsplan schuldhulpverlening. Trots, niet op een andere koers met nieuwe inzichten en nieuwe ideeën, maar vooral op wat we de afgelopen jaren hebben gedaan om inwoners te helpen. Trots dat we een aanpak hebben die aantoonbaar werkt. Een aanpak waarmee hulp op gang komt voordat schulden erger worden, jongeren grip kunnen krijgen op hun leven en zzp’ers de juiste steun wordt geboden. Een aanpak die we de komende jaren willen voortzetten. Voor de meeste mensen zijn problematische schulden een ver-van-m’n-bedshow. Gelukkig. Maar voor anderen is het een realiteit die verstikkend doorwerkt in alle facetten van het leven. Een negatieve spiraal. Aanhoudende stress over de financiën kan ervoor zorgen dat je door de bomen het bos niet meer ziet. Dat kan zorgen voor verkeerde keuzes. Die keuzes kunnen weer leiden tot meer schulden en meer stress. Er wordt soms makkelijk gedacht dat mensen zelf schulden veroorzaken door onhandige keuzes. Dat kan meespelen, maar veel vaker ontstaan schulden door life-events als ontslag, een scheiding of iets anders. Daar kun je je vaak niet op voorbereiden en dit kan iedereen overkomen. Schulden kunnen ook ontstaan doordat iemand vanuit huis niet heeft meegekregen hoe met geld om te gaan. Op school leren we er meestal ook weinig over.
Kortom, het is te makkelijk om mensen automatisch verantwoordelijk te houden voor alles wat er op hun pad komt. Wat is dan de beste aanpak om mensen met schulden te helpen? Het begint bij zo vroeg mogelijk hulp aanbieden voordat schulden erger worden. Dit maakt een wereld van verschil. Daarnaast is het belangrijk dat mensen zelf de regie houden of krijgen. Inzicht in hoe je dingen anders kunt doen helpt daarbij. Budgetteren, sparen, weten waar je terecht kunt voor hulp, zelfredzaam worden. Allemaal zaken die niet voor iedereen vanzelfsprekend zijn, maar wel essentieel om niet opnieuw of verder in de schulden te komen. Deze nota biedt een overzicht van wat er de afgelopen jaren is gebeurd in Amstelveen op het gebied van schuldhulpverlening en - nog belangijker - op welke manier we hier de komende jaren mee verder gaan. Het is mijn overtuiging dat we inwoners hiermee helpen schulden te voorkomen, grip te krijgen op hun situatie en positiever naar de toekomst te kijken.
Marijn van Ballegooijen Wethouder in Amstelveen
2
Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Inleiding
6
Hoofdstuk 2 Wet gemeentelijke schuldhulpverlening
8
Hoofdstuk 3 Ontwikkelingen in het werkveld
10
Hoofdstuk 4 Landelijke beleidsprioriteiten
11
Hoofdstuk 5 Waar staan we nu in Amstelveen
12
Hoofdstuk 6 Uitvoering schuldhulpverleningstrajecten
14
Hoofdstuk 7 Ontwikkelopgave 2025 t/m 2028
16
Hoofdstuk 8 Vroegsignalering betalingsachterstanden
23
Hoofdstuk 9 Voorkomen van schulden door preventie
26
Hoofdstuk 10 Indicatoren en KPI’s
29
Hoofdstuk 11 Meerjarenraming
30
Bijlagen Bijlage A Voorgestelde maatregelen Interdepartementaal Beleids Onderzoek Bijlage B De stappen in het ondersteuningsproces nader toegelicht Bijlage C Basishulpverlening schuldhulpverlening in Amstelveen Bijlage D Realisatie actiepunten Beleidsplan schuldhulpverlening 2021-2024
3
Samenvatting De afgelopen jaren zijn er goede stappen vooruit gezet. Daar zijn we blij mee. Maar dat betekent niet dat we klaar zijn. De aanpak van schulden vraagt om een lange adem en vasthoudendheid. Wij geloven in de kracht van continuïteit. In het Beleidsplan 2025 - 2028 bieden we duidelijkheid aan inwoners door de ondersteuning te continueren die we hebben opgestart in de periode 2021 t/m 2024.
Met de uitvoering van het Beleidsplan schuldhulp
aantal ZZP-ers en andere ondernemers de laatste jaren
verlening 2021 - 2024 hebben we grote stappen vooruit
zo is toegenomen. Voor de betrokkenen, hun gezinnen
gezet in de Amstelveense schuldhulpverlening. In
en de economie is het goed dat wij deze doelgroep
2021 was de vroegsignalering van betalingsachter
helpen om de goede financiële keuzes te maken als zij in
standen nog een bescheiden onderdeel van onze
financieel zwaar weer zijn geraakt.
hulpverlening. Nu zijn er 158 leveranciers van vaste lasten die betalingsachterstanden bij ons
Voor kwetsbare jongeren is Jongeren Amstelveen
aanmelden. Energieleveranciers, zorgverzekeraars,
Schuldenvrij van start gegaan. Hiermee nemen we
woningcorporaties en waterbedrijven doen mee.
onze verantwoordelijkheid naar een groep jongeren
Zelfs particuliere verhuurders die eerder afwezig bleven
die maar al te makkelijk tussen wal en schip valt.
in de vroegsignalering sluiten zich aan. Hierdoor kunnen
Wij bieden outreachende hulp om de leefsituatie te
wij jaarlijks met bijna 1.000 inwoners contact leggen.
verbeteren met een jongerenwerker. Hierbij kijken
De huisbezoeken die wij afleggen zijn een belangrijke
we ook naar de sociale kant, zodat jongeren meer
schakel tot succes gebleken. Hiermee komen wij jaarlijks
zelfvertrouwen krijgen en verantwoordelijkheid
met circa 500 inwoners in gesprek en kunnen wij hen
nemen. En we lossen de schulden op, zodat financiële
hulp aanbieden.
problemen hen niet langer in de weg staan.
Het cliëntenonderzoek 2024 laat zien dat tweederde
Het rijk kwam ook met een belangrijke verbetering.
van de respondenten door de schuldhulpverlening
De looptijd van de Wettelijke schuldsanering (WSNP)
positiever is over de toekomst, minder stress ervaart
is sinds 1 juli 2023 verkort van 36 naar 18 maanden.
en beter weet hoe ze schulden kunnen voorkomen.
Het rijk wil dat mensen zo sneller hun leven weer
De samenwerking met de schuldhulpverlener werd
kunnen oppakken. Amstelveen heeft in lijn hiermee de
gemiddeld met een 8,4 beoordeeld. Een resultaat waar
gemeentelijke schuldenregelingen ook verkort naar
we trots op mogen zijn!
18 maanden.
We houden rekening met de leefsituatie van de inwoner
We zetten preventief aanbod in om de drempel te
en gevolgen van levensgebeurtenissen. Bijvoorbeeld
verlagen en om schulden te voorkomen. De kracht
verlies van werk en echtscheiding en de effecten die dit
van continuïteit geldt ook voor ons preventieve
kan hebben op de mentale weerbaarheid. We werken
aanbod. We vinden het belangrijk dat inwoners weten
hierin samen met andere teams in het sociaal domein.
waar ze terecht kunnen. En dat ze kunnen rekenen
Via begeleiding en coaching bevorderen we gezond
op onze hulpverlening. Bij het Sociaal loket kunnen
financieel gedrag en zelfredzaamheid, zodat inwoners
inwoners terecht met vragen over geldzaken en
zich structureel beter kunnen redden.
schuldhulpverlening. Hierbij wordt ook gekeken naar overige hulpvragen op het gebied van wonen, werk,
We hebben een maatwerk aanpak voor ZZP-ers en
zorg, welzijn en jeugdzorg.
andere ondernemers ontwikkeld. Belangrijk, omdat het
4
We blijven ook inzetten op hulp bij geldzaken in de wijk,
inwoners door de ondersteuning te continueren die we
zoals het financieel café, hulp van vrijwilligers bij de
hebben opgestart in de periode 2021 t/m 2024.
financiële administratie en budgetlessen op scholen. Het rijk heeft de basisdienstverlening schuldhulpverlening De afgelopen jaren zijn er goede stappen vooruit gezet.
geïntroduceerd. Dit landelijke initiatief wil de kwaliteit van
Daar zijn we blij mee. Maar dat betekent niet dat we klaar
de gemeentelijke schuldhulpverlening verhogen. Voor een
zijn. De aanpak van schulden vraagt om een lange adem en
groot deel werken we al volgens deze uitgangspunten.
vasthoudendheid. Wij geloven in de kracht van continuïteit.
Wij maken gebruik van deze ontwikkeling om onze
In het Beleidsplan 2025 - 2028 bieden we duidelijkheid aan
hulpverlening verder te verbeteren.
Leeswijzer In de inleiding wordt de link gelegd met de doelen uit de Strategienota Sociaal Domein 2024 - 2027 die betrekking hebben op de schuldhulpverlening. Daarna volgt in hoofdstuk 2 een toelichting op wettelijke taken van de gemeente in de schuldhulpverlening. In hoofdstuk 3 komen de ontwikkelingen in het werkveld aan bod. Daarna maken we een vergelijking tussen de landelijke beleidsprioriteiten voor de schuldhulpverlening (hoofdstuk 4) en de stand van zaken in Amstelveen (hoofdstuk 5). Vervolgens gaan we in op de verschillende onderdelen in de schuldhulpverlening, namelijk de uitvoering van schuldhulpverleningstrajecten (hoofdstuk 6 en 7), vroegsignalering (hoofdstuk 8) en preventie (hoofdstuk 9). In hoofdstuk 10 gaan we in op het monitoren van de resultaten. Als laatste gaan we in hoofdstuk 11 in op het financiële meerjarenbeeld. Om inzichtelijk te maken wat schuldhulpverleners in hun werk tegenkomen, hebben we drie praktijkvoorbeelden samengesteld. De verhalen van de persona’s Rosa, Mariam en Danny zijn gebaseerd op veel voorkomende situaties. Dit zijn uiteraard geen cliënten die echt bestaan.
5
1. Inleiding Het belang van het voorkomen en oplossen van problematische schulden wordt in de landelijke politiek steeds meer onderkend. Onder andere door de energiecrisis in de afgelopen jaren en de gestegen woonlasten.
Amstelveen voert integrale schuldhulpverlening uit in
Door de verbeterde regelgeving kunnen we inwoners
eigen beheer met een team schuldhulpverleners van
met (risico op) problematische schulden eerder
de afdeling Sociale Voorzieningen. Gemeenten voeren
en beter helpen. Met vroegsignalering kunnen we
sinds 2012 de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening
inwoners eerder hulp bieden. Door de verkorting van
(Wgs) uit. Hierin is vastgelegd dat de gemeenteraad
de schuldenregelingen van 36 naar 18 maanden zijn
voor een periode van ten hoogste vier jaar een (beleids)
inwoners sneller uit de schulden. Maar er zijn ook
plan vaststelt dat richting geeft aan de integrale
uitdagingen. Nu de looptijd van regelingen korter is, is de
schuldhulpverlening aan haar inwoners. In het
periode om een stabiele leefsituatie en financieel gezond
Beleidsplan schuldhulpverlening, “Van stress naar kracht:
gedrag te borgen ook korter. Het belang van nazorg is
integrale schuldhulpverlening in Amstelveen” leest u
groter geworden omdat het niet altijd haalbaar is om die
hoe de gemeente Amstelveen de komende vier jaar
doelen volledig in anderhalf jaar te realiseren. En dat is
vorm geeft aan de schuldhulpverlening en preventie van
juist zo belangrijk om nieuwe schulden te voorkomen. In
schulden.
dit Beleidsplan geven we aan hoe we onze hulpverlening de komende vier jaar doorontwikkelen.
Mede door de toeslagenaffaire wordt het belang van de menselijke maat en het bieden van perspectief aan
Schuldhulpverlening is een integraal onderdeel van
kwetsbare burgers steeds meer benoemd. Dit werkt
het sociaal domein. Bij het Sociaal loket en het team
ook door in de landelijke wet- en regelgeving voor
schuldhulpverlening is er daarom niet alleen aandacht
de schuldhulpverlening. Zo is in 2023 de verkorting
voor financiële problemen van een inwoner, maar ook
van schuldenregelingen van 36 naar 18 maanden
voor de andere leefgebieden, zoals de woonsituatie,
doorgevoerd. Het Rijk wil zo mensen sneller uit de
werk en dagbesteding, gezondheid, sociale relaties en
schulden helpen, zodat zij hun leven weer kunnen
opvoeding. Tijdens het schuldhulpverleningstraject is er
oppakken. Verder is de vroegsignalering van schulden, in
steeds meer oog voor de gevolgen van chronische stress
samenwerking met vaste lasten leveranciers, uitgegroeid
op het vermogen om financieel verstandige beslissingen
tot een onmisbaar onderdeel van onze hulpverlening.
te nemen. Een goede integrale aanpak stimuleert inwoners om meer te participeren.
6
Kader uit de Nota Sociaal Domein 2023 - 2026 Dit Beleidsplan schuldhulpverlening is een uitwerking van doelstelling 3 “Inwoners ervaren zo min mogelijk financiële belemmeringen” uit de Nota Sociaal Domein 2023 - 2026. Er is ook een relatie met het Armoedebeleid1 en de doelstelling “Jeugdigen groeien gezond en veilig op en kunnen zich optimaal ontwikkelen” en inwoners hebben een baan of een opleiding die bij hen past. In de Nota Sociaal Domein zijn de volgende doelstellingen opgenomen die (mede) door de uitvoering van schuldhulpverlening worden gerealiseerd: 1.
Inwoners worden zo goed mogelijk geïnformeerd en zoveel mogelijk behoed voor financiële belemmeringen;
2.
Inwoners zijn zo financieel zelfredzaam als mogelijk is;
3.
Inwoners met betalingsachterstanden zijn zo vroeg mogelijk in beeld en krijgen begeleiding aangeboden. Inwoners met financiële belemmeringen ontvangen laagdrempelige praktische ondersteuning.
De volgende indicatoren zijn hiervoor opgenomen: 1.
het aantal succesvolle contacten naar aanleiding van meldingen in een bepaald jaar volgt ten minste het landelijk gemiddelde (18% in 2022);
2.
Van de succesvol uitgestroomde inwoners meldt 75% zich binnen 5 jaar niet opnieuw voor schuldhulpverlening.
1 Document Amstelveen - Beleidsplan Armoedebeleid 2024 e.v. versterken van bestaanszekerheid - iBabs Publieksportaal (bestuurlijkeinformatie.nl)
7
2. Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) De wettelijke taken van gemeenten op het gebied van schuldhulpverlening zijn vastgelegd in de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs 2012). Door deze wet hebben gemeenten de verplichting om inwoners met schulden te helpen. Gemeenten hebben een regierol in het voorkomen en oplossen van (problematische) schulden bij inwoners. Gemeenten kunnen de schuldhulpverlening zelf vormgeven binnen het (brede) kader van de wet.
Schuldhulpverlening richt zich op: •
Een duurzame aanpak van schulden
•
Een oplossing voor schulden
Wanneer is er sprake van problematische schulden?
•
Het vergroten van de zelfredzaamheid van inwoners
In de Faillissementswet wordt het begrip problematische schulden omschreven (art. 284
Sinds 2021 geeft de Wgs gemeenten een wettelijke
lid 1). Er is sprake van problematische schulden
grondslag voor vroegsignalering. Gemeenten ontvangen
als voor een natuurlijke persoon redelijkerwijs is te
signalen over achterstallige betalingen in de vaste
voorzien dat hij niet zal kunnen voortgaan met het
lasten van schuldeisers. Dankzij deze signalen kunnen
betalen van zijn schulden of indien hij in de toestand
gemeenten eerder contact leggen met inwoners en
verkeert dat hij heeft opgehouden te betalen. Dit komt
worden problematische schulden voorkomen. De
voort uit een belangenafweging: op welk moment is
afgelopen jaren is in de schuldhulpverleningswereld het
een schuldsituatie zo problematisch en uitzichtloos,
besef toegenomen dat het wegnemen van chronische
dat van een schuldeiser mag worden verwacht dat hij
stress bij inwoners een randvoorwaarde is om financieel
afstand doet van zijn recht op volledige betaling van
verstandige beslissingen kunnen nemen en dat gedrag
een vordering?2
ook vol te houden.
2 Naar een beter werkende schuldenketen met bijlagen 1 t/m 10 | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl
8
Problematische schulden zijn daarmee sterk
schuldenregelingen is namelijk dat inwoners dan ook
afhankelijk van de inkomsten en uitgaven. Uit de
langer van weinig leefgeld rond moeten komen, wat hun
jurisprudentie komt naar voren dat de hoogte van de
participatie niet ten goede komt.
schuldenlast moet worden afgezet tegen de inkomsten, het vermogen, de huishoudsituatie en de leeftijd,
Volgens de brancheorganisatie NVV4 melden
gezondheid, opleiding en verdiencapaciteit van de
mensen zich gemiddeld met € 38.735 aan schulden
inwoner met schulden.
bij de schuldhulpverlening. Bij particulieren ging het
3
gemiddeld om € 36.201. De gemiddelde schuld van Een schuldensituatie wordt als problematisch gezien
ondernemers is hoger, nl. € 72.244. Het gemiddelde
wanneer een persoon niet in staat is om binnen
aantal schuldeisers bedroeg 13. De top 5 van meest
36 maanden alle opeisbare vorderingen af te betalen.
voorkomende schuldeisers zijn de rijksbelastingdienst,
Deze norm, opgesteld door de Nederlandse Vereniging
zorgverzekeraars, incasso-organisaties, het CJIB en
voor Volkskrediet (NVVK), is een richtlijn waarvan
deurwaarders. Incassobedrijven vertegenwoordigen
afgeweken kan worden op basis van de persoonlijke
een breed scala van schuldeisers, waaronder ook
situatie. Er wordt bijvoorbeeld ook meegewogen
overheidsschuldeisers.
hoeveel schuldeisers er zijn en over welke financiële competenties iemand beschikt.
Amstelveense inwoners die zich in 2023 bij ons aanmeldden hadden gemiddeld € 43.000 schuld bij 11
In Amstelveen is onze insteek dat we zo snel
schuldeisers. Ondernemers hadden gemiddeld € 91.000
mogelijk schuldenrust bieden aan inwoners. We
schuld. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat het
sluiten zoveel mogelijk aan bij het landelijke beleid
gemiddelde inkomen in Amstelveen hoger is en men dus
dat je na 18 maanden aflossen weer je leven op
hogere leningen kan afsluiten.5
moet kunnen pakken. De consequentie van langere
3 KG:207:2023:6 Problematische schuldensituatie en kwijtschelding | Kennisgroepen (belastingdienst.nl) 4 De cijfers - Jaarverslag 2023 5 BRON
9
3. Ontwikkelingen in het werkveld Problematische schulden hebben een grote impact op het leven van mensen en zorgen voor hoge maatschappelijke kosten. Het hebben van problematische schulden kan leiden tot langdurige stress, fysieke en mentale gezondheidsproblemen. Maar ook tot gevoelens van schaamte, eenzaamheid en uitsluiting. De redenen waarom mensen in een situatie van problematische schulden komen, zijn divers en complex. Het kan komen door een laag inkomen, maar ook door (een samenloop van) levensgebeurtenissen, zoals het verlies van werk of een echtscheiding. Ook kan er sprake zijn van andere problematiek, zoals laaggeletterdheid of (psychische) gezondheidsproblemen.
Daar komt bij dat de bestaanszekerheid onder druk staat
Financiële hulpverlening blijkt het leven van hulpvragers
in onze samenleving. Mensen kunnen eerder in financiële
op alle leefgebieden te verbeteren.6 Uit onderzoek
problemen komen door de flexibilisering van de
blijkt dat hulpvragers in het derde jaar van hun
arbeidsmarkt, het grote tekort aan betaalbare huisvesting
schuldenregeling vooral op de thema’s werk en inkomen,
en gestegen zorgkosten. We houden daar rekening
dagbesteding, geestelijke gezondheid, huisvesting en
mee door in het Sociaal loket hulpvragen integraal te
gezinsstabiliteit er significant beter voor stonden dan
benaderen en naar alle leefgebieden te kijken. We zetten
bij de start van het schuldhulpverleningstraject. Uit een
stress-sensitieve hulpverlening in.
maatschappelijke kostenbatenanalyse blijkt dat elke euro die wordt geïnvesteerd in financiële hulpverlening de maatschappij minimaal € 1,40 - € 2,00 oplevert.
6 Meetbare en merkbare waarde van financiële hulpverlening: een nieuw perspectief
10
4. Landelijke beleidsprioriteiten Regeerprogramma Het kabinet gaat de uitkomsten van het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO)7 naar problematische schulden uitwerken tot een integraal pakket aan maatregelen. Voor gemeenten betekent dit dat de kwaliteitseisen voor de schuldhulpverlening worden aangescherpt. Men wil zo de verschillen in bereik en aanbod tussen gemeenten verkleinen.
Beleidsprioriteiten in het regeerprogramma voor gemeenten: 1.
2.
Voor de verbetering van de (gemeentelijke)
1.
schuldhulpverlening bouwt het kabinet voort op de
Bijvoorbeeld met ondersteuning bij beginnende
Basisdienstverlening schuldhulpverlening.
betalingsachterstanden en het strenger reguleren
8
Mensen met (beginnende) problematische schulden komen eerder in beeld en ontvangen een passend
van ‘Buy Now, Pay Later’ constructies. 2.
hulpaanbod. 3.
Schuldenproblematiek bij de bron aanpakken.
De samenwerking tussen publieke en private partijen
De invordering van rekeningen door het rijk bij inwoners beter op elkaar afstemmen.
3.
Verbetering van het stelsel van publieke en private
moet worden versterkt. Hierdoor worden meer
invordering door schulden zoveel mogelijk in een
mensen met geldzorgen sneller geholpen en wordt
vroeg stadium op te lossen. Het kabinet maakt
versnippering van initiatieven tegengegaan.
daarbij steeds een afweging tussen de belangen van mensen met schulden en schuldeisers. De kosten
In hoofdstuk 7 gaan we in op wat dit voor de
voor invordering moeten minder snel oplopen en
schuldhulpverlening in Amstelveen betekent.
schuldeisers moeten intensiever samen gaan werken
Beleidsprioriteiten in het regeerprogramma voor het Rijk
met ketenpartners. 4.
Het kabinet heeft de ambitie om een integraal schuldenoverzicht in te voeren zodat mensen meer
In de begroting 2025 van het ministerie van Sociale Zaken
inzicht in hun financiën krijgen en sneller hulp
en Werkgelegenheid staat dat het kabinet de landelijke
kunnen krijgen bij het oplossen van hun schulden.
wet- en regelgeving als volgt wil verbeteren:
7 Meer informatie hierover staat in bijlage A. 8 Zie voor uitleg basishulpverlening schuldhulpverlening hoofdstuk 7
11
5. Waar staan we nu in Amstelveen? Het Beleidsplan schuldhulpverlening 2021 – 2024 “De toekomst in Balans” heeft een belangrijke impuls gegeven aan de versterking van de schuldhulpverlening. Vooral in de vroegsignalering zijn grote stappen vooruit gezet. We investeren in persoonlijk contact met inwoners met betalingsachterstanden. De vroegsignalering is uitgegroeid tot een wezenlijk onderdeel van onze dienstverlening aan inwoners. We hebben via pilots schuldhulpverlening op maat ontwikkeld voor verschillende doel groepen. Hoe we hiermee verder gaan in de periode 2025 – 2028 is toegelicht in hoofdstuk 7.
ZZp-ers en andere ondernemers
GGZ
Inmiddels is de schuldhulpverlening voor ZZP-ers
Er is een pilot gedaan met een schuldenaanpak voor
en andere ondernemers onderdeel van de reguliere
inwoners met een GGZ-achtergrond. Deze ervaringen zijn
dienstverlening omdat hier structureel vraag naar is.
meegenomen in de Samenwerkingsagenda GGZ, zodat de
Dit heeft mede te maken met ontwikkelingen op de
samenwerking verbreed kan worden.
arbeidsmarkt met een toenemend aantal ZZP-ers.
Jongeren Amstelveen Schuldenvrij
Convenant beschermingsbewindvoerders
De pilot Jongeren Amstelveen Schuldenvrij is in 2023
We hebben ook een convenant met beschermings
gestart en wordt gecontinueerd t/m 2026. Hierbij
bewindvoerders gesloten om beter samen te werken in
begeleidt een jongerenwerker de jongere de overige
de dienstverlening aan cliënten. Een ontwikkeltaak is het
leefgebieden. Het doel is om kwetsbare jongeren bij van
vergroten van de financiële redzaamheid van inwoners
18 tot en met 27 jaar van hun schulden af te helpen en een
die onder bewind gesteld zijn.
toekomstperspectief op te bouwen. Het JAS kijkt integraal naar de leef- en woonsituatie. Waar mogelijk worden jongeren begeleid naar werk, school, dagbesteding. Of ze worden ondersteund in het continueren ervan.
12
Meer inzet saneringskredieten Het gebruik van saneringskredieten is sinds 2021
Het college van B&W heeft daarom een overgangsregeling
verder toegenomen. We hebben een afwegingskader
voor inwoners die een schuldenregeling zijn gestart
ontwikkeld waarbij een schuldregeling in beginsel met
tussen 1 januari 2022 en 1 juli 2023. We verkorten ook
een krediet wordt afgehandeld. Een saneringskrediet is
voor deze groep de regeling. Inwoners en schuldeisers
ook duidelijker voor inwoners. Ze lossen dan 18 maanden
werken op vrijwillige basis mee aan de overgangsregeling.
lang een vast bedrag af bij de Kredietbank Amsterdam.
Als het niet mogelijk is een lopende regeling te verkorten,
De Kredietbank Amsterdam heeft zich aangesloten bij
zetten we in op het vergemakkelijken en verzachten van
het landelijkwaarborgfonds, waardoor borgstellingen
de al lopende schuldenregeling voor de inwoner. Deze
van de gemeente niet meer nodig zijn. De gemeente
overgangsregeling eindigt op 1 juli 2026.
loopt dus geen financieel risico als een inwoner het saneringskrediet niet kan afbetalen.
Overgangsregeling verkorting gemeentelijke schuldenregelingen
We zijn hiermee goed voorbereid op initiatieven van het rijk om kwaliteit en bereik van de gemeentelijke schuldhulpverlening te vergroten.
De standaard looptijd van schuldbemiddelingen en
In bijlage D worden de afzonderlijke actiepunten uit het
saneringskredieten is met ingang van 1 juli 2023 verkort
Beleidsplan 2021-2024 en hoe deze zijn gerealiseerd
van 36 naar 18 maanden. Er is een groep inwoners die
weergegeven.
voor 1 juli 2023 een gemeentelijke schuldenregeling is aangegaan met de oude looptijd van 36 maanden. Deze inwoners zijn later klaar met hun regeling dan de inwoners die sinds 1 juli 2023 zijn gestart.
13
6. Uitvoering schuldhulpverleningstrajecten Doelen van de schuldhulpverlening De schuldhulpverlening heeft als doel problematische schulden zo veel mogelijk te voorkomen en zo vroeg mogelijk te signaleren. Waar problematische schulden toch zijn ontstaan, is het doel om inwoners te ondersteunen met een integraal aanbod op maat. Dit betekent dat de hulpverlening veel meer omvat dan de ‘technische’ ondersteuning bij financiën en schulden. We zetten ook in op hulp bij de overige leefgebieden als dat nodig is. Het beoogde maatschappelijke effect is een duurzame oplossing van de schulden, zodat mensen hun leven weer op de rit krijgen en kunnen deelnemen aan de maatschappij. We voorkomen zoveel mogelijk dat inwoners weer opnieuw problematische schulden ontwikkelen.
Werkwijze: hoe doen we het nu Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat langdurige
Chronische stress beperkt het ‘doenvermogen’ en zorgt
stress het vermogen om verstandige financiële
ervoor dat mensen soms onverstandige keuzes maken.
beslissingen te nemen negatief beïnvloedt. Ons brein gaat onder invloed van langdurige stress in een
Wij zetten daarom stress-sensitieve hulpverlening
overlevingsmodus. Hierdoor zijn mensen alleen bezig met
in, waarbij professionals met specialistische kennis
de primaire behoeften. Er is dan letterlijk geen ruimte
voldoende tijd hebben voor persoonlijk contact met
om na te denken over de lange termijn.
inwoners, zodat zij met empathie hun werk kunnen doen
9
en rust en overzicht kunnen creëren.
14
In de problemen door de scheiding De ex-partner van Mariam (fictieve inwoner) is verhuisd
Er is een plan van aanpak gemaakt in goed overleg
naar het buitenland en heeft haar achtergelaten met
met Mariam. Hierbij waren de professionals van het
schulden. Ze heeft contact opgenomen met de gemeente
sociaal team, team minimaregelingen, het steunpunt
omdat ze met haar opgroeiende kinderen niet rond kan
Toeslagenaffaire en het team schuldhulpverlening
komen van haar parttimebaan. Mariam heeft goed
betrokken. Zo kreeg Mariam ondersteuning en adviezen
overzicht over haar financiën. Ze wist alleen niet dat
die bij haar situatie pasten. Hierdoor heeft ze aan al haar
ze recht heeft op regelingen voor mensen met een laag
betalingsverplichtingen kunnen voldoen. Na anderhalf
inkomen. Hierdoor kan het gezin niet alles betalen.
jaar is het schuldhulpverleningstraject afgerond. Mariam kan nu bouwen aan een toekomst zonder schulden.
Mariam krijgt aanvankelijk begeleiding van het sociaal
De gemeente zal haar met een nazorgtraject zolang
team, maar dat wordt later voortgezet door het
ondersteunen als nodig is.
steunpunt Toeslagenaffaire omdat Mariam zich heeft aangemeld als gedupeerde.
Gespreksvoering In de eerste kennismakingsgesprekken luisteren we naar de inwoner om daarmee vertrouwen te creëren. De medewerkers beschikken over de benodigde kennis en ervaring om hulpverleningsgesprekken te voeren. We geven professionals ruimte voor een persoonlijke invulling die bij hen past, omdat dit het gesprek tussen inwoner en professional ten goede komt. Het ondersteuningsproces in stappen uitgelegd.
Intakegesprek
Stabilisatiefase
Schuldregelen
Schuldenvrij
Nazorg
Binnen 14 dagen
3 tot 6 maanden
4-6 maanden
18 maanden na start regeling
3 tot 6 maanden
In bijlage B wordt nadere uitleg gegeven over de verschillende fasen.
9 Weten is nog geen doen. Een realistisch perspectief op redzaamheid | Rapport | WRR
15
7. Ontwikkelopgave 2025 – 2028 Gemeenten verschillen in toegankelijkheid van de schuldhulpverlening De Wgs is een kaderwet waarin gemeenten de ruimte hebben om binnen de kaders een eigen aanpak te formuleren. Dit betekent dat de toegankelijkheid van de schuldhulpverlening sterk kan verschillen per gemeente. Meerdere landelijke partijen vinden dit onwenselijk, zoals de Nationale Ombudsman en de commissie Sociaal Minimum. Het landelijke plan Basisdienstverlening Schuldhulpverlening is een reactie op deze constateringen en heeft als doel de hulpverlening aan inwoners effectiever te maken.
De Nederlandse Arbeidsinspectie onderzocht10 in 2024
het aantal schuldregelingen. In maart 2024 is dit plan
hoe gemeenten de schuldhulpverlening uitvoeren. De
gelanceerd door het kabinet, de Vereniging van
geconstateerde knelpunten zijn o.a. hoog niet-gebruik
Nederlandse Gemeenten (VNG), de branchevereniging
en uitval. Ook zijn er specifieke problemen bij het helpen
voor financiële hulpverleners NVVK en de vereniging
van ondernemers. De Arbeidsinspectie benadrukt de
van directeuren in het sociaal domein Divosa.
noodzaak van meer aandacht voor begeleiding, nazorg e n effectieve stabilisatiemethoden.
Beoogde oplossing: het plan Basisdienstverlening Schuldhulpverlening
Wij maken gebruik van deze ontwikkeling om onze hulpverlening verder te verbeteren. Voor een groot deel werken we al volgens deze uitgangspunten. Het is in Amstelveen bijvoorbeeld mogelijk om een mondelinge
Het landelijke plan ‘Basisdienstverlening Schuldhulp
aanvraag voor schuldhulpverlening te doen. Voor een
verlening ‘ is een reactie op deze constateringen.
eerste gesprek is het niet vereist documenten mee te
Het plan heeft tot doel de hulpverlening aan inwoners
nemen. Een aantal maatregelen moet ook landelijk nog
effectiever te maken. Dit leidt tot een hulpaanbod dat
uitgewerkt worden.
toegankelijker is en in iedere gemeente bestaat uit minimaal dezelfde elementen. Dit zorgt naar verwachting
In bijlage C geven we weer wat de maatregelen van
voor een verbetering van het bereik en de kwaliteit van
het plan basishulpverlening schuldhulpverlening op
de schuldhulpverlening, waaronder het vergroten van
hoofdlijnen inhouden en in hoeverre Amstelveen hier al mee werkt.
10 Betere schuldhulpverlening nodig voor mensen met schulden | Nieuwsbericht | Nederlandse Arbeidsinspectie
16
Ontwikkelopgaven 2025 – 2028 1. Verkorting trajecten 36 naar 18 maanden:
•
Schuldhulpverleners krijgen regelmatig trainingen
gevolgen voor de begeleiding en coaching.
om begeleidings- en coaching- vaardigheden te
De verkorting van trajecten vraagt om een andere aanpak
versterken en consequent toe te passen.
van de begeleiding en coaching. Dit is nu in ontwikkeling.
•
We onderzoeken ook in hoeverre de huidige
Begeleiden gaat over het aanleren van vaardigheden.
caseloadrichtlijn van 40 cliënten per formatieplaats
Bij coaching zoekt de inwoner hulp bij een vraag waarbij
aansluit bij de geïntensiveerde werkzaamheden.
gedrag een rol speelt. 2. Inhoudelijke doorontwikkeling van de begeleiding De periode waarin de schuldenregeling loopt is een
op basis van het Nibud competentie-model
relatief rustige periode voor de inwoner. Voorheen was
We zijn gestart met het toetsen van de financiële
dit 36 maanden, nu is dat 18 maanden. De looptijd voor
vaardigheden van inwoners met een variant op het Nibud
begeleiden en coachen is hierdoor korter. Inwoners
competentiemodel. Op deze manier kunnen we beter
moeten zich sneller de noodzakelijke vaardigheden,
inschatten welke vaardigheden nog meer ontwikkeld
inzichten en motivatie eigen maken om financieel
kunnen worden en wat de inwoner daarbij nodig heeft.
redzaam te worden. Dat vraagt inzet van de inwoner. Voor
We hebben zo beter onderbouwd wat we uitvragen en
het team schuldhulpverlening betekent dit dat er in korte
waarom. En we doen dat op een uniformere manier.
tijd veel werk verricht moet worden. In drukke periodes is het belangrijk om te borgen dat er voldoende tijd is om de
Het NIBUD heeft een competentiemodel11 ontwikkeld
inwoner te begeleiden en te coachen.
waarin de kennis en vaardigheden zijn beschreven waarover mensen zouden moeten beschikken om goed
Om de kwaliteit te borgen zetten we het volgende in: •
met geld om te kunnen gaan.
We blijven de begeleiding en coaching doorontwikkelen. Hier is een werkgroep binnen het
De competenties zijn:
team voor ingericht. Het onderdeel nazorg krijgt
•
voldoende inkomsten verwerven,
hierbij extra aandacht.
•
financiële zaken organiseren,
•
verantwoord besteden,
•
voorbereid zijn op de toekomst.
11 Nibud-leerdoelen en -competenties | Nibud Zie ook uitleg over het begrip financiële redzaamheid bij het hoofdstuk over preventie
17
Via verschillende toetsmomenten tijdens het
Inzicht in uitval
ondersteuningstraject gaan we na waar het accent van
Het komt voor dat inwoners halverwege het
de begeleiding op moet liggen. We doen nu ervaring op
traject uitvallen. Dat is onwenselijk omdat de
met een vragenlijst die we met de inwoner doorlopen.
schuldenproblematiek nog niet is opgelost. Het is een
De vragenlijst is een bewezen effectief triagehulpmiddel,
algemeen probleem in de schuldhulpverleningssector.
waardoor we eenduidiger informatie verzamelen.
Wij analyseren in welke fases het risico op uitval het
We willen wel behouden dat er een oprecht, inlevend
hoogst is en wat de oorzaken zijn. We kijken ook naar
gesprek met de inwoners wordt gevoerd. De komende
succesfactoren die maken dat mensen het traject wel
beleidsperiode evalueren we of dit instrument voor de
volhouden. Dit biedt input voor verbetering van de
inwoner en voor ons effectief is. Hierbij nemen we ook
begeleiding.
mee of we de mentale weerbaarheid en gezond financieel gedrag optimaal kunnen bevorderen met dit instrument.
Baby op komst! Danny (fictieve inwoner) is 28 jaar en werkt in de horeca. Hij werkt gedeeltelijk in loondienst, daarnaast werkt hij ook als ZZP-er. Van huis uit heeft Danny niet geleerd hoe je goed met geld om kan gaan. Hij was niet voorbereid op de financiële verantwoordelijkheden die je vanaf je 18e hebt. Zo zijn er achterstanden bij de zorgverzekering ontstaan. Danny heeft ook schulden bij vrienden. Zij hebben kosten voor uitstapjes en vakanties voorgeschoten. Hij vindt het een erezaak om zijn vrienden terug te betalen. Hij neemt dan een lening of betaalt de vaste lasten niet. Zo zijn de schulden verder opgelopen. Danny heeft de zich afgelopen jaren zich al een paar keer gemeld bij de gemeente voor schuldhulpverlening, maar kon niet uit de voeten met de voorwaarden. Dat was onder andere omdat er een vriend bij hem inwoont. Hij kan het naar zijn idee niet maken om daar kostgeld aan te vragen. Vooral niet omdat hij bij zijn vriend ook meer dan € 5000 schuld heeft. Dan komt de liefde in Danny’s leven. Hij ontmoet zijn vriendin en al snel is er een baby op komst. Vanwege de baby willen ze graag gaan samenwonen. Danny durft alleen zijn vriendin niet te vertellen dat hij veel schulden heeft. Hij wil haar niet betrekken in het traject of financieel op haar leunen. Danny wil ook financieel bijdragen aan de kosten voor de baby.
Echter: als hij gaat samenwonen heeft dat gevolgen voor het bedrag dat hij mag houden voor levensonderhoud (VTLB, Vrij te laten Bedrag) en voor zijn afloscapaciteit. De wet gaat er namelijk van uit dat je kosten kunt delen als je samenwoont, waardoor je meer geld overhoudt voor het aflossen van de schulden. Desondanks wil Danny toch het samenwonen doorzetten. Na het nodige wikken en wegen is afgesproken om een 100% afbetalingsregeling te treffen voor de schulden die Danny bij formele schuldeisers heeft. Danny lost via de gemeente deze schulden in anderhalf jaar af, zodat het maandelijkse bedrag dat hij aflost behapbaar blijft. Er wordt niets kwijt gescholden. Daarom is het niet nodig om de regels voor VTLB en afloscapaciteit toe te passen. Danny hoeft zich nu niet meer in allerlei bochten te wringen. De schuldeisers krijgen hun vordering 100% terug. De schuld bij zijn vriend betaalt hij terug met zijn ZZP-inkomsten.
18
3. Aansluiting bij VISH (Verwijsindex
Jongeren
Schuldhulpverlening)
De pilot Jongeren Amstelveen Schuldenvrij loopt
Met VISH kunnen deurwaarders toetsen of personen zich
door t/m 2026. De deelnemende jongeren hebben op
in een schuldhulpverleningstraject bevinden. Hierdoor
meerdere leefgebieden problemen. We beogen dat
wordt voorkomen dat schulden onnodig toenemen.
jongeren weer perspectief zien. Zowel jongeren met
VISH is een initiatief van de Koninklijke Bond van
als zonder startkwalificatie kunnen deelnemen aan
Gerechtsdeurwaarders. Alle gerechtsdeurwaarders
het project. Het project wordt in samenwerking met
kantoren zijn aangesloten op VISH. De uitwisseling voldoet
team Jongerenwerk uitgevoerd. Hierbij wordt een
aan de vereisten van de AVG. De implementatie in onze
jongerenwerker ingezet voor de begeleiding op de
digitale systemen wordt in 2025 gerealiseerd.
overige leefgebieden. De begeleiding werkt outreachend, waardoor we deze kwetsbare doelgroep beter bereiken.
4. Aansluiting op Schuldenknooppunt
JAS bereikt overwegend zorgmijdende jongeren die geen
Het Schuldenknooppunt maakt gegevensuitwisseling
vertrouwen (meer) hebben in hulpverleners. Het heeft
tussen schuldhulpverleningmedewerkers en schuldeisers
vaak ontbroken aan een stabiel vangnet in hun jeugd. De
makkelijker en sneller. Door op één standaard manier en
jongerenwerker staat naast de jongeren om vertrouwen
via één kanaal te communiceren verloopt de uitwisseling
op te bouwen en maakt belemmerend gedrag
tussen ketenpartners in de schuldenketen efficiënter.
bespreekbaar. JAS begeleidt waar mogelijk jongeren
De rijksbelastingdienst sluit stapsgewijs aan op het
naar werk, school of dagbesteding. Of jongeren worden
Schuldenknooppunt.
ondersteund in het continueren ervan.
In 2023 zijn we in Amstelveen begonnen met de
GGZ
implementatie van het Schuldenknooppunt. Dit is in de
Er is een pilot gedaan met een schuldenaanpak voor
wacht gezet omdat de voordelen op dat moment niet
inwoners met een GGZ-achtergrond. Deze ervaringen zijn
opwogen tegen de tijdsinvestering en kosten. We volgen
meegenomen in de Samenwerkingsagenda GGZ, zodat de
de ontwikkelingen van het Schuldenknooppunt. Als het
samenwerking verbreed kan worden.
zinvol en betaalbaar blijkt, overwegen we opnieuw om aan te sluiten.
Convenant beschermingsbewindvoerders
5. Schuldhulpverlening voor doelgroepen
Beschermingsbewind is een maatregel die wordt
In de basisdienstverlening schuldhulpverlening is
ingesteld door de rechter. Het wordt gebruikt om mensen
opgenomen dat gemeenten schuldhulpverlening op maat
te beschermen die zelf niet goed beslissingen over
bieden voor jongeren en ondernemers. In het vorige
hun financiën kunnen nemen. Bijvoorbeeld door een
Beleidsplan schuldhulpverlening hebben wij dit voor
psychische of lichamelijke beperking, problematische
ondernemers en jongeren zelf al in gang gezet. Hieronder
schulden, verslaving of dementie. Het aantal inwoners
beschrijven we hoe deze hulpverlening er uit ziet.
met beschermingsbewind is de afgelopen jaren fors
ZZP-ers en andere ondernemers
toegenomen. Dit komt door de toenemende complexiteit van de samenleving, het ingewikkelde inkomens- en
De afgelopen beleidsperiode heeft team
toeslagensysteem en de uitbreiding van de wetgeving
schuldhulpverlening hulp aan deze doelgroep opgezet
voor beschermingsbewind in 2014 met het zogeheten
en de benodigde kennis opgebouwd. De ondersteuning
schuldenbewind.
aan ZZP-ers en andere ondernemers voorziet in een behoefte en vraagt om specifieke vaardigheden. Het heeft veel voordelen om deze expertise in eigen huis te hebben. Dit komt de vindbaarheid van de hulp ten goede. Er is meteen een korte lijn is naar de andere teams in het sociaal domein. Er wordt één formatieplaats voor ingezet, gefinancierd met de CUP-middelen.
19
In het convenant beschermingsbewind werken gemeente
de samenwerking tussen het medisch en sociaal
en beschermingsbewindvoerders samen om:
domein versterkt. De vorming van mentale
1.
De financiële zelfredzaamheid van de inwoners met
gezondheidsnetwerken is hier een voorbeeld
schulden die zij begeleiden te versterken.
van. Verder wordt het ”verkennend gesprek“
Duurzame uitstroom uit beschermingsbewind te
ingevoerd met inwoners die zich aanmelden
verhogen.
voor GGZ- behandelingen. Daarbij wordt ook
2.
toegeleid naar hulp in het sociaal domein, zoals Gemeente en beschermingsbewindvoerders realiseren
schuldhulpverlening. In lijn hiermee bevorderen we
dat door:
een regionale factsheet over schuldhulpverlening,
I.
inclusief afspraken over het actueel houden van de
Gezamenlijk te sturen op duurzame uitstroom van
factsheet.
cliënten met voldoende basisvaardigheden, zodat er minder kans is dat cliënten opnieuw in de schulden II.
2.
De algemene verkorting van schuldenregelingen
komen.
van 36 naar 18 maanden is in het bijzonder voor
Voorkomen dat inwoners onnodig lang onder bewind
deze doelgroep een mooie stap vooruit. We kijken
blijven.
daarom of dit algemene beleid toereikend is, of dat
III. Nazorg van in principe 3 maanden na uitstroom (coaching, vinger aan de pols).
nog extra maatregelen nodig zijn. Waar nodig zetten we de opgedane ervaring met versneld aflossen van
IV. Partijen dragen er zorg voor dat klant alle (minima)
schulden in. Wij zoeken hiervoor de samenwerking
voorzieningen gebruikt waar hij/zij recht op heeft.
met professionals die de begeleiding op de overige leefgebieden verzorgen, zodat de juiste hulp op het
De komende beleidsperiode continueren we het
juiste moment ingezet wordt.
convenant met de beschermingsbewindvoerders en ontwikkelen we de nazorg voor deze doelgroep.
Samenwerking met GGZ versterken
6. Toepassing menselijke maat in de hulpverlening Het is één van de kernthema’s uit de Beleidsnota Sociaal Domein: we willen de menselijke maat leidend laten
Het college heeft in de Samenwerkingsagenda GGZ
zijn in de uitvoering. Het is belangrijk dat inwoners die
2024 – 2026 “Een sociale basis voor mentale gezondheid”
hulp nodig hebben van het Sociaal Domein zich gezien,
tot doel om het maatschappelijk herstel van inwoners
gehoord en geholpen voelen. Vanuit deze ambitie is eind
met een psychische kwetsbaarheid te bevorderen.
vorig jaar het uitvoeringsprogramma de ‘Menselijke Maat’
Er wordt hiervoor een integrale aanpak ingezet. Het
van start gegaan.
speerpunt op het thema schuldhulpverlening is: Het team schuldhulpverlening heeft in dit kader “Inwoners met zowel GGZ-als schuldenproblematiek
praatplaten ontwikkeld met een visuele weergave van
krijgen passende ondersteuning bij het voorkomen en
het schuldhulpverleningsproces. Die gebruiken we in
oplossen van schulden.”
gesprekken met inwoners. Onze uitleg is zo duidelijker. Dit is vooral prettig voor laaggeletterden en inwoners
Vanuit de schuldhulpverlening doen we hiervoor het
die moeilijker informatie opnemen, bijvoorbeeld door
volgende:
chronische stress.
1.
Wij blijven investeren in netwerken van
Hulpverlening is nooit “af” en we blijven inzetten
professionals die inwoners met een psychische
op de toepassing van de menselijke maat in al onze
kwetsbaarheid begeleiden. De GGZ is op regionaal
werkzaamheden. In het bijgevoegde jaarverslag 2023
niveau georganiseerd. Het is voor behandelaren
staat welke praktische acties er al zijn ondernomen.
moeilijk bij te houden hoe het sociaal domein per gemeente georganiseerd is. Via het IZA12 wordt
12 Document amstelveen - Regioplan Amstelland 2023 - iBabs Publieksportaal
20
Cliëntenraad Minima Amstelveen Er is ter voorbereiding van het Beleidsplan input
nieuwe manieren van hulp bij schulden te overwegen
opgehaald bij de Cliëntenraad Minima Amstelveen. De
zoals kwijtschelden en overname van schulden.
belangrijkste uitkomsten waren:
De argumentatie hierbij was dat je zo soms een langdurig
•
Leg inwoners bij de start goed uit welke stappen ze
en duur schuldhulpverleningstraject kan voorkomen.
gaan doorlopen en hoe lang het duurt. Dat geeft
Met hetzelfde budget kunnen dan meer mensen
duidelijkheid.
geholpen worden.
•
•
Inlevingsvermogen en oprechte belangstelling voor de inwoner maken dat inwoners zich gehoord
Dit verzoek heeft het college over genomen. We
voelen.
bieden in individuele gevallen deze vorm van
Overweeg een werkbezoek van de Cliëntenraad aan
maatwerk. We voorkomen hiermee uitval uit
team schuldhulpverlening. Dit werkbezoek heeft in
schuldhulpverleningstrajecten. Het gaat om klein aantal
januari 2025 plaats gevonden. Medewerkers hebben
cliënten waarbij dit nodig is. Het zijn doorgaans kleine
vanuit de praktijk verteld over vroegsignalering,
bedragen die we financieren of voorschieten. Het is een
schuldhulpverlening aan ondernemers en Jongeren
effectieve toevoeging gebleken aan het instrumentarium
Amstelveen Schuldenvrij. De focus lag op hoe de
van de schuldhulpverlening, daarom continueren we dit.
hulpverlening wordt uitgevoerd. Er werd aangegeven dat het verhelderend was en inspirerend om op deze
Relatie schulden en laaggeletterdheid
manier met elkaar in gesprek te zijn.
Schuldhulpverleners hebben regelmatig te maken
Samenwerking met andere teams in het sociaal domein
met inwoners die laaggeletterd zijn. Het begrijpen van informatie en grip krijgen op geldzaken is voor deze groep extra lastig. Moeite met lezen, schrijven en/of
Schulden gaan vaak samen met andere problematiek.
rekenen heeft grote invloed op de snelheid waarmee
Daarom werken we nauw samen met de andere
beginnende schulden uitgroeien tot problematische
vakteams in het sociaal domein. De meest voorkomende
schulden14. Laaggeletterden geven zelf als oorzaken15
hierin zijn de vakteams voor minimaregelingen,
aan dat ze beperkt inzicht in hun administratie hebben
klantmanagers Werk en Inkomen, jeugdhulpverlening,
en dat ze vaker afhankelijk zijn van anderen. Hierdoor
Steunpunt KOT13, sociaal team, urgente woonzaken en
is de kans op misbruik van het vertrouwen groter. We
het Werkplein AA. Inwoners met financiële problemen
toetsen financiële vaardigheden op basis van het Nibud-
bieden we zo passende hulp bij het vinden van werk en
competentiemodel. Bij het onderdeel ”organiseren van
het gebruik van inkomensondersteunende regelingen.
de financiën” kunnen we signaleren of inwoners laag
Bij multiproblematiek kan er een multidisciplinair overleg
geletterd zijn. We verwachten dat we hierdoor in de
worden ingezet om tot een integraal, passend plan van
toekomst laaggeletterdheid nog beter bespreekbaar
aanpak te komen in samenwerking met de inwoner.
kunnen maken. We kunnen inwoners dan gericht
Schuldhulpverleners werken ook mee in het Sociaal loket.
doorverwijzen naar passende ondersteuning zoals het
Opvolging Motie Schuldhulpverlening, nieuwe manieren mogelijk maken
Taalhuis, taalpunten, het Financieel Café en het Sociaal Steunpunt Amstelveen. Het taalgebruik van de website, de folder en de brieven is op B1-niveau. Waar nodig
Op 11 maart 2020 heeft de gemeenteraad de motie
kunnen laaggeletterden terecht bij het Sociaal loket of
“Schuldhulpverlening, nieuwe manieren mogelijk maken”
de hierboven genoemde organisaties voor persoonlijke
aangenomen. Dit was een verzoek aan het college om
uitleg en hulp.
13 Steunpunt Kinder Opvang Toeslagen affaire. Aanvankelijk is dit in 2021 opgericht voor gedupeerde ouders. Sindsdien heeft het rijk de doelgroep uitgebreid met kinderen van gedupeerde ouders en ex-partners. 14 7199-wig-nib-rapport-financieel-kwetsbaar-def.pdf 15 V erkenning van de invloed van laaggeletterdheid op schulden | Stichting Lezen en Schrijven
21
Cliëntervaringsonderzoek
Aandachtspunten
We vinden het belangrijk om inzicht te verkrijgen
60% van de respondenten bleek niet op de hoogte van
in de ervaringen van cliënten met het schuldhulp-
de klachtenregeling. Inmiddels is de vindbaarheid van de
verleningstraject. In 2021 is dit voor het eerst onderzocht
klachtenregeling verbeterd. Meteen op de startpagina
door een extern bureau en begin 2024 is dit onderzoek
van de website staat de mogelijkheid om een klacht in
herhaald. Ook in de komende beleidsperiode zullen we
te dienen vermeld. In de beschikkingen aan de inwoner
om de twee jaar een cliëntervaringsonderzoek laten doen
wordt standaard de mogelijkheid genoemd om een klacht
door een extern bureau.
of compliment in te dienen.
Het cliëntenonderzoek 2024 laat zien dat respondenten
Ten opzichte van 2021 waren inwoners iets minder
over het algemeen zeer positief zijn over de
tevreden over het nakomen van afspraken,
samenwerking met de schuldhulpverlener. Ook over
aandacht voor problemen en uitleg over het traject.
de geboden hulp is men positief. Tweederde geeft aan
We monitoren medewerkers hier nu beter op. We
dat ze door de hulp positiever zijn over de toekomst,
besteden meer aandacht aan een goede overdracht
minder stress hebben en beter weten hoe ze schulden
als de schuldhulpverlener wisselt. Hier is een
kunnen voorkomen. De meest genoemde oorzaken voor
overdrachtsformulier voor ontwikkeld.
schulden zijn verlies van werk, echtscheiding en dalend inkomen van de onderneming. De aanleiding om hulp te
Inwoners krijgen doorgaans voor langere tijd
zoeken was veelal dat men de huur, energierekening of
begeleiding van hun schuldhulpverlener omdat het
zorgverzekering niet meer kon betalen.
schuldhulpverleningstraject inclusief stabilisatie en nazorg circa 2,5 jaar duurt. Personeelswisselingen zijn hierdoor goed merkbaar voor inwoners. Deskundige schuldhulpverleners die zich voor langere tijd verbinden aan de gemeente en voldoende tijd krijgen voor de cliënt zijn daarom onmisbaar. In bijlage C is het volledige cliëntervaringsonderzoek toegevoegd.
22
8. Vroegsignalering van betalingsachterstanden Wij vinden vroegsignalering van schulden van groot belang. Dit is cruciaal om erger te voorkomen. Inwoners wachten namelijk vaak te lang voor ze zich aanmelden voor schuldhulpverlening, bijvoorbeeld omdat ze zich schamen of door een gebrek aan inzicht in hun situatie. Sinds 2021 zijn gemeenten wettelijk verplicht16 om inwoners een gesprek aan te bieden als een schuldeiser een melding doet van een betalingsachterstand. Deze wetswijziging heeft een grote, positieve impuls gegeven aan de vroegsignalering.
Samenwerking met schuldeisers
Zorgverzekering
Vastelastenpartners kunnen zich digitaal aanmelden bij
Wij vinden het belangrijk dat inwoners altijd goede
de gemeente. Zij ontvangen van ons een convenant. Als
toegang tot zorg hebben. Inwoners met problematische
de vastelastenpartner dit heeft ondertekend kunnen zij
schulden hebben vaak te maken met life events die
signalen melden bij ons.
(mede) veroorzaakt worden door gezondheidsproblemen. Bijvoorbeeld het verlies van werk door ziekte. Daarom
Inmiddels zijn er 158 vaste lasten leveranciers die
hebben wij een overeenkomst met het CAK gesloten.
betalingsachterstanden bij ons aanmelden. Hieronder
Hierin hebben wij afgesproken dat we inwoners die
zijn zorgverzekeraars, energie- en water leveranciers,
zijn aangemeld voor de regeling betalingsachterstand
woningcorporatie Eigen Haard en DUWO (campus
zorgpremie ook benaderen. Zorgverzekeraars melden
Uilenstede). Commerciële verhuurders sluiten zich ook
namelijk verzekerden die zes maanden of langer
vaker aan. Dit is een doelgroep schuldeisers die voorheen
hun zorgverzekering niet hebben betaald aan bij
weinig open stond voor vroegsignalering bij de gemeente.
het CAK. Het CAK meldt deze inwoners aan bij de
Kantonrechters eisen steeds vaker van commerciële
gemeente voor vroegsignalering. Dit is dus aanvullend
verhuurders dat ze eerst vroegsignalering inzetten
op de vroegsignalering na twee maanden door de
voordat ze met een deurwaarder naar de rechter stappen
zorgverzekering. Wij gaan door deze samenwerking.
om beslag te mogen leggen op het inkomen.
16 Art 3 lid 1 B Wet gemeentelijke schuldhulpverlening
23
Wanneer gaan we op huisbezoek? We triageren de meldingen op basis van soort
Nadat deze inwoners zijn bezocht wordt door de
vastelastenpartner, de hoogte van de achterstand en op
uitvoerende medewerkers bekeken waar aanvullend
basis van enkelvoudig of meervoudig signaal (match).
huisbezoeken gedaan kunnen worden. Bijvoorbeeld
Daarmee wordt bepaald of wij contact leggen met de
wanneer iemand telefonisch niet bereikt is.
inwoner met een huisbezoek, telefoontje, sms, email of een brief. Huisbezoeken werken het beste, maar vanwege
We besteden extra aandacht aan de doelgroep jongeren
het grote aantal meldingen kunnen we niet bij alle
door zoveel mogelijk het communicatiekanaal af te
meldingen op huisbezoek.
stemmen (sms/whatsapp) en vaker te bellen als het niet lukt om contact te leggen.
We gaan in ieder geval op huisbezoek in de volgende
Dit wordt regelmatig geëvalueerd en bijgesteld.
gevallen: •
Bij een huurachterstand;
•
Bij een betalingsachterstand zorgverzekering hoger dan € 1.000;
•
Als er voor dezelfde inwoner twee verschillende meldingen zijn binnengekomen in dezelfde maand.
•
Naar aanleiding van onze analyse van meldingen, bijvoorbeeld bij inwoners waar in korte tijd meerdere meldingen over binnen komen.
De mens achter de melding Er komt een melding van een verhuurder binnen. Het gaat om een inwoner met een hoge huurachterstand. De inwoner heeft een beschermingsbewindvoerder. Dit kantoor vertelt dat de inwoner niet meewerkend is en geen inkomen ontvangt. Daarom heeft de beschermingsbewindvoerder aan de rechtbank gevraagd om de onderbewindstelling te beëindigen. Vervolgens spreken we de inwoner, ze heet Rosa (fictieve inwoner). Ze is ondernemer maar vanwege gezondheids problemen is ze gestopt met haar bedrijf. Daarna kreeg ze een tijdje een uitkering, maar door miscommunicatie is dit gestopt. Nu heeft ze geen inkomen meer. Volgens onze informatie heeft Rosa HBO-niveau, maar in het gesprek vertelt ze dat ze halverwege de middelbare school is gestopt en daarna nooit meer terug is gegaan naar school. Rosa is murw geworden door het jarenlange gestress over de schulden, waardoor het haar niet meer lukt om zelf actie te ondernemen. Vanwege de hoge betalingsachterstand is haast geboden, want een ontruiming zal niet lang op zich laten wachten. We gaan samen met Rosa naar het Sociaal loket om een uitkering aan te vragen, omdat ze het te spannend vindt om dat alleen te doen. We hebben ook geholpen met het verzamelen van de benodigde informatie voor de aanvraag omdat dit ingewikkeld is voor Rosa. Er zijn verschillende huisbezoeken afgelegd tot alles geregeld was.
Daarna is het schuldhulpverleningstraject gestart. De woningontruiming is voorkomen. Rosa is toegelaten tot de WSNP en zal over een jaar eindelijk schuldenvrij zijn na een aantal zware jaren. Ze heeft ook een nieuwe beschermingsbewindvoerder. Samen komen wij verder om de inwoner zo goed mogelijk te helpen.
24
Kanttekeningen Het effect van vroegsignalering is niet volledig meetbaar.
Wat doet Amstelveen met deze aanbevelingen
Soms melden inwoners zich na verloop van tijd pas en
Wij onderschrijven dat de inzet van kundige medewerkers
vermelden niet dat ze naar aanleiding van ons bezoek
met voldoende tijd voor de inwoner een randvoorwaarde
contact opnemen.
is voor succesvolle vroegsignalering. Wij zetten hiervoor
Onderzoek Nationale Ombudsman
1,5 formatieplaats in.
Deze praktijkervaring komt overeen met het landelijke
We hebben ons sinds 2024 aangesloten bij de benchmark
beeld uit het onderzoek “Hoe eerder, hoe beter -
vroegsignalering schulden van Divosa. Hiermee zullen we
vroegsignalering van schulden door gemeenten” van de
de komende jaren beter kunnen zien hoe de resultaten
Nationale Ombudsman (februari 2024). De Ombudsman
zich verhouden tot die van andere gemeenten.
17
constateert dat vroegsignalering een waardevol instrument is, maar dat niet alle burgers worden bereikt
Een tweede kanttekening is dat wij aan schuldeisers
over wie een signaal is afgegeven. Sommige burgers
alleen mogen doorgeven of de inwoner al een
willen geen hulp van de gemeente vanwege schaamte of
schuldhulpverleningstraject volgt, of de inwoner gebruik
wantrouwen jegens de overheid. Er zijn ook burgers die
wil maken van hulp of dat het signaal niet is opgevolgd.
denken geen hulp nodig te hebben. Gemeenten moeten
Dat komt door de wettelijke beperkingen van de
meer investeren in kennis en kunde over hoe zij het
informatie die wij aan schuldeisers mogen terugkoppelen
beste contact kunnen leggen met de burger, aldus de
over de uitkomsten van de vroegsignalering. Dat is niet
ombudsman.
altijd in het voordeel van de inwoner, want schuldeisers
Aanbevelingen aan gemeenten
willen soms ruimhartiger incassopauzes aanbieden als zij enige achtergrondinformatie krijgen. We lossen dit
•
Maak persoonlijk contact met de burger.
op door een kort adviestraject in te zetten. De inwoner
•
Verzamel data en evalueer de werking van
krijgt hiervoor een Wgs-beschikking. We kunnen dan wel
vroegsignalering.
binnen de wettelijke kaders informatie delen.
• •
Zorg voor kennis en expertise bij medewerkers over contactleggen met inwoners.
De komende jaren blijven wij inzetten op verhoging
Versterk de samenwerking met vastelastenpartners.
van het bereik. Dit doen wij door uit te dragen dat we laagdrempelig zijn, bijvoorbeeld doordat een inwoner bij het eerste gesprek geen papieren mee hoeft te nemen. We blijven investeren in de bekendheid van vroegsignalering en schuldhulpverlening bij ketenpartners in het sociaal domein. We benaderen inwoners op een open manier zonder te oordelen. We houden er rekening mee dat een inwoner zorgen kan hebben die niet meteen in het gesprek naar voren worden gebracht.
17 H oe eerder hoe beter | Nationale ombudsman
25
9. Voorkomen van schulden: preventie Wij zetten in op preventieve activiteiten die de financiële redzaamheid van inwoners bevorderen. Hoe meer we financiële problemen kunnen voorkomen, hoe beter het is. Zowel voor de inwoner als voor de schuldeiser. Het begrip financiële redzaamheid kwam al kort aan bod in het hoofdstuk 7, over de begeleiding tijdens schuldentrajecten. Hieronder volgt nadere uitleg over het begrip financieel redzaam en welke preventie activiteiten wij inzetten om dit doel te behalen.
Wanneer ben je financieel redzaam? Gezond financieel gedrag wordt beïnvloed door een
Het Nibud omschrijft het begrip ‘financiële redzaamheid’
complex samenspel van factoren. Dit omvat persoonlijke
als volgt: Mensen zijn financieel redzaam wanneer zij
omstandigheden en omgevings- en gedragsaspecten.
hun inkomsten en uitgaven in balans houden, nu en in
Gedrag hangt af van persoonlijke kenmerken, zoals
de toekomst. Volgens het Nibud zijn mensen financieel
opleiding, leeftijd, geslacht, ervaring en gewoontes. De
redzaam als zij:
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR)
•
spreekt in dit verband ook over het “doenvermogen” van mensen dat onder druk komt te staan door stress
zelf over de vaardigheden beschikken om de inkomsten en uitgaven in balans te houden, of
•
zich bewust zijn van het feit dat zij iets niet kunnen en
en mentale belasting. Omgevingsfactoren zoals
daarvoor de hulp inschakelen van anderen die dit wel
veranderingen in het huishouden, werk, inkomen en
weten en/of kunnen. Op die manier kunnen zij ook de
levensgebeurtenissen spelen ook een rol. Ook wetgeving,
inkomsten en uitgaven in balans houden.
technologie, infrastructuur en bredere maatschappelijke veranderingen spelen mee in het (kunnen) uitvoeren van gezond financieel gedrag. Denk bijvoorbeeld aan inflatie, digitalisering, de huizenmarkt en pensioenhervormingen.
26
Effecten digitalisering Het belang van preventie neemt toe. Onder andere
Financieel Café: inloopspreekuren Humanitas en Participe
vanwege het internetbankieren. Het Maatschappelijk
De Financiële Cafés spelen een grote rol in het
Overleg Betalingsverkeer (MOB) heeft onderzocht bij
bevorderen van de financiële redzaamheid. Humanitas
welke diensten mensen het vaakst hulp nodig hebben.
en Participe organiseren samen deze wekelijkse
Dat zijn het openen van een bankrekening (2,7 miljoen
inloopspreekuren. Inwoners krijgen gratis ondersteuning
mensen lukt dat niet zelf), het activeren van een bankpas
bij vragen over geld- of administratieve zaken.19 Mensen
(3,1 miljoen) en geld overmaken (3,2 miljoen).18
hoeven geen afspraak te maken. Ook het “face to face”
Vooral de bijna 3,7 miljoen 65+’ers in Nederland hebben
contact is belangrijk voor de laagdrempeligheid. Hierdoor
hulp nodig. Andere groepen zijn mensen zonder internet
is het spreekuur bij uitstek geschikt voor inwoners
(zo’n 200.000 mensen) of mensen die blind, slechtziend
die laaggeletterd zijn of minder digitaal vaardig. Het
of slechthorend zijn. Ook mensen die digigtaal niet
spreekuur wordt ook steeds beter gevonden: ten opzichte
zo vaardig of licht verstandelijk beperkt zijn, hebben
van 2020 weten drie keer zo veel inwoners het Financieel
relatief vaak moeite met hun bankzaken. Bijna een kwart
Café te vinden. We verwijzen vanuit de gemeente veel
van de volwassen Nederlanders kan niet zelfstandig
door. Eén keer per week draait er een schuldhulpverlener
contactleggen met de bank als ze vragen hebben over
mee in het spreekuur. Dit bevordert de samenwerking en
betalen of hun bankrekening.
we continueren dit.
Dit onderzoek onderstreept het belang van voldoende
Thuisadministratie
telefonische en “face to face” informatie en advies.