Bijlage 1 - Ontwerp Omgevingsvisie Ameland
Tekst van het document
Omgevingsvisie Ameland (ontwerp) September 2026 ONTWERP 1 Voorwoord Ameland is een eiland met een eigen karakter. Vier herkenbare dorpen, een buurtschap, een landschap gevormd door water en wind, en een gemeenschap die veel samen regelt. Natuur, kust en cultuurhistorie zijn waarden waar inwoners trots op zijn en waar bezoekers voor naar het eiland komen. Juist omdat Ameland zo’n bijzondere plek is, vraagt de toekomst om zorgvuldige keuzes. De omgevingsvisie laat zien hoe we met onze fysieke leefomgeving willen omgaan: met de dorpen, het landschap, de natuur, de kust, wegen en voorzieningen, maar ook met onderwerpen als bereikbaarheid, wonen, toerisme, duurzaamheid en omgevingskwaliteit. Deze onderwerpen hangen sterk met elkaar samen. Bereikbaarheid beïnvloedt economie en leefbaarheid. Duurzaamheid raakt energie én water. Omgevingskwaliteit en landschap bepalen de identiteit van het eiland. Daarom kijken we in deze visie steeds naar het geheel. Ameland kiest voor continuïteit. Veel is al goed en dat willen we behouden. Waar verbetering nodig is, doen we dat doelgericht en passend bij de schaal en het karakter van het eiland. Zorgvuldig verder betekent voor Ameland: voortbouwen op wat werkt, ruimte geven aan initiatieven die passen, en bijsturen waar dat nodig is. Niet door alles dicht te regelen, maar door helder te zijn over onze waarden en onze koers.
Het vertrekpunt is het Ameland van vandaag: het eiland zoals het nu is en zoals het wordt beleefd door inwoners en bezoekers. De kracht van Ameland zit in wat er al is: het landschap, de dorpen, de gemeenschap en de manier waarop natuur, wonen, werken en recreatie al lange tijd met elkaar samenhangen. Vanuit die bestaande kwaliteiten kijkt deze omgevingsvisie vooruit: hoe kan Ameland zich, met behoud van zijn karakter, zorgvuldig verder ontwikkelen? ONTWERP 2 Leeswijzer Deze omgevingsvisie is bedoeld voor inwoners, ondernemers, organisaties, bezoekers van het eiland en overheden. U kunt het document van begin tot eind lezen, maar u kunt ook gericht een onderdeel opzoeken. Hieronder staat hoe de visie is opgebouwd. De omgevingsvisie bestaat uit twee delen: Deel A: Onze waarden en uitgangspunten. Dit gaat over een karakterschets van Ameland, waarom we een omgevingsvisie maken en wat andere overheden al hebben bepaald. Deel B: Onze koers. Dit is de kern van de visie met het beleid dat er al is, waar we willen aanscherpen en hoe we de visie gaan gebruiken. Deel A: Onze waarden en uitgangspunten Hoofdstuk 1 Dit is Ameland In dit hoofdstuk staat de karakterschets van Ameland: de kwaliteiten van het eiland, de dorpen en het landschap, en wat Ameland herkenbaar maakt. Dit is het vertrekpunt voor de hele visie.
Hoofdstuk 2 Waarom een omgevingsvisie? Hier leggen we uit waarom de gemeente deze omgevingsvisie maakt, hoe dit past binnen de Omgevingswet en hoe we voortbouwen op de Structuurvisie Ameland (2010) en ander bestaand beleid. Hoofdstuk 3 Verbonden met beleid op hogere schaalniveaus In dit hoofdstuk plaatsen we de omgevingsvisie van Ameland in het bredere beleidskader van Rijk, provincie en regio. Op sommige onderwerpen heeft de gemeente veel invloed, op andere is de ruimte beperkt of ligt de verantwoordelijkheid grotendeels bij andere overheden. Dit hoofdstuk vormt daarmee het realistische vertrekpunt voor de koers die in hoofdstuk 4 wordt uitgewerkt: de ambities en keuzes van Ameland binnen de bestaande kaders. Deel B: Onze koers Hoofdstuk 4 De koers van Ameland: visie per thema In dit hoofdstuk staat de kern van de omgevingsvisie: de koers van Ameland voor de komende jaren. We werken die koers uit in zes samenhangende thema’s. Per thema hanteren we steeds dezelfde opbouw: • Wat er speelt: de belangrijkste ontwikkelingen, knelpunten en afwegingen. • Hoofdlijn & ambitie: wat Ameland in dit thema essentieel vindt, wil vasthouden en waar we naartoe willen. • Uitwerking: een uitwerking van de hoofdlijn en ambitie. • Wat we doen: hoe we hiermee verder gaan. In dit hoofdstuk is per thema ook een kaart die de visie illustreert.
Bij het thema Landschap en natuur is daarnaast ook een kaart die de huidige grenzen van Natura 2000 en Natuurnetwerk Nederland aangeeft. Ook is er aan het eind van het hoofdstuk voor elk van de 4 dorpen een aparte kaart, waarin alle thema’s samenkomen. Hoofdstuk 5 Van visie naar doen In dit hoofdstuk vertalen we de visie naar een uitvoeringsaanpak. ONTWERP 3 Inhoud Voorwoord.................................................................................................... 1 Leeswijzer .................................................................................................... 2 Deel A: Onze waarden en uitgangspunten ............................................. 2 Deel B: Onze koers ................................................................................. 2 1. Dit is Ameland .......................................................................................... 5 2. Waarom een Omgevingsvisie? ................................................................ 7 2.1 We bouwen voort op wat er al is ....................................................... 7 2.2 Waarom dan nu een omgevingsvisie? .............................................. 7 2.3 We gebruiken de visie om richting te geven aan samenwerking ...... 7 2.4 Visie, plan, programma en beleid...................................................... 8 3.
Verbonden met beleid op hogere schaalniveaus .................................... 9 3.1 Nationaal kader: richtinggevend voor water, natuur en ruimte ......... 9 3.2 Provinciaal kader: randvoorwaarden en kwaliteitsprincipes ........... 10 3.3 Regionaal ‘kader’: gezamenlijke opgaven, gedeelde verantwoordelijkheden .......................................................................... 10 4. De koers van Ameland: visie per thema ................................................ 13 4.1 Inleiding ........................................................................................... 13 4.2 Thema 1 BEREIKBAARHEID EN INFRASTRUCTUUR ................. 14 4.3 Thema 2 WONEN EN LEEFBAARHEID ......................................... 19 4.4 Thema 3 DUURZAAMHEID: energie, water en klimaat.................. 23 4.5 Thema 4 ECONOMIE EN TOERISME ............................................ 29 4.6 Thema 5 OMGEVINGSKWALITEIT ................................................ 33 4.7 Thema 6 LANDSCHAP EN NATUUR ............................................. 37 4.8 Tot slot ............................................................................................. 42 5. Van visie naar doen ............................................................................... 47 5.1 Rolverdeling .....................................................................................
47 5.2 Betrekken van de samenleving ........................................................ 47 5.3 Tempo van de uitvoering .................................................................. 47 5.4 Tot slot: een adaptieve uitvoeringsstrategie ..................................... 47 Bijlage 1: uitvoering .................................................................................... 48 Doorwerking in het omgevingsplan ........................................................ 48 Beleid en projecten ................................................................................ 48 Onderzoek, stimulans en communicatie ................................................ 49 Lobby ..................................................................................................... 49 ONTWERP 4 Deel A Onze waarden en uitgangspunten ONTWERP 5 1. Dit is Ameland Ameland is een veelzijdig eiland met sterke natuurwaarden, een rijk landschap, herkenbare dorpen en een hechte gemeenschap. Dit zijn de kwaliteiten waar bewoners trots op zijn en waar bezoekers zich door aangetrokken voelen. Samen vormen zij de basis van het eiland: dat wat Ameland maakt tot wat het is. Het eiland is gevormd door water, wind en tijd. Zand en zee hebben Ameland opgebouwd, verschoven en opnieuw laten ontstaan.
Die dynamiek is nog altijd zichtbaar in het landschap: in de duinen die het eiland beschermen, in het wad dat meerdere keren per dag verandert onder invloed van eb en vloed, en in de openheid van polders en kwelders. Het landschap van Ameland beweegt al eeuwenlang mee met de natuur. Op deze natuurlijke ondergrond vestigden zich mensen. Eerst op de hogere delen van het eiland, later in herkenbare dorpen langs de binnenduinrand. Hollum, Ballum, Nes en Buren liggen compact in het landschap en vormen samen het hart van het eilandleven. Elk dorp heeft een eigen sfeer en geschiedenis, maar de schaal, het tempo en de verbondenheid zijn overal herkenbaar. Bebouwing, erven en wegen zijn afgestemd op het landschap en het leven met de zee. Historische structuren zijn nog altijd zichtbaar en geven de dorpen hun karakter. Naast de vier dorpen kent Ameland ook de Kooiplaats: een kleinschalig buurtschap met een bijzondere ligging en cultuurhistorische waarde. Het eilandgevoel is één van de sterkste waarden van Ameland. Het ontstaat door de afstand tot het vasteland, de rust en de ruimte, maar ook door de manier waarop mensen hier met elkaar omgaan. De gemeenschap is hecht en veerkrachtig. Mensen kennen elkaar, organiseren veel samen en nemen verantwoordelijkheid voor hun omgeving. Tradities, dialect, verhalen en lokale gebruiken verbinden generaties met elkaar.
Van jutten tot de geschiedenis van de Cammingha’s, van het verdwenen dorp Sier tot de walvisvaart: het verleden is zichtbaar en werkt door in het dagelijks leven. Wonen op Ameland is nauw verbonden met werken en leven op het eiland. De woningvoorraad is gevarieerd en passend bij de dorpen en het landschap. Veel woningen zijn al generaties lang in gebruik en maken deel uit van families en netwerken. Dat zorgt voor continuïteit en een sterk sociaal fundament. Voorzieningen, verenigingen en ontmoetingsplekken spelen een belangrijke rol in het dagelijks leven en dragen bij aan de leefbaarheid van de dorpen. Toerisme is al lange tijd verweven met het leven op Ameland. Het draagt bij aan de economie, de voorzieningen en het levendige karakter van het eiland. Bezoekers komen vooral voor de zee en het strand, het landschap, de natuur en de sfeer van het eiland. Veel mensen keren jaarlijks terug, juist omdat Ameland herkenbaar en overzichtelijk blijft. De toeristische structuur is breed en veelzijdig, met campings/recreatieparken, recreatiewoningen, hotels en groepsaccommodaties, verspreid over het eiland en met concentraties aan de noordzijde van de dorpen. Daarnaast biedt Ameland een rijk aanbod aan recreatie, cultuur en evenementen: van wandelen, fietsen en strandrecreatie, tot musea, sportevenementen en de Kunstmaand.
Het toeristisch aanbod is grotendeels verbonden met het landschap en het buitengebied en maakt het eiland toegankelijk op een manier die past bij de schaal en het karakter. De economie van Ameland bestaat uit meer dan toerisme. Ook horeca, recreatie, landbouw, dienstverlening, bouw, techniek, zorg en transport zijn belangrijk voor het dagelijks functioneren van het eiland. De landbouw speelt hierin een bijzondere rol. Al langere tijd draagt zij bij aan het landschap en het open karakter van de polders. De landbouw is overwegend extensief en divers en vormt samen met natuur en recreatie een werklandschap waarin functies elkaar raken. De bereikbaarheid vormt de levensader van Ameland. De veerverbinding met het vasteland maakt het eiland bereikbaar voor bewoners, bezoekers en goederen en is essentieel voor het functioneren van de samenleving en de economie. De haven van Nes is de toegangspoort tot het eiland. De overtocht is meer dan vervoer alleen: zij markeert de overgang van de wal naar het eiland en is onderdeel van de beleving en identiteit van Ameland. Op het eiland zelf nodigen fietspaden, dorpen en landschappen uit tot verplaatsen in een rustig tempo. Bereikbaarheid is daarmee niet alleen functioneel, maar ook onderdeel van het eilandgevoel. ONTWERP 6 De natuur op en rond Ameland is van grote waarde.
Het eiland ligt midden in het Waddengebied, een voortdurend veranderend landschap. De Waddenzee wordt beschouwd als een gebied van uitzonderlijke universele waarde en is als zodanig vastgesteld als UNESCO Werelderfgoed. Duinen, kwelders, bossen, polders en zee vormen samen een rijk geheel waarin natuur, landbouw, recreatie en cultuur elkaar raken. Grote delen van het eiland maken deel uit van Natura 2000 en het Natuurnetwerk Nederland. Tegelijk is het landschap ook een werklandschap, waarin landbouw al eeuwenlang een rol speelt en bijdraagt aan het open en groene karakter van het eiland. Daarnaast geven cultuurhistorische elementen, recreatief medegebruik en functies zoals waterberging en natuurinclusieve landbouw het landschap mede vorm. Onder het zichtbare landschap ligt een minder zichtbare, maar onmisbare basis. Duinen en dijken beschermen het eiland tegen het water. Drinkwater wordt gewonnen in de duinen, afvalwater wordt zorgvuldig afgevoerd en gezuiverd. Energie- en dataverbindingen lopen door de grond op het eiland en onder de Waddenzee. Deze infrastructuur is essentieel voor veiligheid en leefbaarheid en is door de jaren heen met zorg ingericht en onderhouden. Alles bij elkaar wordt Ameland gevormd door het landschap, de natuur, de dorpen, de gemeenschap, het erfgoed, de economie en het eilandgevoel. Deze waarden zijn sterk en waardevol.
Daarom kiest Ameland voor versterken van wat er al is. Niet door het eiland opnieuw uit te vinden, maar door voort te bouwen op wat goed is, en alleen daar bij te sturen waar dat nodig is. ONTWERP 7 2. Waarom een Omgevingsvisie? Deze omgevingsvisie gaat niet over het opnieuw uitvinden van het eiland. Ze gaat over zorgvuldig verder: voortbouwen op wat goed is, behouden wat waardevol is, bijsturen waar dat nodig is en ruimte laten voor initiatieven die passen bij het karakter van Ameland. 2.1 We bouwen voort op wat er al is Ameland begint niet vanaf nul. In 2010 stelde de gemeente de Structuurvisie Ameland vast. Deze visie gaf richting aan de ontwikkeling van het eiland voor de daaropvolgende jaren en bracht wonen, werken, toerisme, recreatie, landschap en ruimtelijke kwaliteit in samenhang in beeld. De structuurvisie fungeerde als kader voor de gemeentelijke organisatie en voor andere partijen op het eiland, zoals bewoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Veel van die basis is nog steeds herkenbaar. Ameland is in de afgelopen jaren geleidelijk veranderd en meegegaan met maatschappelijke ontwikkelingen, maar heeft daarbij vastgehouden aan de kwaliteiten die het eiland maken tot wat het is. Die continuïteit is een kracht en vormt het vertrekpunt voor deze omgevingsvisie. De nadruk ligt daarbij op behoud, zorgvuldigheid en samenhang.
2.2 Waarom dan nu een omgevingsvisie? Met de Omgevingswet werkt de gemeente met nieuwe instrumenten. De omgevingsvisie is daarin het document waarin de gemeente haar koers voor de fysieke leefomgeving vastlegt. Het gaat om de vraag wat we belangrijk vinden, waar ruimte is voor ontwikkeling en waar grenzen nodig zijn om waarden te beschermen. De fysieke leefomgeving omvat alles wat we buiten zien, gebruiken en beleven: dorpen en gebouwen, wegen en paden, duinen en dijken, natuur en landschap, maar ook omgevingskwaliteit, gezondheid, veiligheid en duurzaamheid. De omgevingsvisie helpt om deze onderwerpen niet los van elkaar te bekijken, maar in samenhang. Er komt een herkenbaar beeld naar voren: op Ameland gaat veel goed en er is veel om trots op te zijn. Tegelijkertijd gaat de wereld niet aan het eiland voorbij. Ontwikkelingen zoals vergrijzing, druk op de woningmarkt, klimaatverandering en waterveiligheid, de energietransitie, de afhankelijkheid van toerisme en veranderingen in landbouw en natuurbeheer vragen op onderdelen om keuzes. Deze omgevingsvisie biedt daarvoor een kader. Niet door alles vast te leggen of te willen sturen, maar door richting te geven. Zorgvuldig verder betekent: vasthouden aan wat werkt, verbeteren waar dat nodig is en ruimte laten voor ontwikkelingen die passen bij het eiland. De omgevingsvisie is een strategisch kader.
Zij laat zien hoe Ameland wil omgaan met bescherming, gebruik en beperkte ontwikkeling van de fysieke leefomgeving, met oog voor de balans tussen natuur, economie en toerisme, leefbaarheid, gezondheid en cultuurhistorie. Niet alles kan overal, zeker niet op een eiland waar de ruimte schaars is en de natuur kwetsbaar. Tegelijkertijd laat de visie ruimte voor maatwerk en voor bestaande beleidslijnen die goed functioneren. Waar beleid stevig staat en goed werkt, is vooral sprake van vasthouden en consequent uitvoeren. De omgevingsvisie vormt het fundament voor verdere uitwerking in programma’s, het omgevingsplan en andere beleidsinstrumenten. 2.3 We gebruiken de visie om richting te geven aan samenwerking De omgevingsvisie laat zien welke koers Ameland vaart, maar biedt bewust ruimte voor initiatieven uit de samenleving. Ideeën van inwoners, ondernemers en organisaties die passen binnen de waarden en richting van het eiland krijgen ruimte en worden waar mogelijk ondersteund. Daarbij staat kwaliteit boven kwantiteit. De uitvoering van deze visie is geen taak van de gemeente alleen. Dat gebeurt in samenwerking: met de gemeenschap, andere overheden, terreinbeheerders en maatschappelijke partners. Zo blijft Ameland een ONTWERP 8 eiland dat zich zorgvuldig en in eigen tempo ontwikkelt vanuit zijn eigen kracht.
2.4 Visie, plan, programma en beleid Ameland heeft veel beleid binnen de fysieke leefomgeving al goed op orde. Daarom brengt deze visie vooral dat beleid samen. Dat betekent dat in het vervolg van deze visie regelmatig naar dat bestaande beleid verwezen wordt. In principe blijft dat beleid van kracht. In de toekomst kan dat anders zijn. Het is goed mogelijk dat wanneer we beleid willen vernieuwen, we tot de conclusie komen dat het goed in de omgevingsvisie opgenomen kan worden. In dat geval kan de omgevingsvisie aangepast worden en het bestaande beleid ingetrokken. In sommige andere gevallen kan het zijn dat de visie de basis vormt, maar er uitwerking nodig is. Dan is er aanvullend beleid nodig. Onder de Omgevingswet kan dat in een programma; soms is dat verplicht. Een programma is in feite een beleidsstuk, waarin de doelen uit deze omgevingsvisie concreter en specifieker worden. Bij vernieuwingen van beleid maken we steeds de afweging in hoeverre losstaand beleid/programma nodig is, of dat (een aanpassing van) de omgevingsvisie voldoende is. Uiteraard is er onder de Omgevingswet ook het Omgevingsplan, dat veel concrete regels bevat en in plaats kwam van de bestemmingsplannen. Daarmee is het voor een belangrijk deel ook de uitwerking van deze omgevingsvisie. Het omgevingsplan werkt, ook technisch, anders dan de bestemmingsplannen.
De komende jaren wordt daarom gewerkt aan het omzetten van de bestemmingsplannen naar het omgevingsplan. ONTWERP 9 3. Verbonden met beleid op hogere schaalniveaus De karakterschets van Ameland, zoals beschreven in hoofdstuk 1 en 2, vormt het vertrekpunt voor deze omgevingsvisie. Op basis van deze karakterschets zijn de waarden en kwaliteiten van het eiland uitgewerkt door middel van zes thema’s: bereikbaarheid en infrastructuur, wonen en leefbaarheid, duurzaamheid: energie, water en klimaat, economie en toerisme, omgevingskwaliteit, en landschap en natuur. Per thema wordt beschreven wat er speelt, welke kwaliteiten bepalend zijn en waar de kern van het beleid ligt. Zo ontstaat per thema een hoofdlijn die laat zien wat Ameland belangrijk vindt en waar het accent ligt. Niet elk thema vraagt om verandering. Op veel onderdelen is het beleid van de gemeente Ameland stevig, consistent en effectief gebleken. Daar gaat het vooral om koers vasthouden en zorgvuldig uitvoeren. Waar ontwikkelingen, opgaven vanuit hogere overheden of veranderende omstandigheden daarom vragen, worden accenten gelegd of worden keuzes verkend. De omgevingsvisie van Ameland staat niet op zichzelf. Keuzes voor de fysieke leefomgeving worden ook bepaald door beleid en regelgeving op nationaal en provinciaal niveau. Dat betekent dat niet overal dezelfde speelruimte bestaat.
Op sommige onderwerpen heeft de gemeente duidelijke invloed, op andere onderwerpen is de ruimte beperkt of ligt de verantwoordelijkheid grotendeels elders. Voor Ameland is het van belang om deze kaders expliciet te betrekken bij de visie. Niet om het eiland te laten sturen door externe agenda’s, maar om realistische, uitvoerbare keuzes te maken. De omgevingsvisie laat zien welke ruimte er is binnen het beleid van hogere overheden en hoe Ameland die ruimte gebruikt voor eigen keuzes. 3.1 Nationaal kader: richtinggevend voor water, natuur en ruimte Op nationaal niveau zijn met name de (ontwerp-)Nota Ruimte, de beleidskaders en beheerplannen voor de natuur en het Nationaal Waterprogramma bepalend voor de ruimte die Ameland heeft om keuzes te maken. In de (ontwerp-)Nota Ruimte (NOVI) schetst het Rijk de langetermijnvisie op de ruimtelijke inrichting van Nederland richting 2030 en 2050, met een doorkijk naar 2100. Voor de Waddeneilanden ligt de nadruk op waterveiligheid, klimaatadaptatie, zorgvuldig ruimtegebruik en het versterken van natuurlijke systemen. Grote wateren, zoals de Waddenzee en de Noordzee, spelen hierin een sleutelrol. Voor Ameland betekent dit dat terughoudendheid geboden is bij nieuwe bebouwing in kwetsbare gebieden en dat ruimte moet blijven bestaan voor natuurlijke dynamiek, waterveiligheid en toekomstige aanpassingen aan klimaatverandering.
Waar mogelijk geldt: binnendijks wat binnendijks kan. In de Programmatische Aanpak Grote Wateren geef het Rijk concreter aan hoe ze samen met andere partijen werkt aan toekomstbestendige grote wateren waar goede ecologische waterkwaliteit en hoogwaardige natuur goed samengaan met een krachtige economie. Het Beleidskader Natuur Waddenzee beschrijft op hoofdlijnen hoe de natuurwaarden van de Waddenzee beschermd en versterkt moeten worden binnen het bredere gebruik van het gebied. Het kader concretiseert nationale en internationale verplichtingen en geeft richting over beleidskeuzes over vergunningverlening, beheer en ontwikkeling. In de Natura 2000-beheerplannen is vastgelegd hoe beschermde natuurgebieden worden beheerd om Europese natuurdoelen uit de Vogel- en Habitatrichtlijn te behouden of te herstellen. Ze geven aan welke maatregelen nodig zijn en welk gebruik wel of niet is toegestaan, en vormen daarmee een belangrijk juridisch toetsingskader. Dit zorgt ervoor dat ruimtelijke ontwikkelingen, recreatie en beheeractiviteiten op Ameland verplicht moeten aansluiten bij deze natuurdoelen. De Waddenzee is één van de Natura 2000-gebieden. Daarnaast is ze sinds 2009 aangewezen als UNESCO werelderfgoed. Dat is vanwege de ONTWERP 10 ‘uitzonderlijke universele waarde’, die blijkt uit de unieke geologie en ecologie. Werelderfgoed is opgenomen in de Omgevingswet.
Dat heeft tot gevolg dat activiteiten die invloed kunnen uitoefenen op het werelderfgoed verantwoord moeten worden. Het gaat niet alleen om activiteiten in het werelderfgoed zelf, maar om alle activiteiten die invloed kunnen hebben. Dat is vaak dichtbij het erfgoed, maar kan ook verder weg zijn. Het Nationaal Waterprogramma is de uitwerking van de NOVI en kent op zijn beurt twee uitvoeringsprogramma’s. Het Programma Noordzee bepaalt wat er op de Noordzee waar mogelijk is. Het Deltaprogramma is het uitvoeringsprogramma dat zich richt op waterveiligheid, zoetwatervoorziening en klimaatbestendigheid. Voor het Waddengebied is een voorkeursstrategie opgesteld waarin duinen, kwelders, wadplaten en de Waddeneilanden zelf een beschermende en dragende rol vervullen. Deze natuurlijke systemen maken het mogelijk dat op de eilanden veilig gewoond en gewerkt kan worden, nu en in de toekomst. Voor Ameland betekent dit dat de lange termijn van water en bodem richtinggevend is bij ruimtelijke keuzes, ook wanneer dat beperkingen oplegt aan ontwikkeling. 3.2 Provinciaal kader: randvoorwaarden en kwaliteitsprincipes Op provinciaal niveau bepalen de actuele Omgevingsvisie Fryslân en de Omgevingsverordening Fryslân de belangrijkste randvoorwaarden voor gemeentelijk beleid, samen met de omgevingsvisie van Wetterskip Fryslân.
Deze kaders werken door in gemeentelijke plannen en projecten en hebben daarmee invloed op de keuzes die Ameland kan maken, onder andere op het gebied van natuur, landschap, cultuurhistorie, waterveiligheid, energie en zorgvuldig ruimtegebruik. De provinciale visie gaat uit van het versterken van bestaande kwaliteiten en het zorgvuldig omgaan met ruimte. Ontwikkelingen zijn mogelijk, maar alleen wanneer zij passen binnen de draagkracht van landschap en omgeving. Voor Ameland betekent dit dat behoud, kwaliteit en inpassing vaak leidend zijn en dat niet iedere ontwikkeling overal wenselijk of mogelijk is. In de provinciale omgevingsvisie wordt daarnaast ruimte geboden voor innovatieve ontwikkelingen, zoals het verkennen van een mogelijke dronecorridor boven het Waddengebied. Drones kunnen in de toekomst immers een rol spelen bij onder andere medische logistiek en andere vormen van transport. Een blijvend inhoudelijk referentiekader vormt ook ‘Grutsk op ’e Romte’, waarin de landschappelijke en cultuurhistorische kernkwaliteiten van Fryslân zijn beschreven. Voor het Waddengebied en Ameland gaat het onder meer om de losse ligging van de eilanden, de samenhang met de Friese kust, het open polderlandschap, de binnenduinrand, het dijkensysteem, het maritieme erfgoed en de rust en leegte van strand en wad.
Deze kwaliteiten vormen een duidelijke randvoorwaarde voor ruimtelijke keuzes op het eiland. Ook Wetterskip Fryslân heeft een omgevingsvisie, een zogenoemde “Blauwe Omgevingsvisie” (BOVI). De visie is in samenwerking met de provincie opgesteld en draagt de titel "Fryslân Klimaatbestendig 2050+". Het is een strategisch beleidsdocument dat richting geeft aan een klimaatbestendige inrichting van Fryslân. Hierin zijn water en bodem sturend voor ruimtelijke ontwikkelingen. Het vormt de langetermijnvisie op waterbeheer en klimaatadaptatie voor Fryslân en het Groninger Westerkwartier. 3.3 Regionaal ‘kader’: gezamenlijke opgaven, gedeelde verantwoordelijkheden Naast nationaal en provinciaal beleid is ook de regionale samenwerking van belang. Omdat de gemeente Ameland hier zelf voor gekozen heeft, is het geen opgelegd kader. Maar uiteraard geeft het wel richting. Het Rijk, de provincies Fryslân en Noord-Holland en de vijf eilandgemeenten werken samen aan het versterken van de brede welvaart op de eilanden. Aanleiding is het besef dat de eilanden aantrekkelijk zijn, maar ook kwetsbaar, en dat balans nodig is tussen wonen, werken, toerisme en natuur. De samenwerking richt zich op vijf programmalijnen: Goed Wonen & Leven, Toekomstbestendig Ondernemen & Ontwikkelen, Optimaal Bereikbaar & Verbonden, Duurzame Energie en Circulaire Economie.
Deze thema’s sluiten nauw aan bij de hoofdthema’s van deze omgevingsvisie. ONTWERP 11 Het rijk, regio en de eilanden werken samen aan gerichte investeringen in leefbaarheid, bereikbaarheid en economische veerkracht. Voor Ameland biedt deze samenwerking daarmee een passend samenwerkings- en uitvoeringskader. De projecten versterken het eiland, zonder dat zij leiden tot grootschalige of ingrijpende veranderingen. Dat past bij de Amelander keuze voor continuïteit en het behouden van de huidige koers. ONTWERP 12 Deel B Onze koers ONTWERP 13 4. De koers van Ameland: visie per thema Koesteren wat ons sterk maakt, bouwen aan wat nodig is Ameland blijft een leefbaar, herkenbaar en toekomstbestendig eiland door zijn unieke kwaliteiten te koesteren en zorgvuldig ruimte te geven aan wonen, werken, natuur en ontwikkeling. 4.1 Inleiding Ameland staat voor een toekomst waarin de kwaliteiten van het eiland behouden blijven én waarin we zorgvuldig inspelen op nieuwe ontwikkelingen. In de vorige hoofdstukken is beschreven hoe Ameland er vandaag voor staat. Dat vormt het fundament voor de keuzes die we in dit visiehoofdstuk maken. De hoofdlijnen per thema vormen de schakel tussen die analyse en onze koers voor de toekomst.
Ze vatten samen waar het in essentie om draait binnen elk thema en maken duidelijk welke kwaliteiten we willen behouden, welke opgaven urgent zijn en waar de ruimte ligt voor ontwikkeling. Zo formuleren we onze ambities en hoe we daar aan werken. De zes thema’s in dit hoofdstuk geven richting aan de ruimtelijke en maatschappelijke ontwikkeling van Ameland: 1. Bereikbaarheid en infrastructuur 2. Wonen en leefbaarheid 3. Duurzaamheid: energie, water en klimaat 4. Economie en toerisme 5. Omgevingskwaliteit 6. Landschap en natuur Samen vormen zij het kompas voor de keuzes die we de komende jaren maken. De visie is realistisch en behoudend waar dat nodig is, maar biedt ook ruimte voor gerichte verbeteringen en vernieuwing. Steeds staat centraal wat Ameland Ameland maakt: een leefbaar, herkenbaar en toekomstbestendig eiland, gedragen door sterke dorpen, een uniek landschap en een hechte gemeenschap. ONTWERP 14 4.2 Thema 1 BEREIKBAARHEID EN INFRASTRUCTUUR Wat er speelt Ameland draait op de veerverbinding met de wal. Onze samenleving en economie zijn volledig afhankelijk van de capaciteit en betrouwbaarheid van de veerdienst. De verbinding is essentieel voor wonen, werken, zorg, onderwijs en toerisme. Bereikbaarheid is daarom op Ameland geen “gewoon” thema. Het is randvoorwaardelijk: zonder bereikbaarheid kan het eiland niet functioneren.
De regie voor deze verbinding ligt echter bij andere partijen. Dat maakt het thema extra actueel en complex. De veerdienst is afhankelijk van concessie-afspraken, de rederij, de havens en vooral de bevaarbaarheid van de vaargeul. Het dichtslibben daarvan vormt een structureel risico. In het MIRT-traject en bijbehorende onderzoeken (zoals rond Holwerd en mogelijke alternatieven) worden scenario’s verkend die gevolgen kunnen hebben voor de vervoersketen. De vervoersketen De kwaliteit van bereikbaarheid wordt bepaald door de hele keten: parkeren op de wal, aansluiten op OV, logistiek en bagage, fietsparkeren en aansluitingen op het eiland. Juist op die overstappunten ontstaan knelpunten, zoals parkeren en piekdrukte bij de veerdam (Nes), fietsparkeren en aansluiting van busdiensten op de sneldienst en tussen de dorpen. Auto’s Auto’s nemen ruimte in en beïnvloeden de beleving van rust en ruimte. Dat is versterkt doordat het aantal bezoekers en auto’s op het eiland toenam. Daarbij is ook de situatie aan de wal, met name het parkeren en de overstap in Holwerd, bepalend. De gemeente Ameland heeft daar geen formele bevoegdheid, maar keuzes over parkeercapaciteit en inrichting in Holwerd hebben directe gevolgen voor het aantal auto’s dat naar het eiland komt.
Havens De havens (veerhaven/steiger, jachthaven, Ballumerbocht met werk- /museumhaven en KNRM) zijn belangrijk voor de logistiek en veiligheid. Slibvorming en technische staat van voorzieningen kunnen de werking van havens en de veiligheid (zoals uitvaren KNRM) raken. Fietsen en OV Ameland is een echt fietseiland. Het netwerk van fietspaden is goed ontwikkeld en belangrijk voor bewoners én bezoekers. Ook het openbaar vervoer is aanwezig, met buslijnen die de dorpen en belangrijke plekken verbinden. Voor autoverkeer is de Verbindingsweg de hoofdroute over het eiland. Fietsen worden intensief gebruikt, vooral in het hoogseizoen. In die periode zijn er dan ook veel fietsen in de dorpscentra te vinden. Hoofdlijn & ambitie Een veerverbinding die betrouwbaar en betaalbaar is en waar eilanders zeggenschap over hebben. Voor Ameland is een structureel minder betrouwbare verbinding daarom geen aanvaardbaar toekomstbeeld. En dus is varen op tij nooit een optie. Ook een situatie waar er wel over, maar niet met Ameland gepraat wordt, is geen optie. Zeggenschap betekent dat we lobbyen voor een voorziening waar het eilandbestuur en de bewoners meebeslissen. We streven daarbij naar de veerverbinding als publieke voorziening.
We streven daarnaast naar een afname van de druk van auto’s op het eiland en het vanzelfsprekender en aantrekkelijker worden van duurzame alternatieven zoals fietsen en openbaar vervoer, zowel voor bezoekers als bewoners. Uitwerking Veerverbinding Ameland wil een veerverbinding die betrouwbaar en betaalbaar is en waar eilandbestuur en -bewoners zeggenschap over hebben. De huidige concessiestructuur sluit onvoldoende aan bij de publieke belangen van het eiland. Het uitgangspunt is om toe te werken naar een publieke voorziening voor de veerverbinding, waarin het publieke belang en de continuïteit van het eiland centraal staan. Zolang de verbinding wordt uitgevoerd binnen een concessiemodel, blijft de gemeente zich actief inzetten om binnen dat model maximale betrouwbaarheid en betaalbaarheid en zeggenschap voor het eiland te waarborgen. ONTWERP 15 Betrouwbaarheid betekent daarbij dat de hele dag gevaren wordt, niet alleen bij vloed. Geen varen op tij of een andere vorm van waterstandsafhankelijk varen dus. Dat heeft immers door afname in frequentie en capaciteit en het varen op andere tijden (zoals de nacht) direct onaanvaardbare gevolgen voor wonen, werken, zorg, onderwijs, bevoorrading en toerisme. Daarnaast is dat ook in het kader van veiligheid bij calamiteiten onaanvaardbaar, omdat het eiland dan voor (versterking van) de hulpdiensten onbereikbaar is.
In het kader van calamiteiten is het ook noodzakelijk dat Ameland de lighaven blijft voor de veerboten. Betrouwbaarheid betekent ook dat de capaciteit op orde is. Voor Ameland betekent dat, dat de capaciteit (d.w.z. het aantal afvaarten en hoeveelheid plekken op die afvaarten) niet mag dalen beneden het niveau van die van 2024. Hier speelt ook de capaciteit voor vrachtverkeer. Die is nu niet geregeld in de concessie en in de praktijk is het bijna onmogelijk om dat door een andere partij dan de concessiehouder te laten doen. Daarom blijft Ameland zich via lobby inzetten om dit onderdeel te laten zijn van de concessie. Als laatste is het voor Ameland belangrijk dat er 24 uur per dag een verbinding met de vaste wal mogelijk is; ook ‘s nachts. Beleidsmatig is over de veerverbinding in het verleden niet eerder iets vastgelegd. Met deze omgevingsvisie positioneert Ameland zich dan ook in wat voor ons essentieel is. En hoe we samenwerken met andere overheden en partners om ervoor te zorgen dat besluiten die het eiland raken, recht doen aan onze leefbaarheid, economie en gemeenschap. Verdere uitwerking hiervan is onder andere te vinden in de brieven die samen met de andere Friese eilanden zijn verstuurd aan het Rijk in reactie op het Programma van Eisen en de Nota van Uitgangspunten voor de veerconcessie van(af) 2029.
Daarnaast ziet Ameland zich gesteund door de Agenda 2050 van het Waddengebied, die door het Rijk in samenwerking met vele anderen (waaronder Ameland) is opgesteld. Daarin is namelijk vastgelegd dat ook in de toekomst, net als nu, op de eilanden goed gewoond, gewerkt en gerecreëerd moet kunnen worden. En dat een goede en betrouwbare bereikbaarheid daarin een basisvoorziening is. Dit laatste is verder uitgewerkt in de Routekaart van de Transitie Bereikbaarheid Waddeneilanden. In die routekaart heeft het MIRT-traject een cruciale rol. Ameland volgt dat traject dan ook nauwlettend. Door het belang van snelle actie dringen we er bij het Rijk op aan om de planning te halen. In onze beleving is dat goed mogelijk door de waardevolle inzichten uit de voorloper van het traject , het Vervolgonderzoek bereikbaarheid 2030. Cruciaal onderdeel van de bereikbaarheid van Ameland zijn ook de veerdam en havenfaciliteiten. Deze moeten klaar zijn voor de eisen van de toekomst. Door zeespiegelstijging en veranderende klimaatomstandigheden staan deze voorzieningen in toenemende mate onder druk. Onderhoud, aanpassing en ophoging van de veerdam en bijbehorende infrastructuur zijn noodzakelijk om de continuïteit van de veerverbinding te waarborgen. Dit vraagt forse investeringen die de gemeente niet kan dragen. Ameland is van mening dat dit de verantwoordelijkheid is van het Rijk.
Daarom wordt samenwerking gezocht met provincie en Rijk en lobbyen we voor financiële ondersteuning. Datzelfde geldt ook voor de loshaven in de Ballumerbocht. Die is belangrijk voor de aanvoer van (bijzondere) goederen naar Ameland, omdat medegebruik van de veerdam daarvoor bijna onmogelijk is. Om die zo te kunnen gebruiken, is een flinke investering nodig. Die kan de gemeente niet alleen dragen en daarom lobbyen we hiervoor bij Rijk en provincie. Als laatste staan we open voor duurzame alternatieve vervoersvormen als aanvulling op de veerverbinding. We volgen in dat kader met belangstelling de ontwikkelingen op het gebied van verschillende vormen van elektrisch luchtverkeer. Onder andere daarom zetten we ons in ieder geval de komende 15 à 20 jaar in voor behoud van het vliegveld van Ameland. Vervoer op het eiland Ameland streeft naar een afname van de autodruk(te) op het eiland. De Vervoersvisie Ameland: Vervoer in harmonie met eilandwaarden en seizoenen (2023) schetst daarbij de kaders. Centraal staan veiligheid, comfort en duurzaamheid, met beperkte overlast voor natuur, landschap en leefomgeving. De visie richt zich vooral op vervoer óp Ameland, maar verbindt dit nadrukkelijk met de keten vanaf de wal.
Een belangrijk doel is ONTWERP 16 om het aantal auto’s van bezoekers naar het eiland te reduceren met 35% (terug richting het niveau van 2011) en ook het aantal bewegingen op het eiland te verminderen. In de uitvoering daarvan wordt nadrukkelijk gekeken naar de mogelijkheden van een vignet, die bijvoorbeeld het meenemen van de auto voor korte(re) vakanties tegengaat. Waar mogelijk houden we hierbij rekening met de seizoenen. Om dat doel te bereiken op een manier dat Ameland aantrekkelijk blijft voor bezoekers, is de hele ketenreis belangrijk. Randvoorwaarden moeten daarom op orde zijn, zoals dat ook genoemd is in het Toerismebeleid Ameland: Van meer naar beter (2023). Dan gaat het onder andere om bagagevervoer en Openbaar Vervoer op het eiland. Dit ligt grotendeels ook bij andere partijen, zoals de concessienemer busvervoer en andere ondernemers. De gemeente spant zich echter samen met de andere eilanden in om uit te zoeken hoe bagagevervoer vorm kan krijgen. Ook lobbyt ze voor goede busverbindingen op alle veer- en sneldiensten en voor frequente busverbindingen tussen alle dorpen. Een ander deel van die ketenreis is het parkeren in Holwerd. De huidige concessienemer van de veerdienst heeft hier momenteel zo goed als een monopolie. Dat vindt Ameland onwenselijk.
Parkeren zou in publieke handen moeten zijn, zodat met goedkoop parkeren ook gestuurd kan worden op het aantal auto’s dat meegenomen wordt naar Ameland. Ameland zal zich daarom actief en nadrukkelijk uitspreken over ontwikkelingen aan de wal en inzetten op oplossingen die onnodig autoverkeer naar het eiland beperken. Een andere manier om de autodruk te verminderen is het autoluw(er) inrichten van de dorpscentra. In Nes functioneert het goed en de gemeente ziet mogelijkheden voor andere dorpen. Uiteraard is ook parkeren op Ameland van groot belang. Er is momenteel nog geen integraal parkeerbeleid; dit wordt uitgewerkt. Dit is relevant voor knelpunten bij de veerdam, in de dorpen en bij drukbezochte locaties. De gemeente werkt aan samenhangend parkeerbeleid. Uitgangspunt is daarbij dat parkeren ondersteunend is aan leefbaarheid, bereikbaarheid en omgevingskwaliteit. Daarbij wordt gezocht naar oplossingen die passen bij de schaal van het eiland en die overlast in dorpskernen beperken, zonder de bereikbaarheid voor bewoners, ondernemers en bezoekers onnodig te belemmeren. De rol van de fiets op Ameland is gegroeid en zal waarschijnlijk blijven groeien. Dat zet soms druk op de infrastructuur, vooral bij grote en/of snelle fietsen op smalle fietspaden, zoals het pad door de duinen.
Daar speelt ook dat een groot deel daarvan schelpenpad is en dit door afnemend aanbod van kwalitatief geschikte schelpen en toenemende kosten niet toekomstbestendig is. Ook zijn delen van het fietspad in natte tijden onbereikbaar. O.a. daarom willen we een visie op de toekomst van de fiets- en wandelinfrastructuur op Ameland. Daarnaast vraagt het intensieve fietsgebruik, vooral in het hoogseizoen, blijvend aandacht voor voldoende en goed ingepaste voorzieningen voor fietsparkeren in de dorpen en bij belangrijke bestemmingen. Samen met bewoners en ondernemers zoeken we naar blijvende verbetering en toename van het gebruik van deze locaties. We kijken daarbij naar uitbreiding van het aantal plekken waar dat nodig en mogelijk is. Tegelijk accepteren we dat fietsparkeerfaciliteiten niet altijd afgestemd kunnen worden op de hoeveelheid fietsen op piekmomenten. Andere infrastructuur Een ander belangrijk onderdeel van de infrastructuur van Ameland zijn de primaire waterkeringen: de duinen (Noordzeezijde) en de Waddenzeedijk (Waddenzeezijde). Het Wetterskip Fryslân is beheerder van de Waddenzeedijk en het polderwaterbeheer; Rijkswaterstaat beheert de primaire duinwaterkering. Versterking en beheer van deze keringen volgen wettelijke normen en programma’s, met eigen procedures en besluitvorming. Deze normen staan inmiddels ter discussie en er is sprake om deze te verlagen.
Ameland is daar, net als de andere eilanden, de provincie en het Wetterskip, pertinent tegen. Die lijn is vastgelegd in de Position Paper Verlaging dijknorm Waddeneilanden niet verantwoord (2026). Deze zeekeringen passen in het bredere thema van waterveiligheid, waarover de gemeente in samenwerking met de andere Waddeneilanden de hoofdlijn heeft vastgelegd in de Integrale waterveiligheid strategie Waddeneilanden – Ameland (2024). Ameland heeft daarbij de ambitie gekozen om in het geval van overstromingen in te zetten op schuilen, ONTWERP 17 overleven en basis voor herstel vitale infrastructuur. Dat betekent dat schuilplekken en vitale infrastructuur ook beschermd moeten worden. De gemeente neemt dit daarom op in het Omgevingsplan. Beheer De gemeente is als eigenaar of (mede)beheerder verantwoordelijk voor de kwaliteit van veel infrastructurele voorzieningen. Het uitgangspunt is: het huidige hoge kwaliteitsniveau behouden, op basis van beheer- en onderhoudsplannen. Dit gaat onder meer om wegen, fietsvoorzieningen, afvalinzameling, strandovergangen en delen van de openbare ruimte. In beheerplannen zijn deze zaken uitgewerkt, waarbij het beheerplan afval en reiniging wordt herzien. Wat we doen • We lobbyen in samenwerking met de andere eilanden voor de veerverbinding als publieke voorziening.
• We maken ons richting het Rijk sterk (lobby) voor een betrouwbare en betaalbare veerverbinding waar eilander bestuur en bewoners zeggenschap over hebben. • We lobbyen voor parkeervoorzieningen in publieke handen aan de walzijde van de veerverbinding. • We lobbyen om vrachtverkeer onderdeel te laten zijn van de concessie. • We volgen de ontwikkelingen over elektrisch vliegverkeer. • De mogelijkheid van autoluwere dorpen wordt samen met de dorpen verkend. Dit kan leiden tot gebiedsgerichte afspraken en, waar passend, tot aanpassingen in het omgevingsplan. • We lobbyen voor busvervoer dat zowel op Ameland als in Holwerd op elke veerboot en sneldienst aansluit. • We lobbyen voor frequente busverbindingen tussen alle dorpen. • We lobbyen bij de busconcessiehouder om het Verdekspad (weer) op te nemen in de busroute, zodat die ook gebruikt kan worden voor lang(er) parkeren voor een reis naar het vaste land. • We werken parkeerbeleid uit • We stimuleren samen met de andere eilanden via onderzoek het verbeteren van het bagagevervoer van (in ieder geval) kofferbak tot accommodatie. • We lobbyen om financiële ondersteuning van Rijk (en provincie) voor toekomstbestendig maken (o.a. ophogen) van de havenfaciliteiten (veerdam en Ballumerbocht). • We ontwikkelen een visie voor de optimalisatie van de fiets- en wandelinfrastructuur.
• We zoeken samen met bewoners en ondernemers naar toenemende verbeteringen van het fietsparkeren in de dorpen • We lobbyen tegen het verlagen van de dijknormeringen • We vertalen de waterveiligheidsstrategie in ruimtelijke regels. • We herzien het beheerplan afval en reiniging. • We onderzoeken hoe de veerdam efficiënter ingericht kan worden op het gebied van auto- en fietsparkeren en -gebruik.
ONTWERP 19 4.3 Thema 2 WONEN EN LEEFBAARHEID Wat er speelt Ameland is in de eerste plaats een eiland om te wonen. De ruim 3.800 inwoners wonen vooral in de vier dorpen: Hollum, Ballum, Nes en Buren. De natuurlijke grenzen van het eiland spelen een belangrijke rol. In combinatie met het belang van natuur, landschap en open ruimte zijn grote ontwikkelingen bijvoorbeeld niet vanzelfsprekend. De leefbaarheid van het eiland wordt gedragen door sterke dorpen, een hechte sociale structuur en voorzieningen die passen bij de schaal van de gemeenschap. Daarnaast hangt het sterk samen met de beschikbaarheid van woningen, bereikbaarheid, ontmoetingsplekken en zorg dichtbij. Op dit thema spelen ook demografische ontwikkelingen als vergrijzing (toename van het aantal ouderen) en ontgroening (afname van het aantal geboren kinderen). Deze ontwikkelingen hebben impact op de behoefte aan (soort) woningen en voorzieningen. Ook toerisme speelt door op het thema wonen, bijvoorbeeld in personeelshuisvesting. In piekperioden is er extra personeel nodig, terwijl de woningmarkt krap is. Hoofdlijn & ambitie Wonen en leefbaarheid hangen nauw samen. Een prettig dorp gaat niet alleen over woningen, maar ook over voorzieningen, bereikbaarheid, ontmoetingsplekken en zorg dichtbij. Juist op een eiland is het belangrijk dat wonen, werken en voorzieningen in balans blijven.
Dat bepaalt of Ameland ook in de toekomst een plek blijft waar mensen graag wonen, opgroeien, werken en oud worden. We maken dan ook slimme keuzes: benutten wat er al is, zorgvuldig verdichten waar dat past, en goed kijken naar woningtypen en doelgroepen. Daarbij hanteren we duidelijke regels en oplossingen die passen bij het eiland en geen ongewenste druk zetten op de reguliere woningvoorraad. We behouden de sterke sociale structuur van de dorpen. Dat betekent dat we zorgen voor passende voorzieningen en ontmoetingsplekken die bijdragen aan vitaliteit, gezondheid en onderlinge samenhang. Ameland bouwt voort op een stevig fundament. Onze koers is bewust behoudend en zorgvuldig: versterken wat goed werkt en gericht inspelen op lokale behoeften. Uitwerking Voor dit thema bouwen we voort op bestaand beleid. Deze kaders bepalen hoe Ameland omgaat met wonen, voorzieningen en sociale opgaven. De omgevingsvisie brengt de samenhang tussen deze kaders in beeld en legt de ruimtelijke koers vast. Woonvisie De Woonvisie 2024-2028 geeft richting aan het volkshuisvestingsbeleid. De kern is: “Het behouden en waar nodig extra realiseren van voldoende en betaalbare koop- en huurwoningen voor doelgroepen met een binding aan Ameland nu en in de verre toekomst.” De Woonvisie benadrukt daarbij drie uitgangspunten: • De gemeenschap centraal. • Werkers wonen op Ameland.
• Ameland aardgasloos en CO₂-neutraal in 2035 (koppeling met duurzaamheid). De ruimtelijke lijn is herkenbaar: nieuwe woningen vooral binnen de kernen (inbreiding, herstructurering) en zorgvuldig omgaan met schaarse ruimte. Open ruimten tussen dorpen, en tussen dorp en landschap, blijven belangrijk om het eilandkarakter te behouden. Ook behoud van bestaande woningen voor permanent wonen is belangrijk. Volledig recreatief gebruik van woningen is niet toegestaan en wordt actief tegengegaan. Alleen recreatief medegebruik, zoals een inpandig appartement, is onder voorwaarden en met vergunning mogelijk. Ondanks dat de looptijd van de huidige woonvisie nog niet voorbij is, werken we wel aan de opvolger. Sinds de Wet versterking regie volkshuisvesting is de verplichte woonvisie namelijk vervangen door een verplicht Volkshuisvestingsprogramma. ONTWERP 20 Woningvoorraad Het gemeentelijk woningbedrijf speelt een cruciale rol op het thema van wonen. Ze verhuurt niet alleen een belangrijk deel van de woningen op Ameland, maar houdt zich ook bezig met de vraag welke woningen waar nodig zijn. Het Strategisch voorraadbeleid is daarbij een belangrijke leidraad. De huidige dateert uit 2017 en momenteel wordt gewerkt aan een herziening onder de naam Strategisch complexbeheerplan woningvoorraad GWA.
Dit is belangrijk om keuzes te maken over: voor wie bouwen en verhuren we, welke woningen zijn nodig (type, grootte, doelgroep) en hoe houden we de voorraad toekomstbestendig. Personeelshuisvesting en bedrijfswoningen Op dit moment is de Beleidsnotitie bedrijfswoningen en personeelshuisvesting (2017) leidend. De gemeente werkt echter aan een herziening. Het toerismebeleid en de woonvisie geven hiervoor met richtinggevende uitspraken het kader. Het uitgangspunt is dat werkers op Ameland wonen. En dat de mate van ondersteuning van de gemeente afhangt van de mogelijkheden die ondernemers zelf hebben. Dit onderwerp raakt wonen, economie en toerisme tegelijk. Leefbaarheid, welzijn en zorg Leefbaarheid gaat verder dan wonen. Bestaand beleid in het sociaal domein en welzijn beschrijft hoe Ameland werkt aan gezondheid, meedoen, ontwikkeling, ondersteuning en een sterke gemeenschap. Het gaat dan om het Beleidskader sociaal domein regio Noordoost-Friesland (2023), de visie op ouderenzorg Een leven lang op Ameland (2017) en de Visie toekomstbestendig welzijnswerk Ameland (2021). Het genoemde beleidskader sociaal domein wordt in 2026 herzien. Het beleid is erop gericht dat iedereen een leven lang op Ameland kan wonen en meedoen. En dat ouderen zo lang mogelijk zelfstandig wonen met passende ondersteuning, of anders in woonvormen waar zorg dichtbij is.
Dat vraagt om passende woningen (ook kleiner en gelijkvloers) en goede verbindingen met zorg en voorzieningen. Ameland ziet daarin goede kansen voor ouderenhofjes en doet daar verder onderzoek naar. Tegelijk is de toegankelijkheid van de openbare ruimte, maatschappelijke voorzieningen en andere gebouwen van essentieel belang. Als gemeente houden we bij ruimtelijke ingrepen (d.w.z., inclusief (ver)bouwactiviteiten) dan ook rekening met deze toegankelijkheid. Ook moedigen we anderen aan ditzelfde te doen. Op die manier zorgen we dat iedereen, bewoner en bezoeker, kan meedoen. Maatschappelijke voorzieningen Maatschappelijke voorzieningen spelen een belangrijke rol in leefbaarheid, doordat ze plek bieden voor ontmoeting en (sociale) activering. Toekomstbestendigheid van deze voorzieningen is dan ook belangrijk. Niet elk dorp heeft dezelfde schaal. Dat vraagt om bewuste keuzes: wat moet in elk dorp aanwezig blijven, wat kan gedeeld worden, en hoe zorgen we dat dorpen levendig blijven, ook buiten het hoogseizoen. Het Accommodatiebeleid gemeentelijke gebouwen (2025-2026) is hier leidend, samen met de resultaten van het participatieproces. Op die manier geeft de gemeente samen met de samenleving richting aan de toekomst van de voorzieningen.
Nu de onafhankelijk participatie voor Nes- Buren ook is afgerond, bekijken hoe we die mee nemen in het beleid en geven we uitvoering aan dat beleid. Wat we doen • We zetten in op integrale samenwerking tussen ruimtelijke ontwikkeling, economie, sociaal domein, zorg, onderwijs en maatschappelijke partners. • Uitvoering geven aan de woonvisie, met o.a. o woningbouw, waarbij we bij toekomstige keuzes voor woningbouwlocaties het principe inbreiden boven uitbreiden hanteren; o waar mogelijk inzetten voor betaalbaarheid, zoals via sociale koopwoningen en startersleningen; o verder onderzoek naar ouderenhofjes o blijvend tegengaan van strijdig woninggebruik. • Opstellen van Volkshuisvestingsprogramma als opvolger van de woonvisie. • De huisvestingsverordening wordt samen met de op te stellen leegstandsverordening blijvend ingezet om schaarse woonruimte te beschermen en nieuwe ontwikkelingen te kunnen sturen. • Opstellen Strategisch complexbeheerplan woningvoorraad GWA als opvolger van het Strategisch voorraadbeleid. ONTWERP 21 • Herziening Personeelshuisvestingsbeleid. • Tegengaan recreatieve verhuur van permanente woningen. • Uitvoering accommodatiebeleid. • Uitwerken van nieuw beleidskader Sociaal Domein. • We maken toegankelijkheid een leidend principe bij alle gemeentelijke ruimtelijke ingrepen. • We moedigen anderen (bv. ondernemers) aan om datzelfde te doen.
toevoegen van aanvullende betrouwbare bronnen van duurzame energie. 4.4 Thema 3 DUURZAAMHEID: energie, water en klimaat | Daarvoor onderzoeken we o.a. mogelijkheden voor windenergie op zee. Wat er speelt | Om verschillende opgaven op gebied van watervoorziening en Ameland heeft al sinds 2019 de ambitie om 15 jaar voor te lopen op | wateroverlast het hoofd te bieden, stellen we een integrale aanpak op. Met landelijke doelstellingen voor het terugdringen van de CO | 2-uitstoot. Die | duidelijke vertrekpunten voor het vasthouden van water, het tegengaan uitstoot neemt af op Ameland, met dank aan besparing, elektrificatie en de | van wateroverlast, drinkwater en klimaatadaptatie en met een gezamenlijk opwek van duurzame zonne-energie. Het tempo is echter te laag om de | integraal waterplan (2027) als uitvoeringsinstrument. doelstelling te halen. Zonder andere vormen van duurzame energie is het | Uitwerking zelfs onmogelijk om de landelijke doelstelling zelf te halen. | Energie Daarnaast vraagt elektrificatie veel van het elektriciteitsnet. Netcongestie | Het Programma Duurzaamheid 2023–2027 is de leidraad voor de ambitie en het verzwaren van het netwerk door de netbeheerder zijn daarom ook | van Ameland. Het programma richt zich via besparen, verwarmen, opslaan bepalend voor wat wanneer mogelijk is.
| en opwekken op een betaalbaar, betrouwbaar, toekomstbestendig en slim Water is op een eiland een alomtegenwoordig onderwerp. Daarbij gaat het | energiesysteem (“Energienet Ameland”). Dit programma vormt het niet alleen om waterveiligheid (zie thema 1), maar ook om de | belangrijkste gemeentelijke kader voor de duurzaamheidsaanpak en blijft drinkwatervoorziening. Door het veranderende klimaat neemt de druk op | leidend voor de uitvoering. Wel is het toe aan een update, die we in dit systeem steeds meer toe. Droogte en verzilting zorgen voor druk op de | 2026/2027 vormgeven. zoetwaterbel in de duinen, die versterkt wordt door de watervraag van het | Die versnelde update heeft te maken met het Programma Warmte, | die toerisme. Tegelijk zorgt klimaatverandering ook voor een toename van | gemeenten van het Rijk waarschijnlijk in 2027 moeten vaststellen. Dat hevige buien, wat veel overlast veroorzaakt. Wateroverlast en droogte zijn | programma is de opvolger van de Amelander Transitievisie Warmte (2021), daarom twee belangrijke vraagstukken. Op deze onderwerpen zijn er | die richting geeft aan de overgang naar aardgasvrij verwarmen. In het meerdere partijen met een rol. Naast de gemeente zijn dat Wetterskip | programma warmte zullen we concreter bepalen welke gebieden wanneer Fryslân, Vitens, terreinbeheerders en het Rijk (Rijkswaterstaat).
| aardgasloos worden en welke oplossingen daarbij passend zijn op het Naast water zijn er andere grondstoffen die schaars worden en vragen om | eiland. een handelswijze waarbij zo weinig mogelijk (nieuwe) grondstoffen | De noodzaak van een update van het programma duurzaamheid hangt gebruikt worden (circulariteit). | echter ook samen met het feit dat de ambitie toe is aan een realiteitscheck. Afgelopen jaren daalt het energie- en gasverbruik wel enigszins, maar nog Hoofdlijn & ambitie | lang niet snel genoeg om in de buurt te komen van de huidige ambitie van Ameland wil zo snel mogelijk de CO2-uitstoot terugdringen. Dat doen we | Ameland (vergelijk Figuur 1). Zeker omdat het elektriciteitsverbruik met door zelfvoorzienend te zijn: gebruik maken van lokaal opgewekte energie | name in de wintermaanden nog enorm zal toenemen door uitfasering van en warmte, zodat we niet afhankelijk zijn van anderen. Het feit dat | het aardgas. Verreweg de grootste bron van hernieuwbare energie op iedereen mee kan doen is daarbij belangrijker dan het precieze jaartal | Ameland is op dit moment zonne-energie. Omdat die in de wintermaanden waarin de ambitie gehaald wordt. Wel zetten we een stap bij, door het | het minst oplevert, is er een noodzaak om andere bronnen van hernieuwbare energie toe te voegen aan de energiemix. 23 | ONTWERP ONTWERP 24 Figuur 1.
Huidige elektriciteitsverbruik (doorgetrokken blauwe lijn), opwek (groene lijn) en verwacht elektriciteitsverbruik in 2035 (onderbroken blauwe lijn). Het donkerblauwe gebied is de energie die in de huidige tijd via de wadkabel binnengehaald wordt (en dus een tekort aan opwek op het eiland zelf). Het gestreepte gebied is de extra elektriciteit die daar bovenop in 2035 nog nodig is, door elektrificatie van warmte en vervoer.
ONTWERP 25 We volgen daarom nauwgezet de ontwikkelingen rondom getijdenenergie in het Amelander gat en willen opschalen als dat mogelijk is. Of dat echter haalbaar is, is hoogstens onzeker, waardoor we ook kijken naar andere bronnen. Windenergie is daarbij een ideale aanvulling, juist omdat die in de wintermaanden meer opwekt dan in de zomermaanden (Figuur 2). Vanwege de impact op het landschap, is wind op land niet wenselijk op Ameland. Om die reden wordt eerst naar andere oplossingen gekeken. Het valt echter niet uit te sluiten dat in de toekomst een keuze gemaakt moet worden tussen (zoveel mogelijk) zelfvoorzienend zijn qua energie / het halen van (landelijke) doelstellingen aan de ene kant en de bezwaren tegen windenergie op land aan de andere kant. Een alternatief is wind op zee. Een locatie dichtbij de huidige NAM- productieplatforms op zee lijkt daarbij ideaal, omdat op die manier horizonvervuiling beperkt is en daar al een (zware) elektriciteitskabel ligt. Dit gebied ligt echter buiten de gemeente- en provinciegrens. We onderzoeken daarom in de komende periode hoe haalbaar dit is, wat daarvoor nodig is en wie we daarvoor mee moeten nemen. In aanvulling daarop blijven we onderzoek doen naar en gaan we waar mogelijk over tot implementatie van andere vormen van duurzame energie, zoals bodemwarmte en vergassing.
Ook zoeken we naar geschikte locaties voor installaties die nodig zijn voor deze vormen van energie. Bovengenoemde update en het op te stellen Programma Warmte werken deze keuzes verder uit. De energietransitie kan niet zonder goede infrastructuur, maar die ligt grotendeels buiten onze macht. Wel lobbyen we daarom voor die goede infrastructuur, die we aanvullen met zoveel mogelijk lokale opwek en opslag. Voor die lokale opslag gaan we op zoek naar geschikte locaties dicht bij de dorpen en/of dicht bij de locaties waar de energie opgewekt wordt. Zo hebben we maximale autonomie op het gebied van energie. Onderdeel daarvan is ook de huidige aardgasproductie, die niet past in een duurzame en autonome energietoekomst. We lobbyen daarom bij Rijk, NAM en andere betrokken partijen voor beëindiging van gaswinning op land en zee uiterlijk in 2035. En we maken daarbij afspraken maken over hergebruik van de bestaande stroomkabel. We willen die namelijk gebruiken voor de energievoorziening van Ameland, inclusief de elektrificatie van de veerverbinding en andere functies op het eiland. Figuur 2. Vergelijking tussen energie-opwek uit zon en uit wind in Nederland in 2020, door het jaar heen. Water Klimaatverandering zet het watersysteem op het eiland onder druk. Door droogte en een stijgende zeespiegel komt de zoetwaterbel op het eiland steeds meer onder druk te staan.
Dit heeft gevolgen voor de watervoorziening op het eiland, zowel op het gebied van drinkwater als voor de watertoevoer van natuurgebieden. Ook de toenemende watervraag in de zomer als gevolg van toerisme op het eiland is daarbij een factor. Waterbesparing en slimmer omgaan met water wordt daarom ook steeds belangrijker voor de leefbaarheid van zowel mens als natuur. We zien het als onrealistisch dat Ameland zelfvoorzienend zal worden op het gebied van drinkwater en dus zal de verbinding met de wal belangrijk blijven. We lobbyen daarom voor behoud daarvan. Dat verandert echter niets aan de ambitie om zo zuinig mogelijk met (drink)water om te gaan op Ameland.