A6 jaarverslag-nationale-ombudsman-2025_tweede-kamer_0
Tekst van het document
Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2025–2026 36 929 | Nationale ombudsman 2025 Nr. 2 | JAARVERSLAG VAN DE NATIONALE OMBUDSMAN, DE KINDEROMBUDSMAN EN DE VETERANENOMBUDSMAN INHOUDSOPGAVE Voorwoord | 3 Leeswijzer | 7 Terugblik op 2024 | 8 1. | Het werk van de Nationale ombudsman | 10 1.1. Missie en visie | 10 1.2. Werkwijze, cijfers en relaties met burgers en overheid | 10 1.3. Ontwikkelingen bij de Nationale ombudsman | 15 1.4. Lokale ombudsman | 17 1.5. Aandacht voor professionals en de Raadbaak | 18 1.6. Ombudsagenda | 19 1.7. Caribisch Nederland | 48 1.8. Internationale activiteiten | 51 2. | Het werk van de Kinderombudsman | 54 2.1. Missie en visie van de Kinderombudsman | 54 2.2. Werkwijze, cijfers en relaties met burger en overheid | 54 2.3. Belangrijke onderwerpen in 2025 | 55 2.4. Ombudsagenda | 57 2.5. Caribisch Nederland | 66 2.6 Internationale activiteiten | 67 3. | Het werk van de Veteranenombudsman | 68 3.1. Missie en visie | 68 3.2. Werkwijze en cijfers | 68 3.3. Belangrijke onderwerpen in 2025 | 71 3.4. Ombudsagenda: letselschade veteranen | 74 3.5 Internationale activiteiten | 76 ISSN 0921 - 7371 ’s-Gravenhage 2026 Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr. 2 | 1 4. Onze mensen 77 4.1. Personeelsbestand 77 4.2. Klachten over de organisatie 78 4.3. Vertrouwenspersoon 78 4.4. Ziekteverzuim en vitaliteit 79 4.5. Medewerkers naar buiten 79 4.6.
Nevenfuncties ambtsdragers 79 Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr. 2 2 VOORWOORD Doen wat nodig is De komst van een asielzoekerscentrum in Albergen leidde enkele jaren geleden tot grote onrust en protesten. Inwoners die klaagden over het optreden en de communicatie van de gemeente, stonden tegenover vier advocaten, zonder iemand van de gemeente zelf te spreken. De Nationale ombudsman oordeelde in 2025 dat de gemeente Tubbergen, waar Albergen onder valt, deze klachten onbehoorlijk heeft afgehandeld. De gemeente had het contact met haar burgers uitbesteed en daarmee feitelijk verbroken. Het gevolg: zij werden niet gehoord. Wat in Tubbergen gebeurde, is nog steeds actueel. Ook afgelopen jaar liepen de spanningen rond asielopvang in het land hoog op. Niet alleen tussen burgers en overheid, maar ook tussen burgers onderling. Tegelijkertijd zien we opnieuw gemeenten die het gesprek met inwoners uit de weg gaan. Terwijl een overheid juist in contact moet staan met de mensen die door haar besluiten worden geraakt. Een behoorlijke overheid doet wat nodig is én vertelt daarbij het eerlijke verhaal. Dat betekent duidelijk zijn over wat wel en niet mogelijk is, en waar inwoners wel of geen inspraak hebben. Alleen dan kan een gesprek ontstaan dat verder gaat dan onvrede alleen. Een gesprek waarin gemeenten en inwoners ieder hun verantwoordelijkheid te nemen hebben.
Centraal in ons werk Hoe kan het beter? Deze vraag staat centraal in ons ombudswerk en loopt als rode draad door dit jaarverslag. Duidelijke waarden helpen daarbij. Daarom bracht de Nationale ombudsman begin dit jaar de vernieuwde Behoorlijkheidswijzer uit. Geen abstract kader, maar een praktisch kompas op basis van vier kernwaarden: 1) goed contact met burgers, 2) doen wat nodig is, 3) werken voor álle burgers en 4) eerlijk handelen. Contact met de burger herstellen De relatie tussen burger en overheid begint met het horen en zien van burgers door de overheid. Gebeurt dat niet, dan raakt die relatie onder druk of verstoord. Dat bleek bijvoorbeeld bij Waterschap Amstel, Gooi en Vecht. In 2024 en 2025 ontving de Nationale ombudsman veel klachten over Waternet, de organisatie die namens het Waterschap de belastingaanslagen int. Door problemen met een nieuw ICT-systeem waren jarenlang geen belasting- aanslagen verstuurd. Toen dit werd hersteld, ontvingen inwoners meerdere aanslagen in één keer op de mat. Veel mensen kwamen daardoor financieel in de knel. Zij klopten aan bij de Nationale ombudsman, vooral omdat ze zich niet gehoord voelden.
De ombudsman deed het Waterschap vier aanbevelingen: «Bied excuses aan, ga in gesprek, geef duidelijke informatie en zoek samen naar een oplossing.» Sinds het Waterschap hiermee aan de slag ging, vertellen burgers ons dat ze beter geholpen worden. Ook bij hersteltrajecten zien we hoe belangrijk goed contact is. Toch raken behoeften van gedupeerden nog te vaak op de achtergrond. Dat kan anders. Bij de afhandeling van schade door kleine gasvelden in Ekehaar en Hooghalen stelde de Commissie Mijnbouwschade vast dat de regeling onvoldoende aansloot bij de verwachtingen van inwoners. Door nauw Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr. 2 3 contact met gedupeerden wordt zichtbaar wat er wringt, en dus wat er moet veranderen. Zonder structureel contact blijft herstel een papieren belofte. Doen wat nodig is Doen wat nodig is betekent verantwoordelijkheid nemen. Ook wanneer het lastig is. Op Bonaire, bij de vuilstort in Lagun, gebeurt dat al jaren niet. De stank, rook en de gezondheidsrisico’s waarmee omwonenden geconfronteerd worden, zijn een direct gevolg van een overheid die geen verantwoordelijkheid neemt. Wat het extra schrijnend maakt, is dat een situatie als deze in Europees Nederland ondenkbaar zou zijn. De ombudsman roept het kabinet op deze ongelijkheid aan te pakken. Wetten en regels bepalen in belangrijke mate of de overheid kan doen wat nodig is.
Soms ontbreekt passende wetgeving of werken bestaande regels juist belemmerend. Hoewel nieuwe wetgeving lang op zich laat wachten en echte doorbraken vaak uitblijven, ziet de Nationale ombudsman dat aanpassingen wel degelijk het verschil kunnen maken voor burgers. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de wijzigingen in de Participatiewet. Lange tijd moesten gemeenten jongeren die bijstand aanvroegen, eerst wegsturen. Zij kwamen pas in aanmerking voor bijstand nadat ze vier weken hadden geprobeerd werk te vinden of een opleiding te starten. Pas in 2025 nam de Eerste Kamer de Participatiewet in balans aan, mede op aandringen van de ombudsman. Hierdoor hoeft de vierwekentermijn niet toegepast te worden en staat de wet niet meer in de weg om te doen wat nodig is. Een wet veranderen is één ding, burgers echt helpen is iets anders. Dit geldt ook voor kinderen. Ons systeem is er nog altijd niet goed op ingericht om kinderen te betrekken bij beslissingen die hun leven aangaan. De ontwikkeling en het welzijn van kinderen moet worden gewaarborgd in alle voorstellen die raken aan hun belangen. Gelukkig werd de door de Kinderombudsman ontwikkelde Kinderrechtentoets in 2025 steeds vaker toegepast. Een eerste stap in de goede richting, al zien we dat de kinderrechtentoets nog in te veel gevallen niet of niet goed wordt uitgevoerd.
Bijvoorbeeld in die gevallen waarin wetgeving en beleid kinderen via hun ouders raakt. De kinderrechtentoets is juist van meerwaarde daar waar de belangen van kinderen op het eerste oog niet zichtbaar zijn. Werken voor álle burgers Beleid dat niet iedereen bereikt, vergroot ongelijkheid. Het Tijdelijk Noodfonds Energie (TNE) dat in 2025 voor de derde keer werd openge- steld, is een schrijnend voorbeeld van een overheid die er niet is voor al haar burgers. Alleen burgers met een DigiD en digitale mogelijkheden konden zich vorig jaar aanmelden. Bovendien werd het beschikbare budget niet afgestemd op het probleem, maar op hoeveel energiemaat- schappijen bereid waren mee te betalen. Burgers werden zo bij voorbaat uitgesloten. Niet omdat zij minder hulp nodig hadden dan anderen, maar omdat zij zich simpelweg niet digitaal aan konden melden of omdat het geld op was. Dit voorbeeld blijft door de onzekerheid over energieprijzen ook in 2026 actueel. Net als de noodzaak het Noodfonds nu wél voor iedereen te laten werken. Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr. 2 4 Werken voor alle burgers vraagt om een overheid die niet afwacht maar vooruitkijkt. Die mensen niet laat verdwalen in een lokettenjungle, maar de aanwezige informatie benut om mensen actief te bereiken en te helpen. Nu gebeurt dat nog te weinig.
Daardoor blijft noodzakelijke hulp buiten bereik en is het niet-gebruik van regelingen onverminderd hoog. De overheid wacht nog op de burger die aanklopt, terwijl zij doorgaans heel goed weet wie voor regelingen in aanmerking komen. We zien dat sommige organisaties en gemeenten burgers proactief benaderen. Bijvoorbeeld door ze gericht te informeren of een voorziening automatisch toe te kennen. Maar deze initiatieven zijn vaak nog beperkt in schaal, beperken zich tot één sector of worden langs elkaar heen ontwikkeld. Bovendien lopen instanties die proactief willen werken tegen barrières op, waaronder privacyregels. Om echt tot een proactieve overheid te komen, zijn doorbraken nodig. Daarom publiceert de Nationale ombudsman tegelijk met dit jaarverslag de Ombudsvisie proactieve overheid. Hierin stellen wij dat proactieve dienstverlening geen vrijblijvende optie is, maar de norm. Een proactieve overheid kent voorzieningen waar mogelijk automatisch toe, beperkt de administratieve lasten voor burgers, werkt transparant en biedt zekerheid door het principe «toegekend is toegekend». Dat moet natuurlijk samengaan met goede waarborgen, ook op het gebied van privacy. Dit toekomstbeeld is haalbaar als de juiste stappen worden gezet: door te leren van goede voorbeelden en regie te pakken. Een behoorlijke overheid handelt proactief.
Het eerlijke verhaal vertellen Van de overheid mag eerlijkheid worden verwacht. Juist op dat punt schiet bijvoorbeeld het ministerie van Defensie ernstig tekort bij de afhandeling van schadevergoedingen voor veteranen met psychisch of lichamelijk letsel. Ondanks aanbevelingen van de Veteranenombudsman in 2021 en 2025, ervaart de veteraan met letsel nog altijd geen eerlijk handelende overheid. Veteranen die de vergoeding aanvragen, krijgen onvoldoende informatie en weten niet waar ze aan toe zijn. Velen zitten jarenlang vast in een ondoorzichtige procedure zonder uitzicht op afronding. Die onduide- lijkheid veroorzaakt stress en voedt wantrouwen richting de overheid. Een regeling die rust en zekerheid moet bieden, veroorzaakt daarmee het tegenovergestelde. Eerlijk zijn betekent in dit geval: samen aan tafel gaan, duidelijk maken wat wel en wat niet kan en vertellen waar iemand staat in het proces. Het traject kan voor veteranen een stuk minder belastend zijn als Defensie transparant is. Behoorlijkheid als opdracht Behoorlijk handelen vraagt elke dag inzet: aan de telefoon, aan de balie, bij het maken van beleid en bij ingrijpende politieke keuzes. Dat dit niet vanzelf gaat, blijkt uit de 25.000 klachten en signalen die wij in 2025 ontvingen. Waar het misgaat tussen burger en overheid, trekken wij aan de bel. Zodat de overheid kan leren en verbeteren.
Want de overheid hoort burgers, veteranen en kinderen behoorlijk te behandelen. Niet omdat wij dat zeggen, maar omdat de overheid dit zelf wil. Zoals het college van Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr. 2 5 burgemeester en wethouders van de gemeente Tubbergen, dat na ons rapport aangaf het vertrouwen te willen herstellen: «door beter te luisteren, transparant te zijn en samen te werken aan oplossingen. Alleen samen kunnen we vooruit.» Laten we doen wat nodig is. Nationale ombudsman en Veteranenombudsman, Reinier van Zutphen Kinderombudsman, Margrite Kalverboer substituut-ombudsman, Linda Molenaar Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr. 2 6 LEESWIJZER Dit jaarverslag begint met een korte terugblik op de boodschap die de Nationale ombudsman, Kinderombudsman en Veteranenombudsman centraal stelden in hun Jaarverslag 2024: Zet de burger centraal. Hoofdstuk 1 gaat over het werk van de Nationale ombudsman in 2025, met onder meer een toelichting op de werkwijze en ontwikkelingen in 2025 en de feiten en cijfers over de verzoeken (klachten, vragen en signalen) die in 2025 zijn binnengekomen.
Ook wordt hier ingegaan op de gesprekken met parlement en kabinet, behoorlijkheid, de Raadbaak voor professionals, de lokale ombudsfunctie, de onderzoeken en activiteiten in het kader van de Ombudsagenda, de activiteiten in Caribisch Nederland en de internationale activiteiten. In hoofdstuk 2 komt het werk van de Kinderombudsman in 2025 aan bod en in hoofdstuk 3 dat van de Veteranenombudsman, met daarbij steeds de feiten en cijfers voor deze ombudsfuncties. Hoofdstuk 4 gaat over de personeelscijfers van de organisatie en de nevenfuncties van de ombudsmannen, en geeft een overzicht van de klachten die we over ons werk ontvangen (interne klachten). Een nadere uitwerking van de cijfers van de Nationale ombudsman is te vinden in de losse cijferbijlage. In dit jaarverslag komen voorbeelden terug uit onze rapporten en interventies. Om redenen van privacy worden de mensen om wie het in deze cases gaat niet bij hun echte naam genoemd. Alle in dit jaarverslag genoemde rapporten, brieven, nieuwsberichten en columns van de Nationale ombudsman en Veteranenombudsman zijn ook te vinden op de website nationaleombudsman.nl, net als de cijfers over ons werk. De publicaties van de Kinderombudsman staan op de website kinderombudsman.nl. In de digitale versie van dit jaarverslag zijn hyperlinks in de tekst opgenomen. Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr.
2 7 TERUGBLIK OP 2024 Zet de burger centraal In ons jaarverslag over 2024 lieten we zien wat er gebeurt als de overheid onvoldoende uitgaat van het perspectief van de burger. Mensen lopen dan vast in een systeem dat wel belooft hen te helpen, maar in de praktijk toch vaak tekortschiet. Vooral burgers in kwetsbare situaties ervaren steeds weer hoe belangrijk het is dat de overheid oog heeft voor hun persoonlijke omstandigheden, en haar handelen daarop afstemt. Zij krijgen niet altijd de steun die zij nodig hebben en voelen zich geregeld niet gezien en gehoord door de overheid. Dat zou wel zo moeten zijn. We gaven het jaarverslag daarom de titel «Zet de burger centraal». We benadrukten in 2024 ook dat een rechtsstaat kwetsbaar is en zichzelf niet beschermt. Het is daarom in eerste aanleg aan de overheid om actief invulling te geven aan de bescherming van rechten van burgers en hun vertrouwen in die rechtsstaat te versterken. Toch zagen we dat politieke plannen en bestuurlijke ambities regelmatig veraf staan van uitvoer- baarheid. Er werden beloftes gedaan zonder dat duidelijk was hoe ze konden worden waargemaakt. Met als gevolg dat burgers te lang wachten op hulp, verder in de knel raken, en hun vertrouwen in de overheid verliezen. We riepen in het jaarverslag de overheid daarom op om beter te luisteren.
Naar burgers, naar uitvoeringsorganisaties en naar instanties die de rechtsstaat bewaken. Zij weten meestal als geen ander wat werkt en wat niet. Ze geven signalen af en adviseren vaak vroegtijdig als iets fout loopt of dreigt te gaan lopen. Die signalen en adviezen worden nog te vaak genegeerd of terzijde geschoven. Als die geluiden door de overheid niet serieus genoeg worden genomen, betaalt uiteindelijk de burger de prijs. Tegelijkertijd zagen we in 2024 ook dat het anders kan. Er waren voorbeelden van overheidsorganisaties die hun fouten erkennen, in gesprek gaan met betrokkenen en werken aan herstel van vertrouwen. Dat vraagt om een andere houding: niet afwachten, maar actief contact met de burger zoeken. Niet ten koste van alles vasthouden aan regels en systemen, maar doen wat voor mensen nodig is. Die voorbeelden laten zien dat een behoorlijke overheid geen abstract ideaal is, maar door een betrokken en concrete manier van handelen werkelijkheid kan worden. We constateerden verder dat de overheid nog onvoldoende handelt vanuit de vraag wat een burger mag verwachten. Het antwoord is helder: een overheid die grondrechten respecteert, oog heeft voor mensen en betrouwbaar is in haar handelen. Ook in 2024 stond het burgerperspectief daarom centraal in onze boodschap.
Waar beleid en uitvoering niet uitgaan van de leefwereld van mensen en waar regels en protocollen soms zwaarder wegen dan begrip voor de situatie van burgers, daar ontstaan problemen. Juist dan is het nodig om het gesprek met burgers aan te gaan, naar hen te blijven luisteren en van hen te leren. Ook in 2024 klopten duizenden burgers bij ons aan, omdat zij met hun problemen vastliepen of zich door de overheid niet behoorlijk behandeld voelden. We hebben hen (op weg) geholpen waar dat kon en we zijn daarbij het gesprek blijven voeren met overheden op alle niveaus. Daarbij deden we steeds dezelfde oproep: doe wat je belooft en zet de burger centraal. Gelijke behandeling is meer dan het simpelweg toepassen van Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr. 2 8 dezelfde regels; het vraagt om bescherming voor iedereen. Zeker wanneer rechten onder druk staan. Want uiteindelijk is dat waar het om gaat: een overheid die er is voor iedereen, juist als het schuurt. Een overheid die niet alleen spréékt over de rechtsstaat, maar die ook elke dag in de praktijk brengt. Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr. 2 9 1. HET WERK VAN DE NATIONALE OMBUDSMAN In het werk van de Nationale ombudsman staat de vraag centraal of burgers behoorlijk behandeld worden door de overheid.
Is de overheid eerlijk, communiceert zij tijdig en begripvol met burgers en staat het perspectief van burgers hierbij voldoende voorop? «Werken voor alle burgers vraagt om een overheid die niet afwacht maar vooruitkijkt. Die mensen niet laat verdwalen in een lokettenjungle, maar de aanwezige informatie benut om mensen actief te bereiken en te helpen. Nu gebeurt dat nog te weinig.» Reinier van Zutphen 1.1. Missie en visie De Nationale ombudsman helpt burgers als het misgaat tussen hen en de overheid. We wijzen burgers de weg naar het juiste loket, we onder- steunen hen met het geven van antwoorden en praktische handvatten, en soms komen we tussenbeide. Als het nodig is, doen we onderzoek. Waar we zien dat de overheid burgers beter kan behandelen, dagen we overheden uit om anders te kijken naar hun dienstverlening en processen. Met als doel het voorkomen van vergelijkbare klachten in de toekomst. We zetten ons ervoor in dat het burgerperspectief is geborgd in alles wat de overheid in Europees en Caribisch Nederland doet. Ook zijn we een vraagbaak voor ambtenaren, medewerkers van uitvoeringsinstanties, intermediairs en andere professionals, zodat zij burgers met een hulpvraag beter kunnen helpen. 1.2.
Werkwijze, cijfers en relaties met burgers en overheid De ombudsman vindt het belangrijk dat de overheid leert van klachten, en geeft overheidsinstanties daarom zo veel mogelijk de kans om problemen eerst zelf op te lossen. Als de klachtbehandeling door de overheid niet naar tevredenheid van de burger is verlopen, kan de burger bij de ombudsman terecht. De klachten, signalen, vragen en overige contacten die bij ons binnenkomen noemen wij verzoeken. Ontvangen verzoeken In 2025 heeft de Nationale ombudsman in totaal 23.001 verzoeken van burgers ontvangen (24.962 in 2024 en 20.387 in 2023). Dit zijn klachten en signalen (16.896) en overige contacten, zoals vragen en meldingen (6.105). Al deze verzoeken komen telefonisch, via de mail, op WhatsApp en via het klachtenformulier op de website binnen. Het aantal verzoeken met betrekking tot de Immigratie- en Naturalisatie- dienst (IND) was in 2025 onverminderd hoog, al was hier wel een lichte daling te zien. We kregen meer verzoeken over het COA, de politie en de Belastingdienst. En we kregen minder verzoeken over het Uitvoeringsin- stituut Werknemersverzekeringen (UWV). Een overzicht van alle cijfers is te vinden in de cijferbijlage op onze website nationaleombudsman.nl. Behandelde verzoeken In 2025 heeft de Nationale ombudsman 22.780 (2024: 25.394) verzoeken behandeld, exclusief Woo- en AVG-verzoeken.
Het aantal behandelde verzoeken is niet gelijk aan het aantal ontvangen verzoeken, omdat behandeling niet altijd in hetzelfde kalenderjaar wordt afgerond. In het Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr. 2 10 overgrote deel (19.726) van deze verzoeken (2024: 21.988) bood de Nationale ombudsman mensen een luisterend oor, voorzag hij hen van correcte informatie en verwees hij hen voor verdere hulp door naar de juiste (overheids)organisatie. In 1.063 (2024: 1.172) gevallen was een interventie nodig om tot een oplossing te komen. De ombudsman komt dan tussenbeide en vraagt de overheidsinstantie of er een oplossing mogelijk is. Acht verzoeken werden afgerond na bemiddeling tussen burger en overheid. Ook schreef de ombudsman naar aanleiding van individuele zaken 483 brieven en 41 rapporten. In de brieven gaf hij – na beperkt onderzoek – een oordeel over het handelen van de overheid. In de rapporten kwam de ombudsman – na uitgebreider onderzoek – eveneens met een oordeel. Twee rapporten, «Openbaar lichaam Bonaire schoot tekort na melding illegale afgraving grond met diabaas» en «Doorbreek de stilte», gingen specifiek over Caribisch Nederland.
In 98 zaken werd de behandeling tijdens het onderzoek beëindigd, bijvoorbeeld omdat het probleem door de overheid werd opgelost, of omdat de indiener van de klacht om andere redenen geen prijs meer stelde op voortzetting van het onderzoek. In 1.361 zaken is de behandeling al vóór de start van het onderzoek beëindigd, omdat de indiener niet meer reageerde of geen nadere informatie verstrekte, of omdat het probleem inmiddels was opgelost. Een uitgebreide specificatie van de behandelde verzoeken staat, uitge- splitst naar overheidsinstantie, in de cijferbijlage bij het jaarverslag 2025 op nationaleombudsman.nl. Woo- en AVG-verzoeken In 2025 heeft de Nationale ombudsman in totaal 70 verzoeken (67 in 2024) ontvangen op grond van de Wet open overheid (Woo). De ombudsman ontvangt verschillende soorten Woo-verzoeken: verzoeken om informatie die de individuele burger betreft en verzoeken om meer algemene informatie. 80 Procent van alle aanvragen zijn verzoeken voor het verstrekken van persoonlijke informatie die de individuele burger betreft. Besluiten hierover worden niet gepubliceerd. De ombudsman ontvangt ook verzoeken op basis van de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG). Dit zijn verzoeken van burgers aan de Nationale ombudsman om de gegevens die wij over hen hebben in te zien, te verwijderen of te rectificeren.
In 2025 ontving de ombudsman in totaal 22 AVG-verzoeken (22 in 2024): veertien inzageverzoeken, zes verzoeken tot verwijdering van gegevens en twee verzoeken tot rectificatie in verband met onjuiste persoonsgegevens. Onderzoek uit eigen beweging De ombudsman helpt niet alleen de burger op weg, maar zet ook in op verbetering van de dienstverlening door de overheid. Dit doet hij met een breed scala aan instrumenten. Een belangrijk instrument is het onderzoek uit eigen beweging. Zo’n onderzoek richt zich op structurele knelpunten tussen burger en overheid; op de achterliggende oorzaken van de problemen, niet alleen op individuele situaties. Vervolgens adviseert de ombudsman de overheid over de aanpak hiervan. In 2025 zijn uit eigen beweging zeven nieuwe onderzoeken gestart. Er werden geen onder- zoeken uit eigen beweging afgerond. Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr. 2 11 Signaalbrieven Signaalbrieven zijn brieven aan de overheid, waarin de Nationale ombudsman direct inspringt op signalen uit de actualiteit, waaruit blijkt dat burgers in de knel dreigen te komen. Hij uit in deze brieven zijn zorgen en roept de overheid veelal op om tot actie over te gaan. De Nationale ombudsman schreef in 2025 zeventien signaalbrieven (drie in 2024) om aandacht te vragen voor een bepaald onderwerp, met name aan een minister of staatssecretaris.
Drie van die brieven schreef hij samen met de Kinderombudsman. Advies en informatie Naast het behandelen van verzoeken, het doen van onderzoek uit eigen beweging en het schrijven van signaalbrieven zette de Nationale ombudsman zich in 2025 ook op andere manieren in om de klachtbehan- deling en dienstverlening van de overheid te versterken. Zo zijn er in 2025 32 (2024: 41) presentaties en workshops gegeven; veertien over professi- onele klachtbehandeling en achttien over aanhoudend en grensover- schrijdend klaaggedrag. Ook is 113 keer advies uitgebracht aan overheids- organisaties om hen te helpen hun klachtbehandeling verder te verbeteren. Verder gaf de ombudsman 28 presentaties en 41 interviews om aandacht te vragen voor (structurele) problemen en het werk van onze organisatie. De substituut ombudsman gaf vier presentaties. Daarnaast maakte de ombudsman twee driedaagse provincietours door Noord-Brabant en Drenthe, en legde hij meerdere werkbezoeken af, bijvoorbeeld aan het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB), dat boetes en schadevergoe- dingen int voor overheidsorganisaties. De substituut-ombudsman legde in het kader van haar kennismaking negen werkbezoeken af. Ook deed de Nationale ombudsman met een stand in Den Haag voor de eerste keer mee aan de Week van de Rechtsstaat.
In die week laten verschillende (overheids)organisaties aan een breed publiek zien wie ze zijn en welke rol ze binnen onze rechtsstaat spelen. De relatie met het parlement De Nationale ombudsman is er primair voor burgers, maar heeft ook goed contact met het parlement. Hij informeert het parlement over de uitkomsten van zijn onderzoeken en over andere signalen uit de samen- leving. Ook luistert hij naar de signalen die het parlement hem meegeeft. De Nationale ombudsman sprak in 2025 met vaste commissies van de Tweede en Eerste Kamer over of naar aanleiding van een van zijn onderzoeken. Zo sprak hij samen met de substituut-ombudsman met de vaste Kamercommissie Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over het jaarverslag 2023 en het rapport «Herstel bieden: een vak apart» uit 2023. Dit rapport beschrijft hoe de overheid gedupeerden herstel biedt, en stelt dat overheidsorganisaties te weinig aandacht hebben voor de behoeften van gedupeerden. Verder sprak de Nationale ombudsman samen met de Kinderombudsman met de Commissie voor Binnenlandse Zaken in de Eerste Kamer over het jaarverslag 2023, en nam hij deel aan een kennismakingsbijeenkomst van de Commissie voor Digitalisering in de Eerste Kamer. Hij sprak ook samen met de substituut-ombudsman en de Kinderombudsman in de Commissie voor Binnenlandse Zaken over het jaarverslag 2024. Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr.
2 12 In 2025 ontving de Nationale ombudsman twee kabinetsreacties, waarvan een op een notitie van de Nationale ombudsman over verbetervoorstellen voor de hersteloperatie toeslagen en een op het jaarverslag 2024. Ook werden direct naar aanleiding van een rapport of brief van de ombudsman één keer Kamervragen gesteld, en werd er in andere Kamervragen negen keer naar rapporten of brieven van de ombudsman verwezen. Verder gebeurde het vijf keer dat een bewindspersoon bij de beantwoording van Kamervragen de ombudsman noemde, terwijl de ombudsman niet in de vragen zelf werd genoemd. Tot slot werden er in 2025 vier moties ingediend waarin de ombudsman werd aangehaald. Twee hiervan werden aangenomen en twee werden verworpen. Diverse onderzoeken en stukken van de ombudsman uit 2025 werden in Kamerstukken genoemd, zoals het rapport over de hersteloperatie toeslagen vanuit het perspectief van de ouders, de «Notitie verbetervoor- stellen hersteloperatie» (zes Kamerstukken). De samen met de Kinderom- budsman geschreven brandbrief over de voorgenomen asielwetgeving, de «Zorgenbrief asielmaatregelen», werd het vaakst aangehaald (twaalf Kamerstukken). Het jaarverslag 2024 «Zet de burger centraal» werd in vijf Kamerstukken genoemd.
De brieven over de gebrekkige postbezorging («Bezorging overheidspost») en over het noodfonds energie («Heropenen tijdelijk noodfonds energie») kwamen beide in vier Kamerstukken voor. Ook zagen we onderzoeken uit eerdere jaren terugkomen in de Kamer- stukken van 2025. Het rapport «Herstel bieden, een vak apart», over schadeherstel door de overheid, werd opvallend vaak (negentien Kamerstukken) genoemd. Verder was er opnieuw aandacht voor de reflectie «Blind vertrouwen?», over CTER-registraties (Contraterrorisme, Extremisme en Radicalisering) van burgers (tien vermeldingen). Er was ook aandacht voor «Hoe eerder, hoe beter», over vroegsignalering door gemeenten (zeven keer). Tot slot werd «Sociale minima in de knel», over de ondergrens van sociale zekerheid, uit 2022 in zes Kamerstukken genoemd. AB Rechtspraak Bestuursrecht In AB Rechtspraak Bestuursrecht van Wolters Kluwer worden samenvat- tingen en annotaties van rapporten en gepubliceerde brieven van de Nationale ombudsman, de Kinderombudsman en de Veteranenom- budsman vermeld. Van de in 2025 gepubliceerde rapporten en brieven waren dat veertig samenvattingen. Daarnaast waren er vijf annotaties. Een annotatie ging over het rapport «Oost West, Thuis Best?» (2025/073), over een klacht over een huisbezoek door toezichthouders BRP en een boa.
De Nationale ombudsman concludeerde dat er sprake was van een grove schending van het grondrecht huisrecht. Meer daarover staat onder 1.6.1.6. De annotator gaf zijn wetenschappelijke bespiegelingen daarover. Hij kon zich in het oordeel van de ombudsman vinden. Een andere annotatie ging over de brief van de Nationale ombudsman over zijn zorg over de overheidspostbezorging (2025/023). Deze annotatie paste in een reeks van annotaties over de zorg van met name rechterlijke instanties over de postbezorging. De relatie met het kabinet, uitvoeringsorganisaties en lokale overheden De Nationale ombudsman spreekt met burgers én met de overheid. Het is tenslotte niet alleen zijn doel om burgers op weg te helpen, maar ook om de overheid te helpen meer oog te hebben voor het perspectief van de burger, in alles wat zij doet. Het gaat dan om reguliere individuele Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr. 2 13 gesprekken met kabinetsleden, met bestuurders van nationale en lokale overheden en met bestuurders van uitvoeringsorganisaties over problemen en oplossingsrichtingen die de ombudsman ziet op basis van klachten, signalen en eigen onderzoek. Ook spraken de ombudsman en/of zijn medewerkers geregeld met maatschappelijke (belangen)organisaties, onder meer over de ervaringen van hun achterban of cliënten met overheden.
In 2025 sprak de Nationale ombudsman met diverse (demissionaire) kabinetsleden en met de minister-president. In deze gesprekken stelde hij belangrijke onderwerpen die burgers raken aan de orde. Eind november sprak de Nationale ombudsman ten behoeve van de kabinetsformatie met informateur Buma. In het nieuwe jaar volgde tijdens de formatie nog een gesprek met de onderhandelaars en de formateur, samen met de andere Hoge Colleges van Staat. Nationale ombudsman online De website en sociale media zijn voor de Nationale ombudsman belang- rijke kanalen om in contact te staan met burgers en professionals en informatie met hen te delen. De ombudsman wordt digitaal door veel mensen gevonden. Hieronder een overzicht van het gebruik van onze website en sociale media in 2025, met tussen haakjes de aantallen voor 2024. Uit de cijfers blijkt dat het aantal volgers op sociale media is gestegen, maar dat het bezoek aan de website tegelijkertijd daalde. Dat is mogelijk te verklaren door de komst van AI-resultaten in zoekmachines als bijvoorbeeld Google. Daarin wordt veel online gevonden informatie direct gepresenteerd in het antwoord op de zoekvraag, met als gevolg dat er niet meer wordt doorgeklikt naar de bronpagina’s.
Website Website nationaleombudsman.nl in 2025: – | Aantal bezoekers: 475.234 (628.311) – | Paginaweergaven: 1.146.496 (1.759.160) Top 3 best bezochte webpagina’s (buiten de homepage): – | Klacht indienen: 63.576 paginaweergaven – | Mogen wij uw klacht behandelen: 60.116 – | Vacatures Nationale ombudsman: 48.212 Webpagina’s nationaleombudsman.nl/professionals in 2025: – | Paginaweergaven: 38.790 (82.655) Top 3 best bezochte webpagina’s professionals (buiten de homepage) – | Jaarverslagen: 1.812 paginaweergaven – | Publicaties: 1.508 – | Artikel «Zorgvuldig omgaan met aanhoudend en grensoverschrijdend gedrag»: 1.255 weergaven Volgers van de Nationale ombudsman op sociale media in 2025: – | X: 11.998 (11.998)1 – | LinkedIn: 23.300 (20.833) – | Facebook: 9.815 (9.345) – | Instagram: 3.121 (2.592) – | YouTube: 487 (457) 1 Sinds 1 juli 2025 is de Nationale ombudsman niet meer actief op X. Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr. 2 | 14 1.3. Ontwikkelingen bij de Nationale ombudsman Bevoegdheid Nationale ombudsman De Nationale ombudsman is er voor burgers als het misgaat tussen hen en de overheid. Zijn bevoegdheid is daarbij beperkt tot gedragingen van bestuursorganen. Deze bestuursorganen besteden echter steeds vaker taken uit aan private partijen, bijvoorbeeld in het sociaal domein. Ook ontstaan er nieuwe verbanden waarin overheden samenwerken.
Voor de burger is het daardoor lastig vast te stellen bij wie hij moet aankloppen als het misgaat. In opdracht van de Tweede Kamer verkent het ministerie van Binnen- landse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) of de bevoegdheden van de Nationale ombudsman nog wel voldoen. Die verkenning gebeurt mede in het licht van de zogenaamde Venice Prinicples.2 Deze stellen dat ombuds- mannen bevoegd zouden moeten zijn over alle voorzieningen die te maken hebben met een overheidstaak van algemeen belang, ongeacht of zij door een orgaan van de overheid of een private partij worden uitgevoerd. De Nationale ombudsman is betrokken bij deze verkenning. Hij deelt zijn inzichten over waar burgers tegenaanlopen en hoe het begrip «overheid» beter kan aansluiten bij het perspectief van burgers. Voor de ombudsman is het namelijk onwenselijk dat de overheid door uitbesteding van de uitvoering verplichtingen kan ontlopen die bij overheidsgedragingen horen, zoals de mogelijkheid om een klacht te laten beoordelen door een onafhankelijke ombudsman. Eind juni 2025 informeerde de minister van BZK de Tweede Kamer over de voortgang.3 In die Kamerbrief werd aangegeven dat er grond lijkt te zijn voor uitbreiding van de bevoegdheden, en dat wordt onderzocht hoe die kunnen worden gekoppeld aan publieke taken die worden uitgevoerd door private partijen.
Het gaat daarbij om gebieden als bestaanszekerheid, opsporing en handhaving, en zorg en welzijn. De Nationale ombudsman juicht de gekozen richting toe en blijft betrokken bij het vervolg. Het voornemen is de verkenning in de loop van 2026 te publiceren. Nieuwe inkleuring van behoorlijkheid De Nationale ombudsman kijkt steeds of de overheid de burger centraal stelt in alles wat zij doet. Daarbij is de kernvraag: gedraagt de overheid zich behoorlijk?4 In de loop van de tijd heeft de Nationale ombudsman behoorlijkheidsvereisten ontwikkeld, die zijn beschreven in de behoorlijk- heidswijzer. De relatie tussen de burger en overheid verandert echter steeds. Daarom begon de Nationale ombudsman een aantal jaren geleden met een nieuwe inkleuring van de behoorlijkheidswijzer. Dat gebeurde in gesprek met de wetenschap,5 klachtbehandelaars, andere ombuds- mannen, overheidsprofessionals en medewerkers van de Nationale ombudsman. Er is gekeken of de vereisten nog voldoen aan de huidige 2 Deze zijn in 2019 opgesteld door de Venetiëcommissie van de Raad van Europa en heten voluit: Principles on the Protection and Promotion of the Ombudsman Institution. 3 Brief - Informeren TK over verkenning bevoegdheden Nationale ombudsman 4 De opdracht om de behoorlijkheid van gedragingen van de overheid te beoordelen is vastgelegd in de wet: zie artikel 9:27 van de Awb.
5 Paulien de Winter, Bert Marseille, Joachim Bekkering, Anne Bennenbroek, Christa Mulder, Zorgvuldige procedures, eerlijke beslissingen en respectvolle bejegening: Een analyse van de toepassing van behoorlijkheidsnormen in de ombudsprudentie van de Nationale ombudsman, Rijksuniversiteit Groningen: 2021 Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr. 2 15 verhouding tussen burger en overheid, maar er is ook besproken of de behoorlijkheidswijzer voldoende bruikbaar is voor de overheid zelf. Behoorlijkheid is namelijk veel meer dan alleen een toetsingskader van de Nationale ombudsman voor individuele klachten; het is een manier om als overheid vanuit het burgerperspectief te werken. In een ideale situatie wordt er al behoorlijk gehandeld vóór er een klacht ontstaat. Daarvoor is het nodig dat behoorlijkheid binnen de overheid voldoende leeft, en dat de behoorlijkheidswijzer genoeg duidelijkheid geeft over wat een behoorlijke overheid betekent voor de dienstverlening en de beoordeling van klachten. Dit proces is eind 2025 afgerond, en de ombudsman lanceerde de nieuwe behoorlijkheidswijzer in januari 2026. Een nieuwe online wijzer maakt het voor klachtbehandelaars makkelijker om klachten over de dienstverlening van de overheid te toetsen aan de vereisten. Een checklist helpt te bepalen welke vereisten in een bepaalde situatie het meest relevant zijn.
Ook worden de behoorlijkheidsvereisten waar nodig aangepast, uitgebreider toegelicht en geïllustreerd met voorbeelden uit de praktijk van de Nationale ombudsman, om zo in de praktijk meer handelingsperspec- tieven te bieden.6 Er zijn nieuwe kernwaarden geformuleerd om het gesprek over wat behoorlijk handelen inhoudt op gang te brengen. Met de nieuwe online omgeving is daarnaast de basis gelegd voor behoorlijkheid als «levend» waardenkader. Zo kunnen nieuwe voorbeelden worden toegevoegd en kan er op nieuwe ontwikkelingen worden ingespeeld. Nog belangrijker is dat het gesprek over behoorlijkheid gevoerd blijft worden. Dat zal de ombudsman ook in 2026 blijven doen. Meerjarenstrategie 2027–2029 De organisatie werkt aan één overkoepelende koers voor de komende jaren: de Meerjarenstrategie 2027–2029. Die beschrijft waar de organisatie voor staat, waar de Nationale ombudsman, de Kinderombudsman en de Veteranenombudsman naartoe willen en welke resultaten daarbij horen. De Meerjarenstrategie geeft richting aan de koers van de organisatie voor de komende drie jaar. Ze helpt keuzes te maken, prioriteiten te stellen en samen met collega’s en anderen te werken aan impactvolle oplossingen voor burgers, kinderen en veteranen. Er is de afgelopen tijd in de organisatie nagedacht over wat we op ons af zien komen en wat dit betekent voor wat voor organisatie we willen zijn.
Dit moet in het najaar van 2026 leiden tot de eerste Meerjarenstrategie. Gezamenlijk advies Hoge Colleges van Staat «Naar een realistische overheid» Op 1 december hielden de Nationale ombudsman, de Raad van State en de Algemene Rekenkamer het symposium «Naar een realistische overheid». In 2024 kondigden de Hoge Colleges van Staat aan de inzichten over het functioneren van de rechtsstaat vaker te zullen bundelen.7 Dit symposium was daar een uiting van. Op het symposium bespraken vertegenwoordigers van uitvoering, wetenschap, bestuur en maatschap- pelijk middenveld bevindingen en observaties van de Nationale ombudsman, de Raad van State en de Algemene Rekenkamer. Er werd vastgesteld dat Nederland voor grote uitdagingen staat. Dat vraagt om 6 Zie voor alle wijzigingen: De behoorlijkheidswijzer is vernieuwd | Nationale ombudsman Zie ook: M.H. Ippel, «De Nationale ombudsman presenteert de nieuwe behoorlijkheidswijzer», Tijdschrift voor Klachtrecht 2026/1. 7 Algemene Rekenkamer, Nationale ombudsman, Raad van State, Gespreksnotitie ten behoeve van een bijeenkomst met informateurs en onderhandelaars, 28 maart 2024, p. 4. Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr. 2 16 een daadkrachtige overheid, die goed samenwerkt, luistert en durft te leren. Daarbij hoort ook tegenspraak vanuit het parlement en de Hoge Colleges van Staat.
Beleidsmakers, uitvoerders en overheden moeten elkaar meer betrekken en beter naar elkaar luisteren. Zo ontstaan plannen die werken in de praktijk en die passen bij het dagelijks leven van burgers. De inzichten die op het symposium werden gedeeld, zijn meegenomen in een gezamenlijke notitie waarin de Hoge Colleges van Staat hun visie gaven op een realistische overheid, en concrete aanbevelingen deden om daartoe te komen. De aanbevelingen hielden onder meer in dat de overheid duidelijke en haalbare doelen moet stellen, en eerlijk moet zijn over wat wel en niet kan. Ook adviseerden de Hoge Colleges van Staat dat de wet- en regelgeving eenvoudiger moet worden. De overheid moet verder vooraf laten zien welke keuzes nodig zijn, wat die kosten en wat de gevolgen ervan zijn. Ook moet duidelijk zijn of maatregelen echt werken en geen nieuwe problemen veroorzaken. Uitvoeringsorganisaties en gemeenten moeten vanaf het begin meedenken, zodat mogelijke problemen in een eerder stadium kunnen worden herkend en voorkomen. In januari 2026 hebben de president van de Algemene Rekenkamer, de Nationale ombudsman en de vicepresident van de Raad van State deze notitie en de daaruit volgende aanbevelingen in het kader van de kabinetsformatie op uitnodiging toegelicht aan de partijleiders van D66, VVD en CDA. 1.4.
Lokale ombudsman De Nationale ombudsman is ook de ombudsman van alle provincies en waterschappen, en in 2025 van 284 van de 342 gemeenten (83%) en het overgrote deel van gemeenschappelijke regelingen.8 In januari 2025 sloten de gemeenten Doesburg en Rozendaal aan bij de Nationale ombudsman. De gemeenten Alkmaar, Nijmegen en Utrecht begonnen met een eigen lokale ombudsfunctie. Van de 23.001 verzoeken (klachten, signalen en vragen) die de Nationale ombudsman in 2025 ontving, hadden er 5.572 betrekking op decentrale overheden. In 2024 waren dat er 6.271 op een totaal van 24.269. Net als in 2024 gingen deze verzoeken vooral over gemeenten en gemeenschappe- lijke regelingen. De Nationale ombudsman als lokale ombudsman Het is de ambitie van de Nationale ombudsman om ook als lokale ombudsman zichtbaar te zijn in gemeenten, en voor burgers toegankelijk en dichtbij te zijn. Met deze ambitie trok de Nationale ombudsman in 2025 geregeld het land in voor werkbezoeken. Hij en zijn medewerkers verdiepten zich in regionale en lokale thema’s. Zo gingen zij bij een werkbezoek aan Zeeland in gesprek over buurtteams, jeugdwerk, haven- en grenscontroles, de zorg, bescherming tegen het water en grensover- schrijdende economische samenwerking. Zij spraken er ook met burgers om te horen wat er bij hen speelt en waar zowel burgers als lokale overheden in de praktijk tegenaan lopen.
8 Gemeenschappelijke regelingen die zijn ingesteld op grond van de Wet gemeenschappelijke regelingen zijn verplicht om de regeling aan te melden bij het Register van Overheidsorgani- saties. Op dit moment staan 437 gemeenschappelijke regelingen in dit register geregistreerd. Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr. 2 17 De ombudsman bracht in 2025 uitgebreide bezoeken aan de provincies Noord-Brabant en Drenthe, samen met de Kinderombudsman en medewerkers. Ze gingen gedurende drie dagen per provincie in een reeks bezoeken langs bij tal van verschillende organisaties en instellingen. Zij spraken onder meer met veteranen over wat een inloophuis voor hen betekent, met boeren over de regelgeving waarmee zij te maken hebben en met ervaringsdeskundigen over het doorbreken van armoede. De Kinderombudsman bezocht een Justitiële Jeugdinrichting en een crisisopvang voor gezinnen die tijdelijk zonder huis zitten. Inwoners van de gemeenten Helmond, Bergen op Zoom, Assen en Emmen gingen tijdens de weekmarkt persoonlijk in gesprek met de Nationale ombudsman en medewerkers. Professionele klachtbehandeling De laatste jaren is de focus van de ombudsman verschoven van achteraf oordelen naar het proactief ondersteunen van gemeenten en andere bestuursorganen, zoals politie, waterschappen en gemeenschappelijke regelingen, bij het verbeteren van hun eerstelijns klachtbehandeling.
Die aanpak heet «Van genezen naar voorkomen». Medewerkers van de ombudsman onderhielden hierover contacten met gemeenten en andere bestuursorganen en fungeerden als aanspreekpunt voor vragen en als sparringpartner. Specifiek voor klachtbehandelaars organiseerde de Nationale ombudsman in 2025 op lokaal niveau workshops of gesprekken over professionele klachtbehandeling en het zorgvuldig begrenzen van aanhoudend en grensoverschrijdend klaaggedrag. Dat gebeurde zowel per mail, telefonisch en digitaal via de Raadbaak, een online community voor professionals, als fysiek op verschillende plekken in het land. 1.5. Aandacht voor professionals en de Raadbaak Voor de Nationale ombudsman is het belangrijk om een goede relatie te hebben met professionals en intermediairs die direct of indirect in contact staan met burgers in de knel. Denk aan schuldhulpverleners, huisartsen, mediators, juristen en andere hulpverlenende professionals bij (semi-) overheden. Zo kunnen we signalen opvangen, met elkaar ervaringen uitwisselen en van elkaar leren. Die functies komen bij elkaar in de Raadbaak – een door de ombudsman gefaciliteerde en beheerde online community. Hier komen medewerkers van de Nationale ombudsman, Kinderombudsman, Veteranenom- budsman en professionals en intermediairs samen. Door met en van elkaar te leren, kunnen ze burgers sneller en beter op weg helpen.
De ombudsman en zijn onderzoekers signaleren via de Raadbaak bovendien mogelijke knelpunten die tot verder onderzoek kunnen leiden. Bij de Raadbaak waren in 2025 1.100 professionals aangesloten. In 2025 zijn via de Raadbaak diverse online en fysieke bijeenkomsten voor professionals tot stand gekomen, over uiteenlopende inhoudelijke thema’s. Zo wisselden professionals ervaringen uit over problemen waar ze in hun werk tegenaan lopen, en deelden ze met elkaar hoe ze die kunnen oplossen. Verder zijn er trainingen over klachtbehandeling gegeven en bijeenkomsten over een betere samenwerking tussen professionals en de Nationale ombudsman gehouden. Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr. 2 18 Professionals kunnen niet alleen terecht bij de Raadbaak. Op www.nationaleombudsman.nl/professionals is er voor hen ook een speciale pagina met vakinformatie. Ze kunnen zich hier aanmelden om van de meest recente publicaties op de hoogte te blijven. Ook vinden ze er informatie over workshops op het gebied van professionele klachtbehan- deling en aanhoudend en grensoverschrijdend klaaggedrag. Daarnaast is er voor bijvoorbeeld klachtbehandelaars van overheidsorga- nisaties, wijkagenten en raadslieden de Raadgeverstelefoon.
Via dit telefoonnummer kunnen zij voor vragen, verzoeken om advies en voor het doorgeven van signalen in contact komen met klachtonderzoekers bij de Nationale ombudsman, Kinderombudsman en Veteranenombudsman. In 2025 werd de Raadgeverstelefoon 460 keer gebeld. Uit de praktijk van de Nationale ombudsman Raadgeverstelefoon adviseert gemeente over klachtindiener Een gemeente vraagt advies over een burger die een klacht heeft en die steeds op het laatste moment zijn afspraak om te worden gehoord afzegt. De gemeente belt daarvoor met de Raadgeverste- lefoon, en krijgt een collega van het team Klachtbehandeling aan de lijn. De gemeente besluit op basis van dat gesprek om de klachtin- diener nog een keer uit te nodigen. In die schriftelijke uitnodiging meldt de gemeente ook dat hij zijn verhaal op papier mag zetten, als hij dat liever doet dan het persoonlijk komen vertellen. De Nationale ombudsman vindt dit een goede oplossing om te proberen de klachtindiener alsnog te horen. Wij wijzen daarnaast op een regel uit de Algemene wet bestuursrecht (Artikel 9:10). Daarin staat dat een gemeente mag besluiten een klachtindiener niet meer te horen, als die niet binnen een door het bestuursorgaan gestelde redelijke termijn verklaart dat hij gebruik wil maken van het recht te worden gehoord. De gemeente is blij met deze duidelijke uitleg. 1.6.
Ombudsagenda De Nationale ombudsman is er om burgers te helpen als het misgaat. En om overheidsorganisaties uit te dagen het perspectief van burgers te borgen in alles wat ze doen. Een belangrijk instrument in dit kader is het onderzoek uit eigen beweging. Dit is onderzoek dat zich richt op struc- turele knelpunten tussen burger en (overheids-)organisaties en op de achterliggende oorzaken van de problemen. Vervolgens adviseert de ombudsman de overheid en andere organisaties over de aanpak hiervan. Onderzoek uit eigen beweging beginnen we onder meer naar aanleiding van opvallend veel klachten over een bepaald onderwerp. Ook kunnen specifieke signalen uit de media of van maatschappelijke organisaties een reden voor onderzoek zijn. Op onze Ombudsagenda staan onderwerpen waaraan de ombudsmannen uit eigen beweging aandacht willen geven. In 2025 omvatte de agenda vijf thema’s: fundamentele rechten, armoede, participatie en invloed, toegang tot voorzieningen en leefbaarheid. In deze paragraaf presenteren we de in 2025 door de Nationale ombudsman gepubliceerde onderzoeken en brieven op deze thema’s. Ook gaan we in op de voortgang die is geboekt bij onderzoeken die we al eerder opleverden en waarvan het onderwerp nog steeds actueel is. We monitoren of er naar aanleiding van onze conclusies en aanbevelingen in Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr.
2 19 een rapport voldoende voortgang is geboekt, en beginnen bijvoorbeeld een verkenning als dat niet zo is en actie nodig blijkt. Een voorbeeld is het onderzoek over schulden: in 2025 zijn we een verkenning begonnen om te kijken of op dit gebied nieuw onderzoek nodig is, nadat we er in 2013 al over publiceerden in «In het krijt bij de overheid» en in 2019 in «Invor- deren vanuit het burgerperspectief». 1.6.1. Fundamentele rechten Iedereen heeft fundamentele rechten. Deze rechten beschermen burgers van alle leeftijden en achtergronden. De Nationale ombudsman, Kinderombudsman en Veteranenombudsman controleren of de overheid deze rechten respecteert, beschermt en, indien nodig, concreet maakt. In 2025 kwam de Nationale ombudsman verschillende keren in actie om problemen bij de naleving van fundamentele rechten van burgers te signaleren en adviezen te geven over hoe het beter kan. Huisvesting, de rechten van asielzoekers en het functioneren van de rechtsstaat kregen speciale aandacht van de ombudsman. 1.6.1.1. Dak- en thuisloosheid onder volwassenen en kinderen Het aantal volwassenen en kinderen dat dak- of thuisloos is, stijgt elk jaar. De Nationale ombudsman en de Kinderombudsman vroegen in 2019 en in 2024 al om aandacht voor de urgentie van huisvestings- en dakloosheids- problematiek.
De groeiende dak- en thuisloosheid was voor ons reden om in 2025 te verkennen wat de huidige stand van zaken is rondom het oplossen van dit probleem. De verkenning bestond uit literatuuron- derzoek, een analyse van de klachten die we als Nationale ombudsman en Kinderombudsman hebben ontvangen en gesprekken met betrokken organisaties. Op basis hiervan concludeerden de ombudsmannen dat zij in 2026 verdere stappen gaan zetten op dit onderwerp. 1.6.1.2. Standplaatsen voor woonwagenbewoners Tussen 2017 en 2023 vroeg de Nationale ombudsman meerdere keren op verschillende manieren aandacht voor de problematiek rondom stand- plaatsen voor woonwagenbewoners. Gemeenten zouden actief proberen het aantal standplaatsen af te bouwen of zouden juist géén woonwagen- beleid voeren, met onzekerheid voor bewoners als gevolg. Omdat die problematiek nog altijd bestaat, deden de Nationale ombudsman en de Kinderombudsman samen een verkennend onderzoek naar de positie van woonwagenbewoners en hun kinderen. Eerder onderzoek onder woonwa- genbewoners richtte zich op de problemen rond het standplaatsenbeleid. Hoewel de Nationale ombudsman daar enige verbetering in zag, werd ook duidelijk dat de problemen nog niet zijn opgelost. Dat riep bij de Nationale ombudsman onder meer de vraag op wat de onderliggende oorzaak is van het uitblijven van een oplossing voor het standplaatsenprobleem.
Het vermoeden speelde dat discriminatie van de groep bewoners een rol speelt. Ook werd de vraag gesteld wat dit voor kinderen in deze doelgroep betekent. Om die redenen voerden de Nationale ombudsman en Kinderombudsman in 2025 samen een verkenning uit naar discriminatie van woonwagenbewoners. Die verkenning bestond uit deskresearch en gesprekken met organisaties die zich inzetten voor de belangen van woonwagenbewoners. Op basis van deze verkenning concludeerden de Nationale ombudsman en Kinderom- Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr. 2 20 budsman dat zij zich verder willen inzetten voor deze doelgroep. Dit krijgt in 2026 concreet vorm. Uit de praktijk van de Nationale ombudsman Boa’s handelen behoorlijk bij controle, maar klacht wordt niet goed behandeld Een man maakt een wandeling door een natuurgebied. Tijdens die wandeling wordt hij gecontroleerd door een buitengewoon opsporingsambtenaar (boa) van Natuurmonumenten. De controle loopt uit op een aanhouding waarbij boa’s pepperspray gebruiken. De man doet zijn verhaal bij Natuurmonumenten, maar vindt daar geen gehoor. Vervolgens neemt hij contact op met de Nationale ombudsman. Hij klaagt over het feit dat de boa van Natuurmonu- menten zijn identiteitsbewijs vroeg en over het geweld dat de boa’s bij zijn aanhouding hebben gebruikt. En tot slot over de manier waarop Natuurmonumenten zijn klacht heeft behandeld.
De Nationale ombudsman oordeelt na onderzoek dat de klachten over het vorderen van het identiteitsbewijs, de aanhouding en het geweldgebruik niet gegrond zijn. De boa constateerde dat de man met een loslopende hond liep waar dat niet mocht. Hij wilde de man een waarschuwing geven en moest daarvoor zijn identiteit vaststellen. De ombudsman stelt vast dat de man ook na verschil- lende vorderingen van de boa weigerde om zijn identiteitsbewijs te tonen. Daarmee rees de verdenking (op heterdaad) dat de man zich schuldig maakte aan het niet voldoen aan de verplichting om zijn identiteitsbewijs te tonen. De ombudsman begrijpt waarom de boa besloot de man daarvoor aan te houden. Daarin weegt de ombudsman mee dat de man verschillende kansen had om zijn identiteitsbewijs te tonen. De man is verschillende keren gewaarschuwd. Hij zwaaide met een stok waardoor de boa’s zich bedreigd voelden en het nodig vonden om pepperspray in te zetten. De inzet van de pepperspray vindt de ombudsman onder deze omstandigheden niet onevenredig. De ombudsman vindt de klacht over de klachtbehandeling wél gegrond. Natuurmonumenten had persoonlijk contact met de man moeten opnemen. Ook kon de man ten onrechte niet reageren op de verzamelde informatie van Natuurmonumenten (hoor en wederhoor). 1.6.1.3.
Datalek bevolkingsonderzoek Nederland In de zomer van 2025 vond bij een laboratorium dat onderzoek deed voor Bevolkingsonderzoek Nederland (BVO-NL) een datahack plaats. Vooral vrouwen die meededen aan het bevolkingsonderzoek naar baarmoeder- halskanker waren hiervan de dupe. BVO-NL informeerde de benadeelden in augustus 2025 met een brief over het incident. In diezelfde maand ontving de Nationale ombudsman meerdere klachten en meldingen van benadeelden. Zij voelden zich zenuwachtig, onzeker, bang en boos over de inhoud van de brief, en bleven achter met vragen. Hierop riep de ombudsman de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) in een brief van 2 september 2025 op om zijn rol te pakken en de informatie- Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr. 2 21 voorziening snel te verbeteren. Burgers moeten namelijk goed worden geïnformeerd over datalekken bij gegevensverwerking door de overheid. «Door beter te luisteren en burgers op een actieve manier te benaderen en te betrekken, kan de overheid effectievere en meer empathische hersteltrajecten opzetten. Dit is essentieel voor het herstellen van vertrouwen en het bieden van de juiste ondersteuning aan degenen die dat nodig hebben.
En dat is zeker belangrijk, nu het om zo’n belangrijk en levensreddend bevolkingsonderzoek gaat.» Reinier van Zutphen De minister kreeg het advies om rekening te houden met de behoeften van benadeelden en duidelijk te zijn over de maatregelen die hij zélf neemt om hun persoonsgegevens te beschermen en risico op fraude te voorkomen. Tot slot vroegen we de minister om lering te trekken uit deze gebeurtenis, zodat vergelijkbare lekken in de toekomst worden voorkomen. In november 2025 beantwoordde de staatssecretaris van Jeugd, Preventie en Sport vragen van de Tweede Kamer over dit onderwerp. Daarin liet zij weten dat de brief van de Nationale ombudsman direct was doorgestuurd naar BVO-NL, met de opdracht om de adviezen mee te nemen. Op 15 december 2025 berichtte de staatssecretaris de Nationale ombudsman dat een groot deel van zijn adviezen inmiddels was opgevolgd. De getroffen vrouwen hadden bovendien excuses gekregen. Ook was extra aandacht besteed aan de begrijpelijkheid van de brieven, en had BVO-NL duidelijker laten weten wat het wel en niet over het datalek wist. Tot slot stond in de brieven nadrukkelijk wat gedupeerden zelf kunnen doen om fraude tegen te gaan. De staatssecretaris liet verder weten lering te hebben getrokken uit deze gebeurtenis. 1.6.1.4.
Inbreng voor debat over Staat van de Rechtsstaat De Nationale ombudsman leverde op verzoek van de commissie voor Justitie en Veiligheid van de Eerste Kamer een schriftelijke bijdrage ter voorbereiding op het debat over de Staat van de Rechtsstaat. Dit debat stond gepland voor 3 juni 2025, maar ging vanwege de val van het kabinet niet door. De Nationale ombudsman schreef in de bijdrage dat nieuwe wetten vooraf beter moeten worden getoetst, om fouten, zoals die bijvoorbeeld in de toeslagenaffaire zijn gemaakt, te voorkomen. De Eerste Kamer speelt hierin een belangrijke rol. De Nationale ombudsman wees erop dat nieuwe wetten, zoals de Asielnoodmaatregelenwet en de Wet invoering tweestatusstelsel, kunnen zorgen voor onrechtvaardige overheidsbeslissingen. Deze nieuwe maatregelen zorgen voor extra druk op de IND en de rechtspraak. Dit vergroot de problemen in de asielopvang en verlengt wachttijden. In de bijdrage waarschuwde de ombudsman verder voor het gevaar dat de overheid de behoefte van de burger te weinig centraal stelt in hersteltrajecten, zoals bij de toeslagenaffaire en de aardbevingsschade in Groningen. Ook leert de overheid niet van eerdere ervaringen. Als de overheid tekortschiet in hersteltrajecten, brokkelt het vertrouwen van de burger verder af. Tot slot benadrukte de ombudsman het belang van het demonstratierecht in de democratische rechtsstaat.
De boodschap van de Nationale ombudsman was dat in het handelen van de overheid het faciliteren en beschermen van demonstraties voorop moet staan. Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 929, nr. 2 22 1.6.1.5. Gevolgen van nieuwe asielmaatregelen De Nationale ombudsman en de Kinderombudsman stelden in maart 2025 in een brandbrief dat de Asielnoodmaatregelenwet en de Wet invoering tweestatusstelsel van de minister van Asiel en Migratie getuigen van onbehoorlijk bestuur en in strijd zijn met kinderrechten. De ombuds- mannen wezen vóór de behandeling van de wetsvoorstellen in de Tweede Kamer op de gevolgen van deze maatregelen voor de hele samenleving. Met de wetsvoorstellen komt er een einde aan de asielvergunning voor onbepaalde tijd. Pleegkinderen en ongehuwde partners hebben ook geen recht meer op gezinshereniging, en het tweestatusstelsel wordt opnieuw ingevoerd. «Zowel Groningen als de toeslagenaffaire leert ons dat onbehoorlijk handelen van de overheid meer burgers raakt dan alleen de mensen die rechtstreeks getroffen worden. Laat de asielmaatregelen niet het volgende schoolvoorbeeld worden van onbehoorlijk bestuur.» Reinier van Zutphen De Nationale ombudsman kreeg – en krijgt – veel klachten over de behandelduur van asielaanvragen. In 2023 ging het om ruim 1.000 klachten over de IND en in 2024 om ruim 1.600 klachten.
In 2025 betrof het circa 1.400 klachten, maar dat aantal was ten tijde van het schrijven van de brandbrief nog niet bekend. Door de invoering van deze wetten neemt de behandelduur naar verwachting nog verder toe. De ombudsman schreef van de overheid voortvarendheid te verwachten, en voorzag een buitengewoon grote toename van het aantal klachten als resultaat van nog langere doorlooptijden. De implementatie van de maatregelen uit het Europese Asiel- en Migratiepact betekent al een hoge belasting voor de IND en de rechtspraak. Daar komt het effect van deze wetten nog bovenop. De opvang staat al langer onder druk. Bij nog langere wacht- tijden verblijven mensen nog langer in de opvang en verslechtert de situatie verder. De Kinderombudsman maakt zich grote zorgen over de ontwikkeling en toekomst van kinderen die in Nederland in een asielprocedure zitten. De Kinderombudsman heeft een instrument ontwikkeld om te toetsen of bij nieuwe wetgeving rekening is gehouden met de rechten van kinderen: de Kinderrechtentoets. De twee voorgestelde nieuwe asielwetten doorstaan deze Kinderrechtentoets niet. De nieuwe wetten laten asielzoekers niet alleen onwenselijk lang wachten, ze ontnemen volwassenen en kinderen die uiteindelijk in Nederland mogen blijven bovendien een goede start in onze samenleving.