Rapport Regionale bestuurlijke samenwerking - Rekenkamer Altena 2024

Rekenkamer Altena

Rekenkamerrapport Regionale bestuurlijke samenwerking 2024

Roulatie in de Regio

Versie: definitief juli 2024

Pag. 0 van 48

Inhoud I. KERN VAN HET RAPPORT ............................................................................................................. 2 I.I SAMENVATTING ....................................................................................................................... 2 I.II CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN ......................................................................................... 3 II. RAPPORT VAN BEVINDINGEN ..................................................................................................... 6 0. Inleiding......................................................................................................................................... 6 0.1 Aanleiding ................................................................................................................................ 6 0.2 Doelstelling, vraagstelling en onderzoeksaanpak ..................................................................... 7 1

Inzicht, overzicht en ontwikkelingen.......................................................................................... 8 1.1 Welke regionale bestuurlijke samenwerkingsverbanden zijn er? .............................................. 8 1.2 Trend/ ontwikkeling: toename aantal samenwerkingsverbanden ............................................ 8 1.3 Trend/ ontwikkeling: Altena als eiland en meer focus op samenwerking vanuit de gedachte van daily urban systems ....................................................................................................................... 9 1.4 Trend/ ontwikkeling: Beweging van formeel juridische samenwerking naar (nog) niet formeel ..................................................................................................................................................... 11 1.5 Heatmaps per thema inclusief ‘wat valt op’ ............................................................................. 11

2. Informatievoorziening aan de raad en rollen van de raad.............................................................. 19 2.1 Ter vaststelling raad: jaarstukken en onderliggende nota’s .....................................................20 2.2 Voor zienswijze raad: ontwerpbegrotingen Gemeenschappelijke Regelingen ........................22 2.3 Wensen en bedenkingen uiten bij de (concept) nota Verbonden Partijen ...............................22 2.4 Ter informatie raad: bespreking van actualiteiten/ ontwikkelingen......................................... 23 2.5

Rol raad bij wetswijziging Gemeenschappelijke Regelingen ............................................24

3. Ervaren invloed van de gemeenteraad .......................................................................................... 25 3.1 Invloed: invalshoek algemeen .................................................................................................25 3.2 Invloed: invalshoek enquête (najaar 2023) gerelateerd aan landelijke bevindingen (2022, 2024) ..................................................................................................................................................... 25 3.3 Invloed: invalshoek enquête/ kenmerken van samenwerkingsverbanden (najaar 2023) .......... 27 3.4 Invloed: invalshoek presentatie heatmaps (januari 2024) ........................................................28 3.5 Invloed: invalshoek impact-analyse (maart 2024)................................................................... 29 4. Kaderstelling en controle door de raad in twee cases ................................................................... 30 4.1 Casusselectie .......................................................................................................................... 30 4.2 Casus WBO Jeugd ...................................................................................................................

30 4.3 Casus RES ............................................................................................................................... 34 III. BIJLAGEN .................................................................................................................................... 37 III.I Respondenten......................................................................................................................... 37 III.II Documentenlijst..................................................................................................................... 37 III.III Samenwerkingsverbanden van Altena ..................................................................................40 III.IV Resultaten enquête raads- en burgerleden ........................................................................... 45 Pag. 1 van 48

I. KERN VAN HET RAPPORT I.I SAMENVATTING Inleiding De rekenkamer Altena voerde in de periode september 2023 tot en maart 2024 onderzoek uit naar bestuurlijke regionale samenwerking, samenwerking tussen uitsluitend overheidslichamen in de regio. De doelstelling van het onderzoek is het geven van inzicht in de rol en invloed die de raad uitoefent, de wijze waarop het college de raad daarin actief faciliteert en het bieden van handvatten voor mogelijke verbetering. Dit zowel bij bestaande samenwerkingsverbanden, maar vóóral waar er nieuwe ontwikkelingen en keuzes te maken zijn en bij de wat meer bijzondere samenwerkingsverbanden. De rekenkamer voerde document-analyse en literatuurstudie uit, nam een enquête af bij de gemeenteraad en hield diverse interviews. De rekenkamer presenteerde een tussenproduct met zogenaamde ‘heatmaps’ in de Altenaronde in januari 2024 en nam deel aan de werksessie impactanalyse van de raad in maart 2024.

Vraag en bevinding 1: In welke regionale samenwerkingsverbanden neemt de gemeente (raad of college) deel en waarom? Is in de samenwerkingsverbanden een trend in de tijd zichtbaar qua hoeveelheid, thema’s/ onderwerpen, en regio/ schaalgrootte? De gemeente Altena neemt deel in bijna 40 bestuurlijke samenwerkingsverbanden, zowel in GRverband als informeler. Aanleidingen hiervoor zijn gemeentegrens overstijgende thema’s, het bundelen van kennis en capaciteit en regionale verplichte opgaven vanuit het rijk. De GR’en zijn allen collegeregelingen, er zijn geen raadsregelingen. Het aantal samenwerkingen is toegenomen (trend 1), meer samenwerkingen worden georganiseerd op het niveau van het ‘daily urban system’. Op het thema Zorg & Welzijn wordt het meest samengewerkt. Er is een beweging gaande van minder samenwerking/thema’s oppakken in de GR West-Brabant of het gebied West-Brabant, naar méér samenwerken in (trend 2): - de grotere stedelijke regio Breda-Tilburg op ruimtelijke opgaven; - in de triple helix overheid- onderwijs- bedrijfsleven op economische opgaven; - in het kleinere cluster de Baronie (rondom Breda), op sociale opgaven. En daarmee vindt er de laatste jaren onder andere steeds meer samenwerking plaats in (nog) niet GR-verband, waarmee de gemeenteraad in formele zin verder af komt te staan van de regionale samenwerkingen (trend 3).

Vraag en bevinding 2: Op welke manieren informeert het college de raad over samenwerkingsverbanden? In hoeverre betrekt het college de gemeenteraad bij te maken keuzes naar aanleiding van de wetswijziging Gemeenschappelijke Regelingen? Het college maakt onderscheid in de informatievoorziening aan de raad in: - formele verbanden (zoals GR’en) die een plek krijgen in de jaarstukken van de gemeente;

Pag. 2 van 48

-

niet formele samenwerkingen, zij kennen geen vast stramien aan informatievoorziening, terwijl deze wel in aantal en relevantie toenemen.

Voor zowel formele als informele samenwerkingen, informeert het college de raad bij grotere ontwikkelingen/ actualiteiten middels raadsinformatiebrieven en bijeenkomsten. De raad kon wensen en bedenkingen kenbaar maken bij de regionale (concept) nota Verbonden Partijen. De raad is betrokken bij de wetswijziging GR’en via de instemming met wijzigingen van individuele gemeenschappelijke regelingen.,

Vraag en bevinding 3: Welke invloedsmogelijkheden en -behoefte ervaart de gemeenteraad in samenwerkingsverbanden en zijn hierin verschillen zichtbaar op een aantal kenmerken? Raadsleden ervaren op regionale bestuurlijke samenwerkingen onvoldoende grip. Zij spreken met enige regelmaat zorgen uit over de invloed van Altena of de borging van het lokale belang in de regio, of over (zicht op) de resultaten bij sommige samenwerkingsverbanden. Tegelijkertijd spreken zij tevredenheid uit over de informatievoorziening van het college of de resultaten van de samenwerking. Ook blijkt geen grote algemene behoefte of haalbaarheid (mede gelet op beschikbare tijd) om als er raad meer bovenop te zitten, wel wil de raad op een aantal specifieke samenwerkingsverbanden een meer risico-gestuurde betrokkenheid.

Vraag en bevinding 4: Hoe vervult de raad zijn kaderstellende en controlerende taak in een tweetal samenwerkingsverbanden (cases), en hoe faciliteert het college hierin? In de casus WBO jeugd (West Brabant Oost) is er sprake van een college-GR in oprichting, die in het verlengde ligt van een bestaand samenwerkingsverband op basis van een Dienstverleningsovereenkomst. De raad wordt door het college geïnformeerd, en is op zoek naar extra instrumenten om zijn kaderstellende en controlerende rol te vervullen, zoals het werken met raadsrapporteurs (lokaal ‘risicopakket’) of het instellen van een raadsledenadviescommissie (regionaal). In de casus RES (Regionale Energie Strategie) is er sprake van een samenwerking op basis van een verplichte opgave van het rijk. De regio heeft veel vrijheden om een lokale vertaling te maken van de landelijke doelstellingen. Het regiobureau verzorgt informatiebijeenkomsten en voortgangsrapportages die het college onder de aandacht brengt van de raad. De raad neemt weinig actief deel aan de bijeenkomsten, maar heeft de couleur locale wel ingebracht via het vaststellen van het zonnekader en middels een motie van de raad over ‘geen windmolens’. Voor RES 2.0 worden er meer uitdagingen voor en betrokkenheid van de raden verwacht, omdat de energieopgave groter is.

I.II CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN Wat is de rol en invloed van de gemeenteraad in Altena in regionale bestuurlijke samenwerking, zowel in reeds bestaande samenwerkingen, als daar waar er nieuwe keuzes te maken zijn, en hoe faciliteert het college de raad hierin? Welke verbeterkansen zijn er voor de gemeenteraad? De raad van Altena heeft soortgelijke ervaringen als andere gemeenteraden als het gaat om grip hebben op regionale samenwerkingen; het is veel informatie, het is niet altijd duidelijk wat de lokale invloed is of wat de kansen zijn en de raad verwacht van het college dat het college de raad goed informeert als er iets speelt.

Pag. 3 van 48

Met de toename aan het aantal regionale samenwerkingen de afgelopen jaren, en de toename/ intensivering van samenwerkingen die veelal (nog) niet in een formeel GR-verband/verbonden partij verband zijn, wordt de formele rol en invloed van de gemeenteraad kleiner. De uitdaging wordt juist groter om goed geïnformeerd te zijn over de impact van de regionale samenwerking op de lokale beleidsdoelen en hierin de kansen te benutten. De rekenkamer geeft als aanbevelingen: Vraag het college om: 1. Jaarlijks een beknopt overzicht met relevante feiten en ontwikkelingen te maken van álle bestuurlijke samenwerkingen, op eenzelfde wijze als nu voor de GR’en/verbonden partijen al gebeurt. Met hierin zowel financiële informatie als maatschappelijke resultaten van de samenwerkingen. 2. Raadsinsformatiebrieven op relevante punten, dus vaker dan één maal per jaar, en het actief delen van de uitnodigingen voor regionale bijeenkomsten. 3. Jaarlijks een beschouwing te geven van de thema’s van en relaties tussen de Stedelijke Regio Breda Tilburg (SRBT), de Baronie gemeenten, de GR Regio West Brabant (GR RWB) en de triple helix Rewin/ Economic Board, gelet op de ontwikkelingen en samenhang hiertussen. Hiervoor zou het college ook een themabijeenkomst voor de raad kunnen organiseren of een vorm kiezen in samenspraak met de raad (of KSG). 4.

Minimaal eens per raadsperiode een werksessie impact-analyse te organiseren over al deze samenwerkingen waarin de raad keuzes maakt/actualiseert om een samenwerking via een basis- plus- of risico-pakket te volgen. En hierin mee te nemen het overzicht zoals genoemd onder 1). Daarnaast: 5. Vanuit de doelstelling van dit onderzoek ook te kijken naar de wijze waarop het college de raad faciliteert, voor bestaande samenwerkingsverbanden, maar vóóral waar er nieuwe ontwikkelingen en keuzes te maken, verdient het aanbeveling als er op basis van het bovenstaande een beknopt gemeentelijk kader voor de samenwerking wordt ontwikkeld, bijvoorbeeld via een aanvulling of actualisering van het huidige regionale Nota Verbonden Partijen West-Brabant. Geef daarbij aandacht aan de vragen: op welk moment en met welke informatie wordt de raad bij de samenwerking betrokken? Wat mogen raad, college, ambtelijke organisatie, griffie en samenwerkingsverbanden van elkaar op welk moment verwachten, zodat ieder zijn rol goed kan vervullen? Formuleer dit ‘positief’, vanuit de wensen en mogelijkheden. Vraag de griffie om: 6. Minimaal eens per raadsperiode een regionale radenbijeenkomst (fysiek of digitaal) te organiseren met de gemeenten in het geografische gebied: a. West-Brabant; b. Baronie; c. SRBT.

Bespreek hierin per keer een aantal concrete samenwerkingen of producten van de samenwerking als casus, op basis waarvan eventueel een afvaardiging per raad gekozen kan worden. Bijvoorbeeld in het gebied West-Brabant met als onderwerpen de tussenevaluatie van de regionale nota Verbonden partijen en de RES.

Pag. 4 van 48

Aanbevelingen voor de raad (en via de raad aan het college): 7. Stel met elkaar vast welke informatie nodig is om te sturen op regionale samenwerking, zowel op inhoud, financiën en momenten van aanleveren. Gebruik dit bij de uitvraag van informatie aan het college. Laat dit voorbereiden door het college. 8. (in het verlengde van aanbeveling 4) Kies op basis van risico en maatschappelijke impact welke samenwerkingsverbanden de komende raadsperiode bijzondere aandacht vragen en geef daaraan prioriteit in tijd, op agenda’s en in politieke energie. Verdeel de verschillende samenwerkingsverbanden binnen de fractie op basis van de portefeuilles en woordvoerderschap zodat ook binnen de fracties en daarmee de raad, raadsleden actief specifieke samenwerkingsverbanden volgen. Deze raadsleden kunnen ook fungeren als raadsrapporteurs (zie hierna). 9. Overweeg om te werken met raadsrapporteurs voor de belangrijkste samenwerkingsverbanden/ samenwerkingen die de komende tijd bijzondere aandacht vragen en daarom prioriteit hebben. Zorg dat deze rapporteurs ‘boven de partijen staan’. 10. Investeer in samenwerking met andere raden in de regio om kennis en ervaringen uit te wisselen, tussen raadsrapporteurs of grotere delegaties van de raad.

Pag. 5 van 48

II. RAPPORT VAN BEVINDINGEN 0. Inleiding 0.1 Aanleiding Jaarlijks brengt de rekenkamer Altena één of meerdere onderzoeken uit ter ondersteuning van de gemeenteraad in zijn kaderstellende en controlerende taak.1 Het onderwerp dat de rekenkamer in 2023 selecteerde uit de door de raadsfracties aangedragen onderwerpen, is ‘regionale samenwerking’. Het onderwerp Regionale Samenwerking is in 2022 door de gemeenteraad op de Raadsagenda 2022-2024 geplaatst, en begin 2024 opgepakt vanuit de raad.

Scope van het rekenkameronderzoek: Regionale bestuurlijke samenwerking Gemeenten werken voor de uitvoering van hun wettelijke taken en lokale ambities op veel terreinen samen met andere partijen, zowel publiek als privaat, als gecombineerd. In intensiviteit en formaliteit variërend van gezamenlijk overleg tot aan juridische constructies, en afhankelijk van het thema in wisselende samenstellingen in verschillende (soms overlappende) regio’s en schaalgroottes. In dit kader wordt gesproken over ‘verlengd lokaal bestuur’. In het brede terrein van regionale samenwerking richt de rekenkamer zich in dit onderzoek op bestuurlijke samenwerking; een samenwerking tussen uitsluitend overheidslichamen. Hieronder vallen verschillende samenwerkingsvormen van afstemmingstafels ter overleg, tot gemeenten die een centrumfunctie vervullen en eigenstandige samenwerkingsorganisaties met eigen personeel.2

Eerder onderzoek en een recente wetswijziging Er is veel onderzoek gedaan naar de kansen en uitdagingen die verlengd lokaal bestuur met zich meebrengt, naar effectiviteit, doelmatigheid en legitimiteit, en de rol van een gemeenteraad. Hieruit komt naar voren dat het lastig is de effectiviteit, doelmatigheid en legitimiteit van een samenwerking te bewijzen, en dat raadsleden vaak niet genoeg grip ervaren op de samenwerking. Er zijn diverse handreikingen geschreven om die grip te verbeteren. In juli 2022 is de wetswijziging Gemeenschappelijke regelingen (Wgr) in werking getreden, die uiterlijk januari 2024 geïmplementeerd moest zijn. De wetswijziging houdt het principe van verlengd lokaal bestuur in stand maar voegt meer mogelijkheden voor controle toe. Zo krijgt de raad mogelijkheden voor een regionale enquêtecommissie, zienswijzen, een regionale raadsadviescommissie en meer invloed bij wijzigingen van collegeregelingen. De onderzoeksbevoegdheden van de gemeentelijke rekenkamer zijn met de wetswijziging verruimd. Naar aanleiding van de wetswijziging heeft Decentraal Bestuur in 2022 een samenvattend onderzoek gedaan. Dit stelt dat er nog steeds een democratisch tekort is bij intergemeentelijke samenwerking, dat gemeenteraden niet alle middelen gebruiken om hen te ondersteunen in hun rol, en dat het de vraag is of de gebrekkige democratische legitimiteit nu een groot probleem is.

1 2

Ex art. 81 Gemeentewet. Grip op regionale samenwerking, Handreiking voor gemeenteraadsleden en griffiers, SDU 2015. Pag. 6 van 48

0.2 Doelstelling, vraagstelling en onderzoeksaanpak Doelstelling De rekenkamer Altena wil onderzoeken welke successen en aandachtspunten de gemeenteraad herkent en ervaart in regionale bestuurlijke samenwerking en de grip daarop. De rekenkamercommissie wil inzicht geven in de rol en invloed die de raad uitoefent, en hoe het college de raad daarin actief faciliteert. Dit zowel bij bestaande samenwerkingsverbanden, maar vóóral waar er nieuwe ontwikkelingen en keuzes te maken zijn, en bij de wat meer bijzondere samenwerkingsverbanden. Met dit inzicht wil de rekenkamer tevens handvatten voor verbetering meegeven aan de gemeenteraad en het college van B&W.

Vraagstelling De doelstelling is vertaald naar de volgende hoofdvraag en deelvragen: Wat is de rol en invloed van de gemeenteraad in Altena in regionale bestuurlijke samenwerking, zowel in reeds bestaande samenwerkingen, als daar waar er nieuwe keuzes te maken zijn, en hoe faciliteert het college de raad hierin? Welke verbeterkansen zijn er voor de gemeenteraad? 1.

Aan welke regionale samenwerkingsverbanden neemt de gemeente (raad of college) deel en waarom? Is hierin een trend in de tijd zichtbaar qua hoeveelheid, onderwerpen, en regio/ schaalgrootte? (zie hoofdstuk 1)

2.

Op welke manieren informeert het college de gemeenteraad over formele en informelere samenwerkingsverbanden? In hoeverre betrekt het college de gemeenteraad bij te maken keuzes naar aanleiding van de wetswijziging Gemeenschappelijke Regelingen? (zie hoofdstuk 2)

3.

Welke invloedsmogelijkheden en -behoefte ervaart de gemeenteraad in samenwerkingsverbanden en zijn hierin verschillen zichtbaar op een aantal kenmerken? (zie hoofdstuk 3)

4.

Hoe vervult de raad zijn kaderstellende en controlerende taak in een tweetal samenwerkingsverbanden (cases), en hoe faciliteert het college hierin? (zie hoofdstuk 4)

Aanpak en presentatie Het onderzoek is door de leden van de rekenkamer uitgevoerd en vastgelegd in de periode september 2023 tot en met maart 2024. Het onderzoek bestond uit een startgesprek, literatuur- en documentanalyse, een enquête onder raadsleden, diverse interviews (gesprekken en schriftelijke vragen), casestudies op twee samenwerkingen met verdiepende interviews en documentanalyse. De rekenkamer presenteerde op 30 januari 2024 tussentijdse bevindingen aan de raad in de Altenatafel, inclusief ‘heatmaps’ waarin de samenwerkingen visueel zichtbaar zijn gemaakt. De rekenkamer nam 19 maart 2024 deel aan de werksessie ‘Impactanalyse regionale samenwerking’ van de gemeenteraad onder leiding van het zogenaamd Klein Slim Groepje. De rekenkamer presenteerde het eindrapport (na de procedure van hoor- en wederhoor) op xx 2024 tijdens de Altena-ronde. In de volgende hoofdstukken zijn de bevindingen op de onderzoeksvragen per hoofdstuk weergegeven, met een kort antwoord in een groen tekstblok en een toelichting in de paragrafen.

Pag. 7 van 48

1 Inzicht, overzicht en ontwikkelingen Vraag 1: Aan welke regionale samenwerkingsverbanden neemt de gemeente (raad of college) deel en waarom? Is in de samenwerkingsverbanden een trend in de tijd zichtbaar qua hoeveelheid, thema’s/ onderwerpen, en regio/ schaalgrootte?

Bevinding 1 op hoofdlijnen: De gemeente Altena neemt deel aan bijna 40 bestuurlijke samenwerkingsverbanden, zowel in GRverband als informeler. Aanleidingen hiervoor zijn gemeentegrensoverstijgende thema’s, het bundelen van kennis en capaciteit, en regionale verplichte opgaven vanuit het rijk. De GR’en zijn alle collegeregelingen, er zijn geen raadsregelingen. Op het thema Zorg & Welzijn wordt het meest samengewerkt. Het aantal samenwerkingen is toegenomen (trend 1). Er wordt meer georganiseerd op het niveau van het ‘daily urban system’, er is een beweging gaande van minder samenwerking/ minder thema’s oppakken in de GR West-Brabant of het gebied West-Brabant (wel focus op enkele thema’s), naar méér samenwerken in (trend 2): - de grotere stedelijke regio Breda-Tilburg op Ruimtelijke opgaven; - in het kleinere cluster de Baronie (rondom Breda) op Sociale opgaven; - in de triple helix overheid- onderwijs- bedrijfsleven op Economische opgaven. En daarmee vindt er de laatste jaren o.a. steeds meer samenwerking plaats in (nog) niet GR-verband, waarmee de gemeenteraad in formele zin daar verder af komt te staan van de regionale samenwerkingen (trend 3).

1.1 Welke regionale bestuurlijke samenwerkingsverbanden zijn er? De rekenkamer heeft bijna 40 regionale samenwerkingen als volgt in beeld gebracht: - in bijlage III: in een overzichtstabel met een korte omschrijving, geclusterd per thema; - in paragraaf 1.5: met ‘heatmaps’ met een geografische weergave per thema. Een heatmap wil zeggen: hoe donkerder de kleur van een gemeente op de kaart, hoe vaker Altena er een bestuurlijke samenwerking mee heeft. - Noot: Er zijn 35 samenwerkingen geteld, maar mogelijk is dit beeld niet geheel volledig en het betreft sowieso een momentopname. Het kan zijn dat een samenwerking bij het ene thema is weergegeven, en ook deels raakvlakken heeft met een ander thema. In de volgende paragrafen is een aantal trends/ ontwikkelingen beschreven: - in paragraaf 1.2: toename aantal samenwerkingsverbanden; - in paragraaf 1.3: Altena als eiland en daily urban systems; - in paragraaf 1.4: beweging van formeel juridische samenwerking naar (nog) niet formeel.

1.2 Trend/ ontwikkeling: toename aantal samenwerkingsverbanden Veel van de samenwerkingsverbanden bestonden al vóór de herindeling van de gemeente Altena in 2019. Ze veranderen soms van samenstelling, breiden uit of dikken in qua onderwerpen, of hebben afhankelijkheidsrelaties met elkaar. De rekenkamer constateert dat samenwerkingsverbanden méér aandacht kunnen vragen van de gemeenteraad, vanwege de toename van het aantal of de intensivering van samenwerkingen en de grotere ontwikkelingen die er zijn in de bestaande samenwerkingen. Zo is de verhouding in het aantal verbanden vóór/ na de gemeentelijke herindeling in 2019 circa 75/ 25%, dus met circa een kwart toegenomen in de afgelopen vijf jaar. Pag. 8 van 48

1.3 Trend/ ontwikkeling: Altena als eiland en meer focus op samenwerking vanuit de gedachte van daily urban systems In onderstaande kaart zijn per kleur relaties tussen kernen weergegeven. Hierin is in het paars zichtbaar dat Altena op zichzelf in Noord-Brabant een soort eiland vormt met een deel in ZuidHolland (gebied Gorinchem).

Bron: Atlas voor gemeenten: indeling gemeenten o.b.v. relaties tussen kernen (daily urban system) – Position papers Brabantse verstedelijking – Provincie Brabant (w.o. Tordoir) 2014

Rondom deze netwerken/ het begrip daily urban system In bredere zin wordt gesproken over een netwerk als een ‘daily urban system’: “de dagelijkse verplaatsingen vanwege woon-werkverkeer, zakelijke relaties, sociale contacten en voorzieningen” (Tordoir 2014). Dat is dus is smalle zin al ‘Altena als eiland’, en in bredere zin wordt gesproken over het netwerk SRBT en het netwerk de Baronie. Hieronder zijn enkele voorbeelden weergegeven: - “Het gebied rondom Breda-Tilburg kun je zien als een zogenoemd daily urban system. Het is één netwerk van steden en dorpen dat met elkaar verweven is.” – website Regio WestBrabant over de Stedelijke Regio Breda- Tilburg (SRBT). - “Breda is (diensten)centrumstad van de regio, omringd door de sterke voorsteden Etten-Leur en Oosterhout, de woonkernen van de uitgestrekte gemeenten Moerdijk en Altena en de landelijke gemeenten Alphen-Chaam, Baarle-Nassau, Drimmelen, Geertruidenberg en Zundert. Deze tien gemeenten tezamen vormen een daily urban system met een gezamenlijke woningmarkt, arbeidsmarkt, zorg- en onderwijsinfrastructuur en vervoerssysteem. Het mozaïek van steden en dorpen vormen daarin een compleet en hecht netwerk van voorzieningen.” – Regionale investeringsagenda (RIA) regio Breda, 2021.

- “Altena en Alphen-Chaam+ Baarle-Nassau vormen twee aparte en kleine daily systems” – Tordoir onderzoek 2011- 2018 (presentatie regionale radenbijeenkomst 2020). - “Altena kent lijnen naar allerlei regio’s, maar die richting het zuiden/ de Baronie zijn dikker en het meest groeiend als je dat over een aantal jaren bekijkt” – respondent in interview. - “De samenwerking in de Baronie/ Markiezaten staat verder af van de gemeenteraden en we wachten nog op de raadsinformatiebrief hierover.” – respondent in interview.

Kaarten alle bestuurlijke samenwerkingen van Altena en de daily urban systems de Baronie (rondom Breda), Hart van Brabant (rondom Tilburg) en SRBT (rondom Breda- Tilburg): Hieronder zijn twee kaarten opgenomen. In de eerste figuur, een heatmap, geeft de roze lijn aan welke gemeenten met Altena doorgaans tot de Baronie worden gerekend (in de meest volledige samenstelling). Hierin is zichtbaar dat deze Baronie-gemeenten donkerder zijn dan de omliggende gemeenten, en Altena hiermee dus het vaakst samenwerkt. Pag. 9 van 48

Heatmap Altena in de Baronie (gebied binnen roze lijn) - Rekenkamer Altena 2024

In de volgende figuur (géén heatmap, sec geografische kaart) is zichtbaar hoe de Baronie (niet een GR) zich geografisch tot de GR Hart van Brabant verhoudt en dat zij samen met deels overlappende gemeenten, de SRBT (niet een GR) vormen. Dit omvat dus niet het westelijk deel van West-Brabant, en daarmee dus een beperkt deel van de GR Regio West-Brabant (GR RWB). Waarom dit relevant is, is toegelicht in paragraaf 1.4.

Overzicht Baronie en Hart van Brabant, samen SRBT - Rekenkamer Altena 2024

Ten tijde van het rekenkameronderzoek heeft de gemeenteraad nog geen raadsinformatiebrief ontvangen over de ontwikkelingen rondom de Baronie, “een tegenhanger van Hart van Brabant”, beschrijven respondenten. Wel gaven respondenten aan dat de regionale bestuurlijke stuurgroep Pag. 10 van 48

een bestuursopdracht ‘Samenwerking De Baronie’ heeft opgesteld, die de rekenkamer heeft ontvangen. Het actief betrekken van de colleges en gemeenteraden is onderdeel van de opdracht, net als het uitwerken van het beleggen van taken in relatie tot de GR RWB en de SRBT. Ten tijde van het rekenkameronderzoek is in Altena, voortvloeiend uit de bestuurlijke opdracht, gewerkt aan een ambtelijke opdracht ‘Samenwerking sociaal domein Baronie’, waarbij gebruik is gemaakt van het tussenproduct van de rekenkamer (heatmaps).

1.4 Trend/ ontwikkeling: Beweging van formeel juridische samenwerking naar (nog) niet formeel De rekenkamer ziet een beweging van minder thema’s waarop wordt samengewerkt in de GR RBW, dat een nieuw compacter actieprogramma 2024-2028 heeft met minder taken dan voorheen (formele vaststelling door het AB van de RWB had ten tijde van het rekenkameronderzoek nog niet plaatsgevonden, voorzien in april 2024); niet de focus op de ruimtelijke opgave en economische opgave meer, wel op circulaire en plantbased economie en innovatie. Voor ruimtelijke opgaven wordt meer samengewerkt in de grotere stedelijke regio Breda-Tilburg, een voorbeeld hiervan is de Woondeal die op dit niveau gesloten is (zie ook paragraaf 1.3 over SRBT en daily urban systems). Of op een nog groter niveau zoals het Brabants Programma Landelijk Gebied (BPLG) vanuit de verplichting vanuit het rijk. Voor economische opgaven is een beweging gaande van meer samenwerking in de triple helix (overheid, onderwijs, bedrijfsleven) waarin REWIN en de Economic Board taken uitvoeren (geen GR) voor de gemeenten in de regio West-Brabant. Dus niet meer door de GR RWB, in lijn met de smallere focus van het nieuwe actieprogramma van de GR RWB.

Voor sociale opgaven is een aantal langer bestaande GR’en zoals de GR GGD nog steeds op het niveau van West- Brabant (niet uitsluitend, ook in Baronie netwerk is er al langer samenwerking), en de nieuwere samenwerkingen op het thema zorg & welzijn worden gestart binnen het netwerk de Baronie (rondom Breda, de smallere variant). Van alle samenwerkingen die gestart zijn na de herindeling, ca. een kwart van het totaal, is er op dit moment geen één een GR (wel één GR in oprichting; WBO jeugd). Daarmee vindt er méér samenwerking plaats in (nog) niet GR-verband, waarmee de gemeenteraad in formele zin op dit moment verder af komt te staan van de regionale samenwerkingen. Een en ander is verder toegelicht in de volgende paragraaf (1.5). De vraag op welke wijze de raad invulling wil geven aan betrokkenheid bij samenwerkingsverbanden die nog niet formeel zijn vastgesteld, is aan de orde gekomen bij de nieuwe (concept) Nota Verbonden partijen (zie paragraaf 2.3).

1.5 Heatmaps per thema inclusief ‘wat valt op’ In deze paragraaf is via heatmaps weergegeven met welke gemeenten Altena samenwerkt; hoe donkerder de kleur, des te meer er met die gemeente samengewerkt wordt. De rekenkamer heeft deze opgesteld op basis van de overzichtstabel in de bijlage. In deze paragraaf heeft de rekenkamer bij ieder thema de opvallendheden opgenomen. De thema’s zijn: - Zorg en Welzijn (jeugd, wmo, participatie, gezondheid); - Economie, onderwijs en vestigingsklimaat; - Wonen & ruimtelijke ordening; - Landbouw, natuur en energie; - Specifiek uitvoeringskarakter; - Overig (oa inkoop, recreatie).

Pag. 11 van 48

Thema ZORG & WELZIJN (jeugd, wmo, participatie, gezondheid), wat valt op?

Heatmap thema Zorg en Welzijn - Rekenkamer Altena 2024

| Samenwerking Dongemond gemeenten | GR WAVA met uitvoeringsorganisatie B.V. MidZuid incl. WSP MidZuid | ADG-gemeenten | Jeugdhulp regio West-Brabant Oost | GR/ Centrumregeling Beschermd Wonen | Centrumregeling Maatschappelijke opvang en OGGZ | GR Veilig Thuis WestBrabant (incl. Meldpunt Crisiszorg en GIA) | GR GGD West-Brabant (incl jeugdzorg) | GR Regionaal Bureau Leerplicht (RBL) West-Brabant | Zorg- en Veiligheidshuis (ZVH) Baronie Brabant | a. Voor jeugd en gezin en gezondheid participeert Altena al lang in diverse GR’en (GGD, Leerplicht, Veilig Thuis) met dezelfde 16 gemeenten in West-Brabant. In dit geografische gebied zijn in 2023 nog twee akkoorden in samenwerking opgepakt: het Integraal Zorg Akkoord (IZA, met plannen voor gebied West-Brabant-West en West-Brabant-Oost) en het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA). b. Een nieuwe ontwikkeling, de oprichting van een GR jeugdhulp West Brabant Oost (Regio WBO Jeugd), die per 1 januari 2026 moet staan, beslaat een kleiner gebied van de reeds bestaande jeugd en gezin/ gezondheid GR’en (zie punt a). En beslaat tevens een kleiner gebied dan het gebied waar de samenwerking/ inkoop op dit thema met de decentralisaties in 2015 is opgepakt (per 2021 twee gemeenten minder). c. Voor participatie en de lichtere vormen van Wmo (begeleiding en huishoudelijke hulp) participeert Altena in kleinere samenwerkingsverbanden.

Er wordt samen ingekocht op bijvoorbeeld participatietrajecten, inburgeringstrajecten, en huishoudelijke hulp. Dit is niet voor ieder onderwerp hetzelfde gebied. Een voorbeeld is dat Wmo-begeleiding in 2019 werd ingekocht in Dongemond verband (Altena, Drimmelen, Geertruidenberg en Oosterhout), en voor Wmo- huishoudelijke hulp in 2021 in ADG-verband (dus zonder Oosterhout). En voor Wmo-begeleiding is bepaald dat de gemeenschappelijke regeling GGD West Brabant (16 gemeenten) de toezichthouder is. Pag. 12 van 48

d. Voor de zwaardere vormen van Wmo (beschermd wonen, maatschappelijke opvang, GGZ) sluit Altena via de centrumregeling vanuit het rijk aan bij het centrumgebied van Breda (GR ‘light’). e. Zorgpartijen werken vaak regionaal, waarmee een regionale gezamenlijke inkoop voor de hand kan liggen (omvang, effiency) en aanleiding kan zijn een bestuurlijke samenwerking aan te gaan in een bepaald geografisch gebied. De inkoop van zorg wisselt meer qua deelnemende gemeenten dan langlopende gemeenschappelijke regelingen. De gemeente Altena sluit voor wmo een samenwerkingsverband met een klein aantal gemeenten, in plaats van aan te sluiten bij één van de grotere gemeenten als Breda of Tilburg. Respondenten in interviews noemen de behoefte aan ‘couleur locale’ als een reden hiervoor. f. Inwoners van Altena hebben tevens een zorglijn richting Gorinchem en Den Bosch, geven respondenten in interviews aan, gelet op de ziekenhuizen en huisartsenverenigingen daar.

Pag. 13 van 48

Thema ECONOMIE, ONDERWIJS EN VESTIGINGSKLIMAAT, wat valt op?

Heatmap thema Economie, onderwijs en vestigingsklimaat - Rekenkamer Altena 2024

| GR Regio West Brabant (RWB) | Triple Helix, met Economic Board voor de koers (EBWB) en REWIN voor de uitvoering | Werkendam Maritime Industries (WMI) | Regionaal Ontwikkelbedrijf (ROB) | a. Naast de formele GR Regio West-Brabant (RWB) met 16 gemeenten, participeren deze zelfde gemeenten in een verband met het onderwijs en het bedrijfsleven in een zogeheten Triple Helix, en zijn vanuit daar ook een bestuurslaag (Economic Board) en een uitvoeringsorganisatie (REWIN) gestart. Op deze manier worden projecten middels cofinanciering gerealiseerd. Werkzaamheden betreffen de lobby om financiering binnen te halen en uitvoering van de projecten te realiseren. b. Het geografische gebied op dit thema sluit aan op het gebied bij het thema zorg. c. Met het nieuwe actieprogramma RWB 2024-2028 zal de focus van de GR RWB niet (meer) bij dit thema Economie, onderwijs en vestigingsklimaat liggen; dit ligt bij de Economic Board/ Rewin. Daarmee komt dit onderwerp op dit moment in regionaal verband in formele zin verder van de gemeenteraden af te liggen. De specifieke thema’s circulaire, plantaardige en innovatieve economie hebben wel een prominente plaats gekregen in het nieuwe actieprogramma van de GR RWB. d. Naast de verbanden in de 16 gemeenten, participeert Altena tevens in meer ‘lokaalregionale’ verbanden.

Bij Werkendam Maritieme Industries (WMI) steunen de gemeente de provincie het opzetten van een leer-werkcampus. Het Regionaal Ontwikkelbedrijf (ROB) was vóór de herindeling een regionale samenwerking, nu alleen nog een verbonden partij (met gemeente Altena als enig aandeelhouder). WMI en ROB zijn niet opgenomen in de heatmaps omdat die niet passen in de definitie van dit onderzoek. e. Tevens niet in deze map is opgenomen de samenwerking met de regionale schoolbesturen passend onderwijs. Pag. 14 van 48

Thema WONEN/ RUIMTELIJKE ORDENING, wat valt op?

Heatmap thema Wonen & ruimtelijke ordening - Rekenkamer Altena 2024

| Stedelijke Regio Breda Tilburg (SRBT) | Woondeal | Novex | Samenwerking de Baronie (smal) | Samenwerking de Baronie (breed) | a. Voor de grotere woon-opgaven participeert Altena in de Stedelijke Regio Breda- Tilburg (SRBT). Geografisch is dit een combinatie van de gemeenten in de GR HvB (Tilburg) en de gemeenten in de (ontwikkeling) Baronie (Breda). SRBT is onderwerp op GR HvBoverlegtafel. Baronie heeft dit nog niet, en daarmee heeft Altena op dit onderwerp geen ‘GR-tafel’. Wel zit een aantal van deze gemeenten in de GR RWB. En een respondent in een interview geeft aan “het SRBT is zo van belang, dat de agenda hiervoor wordt voorbereid als ware het een GR.” (ambtelijk en bestuurlijk, zie voor informatievoorziening aan de raad hoofdstuk 2.2). Het ruimtelijk programma Novex wordt voorbereid door provincie team Stedelijk Brabant, afstemming verloopt via de stedelijke regio’s waaronder SRBT. Het raakt het grondgebied van Altena niet echt, waarmee deze niet is opgenomen in de heatmap. b. Het rijk is de aanjager van de ontwikkeling van de samenwerking op dit thema in dit verband met de Nationale Woon- en Bouwagenda (2022), waarin het rijk stelt dat er regionale Woondeals moeten komen. Binnen de provincie Noord-Brabant zijn vier woonregio’s onderscheiden, waar de SRBT er één van is. Hierin worden o.a. afspraken gemaakt met woningcorporaties. c.

Voor de woonopgave vanuit het rijk in het kader van de opvang van vluchtelingen, zoekt Altena een kleiner verband, namelijk de Baronie in smalle vorm. Dit zijn dezelfde 4 gemeenten die samenwerken op het thema zorg/ participatie/ inburgering, plus Breda als grote gemeente en Zundert. Een respondent in een interview geeft aan dat dit te maken heeft met de inhoudelijke raakvlakken tussen vluchtelingenopvang en inburgering.

Pag. 15 van 48

Thema NATUUR, LANDBOUW EN ENERGIE, wat valt op?

Heatmap, thema Landbouw, natuur en energie - Rekenkamer Altena 2024

| Regionale Energie Strategie (RES) | Groenblauwe gebiedsgerichte aanpak (GGA) | Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) en Brabants (BPLG) | De Biesbosch samenwerking | a. Op het thema van natuur en landbouw participeert Altena in een groot geografisch gebied, heel Brabant (en een stukje Zuid-Holland), vanuit de opgaven van het rijk zoals het Nationaal en Brabants Programma Landelijk Gebied (NPLG en BPLG). b. In een kleiner verband werkt Altena in de Biesbosch samen, en brengt vanuit daar input in het grotere gebied. c. Voor de (verplichte) Regionale Energie Strategie (RES) is hetzelfde gebied van toepassing als voor de GR RWB, en wordt gecoördineerd vanuit een waterschap. Daarmee sluit het thema energie enigszins aan bij de thema’s vestigingsklimaat en ruimtelijke ordening/ wonen, maar de GR RWB heeft geen rol bij de RES. d. Op deze thema’s is een reden om regionaal samen te werken er vanuit een verplichting van het rijk, dat een landelijk programma regionaal uitgerold wil hebben.

Pag. 16 van 48

Thema’s met een SPECIFIEK UITVOERINGSKARAKTER, wat valt op?

Heatmap, thema Specifiek uitvoeringskarakter - Rekenkamer Altena 2024

| GR Streekarchief | GR Nazorg gesloten stortplaatsen ( en interprovinciale werkgroep nazorg) | GR Samenwerkingsverband Vastgoedinformatie Heffing en Waardebepaling (SVHW) | GR RAV Brabant Midden-West-Noord | GR Veiligheidsregio MWB Brandweer | GR Omgevingsdienst Midden- en WestBrabant (OMWB) | Stichting Bergsche Maasveren | Riveer | Veer Kop van t land | a. Dit zijn veelal langer bestaande GR’en, waarbij vaak voor de schaal midden-west Brabant gekozen is (en inmiddels daarmee historisch gegroeid, de keuzes destijds zijn verder niet door de rekenkamer onderzocht). b. Altena als eiland tussen het water komt o.a. tot uiting bij de verschillende veerdiensten die er zijn met andere gemeenten. Voor wat betreft Riveer, de uitvoering ligt bij Gorinchem, in deze heatmap zijn niet alle bestemmingen weergegeven.

Pag. 17 van 48

Thema’s OVERIGE THEMA’S, wat valt op?

Heatmap, thema Overig - Rekenkamer Altena 2024

| Karel (voorheen Stichting Inkoopbureau West-Brabant) | N.V. Bank Nederlandse Gemeente (BNG) | N.V. Brabant Water | Vestingdriehoek | Pact van Loevestein | Molenstichting Land van Heusden en Altena | a. Karel is de afgelopen jaren gegroeid van inkoopbureau dat zich voornamelijk richtte op regio West-Brabant en de opdrachten uit de GR RWB, naar een breder inkoopbureau. b. Water vormt een verbindende schakel op het gebied van toerisme, waar gemeenten de PRkrachten bundelen.

Pag. 18 van 48

2. Informatievoorziening aan de raad en rollen van de raad Vraag: Op welke manieren informeert het college de raad over samenwerkingsverbanden? In hoeverre betrekt het college de gemeenteraad bij te maken keuzes naar aanleiding van de wetswijziging Gemeenschappelijke Regelingen?

Bevinding 2 op hoofdlijnen: Het college maakt onderscheid in de informatievoorziening aan de raad in: formele verbanden (zoals GR’en) die een plek krijgen in de jaarstukken van de gemeente. niet formele samenwerkingen, zij kennen geen vast stramien aan informatievoorziening, terwijl deze wel in aantal en relevantie toenemen. Voor zowel formele als informele samenwerkingen, informeert het college de raad bij grotere ontwikkelingen/ actualiteiten middels raadsinformatiebrieven en bijeenkomsten. De raad kan wensen en bedenkingen kenbaar maken bij de (concept) nota Verbonden Partijen en regionale samenwerking in bredere zin. De raad is betrokken bij de wetswijziging GR’en via instemming met wijzigingen van individuele gemeenschappelijke regelingen.

Het college informeert de raad (zie paragraaf 2.1 t/m 2.4): -

-

-

-

Ter vaststelling raad: De documenten in de jaarlijkse planning- en controlcyclus, via de paragraaf Verbonden partijen3 en de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing. Hierin zijn (enkel) de formele samenwerkingen opgenomen, en voorzien van een aantal kenmerken en ontwikkelingen. Ter vaststelling raad: De actualisatie van de nota’s die ten grondslag liggen aan de desbetreffende paragrafen in de jaarstukken; de lokale nota Weerstandsvermogen en risicobeheersing (huidig: 2019 e.v.) en de regionale nota Verbonden partijen (huidig: 2015, concept-versie nieuwe nota 10 oktober 2023 in raden behandeld, vaststelling voorzien voorjaar 2024). Raad kan zienswijzen indienen: De jaarlijkse ontwerpbegrotingen van de GR’en, gebundeld en voorzien van een analyse en advies per GR, plus ter vaststelling aanleveren richtlijnen voor de begrotingen. Raad kan wensen en bedenkingen kenbaar maken bij de (concept) nota Verbonden Partijen en regionale samenwerking in bredere zin. Ter kennisname/ bespreking raad: Bij actualiteiten. Een voorbeeld is het aanbieden van een raadsinformatiebrieven bij de Ontwikkelstrategie SRBT (april en september 2023) en webinars/ bijeenkomsten (mei en juni 2023) en bespreking in de Altenaronde (oktober 2023). Een ander voorbeeld hiervan is de bespreking van het nieuwe actieprogramma van de GR RWB in de Altenaronde (januari 2024).

De gemeenteraad van Altena is bij de wetswijziging betrokken (zie paragraaf 2.5): Via instemming met wijzigingen van individuele gemeenschappelijke regelingen (impliciet: door geen zienswijzen in te dienen).

3

T.a.v. verbonden partijen is de definitie opgenomen (zie ook jaarstukken Altena): “Verbonden partijen zijn organisaties waaraan de gemeente zich bestuurlijk en financieel verbindt. Er is sprake van een ‘verbonden partij’ als de gemeente geen verhaalsmogelijkheden heeft als de partij failliet gaat, of als de gemeente aansprakelijk wordt gesteld indien de partij haar verplichtingen niet nakomt. Er is sprake van een ‘verbonden partij’ als een wethouder, een raadslid of een ambtenaar van de gemeente, namens de gemeente in het bestuur van de partij plaatsneemt, of namens de gemeente stemt.” Pag. 19 van 48

2.1 Ter vaststelling raad: jaarstukken en onderliggende nota’s Begroting en jaarrekening gemeente Altena In de jaarlijkse begrotingen en jaarrekeningen van de gemeente Altena is in de paragraaf Verbonden partijen een overzicht opgenomen van alle verbonden partijen waarin Altena participeert, gestructureerd aan de hand van een aantal kenmerken per partij, evenals ontwikkelingen die spelen.

Bron: Begroting 2024 gemeente Altena

Het college biedt géén overzicht van de overige bestuurlijke samenwerkingsverbanden van Altena in de jaarstukken of in andere documenten aan de gemeenteraad. Wel is in maart 2024 op verzoek van de griffie een eerste overzicht gemaakt voor een werksessie ‘impactanalyse’ (zie volgende pagina). In de paragraaf Weerstandvermogen en risicomanagement is in de jaarrekening 2022 een passage te vinden over de budgetoverschrijdingen op het gebied van jeugdzorg, en de samenwerking met regiogemeenten voor de doorontwikkeling van de sturing- en beheersingsinformatie om de voorspelbaarheid van kosten te vergroten. Tevens is een passage opgenomen over mogelijke financiële tegenvallers van verbonden partijen waaronder GR’en waarin Altena verplicht is bij te dragen aan eventuele nadelen, en de mogelijk beperkte invloed hierop. In de begroting 2024 is een passage opgenomen over een mogelijk financieel risico als gevolg van het besluit van het Algemeen Bestuur van MidZuid over de huisvesting (sloop huidige pand en nieuwbouw).

De nota Verbonden partijen en de nota Weerstandsvermogen en risicobeheersing Deze twee meerjarige nota’s vormen de inhoudelijke grondslagen voor de twee jaarlijkse paragrafen in de jaarstukken.4 In beide paragrafen zijn verbonden partijen genoemd, maar in de lokale nota Weerstandvermogen en risicobeheersing 2019 e.v. staat hier niets over. In de regionale (concept) nota Verbonden partijen 2023 e.v. wordt wel ingegaan op risicobeheersing en wordt aan de hand van de

4

In het raadsvoorstel bij de nota Weerstandsvermogen en risicobeheersing 2019 e.v. is aangegeven dat deze nota een harmonisatie betreft van de regels van de drie voormalige gemeenten, en dat de uitwerking van de nota plaatsvindt in de (jaarlijkse) paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing in de Begroting en de Jaarrekening. De nota is zonder vragen/ opmerkingen uit de raad vastgesteld. Actualisatie van de nota is nog niet gepland. Pag. 20 van 48

financiële en maatschappelijke impact handvatten gegeven voor de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad (zie figuur).

Bron: (concept)nota Verbonden partijen West-Brabant, juli 2023

Impact-analyse in Altena De samenwerkingsverbanden in Altena zijn op 19 maart 2024 in een werkbijeenkomst met de gemeenteraad langs de impact-lat gelegd. Daar ging de raad in groepen uiteen met de betrokken ambtenaren en portefeuillehouders. De samenwerkingen waren mede op basis van het tussenproduct van de rekenkamer (januari 2024) geclusterd naar Bestuur, Sociaal, en Ruimte. Een lid van de rekenkamer was aanwezig bij deze sessie. Elke samenwerking startte in het kwadrant in de linkerbovenhoek van bovenstaande figuur, en aan de hand van de bespreking van de maatschappelijke impact en financiële risico’s, kon deze opschuiven naar een ander kwadrant. De vraag was vooral: ‘moet je hier zorgen over maken als raad en wil je méér informatie vanuit het college?’ Deze impactanalyse leidt tot een afsprakenkader over de betrokkenheid van de raad bij regionale samenwerking. Altena zal daarbij gebruik maken van een eigen versie van de pakketten bij de kaderstellende en controlerende rol. Daarbij kan bij een ‘pluspakket’ gekozen worden om met ‘raadsrapporteurs’ te werken; 2 a 3 raadsleden die dit met raadsleden uit de andere deelnemende gemeenten nauwer gaan volgen. En bij een ‘risico-pakket’ kan, unaniem met de andere deelnemende gemeenten, gekozen worden om een raadsledenadviescommissie in te stellen.

Pag. 21 van 48

2.2 Voor zienswijze raad: ontwerpbegrotingen Gemeenschappelijke Regelingen Jaarlijks wordt de raad bij de ontwerpbegrotingen van de Gemeenschappelijke Regelingen waar Altena in deelneemt, in de gelegenheid gebracht om hierop zienswijzen in te dienen. In 2024 heeft de gemeenteraad conform het collegevoorstel besloten om géén zienswijzen in te dienen. Het college stelde wel kanttekeningen bij een viertal GR’en: Streekarchief, GGD WB, RWB en Omgevingsdienst MWB. De raad heeft besloten om de kanttekeningen mee te geven bij de betreffende begrotingen. In het raadsvoorstel Zienswijzen conceptbegroting GR’en 2024 en bijbehorende stukken (Altenaronde Sociaal en Bestuur 30 mei 2023, raadsvergadering 20 juni 2023) is voor alle GR’en per GR een gestructureerd overzicht gegeven dat ingaat op de volgende punten: tijdigheid indienen stukken, voldoen aan BBV-eisen, inhoudelijke aandachtspunten/ beleidsontwikkelingen, financiële aandachtspunten, financieel overzicht, overige aandachtspunten, voorstel kennisnemen van of zienswijze indienen en evt. nog te stellen vragen/ kanttekening.

Bij de conceptbegroting GGD is bijvoorbeeld opgenomen: “Aan de GGD voor te stellen om in 2023 gezamenlijk met het bestuur het verloop van de reserves onder de loep te nemen en hierover te beslissen.” En bij de RWB het verzoek: “Het actieprogramma op te stellen in heldere taal; Duidelijke en haalbare doelen in het actieprogramma op te nemen; De meerwaarde van deze doelen voor de deelnemers aan de RWB aan te geven.” Voordat een GR diens conceptbegroting ter instemming voorlegt (voorafgaand aan het boekjaar in het 2e kwartaal) stuurt een GR een ‘kaderbrief voorbereiding begroting op’ (1e kwartaal). Wanneer een GR een begrotingswijziging in het lopende boekjaar wenst, wordt deze aan alle afzonderlijke gemeenteraden ter instemming voorgelegd. De jaarrekeningen worden conform de Wgr alleen ter kennisname aan alle raden voorgelegd. Het college van de gemeente Altena biedt deze jaarrekeningen niet ter informatie als totaalpakket voorzien van analyse aan de gemeenteraad, zoals bij de ontwerpbegrotingen wel gebeurt. De rol van de raad is hierbij uiteraard anders.

2.3 Wensen en bedenkingen uiten bij de (concept) nota Verbonden Partijen In regionaal verband (West-Brabant) is de Nota Verbonden Partijen geactualiseerd. De voorgaande evaluatie dateerde van juli 2020, tevens in West-Brabant verband opgesteld. Hierin werd al vooruitgeblikt op de komende wetswijziging (zie paragraaf 2.5), en uitkomst was dat de Nota verbonden partijen voorlopig werd verlengd in afwachting o.a. hiervan. De huidige actualisatie is dus mede gebaseerd op de gewijzigde Wet Gemeenschappelijke Regelingen (Wgr) en tot stand gekomen op initiatief van griffiers, burgemeesters en gemeentesecretarissen. Tijdens de Altenatafel 10 oktober 2023 heeft de raad wensen en bedenkingen kenbaar kunnen maken. Gevraagd werd onder andere in hoeverre de nieuwe (concept)nota Verbonden Partijen West-Brabant de raad faciliteert om invulling te geven aan de kaderstellende en controlerende rol, voor welke GR-en een raadsledenadviescommissie ingezet zou kunnen worden en op welke wijze de raad invulling wil geven aan betrokkenheid bij samenwerkingsverbanden die nog niet formeel zijn vastgesteld (zoals de Baroniesamenwerking en het SRBT), of bij samenwerking met gemeenten buiten de reikwijdte van de nota Verbonden Partijen (regio West-Brabant). Per brief van 22 november 2023 zijn de wensen en bedenkingen aan de andere gemeenten kenbaar gemaakt.

De hoofdpunten van de wensen en bedenkingen: - Positief over de extra mogelijkheden die de raad krijgt om zijn positie in te kunnen nemen. - Positief over de instelling van een raadsledenadviescommissie (RAC), mits de GR zich hiervoor leent en de inzet van dit instrument meerwaarde heeft. Om te bepalen of een RAC gewenst is, heeft de raad voorgesteld om per GR een risicoprofiel op te stellen die Pag. 22 van 48

-

mede bepalend is voor de specifieke opdracht van de RAC. Op dit punt is een start gemaakt met de werkbijeenkomst voor de raad op 19 maart 2024 (zie paragraaf 2.2). Voorstel om bij nieuwe GR’en te experimenteren met de mogelijkheden van de nieuwe nota Verbonden Partijen, bijvoorbeeld bij de GR-in-ontwikkeling WBO Jeugd. Zien van het belang van het niveau van daily urban systems bij samenwerkingen buiten de GR’en, waaronder de Baronie en SRBT. Zien van het belang van de voorgestelde te organiseren gezamenlijke raadsbijeenkomsten en deze mogelijk te initiëren in Baronieverband. De gemeente Altena wil graag een bijdrage leveren aan het organiseren van deze bijeenkomsten, ondersteund door de griffie.

De elementen van de wetswijziging in relatie tot de rol van de raad zijn in de conceptnota beperkt uitgewerkt. Ter illustratie burgerparticipatie: in elke GR moet worden opgenomen op welke wijze inwoners en belanghebbenden kunnen participeren bij de voorbereiding, uitvoering en evaluatie van beleid. In de Nota is alleen een binaire (dus summiere) keuze opgenomen: er kan gekozen worden voor wel of geen participatie van inwoners en belanghebbenden. Zie verder paragraaf 2.5 In de definitieve nota heeft de reactie van de gemeente Altena een plek gekregen. Er is nu opgenomen dat voor elke regeling een adviescommissie ingesteld kan worden waarin (ook) raadsleden zitting kunnen nemen.

2.4 Ter informatie raad: bespreking van actualiteiten/ ontwikkelingen Respondenten geven aan dat actualiteiten in de raadsvergaderingen besproken worden, wanneer er bijvoorbeeld een nieuw visie/ beleidsdocument is van een samenwerkingsverband, of er zorgen zijn bij een verband. “Focus kan worden aangebracht door te kijken: welke samenwerkingen staan dichtbij onze lokale ambities en beleid (raadsagenda/ coalitieakkoord)? SRBT is hier een mooi voorbeeld van, hoe verhoudt dit zich tot onze lokale ambitie?” – respondent in interview

Voorbeeld SRBT Over de SRBT nodigt het college met een raadsinformatiebrief (maart 2023) de gemeenteraad uit voor een webinar over de Woondeal, informeert de raad met een brief over het proces van samenwerking in de SRBT (april 2023) en middels een brief en bespreking in de Altenaronde en Altenatafel over de Ontwikkelstrategie SRBT (najaar 2023). Hoewel de SRBT géén GR is en de ontwikkelstrategie géén formele status krijgt, wordt de gemeenteraad wel uitgenodigd om wensen en bedenkingen mee te geven, omdat het wel de bedoeling is dat de regionale strategie vertaald wordt in gemeentelijke beleidsstukken.

Voorbeeld RWB Een ander voorbeeld waarin het college de raad informeert bij actualiteiten, is de bespreking van het actieplan RWB 2024-2028 in de Altenatafel van 30 januari 2024, waarvan de rekenkamer constateert dat verschillende raadsleden het actieplan mede breder bezien in het licht van andere ontwikkelingen en invloeds- en positioneringsvraagstukken bij samenwerkingsverbanden:

Enkele quotes uit de raadsbespreking Actieplan RWB 2024-2028 (januari 2024): “Immers, waar de RWB een gemeenschappelijke rekening is waar de raad nog enigszins, zij het getrapt en minder dan gewenst, sturend in kan zijn kunnen de in de notitie genoemde informele samenwerkingsverbanden van de betreffende wethouders leiden tot ontwikkelingen die uiteindelijk wellicht oncontroleerbaar zijn en waarbij onze belangen als gemeente Altena ondergeschikt.”

Pag. 23 van 48

“Dus als daar een plan komt om een gedeelte over te hevelen naar een eventueel nieuw op te richten stedelijk regio, dan moet daar gewoon een compleet en uitgebouwd voorstel voorkomen wat onderdeel uitmaakt van de beslissing die we nu over het RWB maken.” [scheepvaart] “dan kan het gewoon vanuit onze eigen board ook geregeld en opgepakt worden. Dus dan is de vraag, hebben we voor dat stuk dan heel specifiek die rol van het RWB nodig?” “De RWB ‘…’ gaat minder taken uitvoeren, in mijn ogen hoort daar dan ook minder geld bij.”

2.5 Rol raad bij wetswijziging Gemeenschappelijke Regelingen De Wet Gemeenschappelijke Regelingen (Wgr) is per 1 juli 2022 gewijzigd. Dat wil zeggen dat een deel van deze wijzigingen (rechten voor volksvertegenwoordigers) per die datum is ingegaan, voor andere wijzigingen is er een implementatietermijn van 2 jaar. Dit betekent dat de GR’en uiterlijk op 1 juli 2024 aan de nieuwe wet moeten zijn aangepast. De gemeenteraad van Altena is op bij de wetswijziging betrokken via instemming met wijzigingen van individuele GR’en (impliciet: door geen zienswijzen in te dienen).

Geen zienswijzen ingediend op wijzingen gemeenschappelijke regelingen Op 12 december 2023 is een raadsvoorstel in de raad als hamerstuk vastgesteld met als besluit geen zienswijze in te dienen op wijzigingen van een negental GR’en. Een regionale werkgroep, bestaande uit ambtelijke vertegenwoordigers van de deelnemende gemeentes, heeft de wijziging van de GR’en voorbereid. In principe is er een werkgroep voor elke GR in West-Brabant waar Altena aangesloten is middels een contactpersoon. Niet elke contactpersoon neemt altijd of structureel deel aan de gezamenlijke voorbereidingen. Hierbij is rekening gehouden met de (concept) nota Verbonden Partijen, waarvoor de raad op 10 oktober 2023 wensen en bedenkingen heeft meegegeven, zie hierna. De aanpassingen van de afzonderlijke GR-en zijn, waar mogelijk, door de voorbereidende werkgroepen afgestemd op de (concept) nota Verbonden Partijen. In de regio is afgesproken om de gewijzigde GR’en waar mogelijk in 2023 door de raden vast te laten stellen. In die zelfde vergadering is separaat een gelijkluidend besluit vastgesteld (hamerstuk) voor de GR Streekarchief Langstraat Heusden Altena. Al eerder zijn diverse individuele GR-en door de raad behandeld. Zo heeft de raad op 27 september 2022 het college toestemming gegeven de GR SVHW 2023 (collegeregeling) vast te stellen.

In het raadsvoorstel staat alleen de opsomming van de consequenties van de wetswijziging, zoals het bieden van gelegenheid tot het geven van een zienswijze op voorgenomen besluiten, burgerparticipatie, evaluatie van de GR en actieve informatieplicht. De onderdelen zijn niet nader uitgewerkt: er is niet toegelicht wat deze elementen betekenen in relatie tot de rol van de raad. Er is daarmee geen explicitering van te maken keuzes naar aanleiding van de nieuwe wet. Ter illustratie: in elke GR moet worden opgenomen op welke wijze inwoners en belanghebbenden kunnen participeren bij de voorbereiding, uitvoering en evaluatie van beleid. In de Wgr zijn geen voorwaarden en eisen aan de wijze van participatie opgenomen; hierin zijn dus keuzes te maken. Via het betreffende raadsvoorstel wordt hier geen invulling aan gegeven. In de individuele GR’en die voorliggen, is hier wel steeds iets opgenomen over (burger-/inwoner-) participatie, namelijk dat hier geen invulling aan wordt gegeven. Uitzondering vormt de GR Werkbedrijf Arbeid voor Allen (WAVA), waar dit element helemaal niet in wordt genoemd, wat naar inzien van de rekenkamer dus wel had gemoeten.

Pag. 24 van 48

3. Ervaren invloed van de gemeenteraad Vraag: Welke invloedsmogelijkheden en -behoefte ervaart de gemeenteraad in samenwerkingsverbanden en zijn hierin verschillen zichtbaar op een aantal kenmerken?

Bevinding 3 op hoofdlijnen: Raadsleden ervaren op regionale bestuurlijke samenwerkingen onvoldoende grip en spreken met enige regelmaat zorgen uit om de invloed van Altena of de borging van het lokale belang in de regio, of om de resultaten bij sommige samenwerkingsverbanden. Tegelijkertijd spreken zij tevredenheid uit over de informatievoorziening van het college of resultaten. Ook blijkt niet een grote algemene behoefte of haalbaarheid (mede gelet op beschikbare tijd) om als er raad meer bovenop te zitten, wel op een aantal specifieke samenwerkingsverbanden wil de raad meer risico-gestuurde betrokkenheid.

3.1 Invloed: invalshoek algemeen In dit onderzoek constateerde de rekenkamer dat er op een aantal onderwerpen een beweging gaande is van formeel-juridische samenwerking naar meer (nog) niet formeel-juridische samenwerking (zie paragraaf 1.4). Voor de thema’s/ onderwerpen waar dit geldt, betekent dit bijvoorbeeld dat: - er minder ontwerp-begrotingen ter instemming aan de raad voorgelegd (gaan) worden. - de raad (nog) niet op een gestructureerde wijze informatie van het college aangeboden krijgt. Daarmee heeft de raad in formele zin minder instrumenten ter beschikking om invloed uit te oefenen. Bij de behandeling van documenten en ontwikkelingen bij samenwerkingsverbanden in de gemeenteraad, spreken raadsleden regelmatig zorgen uit over de invloed van de gemeente Altena in de regionale opgaven, en hun behoeften om lokaal te doen wat kan. In de verdere paragrafen van dit hoofdstuk is aan de hand van een viertal invalshoeken gekeken naar de invloedsmogelijkheden en behoeften van de raad: - enquête (najaar 2023) gerelateerd aan landelijke bevindingen (2022, 2024); - enquête en kenmerken van samenwerkingsverbanden (najaar 2023); - presentatie heatmaps (januari 2024); - werksessie impact-analyse (maart 2024).