Bijlage RV Vaststellen visie strategie en uitgangspunten programma circulair voedselsysteem - Programma circulair voedselsysteem 1.0 visie en actieplan 2022-2024

Programma circulair voedselsysteem

Programmaplan 1.0 Visie, actieplan 2022-2024 en achtergronden

“De werkelijkheid bestaat uit cirkels, maar wij zien rechte lijnen”

Peter M. Senge in ‘The Fifth Discipline: The Art & Practice of The Learning Organization’ Vertaald uit het Engels “Reality is made up of circles but we see straight lines.”

Er is heel hard gewerkt om samen met vele partijen in Altena te komen tot het eerste plan van het programma circulair voedselsysteem. Dit presenteren wij dan ook met veel genoegen aan u! U leest in dit plan hoe we voortgang willen boeken op weg naar een circulaire economie. Een circulaire economie is belangrijk voor Altena, omdat we een vitaal platteland willen blijven waar je goed kan wonen, werken en leven. In een circulaire economie gaan we zorgvuldig om met energie, grondstoffen, natuur en elkaar. Dat is noodzakelijk, omdat we de aarde slechts tijdelijk in gebruik hebben. We willen dat Altena een mooie plek blijft voor huidige én toekomstige inwoners en bedrijven. We streven naar een vitaal Altena! De circulaire economie gaat over bouwen, reizen, voedsel, spullen, industrie, en nog veel meer. Dat is te veel om tegelijk te realiseren. Daarom beginnen we met één thema, namelijk voedsel. Wereldwijd wordt met bewondering naar de Nederlandse landbouw en agrofood sector gekeken. Altena draagt bij aan die faam met vele mooie bedrijven en initiatieven. Zij dragen bij aan duurzame voedselproductie, gezondheid van inwoners en aan het beheer en de (be)leefbaarheid van ons platteland. Dat is iets om te koesteren en samen trots op te zijn. In dit programmaplan beschrijft de gemeente wat we gaan doen voor een circulair voedselsysteem in 2046.

De gemeente nam het voortouw om dit plan te ontwikkelen, maar de gemeente deed dat niet alleen. Het Manifest ‘De Kracht van Altena’ was ons startpunt. Daarnaast hebben we

geluisterd naar de mening en ideeën van inwoners, organisaties, ondernemers, onderwijs en andere overheden. Met de inzichten en kennis van vandaag schreven we deze visie en het actieplan. Deze inzichten veranderen, nieuwe technieken verschijnen en onze kennis wordt groter. Daarom is het belangrijk dat we steeds kritisch en flexibel zijn en dat we onze plannen durven aan te passen. Essentieel is dat onze inwoners en ondernemers mee willen doen. Draagvlak en kennis zijn belangrijke voorwaarden. Daarom kiezen we voor een stapsgewijze aanpak. Dat doen we samen met onze inwoners, ondernemers en organisaties. We maken plannen en voeren de plannen uit. Daarna meten we wat het resultaat van de plannen is. We bespreken wat goed gaat en wat niet goed gaat. Tot slot passen we onze plannen aan. Dat doen we om de paar jaar. We gaan nu aan de slag met een aantal mooie projecten. Ook maken we tijd om het programma nog verder op te bouwen en te versterken. We bewegen mee met ontwikkelingen die zich voordoen en passen ons erop aan. We doen dit met u en met alle partijen in het voedselsysteem, van boer tot bord. Dat is de kracht van Altena, dat we samen op weg zijn naar een circulair voedselsysteem. Roland van Vugt

Shah Sheikkariem

Matthijs van Oosten

wethouder duurzaamheid

wethouder gezondheid

wethouder economie

Voorwoord .......................................................................................... 4 Inhoudsopgave .....................................................................................5 Deel 1 Visie, strategie en uitgangspunten ................................................ 6 Ter introductie ...................................................................................... 7 Samenvatting ..................................................................................... 10 Een circulaire economie...................................................................... 11 Opbouw programma .......................................................................... 12 Visie.................................................................................................... 13 Strategie ............................................................................................16 Uitgangspunten..................................................................................25 Deel 2 Actieplan 2022-2024....................................................................30 Inleiding.............................................................................................. 31 Wat gebeurt er al? ..............................................................................

31 Wat doet de gemeente? ..................................................................... 31 Prioriteren .......................................................................................... 32 Toelichting op het actieplan ............................................................... 33 Doel 1: We eten gezonder voor onszelf en voor het milieu ..................34 Doel 2: We kopen en verkopen vaker lokaal voedsel ...........................38 Doel 3: We hebben meer circulair ondernemerschap ......................... 42

Doel 4: We zorgen nóg beter voor ons natuurlijk kapitaal .................. 46 Doel 5: We gaan slimmer om met grondstoffen ................................. 54 Doel 6: We hebben meer talent voor circulair denken en doen ...........57 Doel 7: We communiceren beter en werken effectiever samen .......... 61 Programmamanagement .................................................................. 66 Monitoring ......................................................................................... 68 Begroting........................................................................................... 69 Inzet gemeente Altena................................................................... 69 Begrote uitgaven van de gemeente Altena .................................... 70 Deel 3: Achtergrondinformatie .............................................................. 72 Inleiding .............................................................................................. 73 Altena informatie............................................................................... 74 Compact overzicht van overheidsbeleid .............................................75 Relevante trends ................................................................................. 77 Overzicht betrokken belanghebbenden .............................................

78 R-ladder circulaire economie ............................................................. 81 Colofon .................................................................................................. 82 Wat kan ik doen? ................................................................................... 84

Dat geldt voor huidige én voor toekomstige generaties. In 2017 maakten inwoners een toekomstvisie voor Altena. Deze toekomstvisie schetst twee vergezichten, die symbool staan voor samenwerken aan het welzijn van onze gemeenschappen. Het eerste vergezicht gaat over gezondheid. Over twee generaties is Altena een ‘blue zone’ van gezonde en gelukkige inwoners. Het tweede vergezicht gaat over duurzaamheid. In 2035 is Altena een duurzaam en energieneutraal eiland.

Het aantal hectares dat we nodig hebben voor voedsel, energie, spullen en andere levensbehoeften is te veel. Per mens is op aarde 1,6 hectare beschikbaar. We gebruiken nu per persoon 2,5 hectare1. Dat komt omdat we veel kopen en weggooien. Van alles dat we gebruiken gooien we het meeste weer weg, ruim 90%2. Dat is echt zonde. Zonde van de grondstoffen, zonde van de energie en zonde van de arbeid. Gelukkig kan het anders. Deze andere manier heet de ‘circulaire economie’. Op bladzijde 12 leggen we uit wat een circulaire economie is.

Op het gebied van gezondheid zien we dat in Nederland en Altena steeds meer mensen overgewicht hebben. Ook bewegen mensen te weinig. Sinds een paar jaar hebben we te maken met een pandemie. Op het gebied van duurzaamheid hebben we te maken met klimaatverandering, verlies van biodiversiteit, grote druk op het milieu (kwaliteit van bodem, water en lucht) en de beschikbaarheid van grondstoffen staat onder druk.

Er zijn steeds meer voorbeelden van bedrijven en ondernemers die hun bedrijfsvoering aanpassen. Inwoners vragen om duurzame producten en een gezonde leefomgeving. De Europese Unie en de Rijksoverheid maken nieuwe wetten, regels en beleid. Eén van de doelen van het Rijk is dat Nederland over 30 jaar circulair is. Deze veranderingen komen ook op Altena af, en vragen veel van ons.

1 2

Living Planet Report 2020, WWF Circularity Gap Report 2021, Circle Economy

De gemeente Altena omarmt daarom de circulaire economie. De circulaire economie is een nieuwe manier van denken en doen. Deze nieuwe manier helpt om de veranderingen het hoofd te bieden. In een circulaire economie gaan we anders om met energie, grondstoffen en elkaar. In een circulaire economie hebben we bijna geen nieuwe grondstoffen nodig (van ver), vervuilen we de aarde niet en is er nauwelijks afval. Kortom, we houden de aarde en onze eigen leefomgeving gezond. De circulaire economie is nieuw, daarom is het belangrijk dat we samen werken. Dat overheid, inwoners, ondernemers, onderwijs en organisaties elkaar ondersteunen.

Een programma is een geschikte manier om voortgang te boeken op de weg naar een circulaire economie. Een programma staat voor een gezamenlijk doel. We rennen niet verschillende kanten op, maar we bewegen dezelfde kant op. Samen bereik je meer dan alleen. Een programma staat ook voor gezamenlijke actie. Het gaat niet om het stellen van kaders en zeggen wat mag en niet mag. Het gaat om het samen denken, doen en bespreken wat goed gaat en wat niet. Een programma is niet een document of een keurslijf. Het is een bruisende samenwerking tussen vele en verschillende partijen, die gebruik maken van nieuwe inzichten, kennis en partnerschappen.

We gaan in Altena aan de slag met de circulaire economie. We kiezen voor een programmatische aanpak. Waar beginnen we? De circulaire economie gaat over bouwen, wonen, reizen, voedsel, spullen, industrie, etc. Dat is te veel om tegelijk te realiseren. Daarom beginnen we met één thema, namelijk voedsel. Wereldwijd wordt met bewondering naar de Nederlandse landbouw en agrofood sector gekeken. Altena draagt bij aan die faam met de vele mooie bedrijven en initiatieven. Zij dragen bij aan duurzame voedselproductie en aan het beheer en de (be)leefbaarheid van ons platteland. Dat is iets om te koesteren en samen trots op te zijn. Ook tekende de gemeente een manifest met 31 ondernemers en maatschappelijke partners in Altena. In dit Manifest beloven de deelnemers om beter samen te werken, meer kennis te delen en de voedselkringloop te sluiten.

De innovatieve en ondernemende kracht van Altena, de bereidheid om samen te werken en de energie om aan de slag te gaan vormen de perfecte basis voor het programma circulair voedselsysteem. De gemeente nam het voortouw om het programma te ontwikkelen, maar de gemeente deed dat niet alleen. Het Manifest ‘De Kracht van Altena’

was ons startpunt. Daarnaast hebben we geluisterd naar de mening en ideeën van inwoners, organisaties, ondernemers, onderwijs en andere overheden. We betrekken de mensen die een rol hebben in het voedselsysteem, van producent tot consument, van onderwijs tot overheid, van lokaal tot nationaal.

22 verkennende gesprekken

8 verdiepende gesprekken

2 klankbord bijeenkomsten

9 werkgroep bijeenkomsten

experimenten en projecten

bronnenstudie

In mei 2020 begon de gemeente met het ontwikkelen van het programma. Dat deden we niet achter een bureau. We zijn op pad gegaan in Altena en in de regio. Op zoek naar goede voorbeelden, de kracht en zwakte van Altena, en kansen en bedreigen voor het programma circulair voedselsysteem. Vooral wilden we weten: waar moet het programma over gaan en waarover niet? Er zijn verkennende gesprekken gevoerd, klankbordbijeenkomsten georganiseerd, intensief gewerkt en gesproken met een werkgroep, bronnen bestudeerd en we hebben projecten en experimenten gedaan. Al die kennis, inzichten en ervaringen zijn verwerkt in programmaplan 1.0. Zie deel 3 voor een overzicht van betrokkenen. Programmaplan 1.0 bestaat uit drie delen: Deel 1: Visie, strategie en uitgangspunten Deel 2: Actieplan 2022-2024 Deel 3: Achtergrondinformatie

“Een circulaire economie is gericht op het optimaal inzetten en hergebruiken van grondstoffen in de verschillende schakels van de productieketen: van de winning van grondstoffen tot consumptie.” Definitie van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)

“In een circulaire economie bestaat geen afval en worden grondstoffen steeds opnieuw gebruikt.” Definitie van het Rijk.

Figuur door PBL, bewerkt door gemeente Altena

Het programma is opgebouwd volgens de DIN-methodiek. DIN staat voor Doelen-Inspanningen-Netwerk. Een programma is namelijk een samenhangend geheel van doelen, inspanningen en middelen. Je wil iets nieuws bereiken of een verandering tot stand brengen (doelen), daarvoor ga je verschillende dingen doen (inspanningen) en om dat te kunnen doen heb je geld, mensen en andere zaken nodig (middelen). Een DIN laat in één oogopslag zien waar het programma over gaat. Het programma bestaat uit zes elementen, zie hiernaast.

Element 1: Droom Element 2: Ambitie In de droom beschrijven we hoe het voedselsysteem van Altena er op de lange termijn uitziet, in 2046. We dromen even weg en denken in mogelijkheden en niet in onmogelijkheden. We beginnen met hoe het voedselsysteem er nu uit ziet. Wat is er goed en willen we behouden? Wat vinden we niet zo goed en mag verdwijnen? En wat missen we en willen we toevoegen? De droom schrijven we op en is onze inspiratie.

De ambitie beschrijft wat we nodig hebben om onze droom waar te maken. De ambitie beschrijft in één zin wat we willen bereiken met het programma circulair voedselsysteem op de middellange termijn, in 2035.

Element 3: Doelen Om onze droom en de ambitie te realiseren stellen we doelen. De doelen zeggen iets over de gewenste situaties in de toekomst. Bij het programma circulair voedselsysteem gaat het om veranderingen. Bij het

formuleren van de doelen gebruiken we ER-termen. ER staat voor verandering. Een paar voorbeelden: meer, minder, beter, sneller, duurzamer, vaker, klantvriendelijker, milieuvriendelijker, etc.

Element 4: SMART-doelen De SMART-doelen beschrijven heel concreet wat we willen bereiken met het programma. SMART staat voor Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgebonden.

Een visie beschrijft de situatie waarin we ons in de toekomst willen bevinden. De visie van het programma circulair voedselsysteem bestaat uit een droom en een ambitie. Met de droom vertellen we op een verhalende manier hoe we de toekomst zien. De ambitie beschrijft wat we nodig hebben om onze droom waar te maken.

Element 5: Inspanningen De inspanningen beschrijven wat we gaan doen om de doelen te bereiken. Een inspanning kan een project, een initiatief, een onderzoek of een andere actie zijn. Door inspanningen te doen behalen we onze (SMART)-doelen.

In 2046 is het voedselsysteem van Altena circulair.

Element 6: Middelen Het laatste element in het programma zijn de middelen. De middelen zijn alles wat je nodig hebt voor de uitvoering van het programma. Voor het doen van de inspanningen. Bij middelen moet je denken aan geld, mensen en andere zaken zoals bijvoorbeeld kennis en faciliteiten.

In 2035 is circulair denken en doen in het voedselsysteem van Altena heel gewoon.

… zijn inwoners vitaal doordat ze gezond en overwegend lokaal geproduceerd voedsel eten. Inwoners weten wat gezond is en kopen op basis van persoonlijke behoefte lekker, gezond, gevarieerd en betaalbaar voedsel. De individuele voedselkeuzes zijn óók gezond voor het milieu en de producent: people, planet, profit op één bord. Het eten van meer plantaardige eiwitten is onderdeel van een gezond en duurzaam dieet. … is het aanbod van gezond en lokaal voedsel groot, gevarieerd en gericht op de behoefte van inwoners. Inwoners doen hun boodschappen in de (streek)supermarkt, of bij een verkooppunt in de eigen kern, of rechtstreeks bij de producent. Thuisbezorgen kan ook, op een zelfgekozen moment. … worden inwoners bewust en onbewust geholpen bij het maken van gezonde voedselkeuzes, omdat het belang van gezondheid, milieu en verdienvermogen van boeren en tuinders door alle partijen wordt erkend. … werkt de korte keten in Altena goed. Het netwerk van verschillende partijen en producenten werkt effectief en efficiënt samen op het gebied van logistiek, data, productontwikkeling en marketing. Het marktaandeel lokaal voedsel is hoog. Inwoners zijn trots op ‘hun’ streekproducenten. … is de korte keten een belangrijk onderdeel in het verdienmodel van agrarische ondernemers.

De regionale export blijft echter ook belangrijk, want we willen onze mooie en hoogwaardige producten ook met anderen delen. … zijn ondernemers en bedrijven in het voedselsysteem in Altena op hun eigen manier bezig met hun circulaire bedrijfsvoering. In een omgeving

waar je jezelf mag zijn ontstaat creativiteit en innovatie. De sociale, ecologische, economische en ruimtelijke aspecten zijn met elkaar in balans in een duurzaam bedrijfsmodel. Ondernemers krijgen hierbij steun van het ondersteuningsnetwerk. Het goede ondernemersklimaat speelde een belangrijke rol. … zorgen ondernemers, inwoners, organisaties en gemeente samen voor het behoud van het natuurlijk kapitaal in Altena. De bodems zijn gezond, omdat de productie van voedsel in balans is met de draagkracht van de bodem. Nieuwe (teelt)technieken bevorderen de bodemgezondheid. Wormen spelen een belangrijke rol in het creëren en herkennen van een gezonde bodem. … is natuurinclusief ondernemerschap breed omarmd. Deze bedrijfsvoering draagt bij aan het behoud en de versterking van bodem, water, lucht en natuur. Voedselproductie, natuur en biodiversiteit zijn met elkaar verweven en vullen elkaar aan. De akkers en weiden liggen er weelderig bij, met een grote variatie aan kruiden, bloemen en verschillende soorten gewassen. De grote aantallen boerenlandvogels vinden een overvloed aan voedsel en broedplaatsen. … is er geen voedselafval meer door goed ondernemerschap en goed burgerschap. Ondernemers en inwoners zijn bekend met hoe voedselverspilling kan worden voorkomen. Als er toch nog verspilling is, dan krijgen de voedselresten een nuttige toepassing.

… hebben we alleen nog maar slimme verpakkingen die volledig herbruikbaar, biologisch afbreekbaar of hoogwaardig te recyclen zijn.

ondernemerschap en burgerschap draagt het voedselsysteem bij aan het beschermen en verbeteren de biodiversiteit. … zijn de stromen van grondstoffen en nutriënten zo goed als gesloten. Er is nauwelijks afval en afvalstromen worden hoogwaardig hergebruikt en benut. Mens en dier hebben beide een rol in het sluiten van de kringlopen. Nutriënten uit dierlijke mest en het riool worden benut. Uit de verschillende (afval)stromen worden hoogwaardige producten gemaakt, zoals compost, veevoer en verpakkingen. … barst Altena van het talent voor circulair denken en doen. Iedereen kent de R-ladder van de circulaire economie en past deze toe. Jongeren inspireren hun ouders en elkaar. Collega’s geven elkaar advies. Buren helpen elkaar. Ondernemers inspireren elkaar. … is Altena een experimenteergebied voor technologische en sociale innovatie. Dit leidt tot nieuwe technieken, nieuwe bedrijven, nieuwe vormen van voedselproductie, nieuwe samenwerkingen, sterke partnerschappen en nieuwe oplossingen. Een hoge voedselproductie gaat hand in hand met hoge natuur- en milieuwaarden. Er is een vraaggestuurde verbinding tussen producent en consument. Innovatie hebben we gevierd en beloond. … kenmerkt het circulaire voedselsysteem in Altena zich door een flinke vermindering van het gebruik van fossiele energie en nieuwe grondstoffen (van ver).

Er is nagenoeg geen afval of verspilling meer in het voedselsysteem. Dat komt omdat de kringlopen van nutriënten en grondstoffen zo goed als gesloten zijn. De kwaliteit van bodem, water, lucht en natuur is hoog door het gebruik van niet-milieubelastende en volledig afbreekbare stoffen. Door het toepassen van circulair

… is er voldoende juridische en fysieke ruimte voor ondernemers voor innovatie, experimenteren, uitbreiding en verbreding. Door slimme keuzes te maken vanuit de gedachte ‘functie volgt bodem en plek’ zijn de best geschikte en meest vruchtbare gronden beschikbaar voor de akkerbouw. Door functies te stapelen, waarbij slimme combinaties zijn gemaakt door functies te combineren, zoals voedselproductie in combinatie met waterberging, recreatie, energieopwekking, etc. … is de samenwerking tussen overheid, ondernemers, onderwijs en organisaties uitstekend. Alle partijen geven elkaar ruimte, tijd en vertrouwen. Er is een gedeelde ambitie en inspanningen zijn gezamenlijke opgepakt. Samenwerkingspartners tonen durf en zien Altena als een experimenteergebied en zichzelf als mensen die experimenteren. Iedereen deelt zijn kennis, ervaringen, successen en fouten en zodat we allemaal slimmer worden. … staat het gezamenlijke belang centraal, van de huidige én de toekomstige generaties.

Een strategie is een plan van aanpak om doelen te bereiken. De strategie bepaalt wat je wilt bereiken, hoe je dat wilt doen en welke prioriteiten je wilt stellen. De strategie van het programma circulair voedselsysteem is gebaseerd op de inzichten die we hebben opgehaald tijdens de vele gesprekken en bijeenkomsten met belanghebbenden en experts, uit de bronnenstudie, en uit de beleids- en trendanalyse. De strategie van het programma circulair voedselsysteem bestaat uit drie onderdelen: doelen, SMART-doelen en een stapsgewijze aanpak.

De doelen zijn het eerste onderdeel van de strategie. De doelen zijn belangrijk. Ze beschrijven wat de belangrijkste veranderingen zijn die we met het programma willen realiseren. Er zijn zeven ‘verander’-doelen, die we op de volgende bladzijden toelichten: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

We eten gezonder voor onszelf en voor het milieu We kopen en verkopen vaker lokaal voedsel We hebben meer circulair ondernemerschap We zorgen nóg beter voor ons natuurlijk kapitaal We gaan slimmer om met grondstoffen We hebben meer talent voor circulair denken doen We communiceren beter en werken effectiever samen

Met het programma gaan we daarom werken aan: 1. Vergroten van de bewustwording 2. Creëren van een gezonde voedselomgeving

Er leven 7,7 miljard mensen op aarde. Zij hebben elke dag voedsel nodig. Net als de ruim 55 duizend inwoners in Altena. Elke dag maken mensen ongeveer 200 keuzes over voedsel. Wat eet ik? Hoeveel? Waar ga ik het kopen? Hoe duur is het? Etc. Iedere voedselkeuze heeft invloed op iemands gezondheid en het milieu. Het ene product is namelijk gezonder en duurzamer dan het andere product. Dit heet met een moeilijk woord: voedselafdruk. De voedselafdruk geeft aan hoeveel grond nodig is voor jouw voedingspatroon. Bij veel Nederlanders is de voedselafdruk te groot. Per mens is op basis van een eerlijke verdeling 0,9 hectare landbouwgrond beschikbaar. Nederlanders hebben gemiddeld 1,6 ha nodig. Met het programma willen we onze inwoners stimuleren om maatschappelijk en meer verantwoorde voedselkeuzes te maken. Keuzes die goed zijn voor onszelf (betere gezondheid), de samenleving (meer vitale inwoners en minder zorgkosten), het milieu (lagere voedselafdruk) en voor de producent (meer waardering). Een people, planet, profit boodschappenmandje, dat tegelijkertijd vol zit met smaakvolle, lokale en betaalbare producten.

Voor het vergroten van de bewustwording over gezond en duurzaam voedsel hebben we speciale aandacht voor jongeren. Omdat zij de toekomst hebben. Maar om ook omdat jongeren het gedrag van hun ouders beïnvloeden. We slaan twee vliegen in één klap. Aanvullend is het belangrijk om het ‘onbewuste’ gedrag te beïnvloeden. Ongeveer 70% van onze voedselkeuzes maken we onbewust. We denken daar niet over na. Door de voedselomgeving te veranderen kunnen we consumenten helpen om zonder nadenken toch duurzame keuzes te maken. Denk aan het verminderen van het aantal plekken waar je ongezonde snacks kan kopen. Of de supermarkt anders inrichten zodat consumenten vaker gezonde en duurzame producten kopen. Onderdeel van een gezond en duurzaam dieet is het eten van meer plantaardige eiwitten, zoals peulvruchten. Een dieet met meer plantaardige eiwitten heeft namelijk een positief effect op de gezondheid en een lagere voedselafdruk dan een dieet met veel dierlijke eiwitten zoals vlees en zuivel. De balans is van belang. Want dierlijke eiwitten dragen bij aan een gevarieerd voedingspatroon en dierlijke mest is onderdeel van kringlooplandbouw.

logistieke systeem kan worden gebruikt voor ander transport zoals vervoer van mest, voer, compost, GFT en andere reststromen. We willen het marktaandeel van lokaal geproduceerd voedsel vergroten in Altena. Dat doen we door:

Het voedselsysteem bestaat uit een lange keten van verschillende partijen. Denk aan boeren en tuinders (primaire producenten), veevoerbedrijven, transportbedrijven, slagers, voedingsmiddelenindustrie, retail, horeca en consumenten. In Nederland bestaat de keten aan de ene kant uit 65 duizend boeren en tuinders. En aan de andere kant uit 16,7 miljoen consumenten. In het midden zitten slechts 5 inkoopkantoren en 25 supermarktformules (zie plaatje). Deze kleine groep bedrijven heeft meer invloed dan de andere partijen. Zij bepalen de prijs, kwaliteit en het aanbod.

1. Stimuleren van ondernemerschap in de korte keten 2. Vergroten van de vraag naar lokaal geproduceerd voedsel 3. Bevorderen van een gemeentebrede samenwerking in de korte keten

Met het programma willen we de invloed van deze kleine groep partijen kleiner maken. We willen boeren, tuinders en consumenten juist meer invloed geven. Daarom versterken we in Altena de korte keten. In een korte keten is de afstand tussen producenten en consumenten van voedsel zo klein mogelijk. De afstand tussen boer en bord zeg maar. Het gaat om de letterlijke afstand in kilometers, maar ook om het verminderen van het aantal (externe) tussenpartijen tussen boer en bord. Andere voordelen van de korte zijn: een interessant, aanvullend verdienmodel voor boeren en tuinders, productie van gezond voedsel, duurzaam transport en minder transportbewegingen, en het lokale

Figuur door PBL, bewerkt door gemeente Altena

De voedselketen bestaat voor een groot deel uit bedrijven en ondernemers. Hun keuzes hebben invloed op het eigen bedrijf, het milieu, de leefomgeving, op andere bedrijven en op consumenten. Zij hebben invloed op Altena en op andere plekken in de wereld. Plekken waar we de grondstoffen voor bijvoorbeeld machines, voer, kunstmest, verpakkingen en voedingsmiddelen vandaan halen. De overstap maken naar een circulair bedrijf of onderneming gaat niet vanzelf. Er is een visie nodig. Er zijn investeringen nodig. En kennis en personeel. Het kan daarom erg lastig zijn. Bedrijven en ondernemers hoeven het gelukkig niet alleen te doen. Er zijn wetten en regels, beleid, subsidies, stimuleringsregelingen, innovatieprogramma’s en nog veel meer. Maar waar beginnen? En wat heb je precies nodig? Met het programma gaan we daarom circulair ondernemerschap stimuleren door: 1. Ontwikkelen van een ondersteuningsnetwerk voor ondernemers 2. Faciliteren van een goed ondernemersklimaat

Met het ondersteuningsnetwerk voor ondernemers willen we ondernemers en bedrijven ondersteunen om hun bedrijfsvoering circulair te maken. Het ondersteuningsnetwerk is als een loket waar ondernemers terecht kunnen met hun vraag. Het loket bestaat uit een online en offline deel. Bij het online deel kan de ondernemer zelf informatie zoeken. Het offline deel bestaat uit een netwerk van andere ondernemers, coaches en experts die willen en kunnen ondersteunen. Het loket wordt bemenst door één of meerdere personen die een intakegesprek met de ondernemer hebben. Het intakegesprek zorgt ervoor dat duidelijk is welke behoefte en vragen een ondernemer heeft. Op basis van die behoefte wordt gekeken wat de beste vervolgstap is. Het ondersteuningsnetwerk kan dus eigenlijk worden gezien als een koppelaar tussen vraag (waar heeft een ondernemer behoefte aan) en aanbod (welke mensen, partijen, subsidies, regelingen en programma’s kunnen helpen). Het ondersteuningsnetwerk richt zich op ondernemers die hun bedrijf of onderneming circulair willen. Er wordt altijd gezocht naar een balans tussen de ecologische, economische, sociale en ruimtelijke aspecten. Aanvullend werken we aan een goed ondernemersklimaat. De randvoorwoorden voor circulair ondernemerschap moeten in orde zijn. Denk aan een lange termijnvisie op het buitengebied: wat mag waar? We gaan onze dienstverlening verder verbeteren.

Voedselproductie en het natuurlijk kapitaal zijn nauw met elkaar verweven. Met natuurlijk kapitaal bedoelen we bodem, water, lucht en natuur. Voedselproductie is zelfs afhankelijk van het natuurlijk kapitaal. Een gezonde bodem, beschikbaarheid van genoeg en schoon water, een stabiel klimaat en biodiversiteit zijn noodzakelijk om voedsel te produceren. Om voedsel voor iedereen beschikbaar en betaalbaar te maken, is de voedselproductie intensiever geworden. De betekent meer opbrengsten per hectare grond. Het betekent ook meer gebruik van machines en middelen zoals kunstmest en gewasbeschermingsmiddelen. De laatste jaren krijgen we het inzicht dat deze intensieve productie ook negatieve kanten kent. Negatief voor boeren die steeds meer moeten doen voor minder geld en waardering. Negatief voor het milieu, omdat we (te) veel vragen van de bodem en er te veel schadelijke stoffen in het water, lucht en natuur komen. Negatief voor mensen, want winkels liggen vol met ongezonde producten waardoor steeds meer mensen te zwaar zijn.

Het is daarom belangrijk dat voedselproductie en het zorgen voor ons natuurlijk kapitaal nauw met elkaar verweven zijn. Boeren weten dit al eeuwen. Boeren en tuinders zijn rentmeesters van het landschap. Een duurzame bedrijfsvoering is alleen mogelijk met de juiste aandacht voor bodem, water, lucht en natuur. Het is topsport om de juiste balans te zoeken tussen. Want aan de ene kant willen we veel en goedkoop voedsel. Aan de andere kant is er grote druk om het zo milieu- en natuurvriendelijk mogelijk te doen. Met het programma willen we alle partijen in het voedselsysteem stimuleren on nóg beter te zorgen voor ons natuurlijk kapitaal. In een circulair voedselsysteem worden schadelijke emissies naar bodem, water, lucht en natuur voorkomen en verbeteren we de kwaliteit van biodiversiteit in ons gebied. Dat doen we door: 1. Stimuleren van gezond bodembeheer 2. Stimuleren van natuurinclusief ondernemerschap

Met het programma stimuleren we slimmer gebruik van grondstoffen. Dat doen we door: 1. Verminderen van voedselverspilling 2. Slimmer omgaan met verpakkingen 3. Stimuleren van gesloten kringlopen van grondstoffen en nutriënten Energie en grondstoffen zijn de basis van onze economie. We hebben dat nodig voor het produceren van kleding, voedsel, auto’s, spullen, … bijna alles wat we als mensen gebruiken. Helaas is verspilling normaal. In onze huidige economie gooien we van alles dat we gebruiken het meeste weg, ruim 90%. We verspillen in Nederland gemiddeld 96 tot 149 kilogram voedsel per persoon per jaar. We gebruiken per persoon ruim 1.500 (wegwerp) plastic- en drankverpakkingen. We spoelen via het riool heel veel nutriënten weg. Heel veel mest spoelt weer weg in het water. Dat is echt zonde. Zonde van de grondstoffen, zonde van de energie en zonde van de arbeid. Met het programma willen we slimmer om gaan met grondstoffen. We werken daarbij met de R-ladder van de circulaire economie, zie deel 3 van het programmaplan 1.0. We gaan minder nieuwe grondstoffen (van ver) gebruiken. We denken beter na over wat we nodig hebben. We zijn zuiniger. We gooien niets meer weg, maar gebruiken het opnieuw. We streven naar zo goed als gesloten kringlopen, zo lokaal mogelijk.

De verschillende gebiedspartijen ontwikkelen samen interessante experimenten, projecten, onderzoeken en initiatieven over hoe we slimmer om kunnen gaan met grondstoffen. Mogelijke thema’s zijn het omzetten van GFT-afval in veevoer of hoogwaardige compost. Het zoeken naar betere verpakkingen of ander gebruik van verpakkingen. Het benutten van de nutriënten die nu wegspoelen via het riool. Het vervangen van kunstmest. Het verminderen van voedselverspilling.

In het programma circulair voedselsysteem staat denken en doen centraal. Het is daarom belangrijk dat iedereen die in Altena woont en werkt circulair kan denken en doen. Met het programma doen we dat door: 1. Ontwikkelen van circulair talent 2. Stimuleren van circulaire innovatie Iedereen kan een circulair talent zijn. We ontwikkelen dat talent doelgroepgericht, met extra aandacht voor de jeugd. We stimuleren talentontwikkeling via onderwijs, ondernemers, werkgevers en organisaties. Door projecten, stages, trainingen, workshops en …. Ook stimuleren we innovatie en creativiteit stimuleren. We omarmen nieuwe circulaire ideeën en bedrijven. We belonen mensen die durven en willen experimenten. We delen opgedane kennis en vieren onze successen en fouten.

Altena is een jonge gemeente met ruim 600 bedrijven in het voedselsysteem, waarvan ruim 300 boeren en tuinders. Er zijn ruim 55 duizend inwoners. Ook het onderwijs en verschillende organisaties houden zich bezig met (aspecten van) het voedselsysteem, zoals kennis ontwikkelen. Er gebeurt dus al heel veel in Altena. Toch vertellen we elkaar nog te weinig wat we doen en weten. Dat is jammer. Zo kunnen we niet van elkaar leren. Zo kunnen we ook minder goed samenwerken. Met het programma willen we de communicatie en samenwerking verbeteren, binnen en buiten Altena. Voor een goede samenwerking zijn kennis en financiering belangrijk. Je hebt namelijk middelen nodig om samen te werken. Daarom doen we het volgende: 1. Vertellen, verbinden en successen vieren 2. Kennisontwikkeling en monitoring 3. Strategie voor het werven van financiële middelen

De SMART-doelen zijn het tweede onderdeel van de strategie. Elk van de zeven doelen bestaat uit één of meerdere SMART-doelen. SMART staat voor Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgebonden. De SMART-doelen beschrijven heel concreet wat we in 2035 willen bereiken. Omdat SMART-doelen meetbaar zijn, kunnen we meten of we onze doelen bereiken. Het is belangrijk dat we dat weten en die informatie met elkaar bespreken. Er zijn door de andere overheden, EU, Rijk, provincie en regio, al heel veel SMART-doelen opgeschreven. Willen we ál die SMART-doelen ook in Altena nastreven? En zijn die SMART-doelen acceptabel en realistisch voor Altena? Daarom zijn de SMART-doelen van het programma circulair voedselsysteem nog niet bepaald. We willen namelijk eerst: 1. Inzicht krijgen in geschikte en relevante indicatoren. Welke indicatoren kunnen we gebruiken om te bepalen of we onze doelen bereiken en of het programma een succes is? 2. Weten waar we nu staan. Als we weten wat geschikte indicatoren zijn voor het programma circulair voedselsysteem, dan kunnen we een 0meting doen. Hoe staat Altena ervoor? Op basis van de 0-meting kunnen we de SMART-doelen bepalen. Je kunt immers pas zeggen waar je heen wilt als je weet waar je nu bent. Het bepalen van de indicatoren, het doen van de 0-meting en het beschrijven van de SMART-doelen doen we in 2022.

De stapsgewijze aanpak is het derde onderdeel van de strategie. Een stapsgewijze aanpak is van belang. Circulaire economie is namelijk een nieuw thema voor de gemeente Altena. We moeten ons dus nog ontwikkelen als het gaat om inhoudelijke kennis, inbedding in organisaties en bedrijven, en op het gebied van samenwerking. De ontwikkeling van het programma heeft tijd nodig. De stapsgewijze aanpak baseren we op het ‘transitie-model’. Dit model, zie volgende bladzijde, beschrijft hoe je van het oude (voedsel)systeem kan veranderen naar het nieuwe (voedsel)systeem. Het transitiemodel beschrijft de verschillende fasen van die verandering: 2021-2021 Mobiliseren

We verkennen het thema circulair voedselsysteem. We maken een plan, zoeken middelen en partners.

2022-2024 Experimenteren

We bouwen het programma verder op. We gaan aan de slag, leren en ontdekken.

2025-2027 Versnellen

We versnellen. We maken grote sprongen, durven nog meer te experimenteren. Er verandert veel.

2028-2032 We maken het nieuwe voedselsysteem normaal. We Institutionaliseren institutionaliseren het in ander systemen. 2033-2035 Stabiliseren

Het systeem is ingebed in onze maatschappij. Nu ga we stabiliseren en verder optimaliseren.

Figuur door DRIFT, bewerkt door gemeente Altena

Het programma circulair voedselsysteem heeft een aantal uitgangspunten. Deze geven richting en kaders aan de manier waarop we samenwerken én hoe we keuzes maken. De uitgangspunten vormen samen 8D’s.

•

•

Voor een succesvol programma is duidelijkheid van belang. Duidelijkheid over de focus van het programma: wat doen we wel en wat niet? Het programma gaat over de transitie van een lineaire naar een circulaire economie, startend bij het voedselsysteem in Altena.

kapitaal bedoelen we bodem, water, lucht en natuur. Door het toepassen van circulair ondernemerschap en burgerschap draagt het voedselsysteem bij aan het beschermen en verbeteren van ons natuurlijk kapitaal. Voedselsysteem: Met het voedselsysteem bedoelen we alle onderdelen van de voedselketen en alle betrokken partijen. Van ‘boer tot bord’. Denk aan producenten, veevoerbedrijven, transportbedrijven, voedingsmiddelenindustrie, retail, supermarkten, horeca, onderwijs, overheid en consumenten. Altena: Het programma richt zich op het ondersteunen van ondernemers, organisaties, onderwijsinstellingen en inwoners op het grondgebied van de gemeente Altena.

Het programma is dus niet een landbouw- of voedselvisie en ook geen landbouw- of voedselbeleid. Het programma biedt een plan van aanpak om samen te werken om gezamenlijke doelen te realiseren op het gebied van een circulair voedselsysteem.

Hiermee bedoelen we: • •

Transitie: Het programma gaat over verandering. We gaan steeds meer circulair denken en doen. Circulair: Het circulaire voedselsysteem in Altena kenmerkt zich door een flinke vermindering van het gebruik van fossiele energie en nieuwe grondstoffen (van ver). Er is nauwelijks afval in het voedselsysteem. Er is geen verspilling van nutriënten en grondstoffen zoals voedsel en verpakkingen. Dat komt omdat er zo goed als gesloten kringlopen zijn van nutriënten en grondstoffen. De kwaliteit van ons natuurlijk kapitaal is hoog door het gebruik van nietmilieubelastende en volledig afbreekbare stoffen. Met het natuurlijk

De transitie naar een circulair voedselsysteem raakt iedereen op verschillende manieren. Voedsel is een eerste levensbehoefte en voor

velen ook een manier om in het levensonderhoud te voorzien. Draagvlak is daarom essentieel. Zonder draagvlak en ondersteuning vanuit de politiek, van (toekomstige) programmapartners en de samenleving komt het programma niet of heel moeilijk van de grond. Draagvlak creëren we door de belangen en behoeften van verschillende belanghebbenden een plek te geven in het programma. Voor ondernemers is er aandacht voor het creëren van nieuwe en duurzame verdienmodellen, want “je kan niet groen doen als je rood staat”. We zetten daarom in op de korte keten als een aanvullend verdienmodel op de lange keten. Ook onderzoeken en versterken we bestaande en nieuwe verdienmodellen zoals natuurinclusief ondernemerschap en carbon farming, waarbij ondernemers worden beloond voor hun (ecosysteem)diensten. Ook werken we aan een ondersteuningsnetwerk voor ondernemers om hen te ondersteunen in het ontwikkelen van een circulaire bedrijfsvoering. Voor inwoners is er aandacht voor het beschikbaar stellen van gezond, lokaal en betaalbaar voedsel. We helpen inwoners met het maken van maatschappelijke en meer verantwoorde voedselkeuzes. Dat doen we door een gezonde voedselomgeving te creëren. We stimuleren een korte keten die vraaggestuurd is. Daarmee bedoelen: in de korte keten staan de behoeften van inwoners over kwaliteit, keuze en gemak centraal.

Het programma circulair voedselsysteem gaat over een grote verandering naar een nieuwe manier van denken en doen. Het is belangrijk om elkaar daarin vast te houden, om te begrijpen wat ieders behoefte is. We trekken samen op, maar dan moeten we wel weten wat er speelt. Daarom is het belangrijk dat we steeds in gesprek zijn over de ontwikkeling en uitvoering van het programma met alle belanghebbenden. Op deze manier kunnen we ook de kennis en ervaringen benutten. We werken van ‘buiten naar binnen naar samen’. Hiermee bedoelen we dat we kijken en luisteren naar wat er gebeurt ‘buiten’ in de samenleving, bij onze partners en bij belanghebbenden. We geven zo veel mogelijk mensen de kans om mee te denken en ideeën aan te dragen. Deze ideeën gebruiken we om het programma te verbeteren. Anders gezegd: we nemen de ideeën mee naar ‘binnen’. Daarna kijken we hoe we alle ideeën kunnen uitvoeren en met wie. We gaan ‘samen’ aan de slag met het programma circulair voedselsysteem. Het programma is namelijk niet van de gemeente Altena, maar van iedereen die een steentje wil bijdragen.

Het programma past bij het DNA van Altena. Het past bij de mentaliteit en eigenschappen van onze bestuurders, inwoners, ondernemers, onderwijsinstellingen en organisaties, en bij de kwaliteiten en diversiteit van ons gebied. We zijn ons bewust van de ontwikkelingen buiten Altena. De EU, het Rijk en de Provincie ontwikkelen ook beleid en zetten in op de circulaire transitie. Partijen als RVO, BOM en REWIN ondersteunen ondernemers met verschillende programma’s. Landelijke netwerken en belangenbehartigers voeren verschillende projecten uit. Vanuit ons eigen DNA kijken we wat we aan deze ontwikkelingen kunnen toevoegen. We kijken naar onze toegevoegde waarde en naar onze invloedsfeer.

Veranderingen zijn lastig en spannend. Het onbekende maakt onbemind. Daarom hebben we durf en doorzettingsvermogen nodig. De transitie naar een circulair voedselsysteem is complex en nieuw. We zien onszelf als experimenteergebied. Onszelf kunnen we zien als mensen die experimenteren. We geven elkaar ruimte, tijd en vertrouwen om uit te proberen en te leren. We vieren onze successen. We zijn trots op onze moed om te experimenteren en omarmen elk resultaat.

We hebben goede kennis en inzichten nodig om het programma te ontwikkelen, te managen en bij te sturen. Met behulp van data kunnen we onderbouwde keuzes maken, onze doelen bepalen, en monitoren of we goed bezig zijn. Met data bedoelen we niet alleen kennis uit landelijke en centrale bronnen, maar ook gebiedskennis en ervaring uit het veld.

De transitie naar een circulaire economie en een circulair voedselsysteem is niet van de één op de andere dag gemaakt. Deze grote, maatschappelijke transitie neemt vele jaren tot mogelijke decennia in beslag. Het is daarom belangrijk om te doseren en niet alles tegelijk op te pakken. De transitie naar een circulaire economie is één van de belangrijkste maatschappelijke transities waar we met elkaar voor aan de lat staan. Tegelijk is het circulair denken en doen nog allesbehalve gemeengoed. Het is voor de gemeente Altena een nieuw thema. Dit betekent dat we

nog aan het begin staan van de ontwikkeling van dit beleidsveld. Dit geldt voor inhoudelijke kennis, inbedding in de gemeentelijke organisatie, en op het gebied van samenwerking. De ontwikkeling van het programma heeft tijd nodig en de erkenning dat het een levendig en adaptief proces, is waarbij we door experimenteren steeds slimmer en slagvaardiger worden. Daarom hanteren we een stapsgewijze aanpak op basis van de plan-do-check-act cyclus, ofwel het steeds afwisselen van plannen, doen, controleren en bijstellen, zie plaatje hiernaast.

We maken doordachte en onderbouwde keuzes om te bepalen welke inspanningen we gaan doen en hoeveel middelen we beschikbaar stellen. We letten daarbij op: 1. 2. 3. 4. 5. 6.

De potentiële impact en bijdrage aan de doelen Mate van risico Financiële, technische en sociale haalbaarheid Invloedssfeer van programmapartners Integraliteit Samenhang met de andere inspanningen

Met integraliteit bedoelen we oplossingen die goed zijn voor: • Meerdere of alle schakels in het voedselsysteem. • De korte en (hele) lange termijn • Ecologie, economie, sociaal en ruimte.

Dit actieplan beschrijft de inspanningen van de gemeente Altena en de gebiedspartijen voor het programma circulair voedselsysteem. Het actieplan is onderdeel van programmaplan 1.0. Deel 1 van het programmaplan omschrijft de visie, strategie en uitgangspunten. Deel 2 is het actieplan 2022-2024. Deel 3 bestaat uit achtergronden. De gemeente Altena ontwikkelt het programma circulair voedselsysteem omdat we willen dat Altena een gemeente is én blijft waar je goed kan wonen, werken en leven. De gemeente Altena omarmt de circulaire economie. De circulaire economie is een nieuwe manier van denken en doen. Deze nieuwe manier helpt om veranderingen het hoofd te bieden. De innovatieve en ondernemende kracht van Altena, de bereidheid om samen te werken en de energie om aan de slag te gaan vormen de perfecte basis voor het programma circulair voedselsysteem. De gemeente nam het voortouw, maar de gemeente deed dat niet alleen. Het Manifest ‘De Kracht van Altena’ was ons startpunt. Daarnaast hebben we geluisterd naar de mening en ideeën van inwoners, organisaties, ondernemers, onderwijs en andere overheden. Het actieplan is niet in beton gegoten en nog volop in ontwikkeling. We kunnen nu nog niet overzien wat er allemaal al gebeurt in onze gemeente en we weten nu nog niet wat belangrijk is in 2024. Het actieplan geeft richting aan onze inspanningen. Het laat zien wie waar mee bezig is.

Het actieplan gaat ons ook helpen om coalities te vormen, samenwerking te stimuleren, en financiering te zoeken.

Er gebeurt al heel veel in Altena. Er zijn al heel veel partijen bezig met het circulaire voedselsysteem. Een aantal van die inspanningen hebben we daarom opgenomen in het actieplan. Er is echter nog geen compleet beeld van alle mooie en circulaire initiatieven en ontwikkelingen. Het actieplan zullen we daarom steeds verbeteren en verrijken. Oproep: Staat jouw inspanning, idee of project niet in dit actieplan en wil je dat wel? Laat het ons dan weten. We vragen je wel om in ieder geval 1x per jaar een update te geven en jouw ervaringen en resultaten te delen.

Voor de uitvoering van het programma stelt de gemeente minimaal 2 fte en financiële middelen beschikbaar. Deze zijn bedoeld om het programma te managen en om een bijdrage te leveren aan de verschillende inspanningen. De ene keer als eigenaar van een inspanning, de andere keer meer in een stimulerende of faciliterende rol.

Er gebeurt al veel in Altena en veel gebiedspartijen spannen zich in voor een circulair voedselsysteem. Aanvullend stelt de gemeente menskracht en middelen beschikbaar. Toch is dat niet genoeg om alles wat we zouden willen ook daadwerkelijk te doen. Onze ambities zijn op dit moment groter dan onze slagkracht. We moeten prioriteiten stellen. Daarmee bedoelen we niet dat we sommige inspanningen helemaal niet gaan doen. Daarmee bedoelen we wel dat we een aantal inspanningen pas op een later moment gaan doen. We vinden namelijk dat we beter een paar inspanningen goed kunnen doen door er veel aandacht aan te geven. We denken dat het minder goed werkt als we alle inspanningen maar een beetje aandacht geven. In de strategie (zie deel 1 van het programmaplan) geven we aan dat we met een stapsgewijze aanpak werken. Het programma groeit qua kennis, inzet en draagvlak. Daarom zetten we in op een financieringsstrategie en het verder opbouwen van het programma. Dan kunnen we het volgende actieplan 2025-2027 veel steviger en ambitieuzer maken.

Het daarbij belangrijk om aan te merken dat deze prioriteiten gaan over de inzet van de gemeente Altena. Deze prioriteiten zeggen dus niets over de inzet van onze gebiedspartijen. We hebben daarbij gekeken naar waar we denken dat de invloedssfeer van de gemeente het grootste is en waar we aanvullend kunnen zijn op wat anderen al doen. Er gebeurt namelijk al veel, en we moeten geen dingen dubbel doen. De prioriteiten voor de inzet van de gemeente Altena voor 2022-2024: Hoogste prioriteit: • •

Doel 3: We hebben meer circulair ondernemerschap Doel 7: We communiceren beter en werken effectiever samen

Gemiddelde prioriteit: • •

Doel 1: We eten gezonder voor onszelf en voor het milieu Doel 2: We kopen en verkopen vaker lokaal voedsel

Laagste prioriteit: • • •

Doel 4: We zorgen nóg beter voor ons natuurlijk kapitaal Doel 5: We gaan slimmer om met grondstoffen Doel 6: We hebben meer talent voor circulair denken en doen

Inzet en rol gemeente In het actieplan hebben we de doelen van het programma circulair voedselsysteem uitgewerkt in concrete inspanningen en acties. Dit actieplan gaat over de periode 2022-2024. Daarna maken we weer een nieuw actieplan voor 2025-2027. De acties die we hier beschrijven zijn gebaseerd op gesprekken tussen overheid, ondernemers en organisaties. De acties werken we samen met de partners verder uit in projectplannen. In het actieplan werken we elk doel uit in één of meerdere acties. Elke actie bestaat vervolgens weer uit één of meerdere inspanningen. Voor elke inspanning beschrijven we: • • • • •

Wie de eigenaar van een actie is Wat de inzet en rol van de gemeente Altena is Welke partijen betrokken zijn In welk jaar we de inspanning doen Een korte omschrijving

We onderscheiden vier rollen voor de gemeente: 1. Stimuleren: De gemeente Altena kan maatregelen nemen die stimulerend zijn voor inwoners, ondernemers, onderwijsinstellingen of andere gebiedspartijen. De gemeente stimuleert hen om een bijdrage te leveren aan het programma of hun gedrag te veranderen. 2. Faciliteren: De gemeente Altena kan ook optreden als ‘mogelijkmaker’. De gemeente ondersteunt de initiatiefnemer of eigenaar van de actie door mee te denken of door materieel, netwerk, tijd of kennis beschikbaar te stellen. 3. Regisseren: De gemeente Altena stuurt acties, die door andere partijen worden uitgevoerd, aan. Bijvoorbeeld als een extern (onderzoeks)bureau een onderzoek of project uitvoert. 4. Uitvoeren: De gemeente Altena voert op basis van eigen inzicht en in samenwerking met de betrokken partijen bepaalde acties uit.

De inzet van de gemeente varieert van beperkt tot fors: Eigenaar van een actie De eigenaar van een actie verbindt zich aan de actie. De eigenaar start de actie op tijd op, betrekt de juiste partijen erbij en zorgt voor een goed verloop en afronding. Er is steeds afstemming over de voortgang tussen de eigenaar van de actie, de betrokken partijen en de gemeente.

* ** *** ****

16 tot 75 uur inzet van de gemeente 75 tot 200 uur inzet van de gemeente 200 tot 400 uur inzet van de gemeente 400 of meer uur inzet van de gemeente

Er leven 7,7 miljard mensen op aarde. Zij hebben elke dag voedsel nodig. Net als de ruim 55 duizend inwoners in Altena. Elke dag maken mensen ongeveer 200 keuzes over voedsel. Wat eet ik? Hoeveel? Waar ga ik het kopen? Hoe duur is het? Etc. Iedere voedselkeuze heeft invloed op iemands gezondheid en het milieu. Het ene product is namelijk gezonder en duurzamer dan het andere product. Dit heet met een moeilijk woord: voedselafdruk. De voedselafdruk geeft aan hoeveel grond nodig is voor jouw voedingspatroon. Bij veel Nederlanders is de voedselafdruk te groot. Per mens is op basis van een eerlijke verdeling 0,9 hectare landbouwgrond beschikbaar. Nederlanders hebben gemiddeld 1,6 ha nodig. Met het programma willen we onze inwoners stimuleren om maatschappelijk en meer verantwoorde voedselkeuzes te maken. Keuzes die goed zijn voor onszelf (betere gezondheid), de samenleving (meer vitale inwoners en minder zorgkosten), het milieu (lagere voedselafdruk) en voor de producent (meer waardering). Een people, planet, profit boodschappenmandje, dat tegelijkertijd vol zit met smaakvolle, lokale en betaalbare producten. Met het programma gaan we daarom werken aan: 1. Vergroten van de bewustwording

2. Creëren van een gezonde voedselomgeving Voor het vergroten van de bewustwording over gezond en duurzaam voedsel hebben we speciale aandacht voor jongeren. Omdat zij de toekomst hebben. Maar om ook omdat jongeren het gedrag van hun ouders beïnvloeden. We slaan twee vliegen in één klap. Aanvullend is het belangrijk om het ‘onbewuste’ gedrag te beïnvloeden. Ongeveer 70% van onze voedselkeuzes maken we onbewust. We denken daar niet over na. Door de voedselomgeving te veranderen kunnen we consumenten helpen om zonder nadenken toch duurzame keuzes te maken. Denk aan het verminderen van het aantal plekken waar je ongezonde snacks kan kopen. Of de supermarkt anders inrichten zodat consumenten vaker gezonde en duurzame producten kopen. Onderdeel van een gezond en duurzaam dieet is het eten van meer plantaardige eiwitten, zoals peulvruchten. Een dieet met meer plantaardige eiwitten heeft namelijk een positief effect op de gezondheid en een lagere voedselafdruk dan een dieet met veel dierlijke eiwitten zoals vlees en zuivel. De balans is van belang. Want dierlijke eiwitten dragen bij aan een gevarieerd voedingspatroon en dierlijke mest is onderdeel van kringlooplandbouw

Inspanning 1.1.1 Voedseleducatie in het onderwijs Eigenaar Gemeente Altena

Inzet en rol gemeente *** Faciliteren

Betrokken partijen 2022 2023 2024 Omschrijving te denken valt aan scholen, x x x Het bevorderen van kennis over voedsel en lokale ondernemers, netwerken wat maatschappelijk en meer verantwoorde van ondernemers, organisaties, voedselkeuzes zijn, zodat alle scholieren in gezondheidspartijen zoals Altena in aanraking komen met gezond en huisartsen en GGD, lokaal voedsel en voedselproducenten. We sportscholen, initiatieven als inventariseren bestaande initiatieven, Boer in de Klas en programma kansen en knelpunten van voedseleducatie. Jong Leren Eten, Stichting Op basis daarvan ontwikkelen we samen CHIEF, … met betrokken partners een plan van aanpak en voeren die uit.

Inspanning 1.1.2 Ontwikkelen en uitvoeren van een gezamenlijk plan van aanpak voor 'Altena Vitaal' Eigenaar Gemeente Altena

Inzet en rol gemeente Betrokken partijen 2022 2023 2024 Omschrijving **** te denken valt aan scholen, x x x Ontwikkelen en uitvoeren van een Regisseren en uitvoeren lokale ondernemers, netwerken gezamenlijk plan van aanpak en van ondernemers, organisaties, financieringsstrategie voor het bevorderen gezondheidspartijen zoals van vitale inwoners en een vitaal huisartsen en GGD, buitengebied waarbij gezond voedsel sportscholen, initiatieven als centraal staat, in lijn met de 'blue zone' Boer in de Klas en programma gedachte uit de Toekomstvisie Altena. Jong Leren Eten, Stichting CHIEF, …

Inspanning 1.1.3 Doorlopende ontwikkeling en uitvoering van innovatieconcept 'Pixelfarming' op het gebied van gezonde voeding Eigenaar Campus Almkerk

Inzet en rol gemeente * Faciliteren

Betrokken partijen 2022 2023 2024 Omschrijving o.a. WUR, HAS, Aeres, Yuverta, x x x Actuele projecten op het gebied van Zwijssen, Altenatuur en diverse bewustwording m.b.t. gezonde voeding zijn: (lokale) ondernemers - PachtJePixel: vraaggestuurde teelt van seizoensgroenten in korte keten - PachtJePixel: Community ontwikkeling met events ter bevordering van bewustwording - Opzetten van een gezonde productlijn met food innovator - Opzetten van een food hub: bezorgen van versgemaakte en gezonde maaltijden. - Vernieuwing onderwijs agrifoodsector op alle niveaus (zie 6.1.2) Campus Almkerk streeft naar zelfvoorzienendheid door middel van innovatieve projecten en experimenten, bewustwording creëren, kennis ontwikkelen en delen, en het ontwikkelen van (jong) talent. Het produceren van gezond voedsel met minimale milieubelasting staat centraal.

Inspanning 1.2.1 Een gezonde gemeente kantine Eigenaar Gemeente Altena

Inzet en rol gemeente ** Uitvoeren

Betrokken partijen o.a. MidZuid, ondernemers

2022 2023 2024 Omschrijving x x Gemeente Altena geeft het goede voorbeeld door haar eigen kantine op het gemeentehuis nóg gezonder in te richten, met gevarieerd, gezond en lokaal voedselaanbod.

Inspanning 1.2.2 Uitvoering pilotproject 'naar meer consumptie van plantaardige eiwitten' Eigenaar Green Protein Alliance (GPA)

Inzet en rol gemeente * Faciliteren

Betrokken partijen Stichting CHIEF, ondernemers, onderwijs, WUR, Provincie Noord-Brabant

2022 2023 2024 Omschrijving x x Gebiedsgerichte pilot ter bevordering van de consumptie van plantaardige eiwitten.

Het voedselsysteem bestaat uit een lange keten van verschillende partijen. Denk aan boeren en tuinders (primaire producenten), veevoerbedrijven, transportbedrijven, slagers, voedingsmiddelenindustrie, retail, horeca en consumenten. In Nederland bestaat de keten aan de ene kant uit 65 duizend boeren en tuinders. En aan de andere kant uit 16,7 miljoen consumenten. In het midden zitten slechts 5 inkoopkantoren en 25 supermarktformules (zie plaatje). Deze kleine groep bedrijven heeft meer invloed dan de andere partijen. Zij bepalen de prijs, kwaliteit en het aanbod.

We willen het marktaandeel van lokaal geproduceerd voedsel vergroten in Altena. Dat doen we door: 1. Stimuleren van ondernemerschap in de korte keten 2. Vergroten van de vraag naar lokaal geproduceerd voedsel 3. Bevorderen van een gemeentebrede samenwerking in de korte keten

Met het programma willen we de invloed van deze kleine groep partijen kleiner maken. We willen boeren, tuinders en consumenten juist meer invloed geven. Daarom versterken we in Altena de korte keten. In een korte keten is de afstand tussen producenten en consumenten van voedsel zo klein mogelijk. De afstand tussen boer en bord zeg maar. Het gaat om de letterlijke afstand in kilometers, maar ook om het verminderen van het aantal (externe) tussenpartijen tussen boer en bord. Andere voordelen van de korte zijn: een interessant, aanvullend verdienmodel voor boeren en tuinders, productie van gezond voedsel, duurzaam transport en minder transportbewegingen, en het lokale logistieke systeem kan worden gebruikt voor ander transport zoals vervoer van mest, voer, compost, GFT en andere reststromen. Figuur door PBL, bewerkt door gemeente Altena

Inspanning 2.1.1 Masterclass korte keten voor ondernemers Eigenaar Gemeente Altena

Inzet en rol gemeente ** Stimuleren

Betrokken partijen Ondernemers, korte keten expert(s)

2022 2023 2024 Omschrijving x x Organiseren van een masterclass voor ondernemers, zodat 16-30 ondernemers in Altena de masterclass kunnen volgen. De masterclass draagt bij aan het vergroten van kennis en zorgt dat ondernemers hun korte keten initiatief een stap verder kunnen brengen. Het verdienmodel is één van de thema's dat aan bod komt.

Inspanning 2.1.2 Bevorderen van kennisuitwisseling tussen ondernemers Eigenaar Gemeente Altena

Inzet en rol gemeente ** Stimuleren

Betrokken partijen te denken valt aan Provincie Noord-Brabant, Taskforce korte keten, korte keten experts, ondernemers, Puur uit Altena, …

2022 2023 2024 Omschrijving x x x Organiseren van minimaal 1 kennis- en netwerkbijeenkomst per jaar, voor ondernemers in de korte keten. Ook ontwikkelen we een online kennisplatform met informatie, goede voorbeelden en andere relevante informatie.

Inspanning 2.2.1 Uitvoering onderzoeksproject 'Vraaggestuurde B2B korte keten in Altena' Eigenaar HAS-hogeschool

Inzet en rol gemeente ** Faciliteren

Betrokken partijen Gemeente Altena, Bakkerij Gerard&Suus, Idea-X, Regio West-Brabant (O&O fonds), ondernemers

2022 2023 2024 Omschrijving x Uitvoeren van een onderzoeksproject waarbij er een marktverkenning wordt gedaan naar de kansen voor de vraaggestuurde business 2 business (B2B) korte keten markt in Altena. Binnen het onderzoek wordt er één B2B praktijkcase uitgewerkt.

Inspanning 2.2.2 Ontwikkelen en uitvoeren van een campagne voor promotie van streekproducten en streekproducenten Eigenaar Gemeente Altena

Inzet en rol gemeente ** Regisseren

Betrokken partijen te denken valt aan Altenatuur, VVV, Beleef Altena, Fietsen voor m'n Eten, Puur uit Altena, …

2022 2023 2024 Omschrijving x x x In overleg en samenwerking met gebiedspartijen een campagne ontwikkelen en uitvoeren ter promotie van streekproducten en streekproducenten in Altena. Te denken valt aan een nieuw informatieblad voor nieuwe inwoners, publicatie van een gids, inzetten van sociale media, organiseren van streekmarkten en andere activiteiten, etc.