Bijlage Kerkenvisie bij RV Kerkenvisie gemeente Altena

Middeleeuwen Al sinds de vroege middeleeuwen zijn er kerken in het land van Altena te vinden. Sinds de 11e eeuw is er een kerk in Aalburg. Door verbouwingen in het verleden is er weinig terug te herkennen van de van oorsprong romaanse kerk. Bij de kerk van Eethen uit de tweede helft van de twaalfde eeuw is door restauratie in de jaren ’50 de romaanse bouwstijl weer duidelijk zichtbaar. In veel van de dorpen in Altena is een kerkgebouw te vinden met een oorsprong in de Middeleeuwen. In totaal zijn er 12 kerkgebouwen uit deze tijd. Hoewel al deze kerken als Rooms-Katholieke kerk werden gebouwd is door de reformatie geen van deze kerken meer als Katholieke kerk in gebruik.

32

Reforma e Met de reformatie gingen alle oorspronkelijk Rooms-Katholieke kerken over tot de protestantse godsdienst. Wanneer er na de reformatie nieuwe kerken werden gebouwd werden deze gebouwd en ingericht speciaal voor de protestantse erediensten. Soberder en gericht op de verkondiging van het woord en gericht op de preekstoel. De Hervormde kerken in Rijswijk en Hank zijn voorbeelden van kerken die na de reformatie gebouwd werden voor de protestantse erediensten.

Afscheidingen Een grotere groep protestantse kerken behoort tot de periode van de ‘Afscheidingen’. In tegenstelling tot de Hervormde kerken van Rijswijk en Hank was niet het ontbreken van een kerkgebouw de reden voor de bouw, maar een afsplitsing binnen de kerk. Kerken uit de periode afscheiding zijn in veel gevallen daarom de tweede of derde kerk in een dorp. Sinds de 1834 splitsten diverse groepen zich af van de Hervormde kerk. Ook na afsplitsing breken deze groepen soms uiteen waardoor een breed gereformeerd kerkenmozaïek is ontstaan. Na een afsplitsing of breuk werden nieuwe kerken gebouwd. Door religieuze opvattingen en/of de financiële situatie van de nieuwe kerken worden deze gebouwen vaak gekenmerkt door hun eenvoud.

Katholieke emancipa e Ongeveer gelijktijdig met de afscheiding krijgen ook de RoomsKatholieken in Nederland weer de vrijheid om hun eigen gebouwen te stichten. Tot die tijd mochten Rooms-Katholieke kerken niet als zodanig herkenbaar zijn en werd er door hen gebruik gemaakt van zogenaamde schuilkerken. In Woudrichem kwam al in 1838 de Johannes Nepomukkerk gereed. Dit is al voor het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie, het moment dat de Rooms-Katholieke in het openbaar haar geloof mocht belijden. De kerk in Woudrichem is daarmee een voorbeeld van een Rooms-Katholieke Waterstaatskerk. Ook in Dussen en Hank werden nieuwe, neogotische Katholieke kerken gebouwd. De kerk van Dussen

werd in de Tweede Wereldoorlog verwoest en vervolgens vervangen door nieuwbouw.

Wederopbouw Als gevolg van verschillende oorlogshandelingen zijn in Altena relatief veel kerken beschadigd geraakt. In enkele gevallen werd gekozen de beschadigde kerken te herstellen. Voorbeelden hiervan zijn de kerk van Eethen, Wijk en Aalburg. Op andere plaatsen, zoals Werkendam, Genderen en Drongelen werd ervoor gekozen de kerken te vervangen door nieuwbouw. Ook door de groei van dorpen en gemeenschappen kwam er behoefte aan nieuwe kerkgebouwen. In totaal zijn er in Altena 14 kerken die behoren tot deze periode die loopt tot circa 1965.

Post ’65 Door ontwikkelingen binnen de kerkgemeenschappen en het ontstaan van nieuwe gemeenschappen zijn er tussen 1965 en 1990 diverse kerken gebouwd of gebouwen tot kerk herbestemd. Sommige kerken zijn typerend voor de bouwtradities uit deze tijd, andere gebouwen zijn vooral functioneel gebouwd, zonder veel aandacht voor architectuur. De laatste jaren is er in toenemende mate interesse in de bouwstijl van gebouwen uit deze periode. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is bezig met inventarisatie van bijzondere gebouwen uit deze periode. In Altena bevinden zich 7 gebouwen uit deze periode.

Post ’90 Ook na 1990 zijn er in Altena nog relatief veel kerken gebouwd. In totaal dateren er in Altena 8 kerkgebouwen uit deze periode. Deze kerken zijn gebouwd ter vervangingen van eerdere gebouwen of voor nieuw opgerichte kerkgemeenschappen. De bouwstijlen van deze kerken varieert, maar het valt op dat veel van deze kerken een traditionele uitstraling hebben. Dit noemen we neotraditionalisme.

33

Monumentstatus Rijksmonumenten In Altena hebben 13 kerkgebouwen de status van rijksmonument. Het Oude Kerkje van Sleeuwijk, de Oude kerk van Aalburg, De Hervormde Kerken van Wijk, Veen, Eethen, Woudrichem en de Protestantse Kerk van Uitwijk dateren uit de Middeleeuwen. Ook de overblijfselen van de Romboutstoren, fragmenten van het koor van de Hervormde kerk van Babyloniënbroek en de Hervormde kerk in Giessen dateren uit de middeleeuwen. In Genderen resteert de onderbouw van de toren uit de middeleeuwen en is alleen deze historische onderbouw aangewezen als rijksmonument. In Meeuwen is de middeleeuwse toren rijksmonumentaal. Verder is de Rooms-Katholieke Sint-Johannes Nepomukkerk in Woudrichem rijksmonumentaal. Deze kerk is een voorbeeld van een kerk in Waterstaatsstijl.

Monumenten

13

Rijksmonument

34

6

Gemeentelijk monument

geen status

Gemeentelijke monumenten De Kerken die aangewezen zijn als gemeentelijk monument dateren voornamelijk uit de wederopbouwtijd. Protestantse voorbeelden zijn De Maranathakerk en het kerkgebouw van de Oud Gereformeerde Gemeente in Werkendam en de Hervormde Kerk van Almkerk. Ook de RoomsKatholieke kerk van Dussen dateert uit deze periode. Verder zijn de neogotische, Rooms-Katholieke kerk van Hank, die stamt uit het begin van de 20e eeuw en de Hervormde kerk van Rijswijk uit begin 19e eeuw gemeentelijk monument. Bijzonder om in deze context te vermelden is het kerkenpaadje in Giessen. Dit pad is aangewezen als gemeentelijk monument en loopt vanaf de Maasdijk richting de Hervormde kerk van Giessen. In Hank is er daarnaast een voormalig klooster dat ligt aan de Kloosterhof 8. Het kerkenpad en het klooster maken geen onderdeel uit van deze visie, omdat het geen kerken zijn, maar ze zijn wel onderdeel van de religieuze historie van Altena.

Het kerkenpaadje in Giessen is aangemerkt als gemeentelijk monument.

34

35

Bijlage 2: Wat is de transformatieladder? Transforma eladder De transformatieladder geeft inzicht in de verschillende soorten van gebruik een kerkgebouw, en biedt handvatten wanneer een kerkeigenaar zoekt naar een nieuw gebruik; dat kan een multifunctioneel gebruik zijn naast het oorspronkelijke religieuze gebruik maar ook een volledige herbestemming.

komt het gebruik steeds verder af te staan van het oorspronkelijke gebruik: van publiektoegankelijk en maatschappelijk gebruik tot privaat gebruik, en daarbij van behoud van het kerkgebouw en kerkelijke interieur, tot grootschalige verbouwingen ten behoeve van het nieuwe gebruik.

Transformatieladder religieuze gebouwen

Ook voor de gemeente kan de transformatieladder houvast bieden in de zoektocht naar een gewenste bestemming van een kerkgebouw. Omdat de gemeente het omgevingsplan vaststelt, en daarmee de functie van een kerkgebouw, heeft zij hierop grote invloed. Wanneer de gemeente de vraag wordt gesteld mee te willen werken aan een wijziging van de functie, bijvoorbeeld van maatschappelijk naar een private activiteit, zoals wonen of kantoor, dient zij de afweging te maken of dit een wenselijke ontwikkeling is. Hierbij is het belangrijk te beseffen dat voor maatschappelijke gebouwen vaak geldt dat een functiewijzing naar een private functie vaak onomkeerbaar is. Net als sloop. Daarmee gaan een hoop (centraal gelegen) m2 maatschappelijke bestemming verloren. Voor kerkgebouwen is dit extra belangrijk omdat voor het gebouwen zijn die gebouwd zijn voor een publieke functie. En deze functie de belee aarheid van het gebouw dus het meest ten goede komt. Ook een kerkhof naast een kerk heeft invloed op de haalbaarheid en wenselijkheid van herbestemmingen. De onderstaande beschrijving van de verschillende treden van de transformatieladder geven inzicht in de voor- en nadelen en (on)mogelijkheden van de verschillende gebruiken.

De bovenste trede gaat uit van het religieuze gebruik waarvoor de kerk van oorsprong bedoeld is, en stapt daarna af naar het minst gewenste gebruik aan het einde van de levensduur van het kerkgebouw: leegstand met mogelijk sloop tot gevolg. In de tussengelegen treden 36

Bijlage 3: Cultuurhistorische analyse Gemeente Altena – Algemene geschiedenis Omschrijving van Altena De gemeente Altena is gelegen in het noorden van Noord-Brabant, aan de grens met Zuid-Holland en Gelderland. De gemeente is gevormd in 2019 uit de 3 voormalige gemeenten Aalburg, Woudrichem en Werkendam. Altena bestaat uit een totaal van 21 bewoningskernen. Met Werkendam, Sleeuwijk en Woudrichem liggen enkele van de grootste kernen van de gemeente aan het water van de Merwede. Het bestuurscentrum van Altena ligt daarentegen in het centraal gelegen Almkerk.

Dit gebied is al zeer lange tijd bewoond. Zo zijn er archeologische vondsten gedaan die a omstig zijn uit circa 3500-2500 voor Christus. Ook tijdens de Romeinse tijd is de omgeving van Altena bewoond geweest. Na het vertrekken van de Romeinen nam de bewoning in het gebied af. Dit herstelde zich weer in de middeleeuwen. De meeste bewoningskernen zijn a omstig uit deze periode.

Altena is gelegen in de Bijbelgordel en heeft zo een sterke verbinding met het geloof. In Altena zijn op dit moment 53 kerken te vinden, verspreid over 19 kernen. Met 9 kerken heeft Werkendam de meeste kerkgebouwen van alle dorpen in de gemeente Altena. De huidige kerkgebouwen in de gemeente zijn gebouwd in uiteenlopende periodes, beginnend in de 12e eeuw en de nieuwste kerk werd opgeleverd in 2023. Een groot deel van de kerken is gebouwd in de wederopbouwperiode, nadat tijdens de Tweede Wereldoorlog veel kerken zijn verwoest.

Land van Altena De naam van de gemeente Altena is a omstig van het ‘Land van Altena,’ een voormalige heerlijkheid in de omgeving. Dit gebied werd bestuurd door de adellijke familie Altena en betrof een groot deel van de huidige gemeente. Een deel van het huidige Altena maakte echter deel uit van het naastgelegen Land van Heusden. Met het graven van de Bergsche Maas in 1904 werden het Land van Altena en delen van het Land van Heusden door het water gescheiden van de rest van Noord-Brabant. Sindsdien wordt dit gebied aangeduid als het ‘Land van Heusden en Altena.’

Figuur 1 Kaart met onder andere het Land van Altena (groen) uit de 17e eeuw. (Regionaal Archief Tilburg, Kaart van Zuid-Holland. Zuydhollandia stricte sumta. 17e eeuw. Kopergravure handgekleurd. Fotonummer 651040)

37

Algemene geschiedenis – bewoningskernen De gemeente Altena bestaat uit veel verschillende bewoningskernen. Hierna wordt daarom een overzicht gegeven van het uiteenlopende cultuurlandschap van de gemeente. Om de verschillende onderdelen van de Altena te behandelen wordt aan de hand van de geografische ligging een korte omschrijving gegeven bij de geschiedenis en ontwikkeling van enkele bewoningskernen. Langs het water van de Merwede De grootste bewoningskernen van de gemeente zijn gelegen in het noorden van Altena, langs de rivier de Merwede. Deze rivier komt voort uit het samenkomen van de Waal en de Afgedamde Maas, rond de Woudrichem. Woudrichem is een historische vestingstad gelegen rond de grens van Noord-Brabant met Zuid-Holland en Gelderland, waar de Waal en de Afgedamde Maas bij elkaar komen. De ligging aan het water maakte Woudrichem een belangrijk plaats in het Land van Altena. Woudrichem heeft een rijke geschiedenis die teruggaat tot in de 9e eeuw. De plaats kreeg in 1356 stadrechten. Er vond in de jaren die volgende een economische groei plaats. In het begin van de 15e eeuw nam de economische situatie af, toen in 1420 de tol werd verplaatst naar Gorinchem en Woudrichem met de Sint-Elizabethsvloed een jaar later veel schade opliep.

Vanwege de strategische ligging werd na de Tachtigjarige Oorlog van Woudrichem een vestingstad gemaakt en zo maakte het onderdeel uit van de verdedigingslinie van Holland. In 1815 ging dit ook onderdeel uitmaken van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Op dit moment bestaat Woudrichem uit 2 delen, met in het noorden aan het water de historische stadkern, en in het zuiden de nieuwe uitbreidingen uit de tweede helft van de 20e eeuw. Deze uitbreidingen zijn gebouwd nadat de vestingstatus van Woudrichem in 1955 werd opgeheven en het weer mogelijk werd om buiten de vestingmuren te bouwen.

Een van de meest prominente bezienswaardigheden in Woudrichem is de Sint-Martinuskerk uit de 15e eeuw. De kerk is gebouwd ten tijde van economische voorspoed in Woudrichem, maar raakte tijdens de Tachtigjarige Oorlog zwaar beschadigd. Naast de Sint-Martinuskerk bevindt zich in de historische binnenstad van Woudrichem ook de Nepomukkerk uit 1837. Ten westen van Woudrichem ligt Sleeuwijk. Ook hier speelde het water een belangrijke rol in de geschiedenis. Vanuit Sleeuwijk gingen voetveren naar Gorinchem aan de overzijde van de Merwede. Sleeuwijk was hiermee eeuwenlang een belangrijke locatie in de omgeving voor het voetverkeer tussen Brabant en Holland. De veerpont naar de overzijde is nog altijd aanwezig in Sleeuwijk, hoewel ze sinds de opening van de Merwedebrug in 1961 lang niet meer zo belangrijk is als voorheen. Op dit moment telt Sleeuwijk 3 kerkgebouwen. De oudste en meest bijzondere van deze 3 is het Oude Kerkje aan de Kerkeinde ten westen van de dorpskern. Dit kerkje dateert uit het begin van de 16e eeuw en heeft een sterke verbinding met de historie van Sleeuwijk. Zo heeft het de Tachtigjarige oorlog, de reformatie en meerdere overstromingen meegemaakt, maar is het gebouw altijd behouden en gerestaureerd. De 2 andere kerken van Sleeuwijk zijn gelegen in de dorpskern en zijn a omstig uit de tweede helft van de 20e eeuw.

Nog verder stroomafwaarts ligt Werkendam, het grootste dorp van de gemeente en de enige kern met meer dan 10.000 inwoners. Werkendam bestaat al sinds de 11e eeuw en werd voor het eerst vermeld in 1064. De huidige naam is a omstig van de indamming van de rivier de ‘Werken’ in 1230. Werkendam ligt aan het water van de Merwede en heeft hiermee een prominente positie in de gemeente Altena. Vanuit hier gingen eeuwenlang de veerponten naar de overzijde van het water.

38

In Werkendam zijn vergeleken met de andere dorpen in Altena een groot aantal kerken te vinden. Met de 9 kerken in het dorp speelt religie een belangrijke rol in de omgeving. De kerken van Werkendam zijn verder opvallend modern. Op het kerkgebouw van de Vrije Gereformeerde Gemeente in Nederland na, gebouwd in 1934 als woonhuis en pas sinds 1982 in gebruik als kerk, zijn alle kerkgebouw a omstig van na de Tweede Wereldoorlog. Het ontbreken van historische kerkgebouwen valt te verklaren doordat het dorp aan het eind van de Tweede Wereldoorlog veel schade heeft opgelopen en de oudere kerkgebouwen zijn verwoest. Ook zijn enkele kerkgebouwen in het verleden gesloopt.

Figuur 2 Kaart van de Merwede uit het jaar 1729-1730 van Nicolaes Cruquius (Universiteit Utrecht, De Rivier de Merwede, van omtrent de Steenen-hoek, Oostwaards-op tot verby het dorp van Sleeuwyk: met den Ouden-Wiel, en de Killen, die uit deselve na den Bies-Bos afloopen etc. OCLC-nummer 980447718)

Het oosten – aan de afgedamde maas In het oosten van Altena ligt een van de grotere bewoningskernen van de gemeente. Dit gebied bestaat uit de kern Veen en de kern Wijk en Aalburg, dat is ontstaan uit het samengroeien van de 2 initieel zelfstandige dorpen. Vanaf 1814 vormden Wijk en Aalburg samen een gemeente, die in 1973 opging met Veen en ook met het westelijke gelegen gemeente Eethen tot de gemeente Aalburg. Met circa 6.500 inwoners is Wijk en Aalburg de tweede bewoningskern in Altena qua inwoneraantal, na Werkendam. In Veen wonen daarnaast nog eens circa 3.000 mensen. Dit maakt het oosten van Altena, na de kernen aan de Merwede, het meest bevolkte deel van de gemeente. Dit gebied maakte historische gezien onderdeel uit van het Land van Heusden. Met het graven van de Bergsche Maas raakte het dorp, samen met de andere ‘bovendorpen’ echter gescheiden van de ‘benedendorpen,’ inclusief Heusden. Met 7 kerken in Wijk en Aalburg en nog eens 3 in Veen heeft het gebied rond de Afgedamde Maas een relatief groot aantal kerkgebouwen. In tegenstelling tot Werkendam bevatten Wijk en Aalburg en Veen juist enkele bijzonder historische kerken, waaronder de Hervormde Kerk van Veen uit de 12e eeuw en de Oude Kerk van Aalburg uit de 14e eeuw. Dit laatste gebouw is ontstaan toen de voormalige romaanse kerk werd verbouwd tot gotische kerk.

De Oude Kerk is het kerkgebouw met de oudste oorsprong in de gemeente Altena, daterend uit het begin van de 11e eeuw.

39

Een van de 2 vooroorlogse kerken die op dit moment in Hank te vinden is, de neogotische Onze-Lieve-Vrouw Onbevlekt Ontvangen ui 1915. Tijdens de bevrijding van Hank raakte de kerk zwaar beschadigd, maar kon na de oorlog worden hersteld. De andere kerk van het dorp, de Hervormde Kerk uit 1903, heeft de oorlog daarentegen zonder ingrijpende schade overleefd. Dit kerkgebouw ligt in Vierbanen en heeft het oorlogsgeweld grotendeels ontlopen.

Figuur 3 Ansichtkaart met de Oude Kerk van Aalburg, jaartal onbekend. (Streekarchief Langstraat Heusden Altena, Oude Kerkstraat (met toren Hervormde kerk) in Aalburg. Objectnummer aal00922)

Het westen – nabij de Biesbosch In het zuidwesten van de gemeente Altena, op korte afstand van de Biesbosch, ligt het dorp Hank. Toen in de 17e eeuw de Zuid-Hollandse Polder werd drooggemaakt, is ook Hank ontstaan. Aangezien de meeste dorpen in Altena hun oorsprong hebben in de middeleeuwen is Hank daarmee een van de jongste dorpen van de gemeente. Hank heeft aan het eind van de Tweede Wereldoorlog veel schade opgelopen. Terwijl Hank oorspronkelijk langs de dijk van de polder was gebouwd, heeft het dorp zulke grote schade opgelopen dat deze opbouw vrijwel geheel verloren is gegaan. Tijdens de wederopbouw is deze structuur niet hersteld en is Hank meer een dorp met dorpskern geworden dan een dijkdorp. Deze oorspronkelijke indeling is nog wel te herkennen op de weg naar het buurtschap Vierbannen, ten noorden van de dorpskern.

Het centrum van Altena In het centrum van de gemeente Altena liggen de kernen Almkerk en Nieuwendijk. Dit zijn 2 dorpen die qua inwoneraantal niet tot de grootste van de gemeente behoren. Sinds de gemeente Altena in 2019 werd gevormd ligt het bestuurlijk centrum aan de Doornseweg, tussen Almkerk en Nieuwendijk. Hoewel de dorpen niet de grootste van de gemeente zijn, zijn het wel de meest centraal gelegen. Niet gek dus dat het nieuwe gemeentehuis zich hier bevindt. In de 2 dorpen zijn in totaal 5 kerken aanwezig, waarvan de oudsten de Gereformeerde Kerk van Almkerk uit 1873 en de Gereformeerde Kerk van Nieuwendijk uit 1978. Vooral Almkerk heeft tijdens de Tweede Wereldoorlog schade opgelopen, waarbij de oude kerk uit de 13e eeuw verloren ging.

De rela e met het water Door de ligging aan de Merwede, de Afgedamde Maas, de Biesbosch en sinds 1904 ook de Bergsche Maas heeft de gemeente Altena in alle windhoeken een verbinding met het water. Deze ligging is belangrijk geweest in de ontwikkeling van het gebied, zowel vanuit positieve als negatieve zin. De prominente ligging van plaatsen aan de rivieren brachten economische voorspoed naar het gebied. De visserij was een belangrijke bron van inkomsten in de omgeving en had het Land van Altena met Woudrichem 40

een belangrijke vestingstad met een strategische ligging binnen de bredere omgeving. Gedurende de geschiedenis van Altena heeft de relatie met het omliggende water het gebied echter ook negatief beïnvloed. Vanuit de verbinding met de Haringvliet heeft Altena gedurende de geschiedenis lange tijd risico gelopen op overstromingen, wat ook meerdere malen drastische gevolgen heeft gehad voor de omgeving en haar inwoners. Enkele van de meest bekende en hevigste overstromingen was de SintElizabethsvloed van 1421 en de Watersnoodramp van 1953. Sinds het aanleggen van de Deltawerken is het risico op een volgende overstroming echter sterk afgenomen.

eerste instantie met de historische vesting van Woudrichem en vanaf 1847 ook met het hiervoor gebouwde Fort aan de Uppelse Dijk. Rond 1880 werden in wat nu de gemeente Altena is ook forten gebouwd bij Giessen, bij het Sterugat nabij Werkendam en aan de Bakkerskil tussen Werkendam en Nieuwendijk. Als enkele van de meest zuidelijke forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie maakte de forten in Altena onderdeel uit van de verdediging van Nederland. Of, dat zouden ze hebben gedaan als er ooit opnieuw een conflict was uitgebroken waarvoor ze ingezet zouden moeten worden. Hoewel de waterlinie met mobilisaties tijdens de FransDuitse Oorlog en de Eerste Wereldoorlog enkele malen in staat van paraatheid is gebracht, was de waterlinie in tijdens de Tweede Wereldoorlog al verouderd vanwege de ontwikkelingen in de luchtvaart. De Tachtigjarige Oorlog zorgde er met inundaties voor dat het Land van Altena op sommige plekken onder water werd gezet. Dit leverde schade op en zo is bijvoorbeeld het Oude Kerkje van Sleeuwijk overstroomd nadat de Merwededijk werd doorgestoken. De Tachtigjarige Oorlog bracht echter niet alleen het Staatse leger met zich mee na de inname van het Land van Altena. Ook kwam met de Reformatie een nieuwe geloofsstroming naar het gebied. De katholieke kerken werden eind 16e eeuw protestants.

Veel van de huidige kerken van voor de reformatie zijn nog altijd in protestants gebruik.

Figuur 4 Paneel met hierop afgebeeld de Sint-Elizabethsvloed van 1421. (Rijksmuseum, De Sint-Elisabethsvloed, Meester van de Heilige Elisabeth-Panelen, ca. 1490 - ca. 1495. Objectnummer SK-A-3147-B)

Oorlogen en wederopbouw in Altena Oorlogen en andere conflicten hebben Altena gedurende de geschiedenis meerdere malen beïnvloed. De 2 belangrijke en ingrijpende oorlogen waren de Tachtigjarige Oorlog en de Tweede Wereldoorlog. Daarnaast werd Altena rond 1815 onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, in

De Tachtigjarige Oorlog laat zo nog altijd haar sporen na binnen Altena, maar het was de Tweede Wereldoorlog die grootste gevolgen had voor het huidige Altena. Tijdens de bevrijding door de geallieerden waren er hevige gevechten in de omgeving. Zoals hiervoor al te lezen was hebben veel dorpen zware schade opgelopen. Ook veel kerken zijn hierbij beschadigd geraakt, door beschietingen, of omdat ze door de Duitsers werden verwoest, zoals bij de Hervormde Kerk van Almkerk is gebeurd.

41

Figuur 5 Fort bij Giessen, jaartal onbekend (Streekarchief Langstraat Heusden Altena, Fort Giessen. Objectnummer GIE00546)

Figuur 6 Oude kerk van Almkerk na de verwoesting aan het eind van de Tweede Wereldoorlog (H. Langelaar, Streekarchief Langstraat Heusden Altena, Gevolgen van het oorlogsgeweld 1940-1945. Nederlands Hervormde kerk te Almkerk. Objectnummer CTD00046)

42

Kerken en geloof in Altena Algemene omschrijving Uit de voorgaande beschrijving is gebleken dat de geschiedenis van Altena verweven was met geloof en kerken binnen de gemeente. Nog altijd speelt geloof een grote rol, Altena is een van de gemeenten op de Bijbelgordel ligt. Een groot deel van de gemeenschap heeft een sterke betrokkenheid op het geloof. Om een beter beeld te krijgen bij de ontwikkeling van het geloof in Altena, wordt aan de hand van enkele verhaallijnen de collectie aan kerkgebouwen toegelicht. Alle kerken zijn ingedeeld bij een verhaallijn die het ontstaan van de huidige verschijningsvorm van de kerkgebouwen verteld. In veel gevallen sluit deze verhaallijn aan op de bouwperiode waaruit de kerk is voortgekomen. In enkele gevallen is de verhaallijn waartoe een kerk behoort echter gebaseerd op de gebruiks- of ontstaanshistorie van dit gebouw. Zo zijn enkele kerkgebouwen toebedeeld onder de periode ‘Afscheiding’ ondanks dat deze uit de 20e eeuw komen. Deze kerken zijn dan ontstaan uit een afscheiding van een andere denominatie en sluiten zodanig wat betreft het verhaal beter aan op deze periode dan op bijvoorbeeld de Wederopbouwperiode.

Figuur 7 Tijdlijn met de kerken van Altena per verhaallijn.

43

Middeleeuwen (tot 1550) Er zijn veel verhalen over hoe Altena voor het eerst in aanraking kwam met het Christelijk geloof. Sint-Suidbert, die samen met Willibrord als zendeling naar Nederland kwam, zou al in de 7e eeuw in de omgeving hebben gepreekt. Of Suidbert daadwerkelijk in Altena is geweest valt echter te betwijfelen. Ook zouden in de 9e eeuw enkele ‘heidense tempels’ tot kerk zijn gewijd, hoewel ook dit wordt betwist. Het eerste daadwerkelijke bewijs voor de aanwezigheid van het christendom in Altena is te vinden in de Oude Kerk van Aalburg. Deze kerk werd gebouwd aan het begin van de 11e eeuw. Dit kerkgebouw was het oudste bekende kerkgebouw in het Land van Heusden en Altena. De bouw van de kerk heeft duidelijk gevolgen gehad voor het dorp zelf. Dankzij de kerk kwamen er vele nieuwe inwoners uit de omgeving naar Aalburg. De sterke groei van Aalburg, met een verdubbeling in inwoners aan het eind van de 11e eeuw, leidde ertoe dat ook in andere dorpen in de omgeving kerkgebouwen tot stand kwamen. De kerk van Aalburg werd in de 14e verbouwd tot gotische kerk. De Hervormde Kerk van Eethen, uit 1150-1200 is daarmee op dit moment het kerkgebouw waarin de meest originele details te vinden zijn. In de gemeente Altena zijn op dit moment nog liefst 12 middeleeuwse kerken te vinden, verspreid over elf bewoningskernen.

Van deze 12 is naast de kerk van Eethen ook de Hervormde Kerk van Veen gebouwd in de 12e eeuw. De andere 10 kerken, inclusief de Oude Kerk van Aalburg, worden gedateerd tussen de 14e en begin 16e eeuw. 12. Oude Kerkje, Sleeuwijk 15. Oude Kerk Aalburg 16. Hervormde kerk Wijk en Aalburg 22. Hervormde kerk, Veen 27. Hervormde Kerk, Eethen 31. Hervormde Kerk, Meeuwen 32. Hervormde Kerk, Babyloniënbroek 39. Blauwe Kerk, Andel

40. Romboutstoren, Andel 42. Hervormde Kerk, Giessen 47. Sint-Martinuskerk, Woudrichem 53. Protestantse kerk Uitwijk Waarden van middeleeuwse kerkgebouwen Vrijwel alle middeleeuwse kerken in de gemeente Altena zijn beeldbepalend voor het dorp waarin ze zich bevinden en zijn van stedenbouwkundige waarden vanuit de positie als historische gebouw binnen de ontwikkeling van het dorp. Op de Blauwe Kerk van Andel na zijn daarnaast alle middeleeuwse kerken in Altena aangewezen als Rijksmonument. Deze kerkgebouwen worden zodanig ook als waardevol beschouwd als representatieve gebouwen voor de Middeleeuwse kerkenarchitectuur in het Nederlandse erfgoedveld. Er zijn in totaal 12 middeleeuwse kerken in Altena. Een goed voorbeeld van een middeleeuwse kerk in de gemeente Altena is de Oude Kerk van Aalburg. Door de verbouwing tot gotische kerk in de 14e eeuw en de brand in de 17e eeuw is de oorspronkelijke staat als oudste bekende kerkgebouw van het Land van Heusden en Altena sterk veranderd. Toch heeft het gebouw dankzij de lange geschiedenis van de locatie bijzonder hoge cultuurhistorische waarden. Figuur 8 Oude kerk van Aalburg.

44

Reforma e Altena is een van de weinige protestantse gemeente in het overwegend katholieke Noord-Brabant. De oorsprong van dit verschil met de rest van de provincie dateert terug tot aan de Reformatie. Voor de Reformatie in de 16e eeuw was het Rooms-Katholieke geloof dominant in Europa. De Reformatie vond plaats in Altena in de tweede helft van de 16e eeuw, wat relatief laat is in vergelijking met andere plekken in Nederland. De Reformatie vond namelijk gelijktijdig plaats met de Tachtigjarige Oorlog, waarbij katholieke steden protestants werden nadat de Spanjaarden waren verdreven. Aangezien Altena echter lange tijd rond het front heeft gelegen vond er rond deze periode vaak strijd plaats, maar waren er aansluitend hierop ook inundaties en plunderingen. De Reformatie vond hierdoor in Altena later plaats. De gevolgen van de Reformatie zijn op dit moment nog zeer nadrukkelijk te herkennen in Altena. Dit is met name terug te zien in de kerkencollectie, waarin van de in totaal 53 kerkgebouwen er op dit moment slecht 3 nog in katholiek gebruik zijn, tegenover 42 protestantse kerken (zowel PKN als overige denominaties). De 3 katholieke kerken zijn de Heilige Maria Geboortekerk in Dussen, de Onze Lieve Vrouw Onbevlekt Ontvangen in Hank en de Sint-Johannes Nepomukkerk in Woudrichem.

In 2021 is besloten de kerk in Dussen her te bestemmen tot appartementen, maar blijft een deel nog in religieus gebruik. De Reformatie heeft nog lang na de daadwerkelijke overgang van de kerken op de protestanten gevolgen gehad, zoals in de bouw van protestantse, hervormde kerken. De totstandkoming van dergelijke kerken kan worden gezien als resultaat van de Reformatie. In Altena zijn zodanig ook 2 kerkgebouwen die toebehoren aan de Reformatie, alhoewel deze niet daadwerkelijk in deze tijd zijn gebouwd.

De 2 kerkgebouwen die behoren tot deze periode zijn: 37. Hervormde Kerk, Hank 45. Hervormde Kerk Rijswijk Waarden van de kerkgebouwen uit de Reformatie Er zijn in Altena dus geen kerkgebouwen die dateren uit de periode van de Reformatie. De hervormde kerken van Rijswijk uit begin 19e eeuw en van Hank uit 1903, zijn de oudste nog bestaande hervormde kerken en zijn daarmee op dit moment de beste voorbeelden van kerken die aan de Reformatie kunnen worden toegeschreven. In plaats van dat er tijdens de Reformatie kerken werden gebouwd, gingen de bestaande kerkgebouwen namelijk over op de protestanten. Daarentegen zijn vrijwel alle middeleeuwse kerken in Altena door de Reformatie in uiteenlopende mate beïnvloed, zowel in vorm als functie. Een aantal van deze kerken in de omgeving zijn zwaar beschadigd geraakt gedurende de Tachtigjarige Oorlog. Goede voorbeelden van dergelijke herstelde kerken zijn het Oude Kerkje van Sleeuwijk en de SintMartinuskerk in Woudrichem. De kerk van Sleeuwijk overstroomde bij een inundatie en werd tijdens het Twaal arig Bestand hersteld. De kerk van Woudrichem werd daarentegen vrijwel geheel verwoest, waarbij alleen nog enkele muren overeind stonden. Deze kerk werd rond het begin van de 17e eeuw heropgebouwd en is sindsdien in protestants gebruik.

Naast de 2 kerken die resultaten zijn van de Reformatie, is de periode ook nog te herkennen in de kerkencollectie vanuit de historische gelaagdheid uit de bouwhistorie van enkele middeleeuwse kerken. Figuur 9 Hervormde Kerk van Rijswijk.

45

Afscheidingen Na de Reformatie is de Nederlandse Hervormde Kerk de dominante geloofsstroming in Altena. Aan het begin van de 19e eeuw worden er in het bestuur van de Hervormde Kerk echter enkele vernieuwingen doorgevoerd. De Dordtse Orde werd afgeschaft en in plaats daarvan werd een hiërarchische kerkstructuur gevormd onder leiding van de koning. Tegen deze vernieuwingen vinden op verschillende plekken in Nederland protesten plaats. De protesten leidden er uiteindelijk tot de Afscheiding van 1834 waarmee naast de Nederlandse Hervormde Kerk ook zelfstandige gereformeerde kerken werden gevormd. Ook in Altena scheiden al snel hervormden zich af van Hervormde Kerk. Dit gebeurde als eerste in Genderen onder leiding van predikant Hendrik Scholte, een van de eerste predikanten van de Afscheiding. Noemenswaardig bij de Afscheiding in Altena is het ontstaan van ‘streekgemeenten,’ waarbij afgescheidenen uit meerdere dorpen bijeenkwamen en dorpsgrenzen werden verbroken. Klaarblijkelijk was de wens van de afgescheidenen om gereformeerde diensten bij te wonen van hoger belang dan het onderlinge onderscheid tussen de verschillende dorpen. Na de eerste afgescheidenen in Genderen ontstaan er in de jaren die volgen in meerdere dorpen in Altena afgescheiden gemeenten. De afgescheidenen krijgen in deze periode veel weerstand vanuit de overheid.

Afgescheiden predikanten werden vervolgd en op verschillende plekken wordt het leger gestationeerd. Zo waren er bijvoorbeeld rond 1835 militairen gelegerd in Veen. Vanwege de weerstand vertrekken veel Afgescheidenen, waaronder Hendrik Scholte, naar de Verenigde Staten.

Kerken die behoren tot deze periode zijn: 5. Vrije Gereformeerde Gemeente In Nederland, Werkendam 8. Hersteld Hervormde Kerk, Werkendam 13. Gereformeerde Kerk, Nieuwendijk 19. Vrije Oud Gereformeerde Gemeente Aalburg, Wijk en Aalburg 29. Gereformeerde Kerk, Meeuwen 44. De Schaapskooi, Rijswijk 49. Gereformeerde Kerk, Almkerk 52. Gereformeerde Kerk, Waardhuizen Waarden van kerkgebouwen uit de afscheiding Na de stichting van afgescheiden gemeenten moest er worden gezocht naar geschikte kerkgebouwen voor deze nieuwe gemeenten. In veel gevallen werd daarom in eerste instantie gebruik gemaakt van bestaande woonhuizen of schuren. Later verhuisden de gemeenten naar grotere kerkgebouwen of lieten zij een kerk bouwen op dezelfde locatie. Ook zijn een aantal kerken tijdens de Tweede Wereldoorlog verloren gegaan. Veel van de kerkgebouwen die werden gebruikt in de periode van de Afscheiding zijn daarmee ondertussen verdwenen. De Gereformeerde Gemeenten van Altena maken op dit moment veelal gebruik van kerkgebouwen uit de Wederopbouwperiode. In Altena zijn acht kerkgebouwen die voornamelijk aan de periode van de Afscheiding toe te schrijven zijn. De meeste van deze kerken zijn gebouwd als vervangende kerkgebouwen voor de initiële kerkgebouwen die werden gebruikt nadat de Afscheiding heeft plaatsgevonden.

Vanuit de gebruiksgeschiedenis zijn deze gebouwen echter wel representatief voor de periode. Een kerkgebouw dat zo representatief is voor de Afscheiding is de Gereformeerde Kerk van Almkerk. Dit is een traditionele bakstenen zaalkerk. Hoewel het gebouw in de 20e eeuw meerdere malen is verbouwd en uitgebreid gaat de bouwgeschiedenis van de kerk terug tot in 1873. Dit maakt het kerkgebouw de oudste nog bestaande gereformeerde kerk in Altena. 46

Na de periode van de Afscheiding van 1834 zijn er nog een aantal afscheidingen geweest, waarbij nieuwe kerkelijke gemeentes werden gevormd, zoals de Hersteld Hervormde Kerk van Werkendam. Ook deze kerken zijn opgenomen onder de periode van de Afscheiding. Hoewel deze kerken a omstig zijn uit andere tijdsperiodes behoren ze namelijk qua ontstaansgeschiedenis bij de periode van de Afscheiding.

Figuur 10 Gereformeerde Kerk van Almkerk.

47

Katholieke emancipa e Na de Reformatie was het katholieke geloof niet langer dominant in Nederland en waren katholieken lange tijd gemarginaliseerd. Halverwege de 19e eeuw vond in Nederland de katholieke emancipatie plaats. Binnen de katholieke emancipatie werd in 1853 de bisschoppelijke hiërarchie hersteld. Dit gebeurde na een wijziging in de grondwet uit 1848 die de katholieken weer gelijkstelde aan de protestanten. Dankzij de katholieke emancipatie werd het voor katholieken weer toegestaan om vrijuit eigen kerkgebouwen te laten bouwen, wat op veel plekken in Nederland tot de bouw van ruime neogotische kerkgebouwen heeft geleid. Aangezien Altena zoals eerder benoemd een grotendeels protestantse gemeente is, heeft de katholieke emancipatie geen enorm ingrijpende gevolgen achtergelaten in de omgeving. Toch zijn de sporen van de katholieke emancipatie te herkennen in. In totaal zijn er 3 katholieke kerkgebouwen in de gemeente Altena te vinden. Kerken die toebehoren aan de katholieke emancipatie: 36. Onze Lieve Vrouw Onbevlekt Ontvangen, Hank 46. Sint-Johannes Nepomukkerk, Woudrichem

Waarden van de kerkgebouwen uit de katholieke emancipatie De beperkte aanwezigheid van de katholieken in Altena is duidelijk te herkennen aan het kleine aantal katholieke kerken in de gemeente. Wel is de periode van de katholieke emancipatie herkenbaar uit deze kerkgebouwen. Van de 3 katholieke kerken behoren er 2 tot deze verhaallijn (de katholieke kerk van Dussen behoort tot de wederopbouwperiode). In Hank staat de katholieke Onze Lieve Vrouw Onbevlekt Ontvangen, een laat-neogotische kruiskerk die representatief is voor de periode. Daarnaast stond er in Dussen eveneens een neogotische kerk, de Heilige Maria Geboortekerk. Dit kerkgebouw is echter in de Tweede Wereldoorlog verloren gegaan. Er is nog een andere bijzondere Rooms-Katholieke kerk in de gemeente Altena aanwezig. Dit is de Sint-Johannes Nepomukkerk in Woudrichem, die werd gebouwd in 1837. Deze kerk werd nog voor de daadwerkelijke katholieke emancipatie van enkele jaren later gebouwd en dat gebeurde dan ook nadat toestemming was verleend door koning Willem I. Deze kerk is daarmee een opvallend vroeg voorbeeld van een katholieke kerk na de Reformatie. De kenmerkende neogotische stijl is hier ook niet toegepast, maar er is in plaats daarvan gekozen voor een neoclassicistische kerk.

Figuur 11 Onze Lieve Vrouw Onbevlekt Ontvangen te Hank.

48

Wederopbouw Door heel Nederland werd tussen 1945 en circa 1965 gebouwen in steden en dorpen hersteld of volledig nieuw gebouwd. Dit geldt ook voor Altena, waar dorpen veel schade hebben opgelopen aan het eind van de oorlog gedurende de bevrijding van Nederland. Waar Altena ten tijde van de Tachtigjarige Oorlog rond het front heeft gelegen, kreeg het tijdens de Tweede Wereldoorlog namelijk opnieuw te maken met veel oorlogsgeweld. Veel kerkgebouwen werden rond deze periode verwoest. Dit betekent aansluitend hierop dat na afloop van de Tweede Wereldoorlog ook veel kerkgebouwen zijn gebouwd gedurende de wederopbouw. Dat er veel kerken zijn gebouwd in deze periode is nadrukkelijk herkenbaar wanneer wordt gekeken naar de bouwperiode van de kerkgebouwen in de gemeente Altena. Maar liefst 10 kerkgebouwen zijn a omstig uit de jaren ’50 en ’60 van de 20e eeuw. Ook zijn er enkele noodkerken gebouwd, waarvan op dit moment de Biesboschkapel nog bestaat. Kerken die toebehoren aan de periode van de Wederopbouw: 1. Maranathakerk, Werkendam 2. Dorpskerk, Werkendam 4. Kerk Oud Gereformeerde Gemeente in Nederland, Werkendam 6. Biesboschkapel, Werkendam 10. Hervormde Kerk, Sleeuwijk 14. De Ark, Nieuwendijk 25. Gereformeerde Kerk, Genderen 26. Hervormde Kerk, Genderen 28. Hervormde Kerk, Drongelen 30. Gereformeerde Gemeente, Meeuwen 34. Heilige Maria Geboortekerk, Dussen 35.

Hervormde Kerk, Dussen 43. De Wijnstok en de Rank, Rijswijk 50. Hervormde Kerk, Almkerk

Figuur 12 de Heilige Maria Geboortekerk in Dussen.

Waarden van de kerkengebouwen uit de wederopbouwperiode De eerste kerken uit de Wederopbouwperiode worden gekenmerkt door veelal traditionalistische vormgeving die begin jaren ’50 veel voorkwam. Dit zijn vaak gebouwen met sobere vormgeving en eenvoudige hoofdvormen. Een goed voorbeeld van een wederopbouwkerk in de gemeente Altena is de eerder benoemde Heilige Maria Geboortekerk in Dussen. Toen de neogotische voorganger werd verwoest is in de plaats hiervan een traditionalistisch kerkgebouw, gebouwd in 1954. De kerk is opgebouwd uit baksteen en heeft een sober interieur dat bestaat uit zuilen van gewapend beton. Uit het eenvoudige materiaalgebruik is zodanig ook de goedkope en eenvoudige architectuur van de wederopbouw te herkennen. De Gereformeerde Kerk van Genderen werd in 1950 herbouwd, nadat de voorganger ervan tijdens de Tweede Wereldoorlog werd verwoest. Dit gebouw valt eveneens onder het traditionalisme en is een goed voorbeeld van de Delftse School. Binnen deze architectuurstroming wordt vooral teruggegrepen op een vorm die aansluit op de functie. Dit was tijdens de Wederopbouwperiode een veelvoorkomende stijl. 49

Post ’65 Na de Wederopbouwperiode tot aan het begin van de jaren ’90 heeft het geloof in Altena vanzelfsprekend niet stilgestaan en sindsdien hebben er nog vele ontwikkelingen plaatsgevonden. Na de traditionalistische vormgeving van de wederopbouw ontwikkeld in de jaren ’60 de gangbare architectuur en beginnen ook enkele meer modernistische kerkgebouwen te ontstaan. Deze kerkgebouwen vallen onder de Post-’65-periode. Tussen 1965 en begin jaren ’90 zijn in Altena nog eens 7 kerkgebouwen opgetrokken. Sommige van deze kerkgebouwen behoren tot de stijl van de Post-’65 architectuur, maar zijn er ook andere architectuurstijlen te herkennen in deze periode. De stroming is zodanig niet doorslaggevend voor de toeschrijving aan deze periode, maar juist het bouwjaar. Behalve nieuwe kerkgebouwen hebben er echter meer ontwikkelingen plaatsgevonden binnen het geloof in Altena. Zo zijn er ook nieuwe geloofsrichtingen in de gemeente gevestigd in de tweede helft van de 20e eeuw. In Altena bestaan er zo op dit moment denominaties als de Hervormde Evangelisatie Rehoboth gemeente, de Nederlands Gereformeerde Kerken, de Hervormde Evangelisatie Ichthus gemeente, de Christengemeente, de Vrije Gereformeerde Gemeente in Nederland en later ook nog de Vrije Evangelische Gemeente. Al deze nieuw ontstane gemeenten maakten vanaf de stichting vooral gebruik van bestaande gebouwen.

Dit zijn dan wel kerkgebouwen die van andere denominaties zijn gekocht, of andere type gebouwen die vervolgens tot kerk zijn herbestemd, zoals een voormalig kantoorpand.

Kerkgebouwen die toebehoren aan de Post-’65 periode zijn: 9. Bethelkerk, Werkendam 11. Ontmoetingskerk, Sleeuwijk 18. Gereformeerde Gemeente in Nederland, Wijk en Aalburg 33. De Hoeksteen, Dussen 38. De Koningshof, Andel 41. De Voorhof, Andel 48. De Voorhof, Almkerk

Figuur 13 Ontmoetingskerk te Sleeuwijk.

Waarden van de post ’65 kerkgebouwen De kerkgebouwen die zijn gebouwd in de Post ’65-periode zijn voornamelijk modernistische gebouwen. Een voorbeeld van een Post ’65 kerkgebouw is de Ontmoetingskerk in Sleeuwijk. Dit kerkgebouw is vanuit de eenvoudige en strakke bakstenen architectuur kenmerkend voor de Post-’65-kerken in Altena. Ook in dit gebouw zijn enkele vernieuwende 50

elementen te herkennen, zoals het bijzondere moderne glas-in-lood raam bij het altaar van de kerk. De Hoeksteen in Dussen valt ook onder deze verhaallijn. Deze kerk is gebouwd naar ontwerp van architect Ingwersen en is door de toentertijd vernieuwende architectuur die voortbouwt op de architectuur uit de Wederopbouwperiode. Dergelijke vormgeving was kenmerkend voor het einde van de jaren ’60.

Post ’90 In deze cultuurhistorische rapportage is vanzelfsprekend veelvuldig ingegaan op het verleden van het geloof en van de kerken in Altena. De geschiedenis is bepalend geweest voor de huidige situatie waarin de kerkencollectie zich op dit moment bevindt. In de afgelopen jaren hebben er echter ook enkele belangrijke ontwikkelingen plaatsgevonden. De voornaamste hiervan was de vorming van de landelijke PKN. Ook 26 protestantse kerken in Altena zijn sindsdien aangesloten bij de PKN. De vorming van de PKN leidde in Altena echter ook tot verdeeldheid onder de protestanten, en er zijn dan ook een aantal Hersteld Hervormde en Gereformeerde gemeenten zelfstandig gebleven. Samen met de andere zelfstandige gemeenten zijn er op dit moment 16 protestantse gemeenten die niet onderdeel uitmaken van de PKN in Altena.

Waarden van de post ’90 kerkgebouwen Na de Post-’65 periode zijn er in Altena vanaf 1995 tot en met het heden nog acht kerken gebouwd. Dit zijn moderne kerkgebouwen die veelal zijn gebouwd voor gemeenten waarvan de eerdere kerkgebouwen te klein waren geworden voor het groeiende ledenaantal, of waarvan de kerk verouderd was en nieuwbouw gewenst werd of noodzakelijk was vanwege de verslechterende staat van het gebouw. Een paar kerken zijn ook gebouwd voor nieuwgevormde gemeentes die in 2004 niet mee zijn gegaan in de PKN en vervolgens een eigen kerk lieten bouwen. Een goed voorbeeld van een Post-’90 kerk is het kerkgebouw van de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt in Waardhuizen. Deze kerk werd in 2020 gebouwd ter vervanging van een eerdere kerk uit 1950. De bouwkundige staat van dit eerdere kerkgebouw was zodanig verslechterd dat werd besloten tot nieuwbouw. Voor de bouw van de nieuwe kerk is vervolgens veelvuldig gebruik gemaakt van de vrijwillige hulp van de leden van de kerk.

Kerken die toebehoren aan de Post-’90 periode zijn” 3. Rehobothkerk, Werkendam 7. Biesboschkerk, Werkendam 17. De Burg, Wijk en Aalburg 20. Gereformeerde Gemeente, Wijk en Aalburg 21. Hersteld Hervormde Kerk, Wijk en Aalburg 23. Gereformeerde Gemeente, Veen 24. Hersteld Hervormde Kerk, Veen 51. Gereformeerde Kerk (Vrijgemaakt), Waardhuizen Figuur 14 De Gereformeerde Kerk (Vrijgemaakt) in Waardhuizen.

51

Literatuur Gast, C. de, en Hans Werther. Op Kerkenpad in Het Land van Heusden En Altena. Raamsdonksveer: Vèrse Hoeve, 2008. Gemeente Altena, “Gemeente Altena in cijfers,” https://www.gemeentealtena.nl/gemeente-altena-in-cijfers. Reliwiki, “Gemeente Altena,” https://reliwiki.nl/index.php/Categorie:Gemeente_Altena. Wikipedia, “Altena,” https://nl.wikipedia.org/wiki/Altena_(Nederlandse_gemeente). Wikipedia, “Land van Altena,” https://nl.wikipedia.org/wiki/Land_van_Altena. Wikipedia, “Land van Heusden en Altena,” https://nl.wikipedia.org/wiki/Land_van_Heusden_en_Altena.

52

Bijlage 4: Kerkenpaspoorten

53