Bijlage Kerkenvisie bij RV Kerkenvisie gemeente Altena

Kerkenvisie Altena Een open blik op ons kerkenlandschap

1

Colofon Datum: Status: Door:

Oktober 2024 Concept Annette van Wel (Gemeente Altena) Luke van den Oudenhoven (Gemeente Altena) Niels Vollaard (Gemeente Altena) Elza van Liere (COUP) Henk Jan Lekkerkerk (COUP) Nanine Koolstra (COUP)

De grootst mogelijke zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van dit rapport. Echter voor onvolledigheden met betrekking tot deze rapportage, op welke grond dan ook, kan COUP B.V. en/of de samenstellers daarvan op geen enkele wijze verantwoordelijk worden gesteld. De door u verstrekte persoonlijke gegevens in verband met de opdracht zullen niet aan derden verstrekt worden. Gebruik van inhoud en presentatie is mogelijk in overleg met de gemeente Altena.

2

3

Voorwoord Wethouder Met trots presenteer ik de Kerkenvisie van Altena. Kerkgebouwen zijn eeuwenlang vanzelfsprekende iconen in het landschap van Altena. De silhouetten van de trotse kerktorens zijn van verre zichtbaar. Kerkgebouwen zijn van grote historische, culturele en maatschappelijke waarde. Ze dragen bij aan de identiteit en saamhorigheid in onze kernen. Voor vele inwoners zijn de kerkgebouwen verbonden met speciale gelegenheden en dierbare momenten in het leven. Ook de kerkgemeenschappen in Altena vervullen een belangrijke maatschappelijke rol. Samen met hen en maatschappelijke partners is een kerkenvisie opgesteld om te zorgen voor een duurzame toekomst voor kerkgebouwen en kerkgemeenschappen binnen Altena. Dat leverde mooie ontmoetingen en gesprekken op. Ook wederzijds begrip en draagvlak voor veranderingen die nodig zijn. De instandhouding van de gebouwen is geen vanzelfsprekendheid meer. Een aantal kerken heeft te maken met een teruglopend aantal kerkgangers en daardoor ook met teruglopende inkomsten. Sommige kerkbesturen zijn samenwerkingen aan het verkennen of aan het nadenken over nevenfuncties van het kerkgebouw. Er zijn besturen die juist de behoefte hebben aan meer ruimte voor de religieuze functie van het gebouw. Daarnaast wordt een aantal kerkgebouwen al intensief gebruikt voor niet alleen religieuze, maar ook voor sociaal

maatschappelijke en culturele verzorging van onze inwoners. Al deze wensen en behoeften rond de kerkgebouwen van de kerkgemeenschappen zijn de basis voor de Kerkenvisie. Voor de Kerkenvisie hebben we het kerkenlandschap in Altena met een ‘open blik’ in kaart gebracht. Deze visie berust op 3 pijlers: het vastgoed kapitaal, het maatschappelijk kapitaal en het kennis kapitaal. Pijlers waarop we ook de samenwerking tussen de kerkgemeenschappen en de gemeente Altena duurzaam willen vormgeven. Allen die hebben meegewerkt aan de totstandkoming van de Kerkenvisie wil ik hartelijk danken. Ik merkte in de gesprekken die we met elkaar hebben gevoerd, een sterke wil en een groot verantwoordelijkheidsgevoel voor het duurzame behoud van onze kerkgebouwen. Dat is een grote opdracht. Maar ik ben ervan overtuigd en heb er vertrouwen in dat we hierin met elkaar gaan slagen. Deze rapportage, met een open blik op ons kerkenlandschap, geeft een eerste aanzet daartoe. Anneloes van Hunnik, Wethouder Cultureel erfgoed

4

Inhoud Colofon

2

Voorwoord Wethouder

4

Inhoud

5

Samenvatting en aanbevelingen

6

Inleiding en werkwijze

7

De toekomst van het kerkenlandschap

9

Hoe staat het ervoor?

10

Waar gaan we naar toe?

16

Wat gaan we daarvoor doen?

22

Bijlage 1: Het kerkenlandschap

27

Bijlage 2: Wat is de transformatieladder?

36

Bijlage 3: Cultuurhistorische analyse

37

Bijlage 4: Kerkenpaspoorten

53

5

Samenvatting en aanbevelingen Al eeuwenlang bepalen kerken en hun torens het Nederlandse landschap. Ook in het landschap van Altena markeren de kerken de verschillende dorpskernen. Voor veel inwoners van Altena speelt de kerk nog een grote rol in het dagelijks leven. Landelijk is er een trend zichtbaar van teruglopend kerkbezoek en sluitende kerken. Ook in Altena is er sprake van teruglopend kerkbezoek al is dit minder dan de landelijke trend. Door het teruglopend aantal kerkbezoekers wordt het voor kerkbesturen lastiger om het onderhoud en de energievraag van hun kerkgebouwen te bekostigen. Kerken spelen een belangrijke rol in het maatschappelijk leven van Altena. Ook zijn de kerkgebouwen onlosmakelijk verbonden met de verschillende kernen waar ze zich in bevinden. Vaak geldt dit ook voor inwoners die niet aan een kerk verbonden zijn. De gebouwen zijn meer dan hout en steen; er huizen gemeenschappen die een belangrijk onderdeel vormen van het DNA van Altena. Veel kerkgemeenschappen zijn betrokken bij de maatschappij en geven aan hierin een roeping te zien. Er zijn daardoor kansen voor een bredere samenwerking op sociaalmaatschappelijk terrein. De waarde van deze gebouwen en de gemeenschappen die er gebruik van maken gaat dan ook verder dan het religieus gebruik en de eredienst.

Tegelijkertijd rust de verantwoordelijkheid voor het onderhoud en de instandhouding van deze bijzondere gebouwen uitsluitend op de kerkgemeenschappen In de gemeente Altena zijn er 53 kerken. Van deze kerkgebouwen hebben er 45 een religieus gebruik. De andere gebouwen die oorspronkelijk als kerk zijn gebouwd zijn herstemd als woning of worden gebruikt als plaats voor culturele en sociale evenementen. De Romboutstoren in Andel staat leeg en heeft voor een deel de functie van een stiltekapel.

Uit gesprekken in 2023 met verschillende kerkeigenaren weten we dat er ook in Altena de komende jaren kerkgemeenschappen zijn die voor (financiële) uitdagingen komen te staan. Het is dan ook waarschijnlijk dat er in de nabije toekomst kerkgebouwen hun religieus gebruik verliezen. Voor deze gebouwen is een nieuwe, passende bestemming nodig. Contact tussen de kerkeigenaren en de gemeente Altena is hierbij essentieel, zodat deze opgaven tijdig kunnen worden gesignaleerd en opgepakt. Met 53 kerken zijn er veel vrijwilligers die zich inzetten om gebouwen en gemeenschappen in stand te houden. Voor veel kerken spelen dezelfde vragen. Er ligt daarom potentie in het leren van elkaar. Ook bij de gemeente Altena is veel kennis over verschillende thema’s die kerken raken. De open dialoog tussen kerkeigenaren en de gemeente hebben geleid tot het besef dat ook in Altena aandacht nodig is voor de toekomst van de kerken. Dit document biedt in het laatste hoofdstuk advies en inspiratie hoe de gemeente, kerken en de maatschappij als geheel zich kunnen inzetten voor de toekomst van de kerken van Altena.

Op basis van het onderzoek komen de volgende aanbevelingen naar voren: -

Investeer in meer contact tussen kerkgemeenschappen en de gemeente Altena. Faciliteer kerkgemeenschappen als gesprekspartner. Help kerkeigenaren indien zij dit wensen in de zoektocht naar breder gebruik van hun kerkgebouw. Creëer een platform waarin samenwerking en kennisdeling tussen kerken onderling en de gemeente Altena centraal staat. Zorg dat de opgaven uit de kerkenvisie gekoppeld worden aan andere beleidsterreinen.

6

Inleiding en werkwijze De kerkgebouwen in de gemeente Altena zijn meer dan alleen religieuze plekken; ze vormen het hart van gemeenschappen. Voor kerkgangers vormen deze gebouwen een toevluchtsoord voor geloof, hoop en liefde, en bieden ze een plek voor bezinning, rust en zingeving. Met hun torens en uitgesproken architectuur zijn kerkgebouwen vaak goed zichtbaar in het landschap en vormen daar bakens die de identiteit van de verschillende kernen markeren. Dit sentiment is niet alleen beperkt tot kerkgangers; uit een straatonderzoek in Hank blijkt dat ook nietkerkgangers de intrinsieke waarde van deze gebouwen zien. Met het opstellen van een kerkenvisie wil de gemeente Altena deze veelzijdige betekenis van kerken erkennen en een warme hand uitsteken wanneer uitdagingen zich voordoen rondom deze gebouwen en de bredere maatschappij. Het is een streven naar behoud en versterking van deze bijzondere, vaak cultuurhistorisch waardevolle, plekken met respect voor zowel de religieuze functie als de sociale waarde die zij vertegenwoordigen. Deze kerkenvisie richt zich op alle religieuze gebouwen die als zodanig gebouwd zijn. In Altena gaat het hierbij alleen om kerken. Gebouwen die als kerk gebouwd zijn, maar inmiddels een andere functie hebben zijn ook onderdeel van deze visie, omdat zij ook een deel van het religieuze verhaal vertellen. Een voorbeeld is de Romboutstoren in Andel.

Deze toren speelt een belangrijke rol in de geschiedenis van het dorp, maar is tegenwoordig niet meer in religieus gebruik. Naast kerkgebouwen die als kerkgebouw gebouwd zijn, worden in de kerkenvisie in Altena ook kerken meegenomen die niet als kerk gebouwd zijn, maar in een later stadium zijn herbestemd tot kerk. Voorbeelden hiervan zijn de Voorhof in Almkerk en de Koningshof in Andel. Een kerkenvisie heeft als doel een brug te slaan tussen kerkgemeenschappen en lokale overheden. Het is het begin van een

dialoog, waarbij zowel kerken als overheid elkaar ontmoeten en kennis maken. Daarbij wordt er geluisterd naar elkaars behoeften, belangen en perspectieven. Dit proces van wederzijds begrip is cruciaal om gezamenlijk te werken aan het identificeren van kansen en het ontwikkelen van gerichte acties die ten goede komen aan zowel de kerken als de gemeenschap als geheel. Uiteindelijk streven we ernaar dat de acties uit deze kerkenvisie bijdragen aan het vinden van een toekomst voor kerkgebouwen, waarbij de culturele, sociale en historische waarden ervan behouden blijven. Hierbij mengt de gemeente Altena zich op geen enkele wijze in inhoudelijke geloofszaken en de uitwerking daarvan. Om tot deze visie te komen zijn na een gezamenlijke startbijeenkomst gesprekken gevoerd tussen de kerkbesturen en de gemeente Altena in- of bij hun kerkgebouw. Gezamenlijk zijn de doelen voor de kerkenvisie bepaald en de toekomstverwachtingen van de kerkbesturen in beeld gebracht. Een deel van de kerkbesturen heeft aangegeven geen behoefte aan een gesprek te hebben. Een deel van deze laatste groep heeft via een korte vragenlijst informatie gedeeld. Tijdens de gesprekken zijn de kerkbesturen gevraagd om een quote die betrekking heeft op hun gemeenschap. Deze quotes zijn verspreid in deze rapportage opgenomen.

Er zijn naast de gesprekken met de kerkbesturen ook workshops gehouden met ambtenaren van verschillende beleidsterreinen binnen de gemeentelijke organisatie. Kerkgebouwen en hun gemeenschappen raken namelijk aan verschillende thema's. Vanuit deze workshops zijn diverse kansen voor kerkgemeenschappen en de gemeente Altena naar voren gekomen. Daarnaast is er een workshop geweest met maatschappelijke partijen die actief zijn in Altena. Hiervoor zijn partijen uitgenodigd zoals de historische vereniging Historische Reeks Altena, Erfgoed Altena, de GGD West Brabant, de bibliotheek Altena, woningcorporatie Bazalt Wonen, 7

energiecorporatie ‘Altena Nieuwe Energie’, diverse zorgpartijen en andere maatschappelijke partijen uit het Armoedepact van de gemeente Altena zoals Surplus. Ook hier zijn diverse kansen in kaart gebracht die kunnen bijdragen aan het toekomstperspectief.

uitvoeringsagenda zullen de aanbevelingen in concrete acties worden omgezet, zodat de verzamelde kansen geborgd worden in het beleid en de uitvoering hiervan. Op die manier komen we gezamenlijk tot een toekomstbestendig kerkenlandschap in Altena.

Verder is door een cultuurhistoricus een cultuurhistorisch onderzoek uitgevoerd, waarin het verhaal van de kerken in Altena wordt beschreven. Per kerk is een korte analyse uitgevoerd en is een ‘kerkenpaspoort’ opgesteld. In de bijlagen zijn dit cultuurhistorisch onderzoek en deze paspoorten opgenomen.

Leeswijzer

In deze rapportage zijn de resultaten vanuit deze verschillende stappen samengebracht en wordt uiteindelijk een overzicht gegeven van de gemeenschappelijke kansen, doelstellingen en acties. Als vervolg op deze inventarisatie zal een uitvoeringagenda worden opgesteld. Dit zal gebeuren in samenspraak met vertegenwoordigers van de verschillende beleidsterreinen binnen de gemeentelijke organisatie. In de

De hoofstukken zijn steeds onderverdeeld in de thema’s maatschappelijk, vastgoed en kennis. In de bijlagen wordt een beeld geschetst van het kerkenlandschap in de gemeente en is er een cultuurhistorische analyse opgenomen. Ook is in de bijlagen informatie te vinden over de transformatieladder. Tot slot is er voor iedere kerk een zogenaamd ‘kerkenpaspoort’ gemaakt. Ook deze zijn toegevoegd als bijlage.

Het volgende hoofdstuk bespreekt de huidige situatie en de uitdagingen waarmee kerken te maken hebben, gevolgd door een beschrijving van de kansen die kerken, gemeenten en maatschappelijke partijen zien. Het laatste hoofdstuk beschrijft hoe we deze kansen willen verzilveren.

8

De toekomst van kerkenlandschap

het

In dit hoofdstuk wordt toegelicht waar we als gemeente samen met de kerkgemeenschappen en andere (maatschappelijke) partijen de komende jaren aan willen werken en waarom het belangrijk is om dat te doen. Om dit inzichtelijk te maken is dit hoofdstuk ingedeeld in drie paragrafen, namelijk:   

Hoe staat het ervoor? Waar willen we naartoe? Wat gaan we daarvoor doen?

Binnen iedere paragraaf zijn er drie overkoepelende thema’s, deze zijn te herkennen aan volgende kleuren en iconen:   

Maatschappelijk Vastgoed Kennis

In de paragraaf’ hoe staat het ervoor?’ wordt ingegaan op de huidige situatie van de kerken en hun gemeenschappen en worden de sterktes, zwaktes en bedreigingen in kaart gebracht. In de paragraaf ‘waar willen we naartoe?’ wordt ingegaan op de kansen die gezamenlijk met de kerkbesturen en andere (maatschappelijke) partijen in kaart zijn gebracht. Met deze kansen willen we de sterke punten behouden en verder versterken, de zwaktes adresseren om te voorkomen dat deze groter worden en de bedreigingen verminderen of elimineren. Tot slot wordt in de paragraaf ‘wat gaan we daarvoor doen?’ ingegaan op de acties die nodig zijn om de kansen te verzilveren. Deze acties worden in een nog op te stellen uitvoeringsagenda uitgezet in de tijd. Daarbij worden ze ook concreter gemaakt.

Glas in loodraam in de Bethelkerk in Werkendam

9

Hoe staat het ervoor? In deze paragraaf wordt ingegaan op de huidige situatie van de kerken binnen de gemeente Altena. De informatie in deze paragraaf is opgehaald in de gesprekken en workshops met kerkeigenaren, ambtenaren van de gemeente Altena en externe partijen. In deze paragraaf komen de volgende onderwerpen aan bod: Maatschappelijk    

Kerken en kerkgemeenschappen vormen een belangrijke schakel in het DNA van Altena Kerkgemeenschappen leveren veel maatschappelijk kapitaal Vinden van vrijwilligers is een uitdaging Ook in Altena is sprake van krimp en vergrijzing

Vastgoed      

Kerkgebouwen zijn iconen in het landschap Altena heeft een gevarieerde kerkencollectie De onderhoudsstaat van de meeste kerkgebouwen is goed Stijgende kosten van energie en lastig te verduurzamen kerkgebouwen vormen een uitdaging Kerkgebouwen worden multifunctioneel gebruikt Diverse kerkeigenaren beheren een begraafplaats die bij de kerk hoort

Kennis   

Bestaand contact tussen kerken en de gemeente Altena wordt als positief ervaren Kerkgemeenschappen en kerkgebouwen zijn niet altijd in beeld bij relevante beleidsterreinen binnen de gemeente Altena Het vinden van de juiste contacten binnen de gemeentelijke organisatie vormt voor kerken een uitdaging

Kerken en kerkgemeenschappen vormen een belangrijke schakel in het DNA van Altena Kerken spelen een belangrijke rol in het DNA van de gemeente Altena. Een groot deel van de inwoners van Altena is op enige wijze betrokken bij een van de lokale kerkgemeenschappen. De kerken staan niet alleen fysiek in het hart van de gemeenschap, maar zijn ook emotioneel en sociaal verankerd in het leven van de mensen. Naast dat kerken een belangrijke rol spelen in het geloofsleven vormen ze een toevlucht in tijden van nood. Bovendien zetten kerkgemeenschappen zich vanuit hun overtuiging in voor het welzijn van de medemens door diverse initiatieven, zoals voedselbanken, bezoeken van ouderen en eenzamen, jeugdprogramma’s en het ondersteunen van gezinnen, waarmee ze een onmisbare schakel vormen in het versterken van de sociale cohesie en het ondersteunen van kwetsbare groepen binnen Altena.

Een sprekend voorbeeld van de maatschappelijke rol van de kerken in Altena is de rol die zij gezamenlijk hebben opgepakt in de opvang van vluchtelingen uit Oekraïne. De gemeente Altena en verschillende maatschappelijke partijen waaronder de kerken hebben de handen ineengeslagen om vluchtelingen op te vangen in onder andere het oude Rabobankgebouw in Werkendam. Naast gebed zetten de kerken zich ook op andere vlakken in voor deze groep vluchtelingen. Vrijwilligers uit de kerken hielpen met het gereedmaken, de meubilering en schoonmaak van de opvanglocatie. Nog steeds zijn er veel kerkelijke vrijwilligers betrokken bij dit initiatief. 10

Kerkgemeenschappen leveren veel maatschappelijk kapitaal Kerkgemeenschappen spelen al eeuwen een cruciale rol in het maatschappelijk leven en leveren door het oppakken van sociale taken en het omzien naar anderen maatschappelijk kapitaal. Een term die verwijst naar de niet-financiële waarde die wordt gecreëerd door sociale netwerken en gemeenschapsbetrokkenheid1. De eerste focus ligt bij veel kerken op de eigen gemeenschap, maar met veel betrokken vrijwilligers leveren zij zowel binnen als buiten de kerkgemeenschap een aanzienlijke bijdrage. Bijvoorbeeld aan maatschappelijke initiatieven of de opvang van vluchtelingen. De kerkgemeenschappen zijn diep verweven en betrokken bij de samenleving en fungeren als voelsprieten die de behoeften en uitdagingen binnen de gemeenschap signaleren en hier snel op kunnen inspelen. Vrijwilligerswerk door kerken levert een grote bijdrage aan het maatschappelijk kapitaal, In 2022 rapporteerde het Centraal Bureau voor de Statistiek dat vrijwilligers gemiddeld 4,4 uur per week besteden aan hun taken. Uit dezelfde cijfers blijkt dat mensen die vrijwilligerswerk doen over het algemeen gelukkiger zijn. In de gesprekken met de kerken hebben 17 kerkeigenaren ook aangegeven hoeveel vrijwilligers er rondom hun kerkgemeenschap actief zijn. In totaal gaat het om ca. 1.577 vrijwilligers voor deze 17 kerkgemeenschappen.

Als we deze vrijwilligers beschouwen als betaalde werknemers zou hun bijdrage een financiële waarde vertegenwoordigen van €7.182.074,- per jaar. Dit is gebaseerd op het minimumloon van €13,27 per uur en rekening houdend met een factor 1,5 voor vakantiegeld en werkgeverslasten.

Deze berekening benadrukt de economische impact van vrijwilligerswerk en toont aan hoe belangrijk deze inzet is voor de gemeenschappen. Zij zijn een stille motor die bijdraagt aan de sociale cohesie en het welzijn van de dorpen. Voor de 14 kerkgemeenschappen waarvan het vrijwilligersaantal bekend is, is de waarde van hun vrijwilligerswerk al aanzienlijk, maar wanneer we dit zouden extrapoleren naar de 45 actieve kerkgemeenschappen binnen Altena, wordt duidelijk dat het maatschappelijk kapitaal dat door deze vrijwilligers wordt gegenereerd, nog veel groter is.

€ 7.182.074,Maatschappelijk kapitaal 17 kerken

1 Bourdieu, P. (1986). "The Forms of Capital." In J. Richardson (Ed.), Handbook of Theory

and Research for the Sociology of Education (pp. 241-258). Greenwood.

11

aantallen dan op andere plaatsen in Nederland, heeft het toch invloed op de gemeenschappen. De oorzaken zijn divers en hebben onder andere te maken met demografische veranderingen, secularisatie en de veranderende rol van religie in het dagelijks leven. Veel kerken binnen Altena zijn zich hiervan bewust en zetten zich in om ook nieuwe generaties te blijven aanspreken. Hoewel kerkverlating voor kerkgemeenschappen een reden tot zorg vormt, hebben zij vanuit hun overtuiging ook vertrouwen in de toekomst. In het contact met de kerkeigenaren is gevraagd naar het verwachte toekomstperspectief. Van de 45 gebouwen die nog in religieus gebruik zijn is de verwachting dat over 15 jaar zeker nog 24 in religieus gebruik zijn. Voor 11 kerkgemeenschappen staat de instandhouding onder druk en is de toekomst over 15 jaar onzeker. Voor 2 kerken is de verwachting dat deze over 15 jaar zijn herbestemd. De vakantiebijbelweek bij de Hervormde kerk van Dussen is een van de voorbeelden van activiteiten die door kerken wordt georganiseerd voor het dorp en waarbij vrijwilligers actief zijn.

Vinden van vrijwilligers is een uitdaging Hoewel er veel vrijwilligers actief zijn in de kerkgemeenschappen vormt het vinden van vrijwilligers voor veel kerkgemeenschappen in toenemende mate een uitdaging. Voor meer praktische, korter durende inzet, zoals tuinonderhoud, koffieschenken of commissies is het vaak nog relatief eenvoudig vrijwilligers te vinden. Voor functies waarbij voor langere tijd verantwoordelijkheid en inzet wordt gevraagd, zoals bestuursfuncties, merken kerken dat het vinden en binden van vrijwilligers ingewikkelder wordt.

Ook in Altena is sprake van krimp en vergrijzing Ook binnen de kerkgemeenschappen van Altena is de trend van krimp en vergrijzing waarneembaar. Hoewel nog minder uitgesproken qua

Een deel van de kerkeigenaren heeft aangegeven geen uitspraak te willen of kunnen doen over de toekomstverwachting, deze zijn daarom als onbekend weergegeven in onderstaande figuur. Voor de 7 herbestemde kerken is er vanuit gegaan dat deze over 15 jaar nog steeds zijn herbestemd. 1 7

7

7

7

6 2 7

8 3 8

11

27

24

2033

2038

2 9

45 31

2023 religieus

2028 herbestemd

leegstaand

onzeker

onbekend

12

Kerkgebouwen zijn iconen in het landschap In de gemeente Altena vormen kerkgebouwen iconen in het landschap. De historische torens vormen bakens in het uitgestrekte agrarische landschap. Zichtbaar boven de lage horizon, bieden de torens oriëntatiepunten en ze zijn symbolen van cultureel erfgoed en gemeenschapsgevoel. Ook binnen de dorpen nemen kerkgebouwen, daterend uit allerlei perioden, een kenmerkende plek in die bijdraagt aan de identiteit van de dorpen en wijken. Ook het luiden van de klokken op gezette tijden en bij bijzondere gelegenheden vormt een onderdeel van de lokale gebruiken en het gemeenschapsgevoel waar Altena trots op is.

Altena hee een gevarieerde kerkencollec e Vanuit de cultuurhistorische analyse (bijlage 1) zijn een aantal zaken die opvallen en Altena uniek maken ten opzichte van andere gemeenten binnen Nederland. Allereerst heeft de gemeente Altena een zeer uitgebreide collectie van kerken en hebben bijna alle bewoningskernen ten minste één eigen kerkgebouw. In veel dorpen staan meerdere kerkgebouwen. Alleen de dorpen Uppel en Oudendijk hebben geen eigen kerkgebouw. Het valt op dat de kerken voor het overgrote deel toebehoren aan protestantse denominaties, in tegenstelling tot de andere meer katholieke gemeenten in Noord-Brabant. Alleen in Dussen en Hank is het katholicisme duidelijk aanwezig. Altena is een sterk Christelijke gemeente. Alle gebedshuizen binnen de gemeente zijn een kerk, er zijn geen moskeeën, synagogen of tempels. In Altena is een groot aantal kerken a omstig uit de 20e eeuw en zijn er ook nog een zevental kerken daterend uit de 21e eeuw. Het grote aantal kerken uit deze periode is voor een deel toe te schrijven aan de

verwoestingen uit de Tweede Wereldoorlog en de wederopbouw van veel kerken in de decennia die hierop volgden. Er zijn daarentegen geen kerken meer te vinden uit de 17e of 18e eeuw en is er slechts een kerk uit de 16e eeuw. Veel van de kerkgebouwen in Altena zijn daarnaast nog altijd in religieus gebruik. Van de 53 kerkgebouwen zijn er 7 herbestemd en is alleen de Romboutstoren als leegstaand aangemerkt. Verschillende kerken hebben in het verleden gebruik gemaakt van houten (nood)gebouwen. Door verwoestingen in de oorlog, de watersnood, maar ook door afscheidingen was er snel behoefte aan een nieuwe kerk. De noodgebouwen kenmerkten zich in hun eenvoudige karakter en het gebruik van eenvoudige materialen. De Biesboschkapel is het enige bewaarde voorbeeld van een noodkerk binnen de gemeente Altena.

De onderhoudsstaat van de meeste kerkgebouwen is goed De kerkgebouwen in Altena zijn over het algemeen zorgvuldig onderhouden. Na de grote schade die in de Tweede Wereldoorlog ontstond zijn veel kerken gerestaureerd of opnieuw gebouwd. Het Rijk en de gemeente dragen doormiddel van subsidies bij aan het onderhoud van cultuurhistorisch waardevolle gebouwen. Daarnaast heeft Altena een grote collectie van relatief jonge kerken. Door regelmatig onderhoud verkeren de meeste kerkgebouwen in goede staat. Door veel kerkeigenaren is de laatste jaren geïnvesteerd in verduurzaming van de kerkgebouwen. Dit is voor modernere kerkgebouwen vaak eenvoudiger dan voor oudere en monumentale kerkgebouwen.

S jgende kosten van energie en las ge verduurzaming van kerkgebouwen vormen een uitdaging De stijgende energieprijzen vormen een uitdaging voor eigenaren van kerkgebouwen, vooral omdat een deel van de gebouwen slecht 13

geïsoleerd is. Dit probleem wordt nog eens versterkt door het feit dat veel kerkgebouwen slechts enkele momenten per week gebruikt worden. Daarnaast vormen monumentale waarden een beperking in de mogelijkheid voor verduurzaming. Het is voor kerkeigenaren daarom vaak ingewikkeld om een start te maken met verduurzaming.

Kerkgebouwen worden mul func oneel gebruikt Hoewel veel kerkgebouwen oorspronkelijk zijn gebouwd om een religieuze functie te vervullen, worden de centraal gelegen ruimtes ook voor andere doeleinden ingezet. Naast de traditionele erediensten en kerkelijke activiteiten bieden veel kerken een plaats voor een verscheidenheid aan verhuren, zoals concerten, lezingen, gemeenschapsbijeenkomsten, maar ook particuliere evenementen zoals de verhuur van ruimten voor het vieren van verjaardagen of jubilea. Deze multifunctionele aanpak zorgt niet alleen voor een breder gebruik van de kerkruimtes, maar draagt ook bij aan de instandhouding van het kerkgebouw en versterkt de band met de gemeenschap. De mate van multifunctioneel gebruik verschilt per gemeenschap. Over het algemeen is er bij de bevindelijk gereformeerden en katholieke gemeenschappen minder multifunctioneel gebruik.

Diverse kerkeigenaren beheren een begraafplaats die bij de kerk hoort Bij diverse (historische) kerken ligt er naast de kerk een kerkhof. Voor een deel van deze kerkhoven geldt dat er niet meer wordt begraven. Er zijn echter ook zeven kerkgemeenschappen die die nog een ‘actieve’ begraafplaats beheren en waarbij nog steeds begraven wordt. Het beheer van een begraafplaats brengt extra verantwoordelijkheden met zich mee voor kerkgemeenschappen. Naast de exploitatie is er op veel begraafplaatsen funerair erfgoed aanwezig en vertellen graven een deel van de geschiedenis van een plek. Ook voor mogelijkheden in

her- en nevenbestemming speelt de aanwezigheid van een begraafplaats een rol.

Bestaand contact tussen kerken en de gemeente Altena wordt als posi ef ervaren Het bestaande contact tussen gemeente Altena en de kerkeigenaren wordt over het algemeen positief beoordeeld door de kerkeigenaren. Jaarlijks is er een bijeenkomsten tussen de burgemeester en de predikanten. Dit initiatief vanuit de gemeente wordt door de kerken gewaardeerd. Het biedt mogelijkheid over en weer ontwikkelingen met elkaar te delen. In de bijeenkomsten gaat het voornamelijk over sociaal-maatschappelijke thema’s die spelen in Altena.

Kerkgemeenschappen en kerkgebouwen zijn niet al jd in beeld bij relevante beleidsterreinen binnen de gemeente Altena Kerken spelen een belangrijke rol in de gemeenschap, maar ze zijn niet altijd in beeld bij de verschillende beleidsterreinen van de gemeente. Dit heeft onder meer te maken met de historische scheiding van kerk en staat, waardoor religieuze instellingen vaak een aparte plaats innemen in het publieke beleid. Dit terwijl er veel beleidsthema's raken aan de rol van kerken in de dorpen. Daarnaast kunnen vrijwilligers niet altijd aansluiten bij themamiddagen van de gemeente Altena. Een deel van de vrijwilligers hebben naast hun vrijwilligerswerk een betaalde baan en zijn daardoor overdag niet beschikbaar om deel te nemen aan deze themamiddagen.

Het vinden van de juiste contacten binnen de gemeentelijke organisa e vormt voor kerken een uitdaging Veel van de bestuursfuncties binnen kerken worden vervuld door vrijwilligers. Vaak hebben deze vrijwilligers een termijn van 4 of 8 jaar. Hoewel er jaarlijks contact is tussen de predikanten en de burgemeester kan het voor bestuursleden ingewikkeld zijn de juiste 14

ambtelijke contacten te vinden voor specifieke vragen. Het gaat hierbij om vragen over gebouwen, vergunningen, maar ook over sociaalmaatschappelijke initiatieven. Ook is de gemeente bij veel kerkgemeenschappen niet direct in beeld als mogelijke partner.

15

Waar gaan we naar toe? In deze paragraaf verkennen we de kansen voor de toekomst van kerken in Altena. Deze kansen zijn geïdentificeerd door kerkeigenaren, de gemeentelijke organisatie en maatschappelijke partijen als de GGD West Brabant, de Bibliotheek Altena, Surplus en historische vereniging Historische Reeks Altena. De inzichten zijn voortgekomen uit de gesprekken en workshops met kerkeigenaren, evenals uit interacties met de diverse beleidsterreinen binnen de gemeente en stakeholders die zich binnen Altena bewegen. Door in te spelen op deze kansen dragen we bij aan een duurzame en levendige toekomst voor de kerken en hun gemeenschappen.



Gemeente Altena onderzoek bij herbestemming van kerkgebouwen of deze een maatschappelijk gerelateerde invulling kunnen krijgen

Kennis    

Kerkeigenaren delen onderling kennis Kerkeigenaren en gemeente wisselen kennis uit We verbeteren het contact tussen gemeente en kerkeigenaren Maatschappelijke initiatieven maken gebruik van vrijwilligers en professionals die actief zijn binnen kerkgemeenschappen

In deze paragraaf komen de volgende onderdelen aan bod: Maatschappelijk     

Kerkeneigenaren en gemeente werken op maatschappelijk en diaconaal gebied (nog meer) samen Gemeente Altena haakt waar nodig en mogelijk aan op initiatieven van kerkgemeenschappen Kerken zijn ontmoetingsplekken Kerkgemeenschappen zijn voor de gemeente Altena een belangrijke/invloedrijke partner Kerkgemeenschappen versterken de gemeenschapszin en dragen bij aan het aanpakken van sociale vraagstukken

Vastgoed    

Kerkeigenaren zien kansen in het breder inzetten van hun gebouwen De gemeente onderzoekt verdere ondersteuning van als gemeentelijk monument aangewezen kerken Gemeente Altena zet de kerkgebouwen in bij het vertellen van het verhaal van Altena Gemeente Altena borgt de waarde van de centrale ligging en beeldbepalende kwaliteit van kerkgebouwen

16

Maatschappelijk Kerkeneigenaren en gemeente werken op maatschappelijk en diaconaal gebied (nog meer) samen Vanwege de gedeelde maatschappelijke uitdagingen, is er een groeiend besef dat samenwerking op diaconaal en maatschappelijk vlak leidt tot kansen voor kerken en de gemeente. Door krachten te bundelen, kan het maatschappelijk kapitaal aanzienlijk worden versterkt. Niet alleen de gemeente maar ook kerkgemeenschappen hebben expertise op verschillende thema’s in huis. Daarnaast zijn er binnen de kerkgemeenschappen veel vrijwilligers die zich willen inzetten voor hun omgeving. De positieve ervaringen met bestaande samenwerkingsverbanden inspireren tot uitbreiding en intensivering van verdere samenwerking.

Gemeente Altena haakt waar nodig en mogelijk aan op ini a even van kerkgemeenschappen De gemeente Altena erkent de waardevolle rol die kerkgemeenschappen spelen in de samenleving. Zij vormen ogen en oren in de dorpen en wijken. Door hun vermogen om vroegtijdig signalen op te vangen en hun flexibiliteit om snel te handelen, vormen kerkgemeenschappen een belangrijke schakel in het adresseren en oplossen van maatschappelijke kwesties. Zij kunnen hierbij vaak sneller handelen dan de gemeente zelf. Een treffend voorbeeld hiervan is de kerk van Nieuwendijk, die proactief de gemeente benaderde met voorstellen om eenzaamheid binnen het dorp aan te pakken. Door dergelijke initiatieven te stimuleren en te faciliteren, kan de gemeente Altena een significante maatschappelijke meerwaarde creëren.

kerkgebouwen worden gebruikt als centrale ontmoetingsplekken die bijdragen aan de sociale basis en lee aarheid van de gemeenschap. Vanwege de vaak centrale ligging van de kerken zijn zij goed bereikbaar, waardoor veel verschillende doelgroepen hier gebruik van kunnen maken. Door slim gebruik te maken van beschikbare ruimten in dorpen kan leegstand worden voorkomen en kunnen middelen efficiënter ingezet worden. Geld voor huisvesting van maatschappelijke taken draagt in die situatie ook bij aan het in stand houden van cultuurhistorisch waardevolle gebouwen.

Kerkgemeenschappen zijn voor de gemeente Altena een belangrijke/invloedrijke partner De gemeente beschouwt kerkgemeenschappen als een essentiële en invloedrijke partner, vanwege de diepe verbondenheid van veel van haar inwoners met de lokale kerken en de rol die deze kerken al eeuwen spelen. Een goede relatie met kerkgemeenschap is van belang voor de gemeente vanwege de centrale plaats die kerken innemen en het fungeren als voelsprieten in de samenleving. Daarnaast vervullen kerkgemeenschappen een rol op maatschappelijk gebied, waaronder sociale ondersteuning, culturele activiteiten en het bevorderen van gemeenschapszin en het versterken van de lokale identiteit.

Kerkgemeenschappen versterken de gemeenschapszin en dragen bij aan het aanpakken van sociale vraagstukken Kerken vormen ontmoetingsplekken en de kerkgemeenschappen zijn verbonden met de maatschappij. Maatschappelijke partijen maken hier gebruik van door bijvoorbeeld het bundelen van initiatieven of de inzet van vrijwilligers en professionals binnen de kerkgemeenschappen.

Kerken zijn ontmoe ngsplekken Door de centrale ligging van veel kerkgebouwen en de maatschappelijke bestemming in het bestemmingsplan kunnen deze 17

exploitatie van de gebouwen. De uitdaging ligt echter voor veel kerkeigenaren in het vinden van vrijwilligers en kosters die de verhuuractiviteiten kunnen beheren. De gemeente wil samen met de kerkeigenaren onderzoeken hoe ze kerkeigenaren die dat willen kan ondersteunen bij het breder inzetten van hun gebouwen.

De gemeente onderzoekt verdere ondersteuning van als gemeentelijk monument aangewezen kerken

De Gereformeerde Gemeente in Wijk en Aalburg

Vastgoed Kerkeneigenaren zien kansen in het breder inze en van hun gebouwen Veel kerkeigenaren zien de waarde en het potentieel van hun kerkgebouwen en zijn bereid hun gebouwen voor meer dan alleen religieuze activiteiten in te zetten. Deze nevenfuncties moeten wel aansluiten bij de ideologie van de kerkgemeenschap en overeenkomen met de functionele beperkingen van de gebouwen. De visie op wat mogelijk is binnen de muren van een kerk verschilt van kerk tot kerk. In sommige kerken worden veel eigen activiteiten georganiseerd, waardoor kerkeigenaren niet direct zoeken naar verbreding van activiteiten en extra gebruikers. Er zijn kerkeigenaren die open staan voor vaste (maatschappelijke) huurders die bijvoorbeeld ruimtes gebruiken als kantoor, terwijl anderen meer willen focussen op een uitgebreider cultureel aanbod. Een breder gebruik van de gebouwen leidt tot een sterkere maatschappelijke verankering en draagt bij aan een duurzamere

Kerkeigenaren verwachten een passende financiële ondersteuning wanneer hun gebouw de status van gemeentelijk monument krijgt toegekend. Deze status brengt namelijk strikte onderhoudseisen met zich mee, wat onvermijdelijk leidt tot hogere onderhoudskosten. Kerkeigenaren zien de monumentenstatus als een erkenning van het culturele en historische belang van het gebouw, maar ook als een verantwoordelijkheid die gedeeld moet worden met de gemeenschap die ervan profiteert en een financiële verzwaring, omdat de onderhoudskosten voor (gemeentelijke) monumenten door de strengere eisen die hieraan gesteld worden voor bijvoorbeeld de te gebruiken materialen vaak relatief hoog uitvallen. De gemeente Altena heeft voor alle gemeentelijke monumenten eenzelfde monumentensubsidie waarbij 30% van onderhoudskosten vergoed kan worden tot een maximum van €5.000 per 4 jaar. De gemeente onderzoekt of dit voor kerkgebouwen in verhouding staat tot de lasten die aanwijzing als (gemeentelijk) monument met zich meebrengt.

Gemeente Altena zet de kerkgebouwen in bij het vertellen van het verhaal van Altena De erfgoedvisie van de gemeente Altena zet in op 3 kernbegrippen: verbinden, beschermen en vieren. De gemeente wil erfgoed inzetten om inwoners en ondernemers een gevoel van verbondenheid te geven. Concreet gebeurt dit door kennis te ontsluiten en ook door opgaven aan elkaar te verbinden, door het netwerk te vergroten en samen te werken met andere vakdisciplines en overheden. Voor 18

cultuurhistorisch waardevolle kerken wordt hiervoor ook de samenwerking gezocht met de kerkeigenaren. Het beschermen van erfgoed is een wettelijke taak van de gemeente. De gemeente wijst gemeentelijke monumenten aan en verstrekt voor deze gebouwen ook een gemeentelijke monumentensubsidie. In de ambitie om erfgoed te beschermen is ook nadrukkelijk aandacht voor het toekomstbestendig maken van erfgoed door verduurzaming en eventuele herbestemming: behoud door ontwikkeling. Tenslotte wil de gemeente dat erfgoed beleefd en gevierd wordt. Erfgoed wordt benut en de gemeente denkt graag mee in het nog beter belee aar maken van erfgoed. Hieraan werkt ook het cluster Cultuur & Toerisme mee. Kerken zijn bij uitstek plekken waar de historie en identiteit van Altena beleefd kunnen worden. In deze ambities ziet de gemeente een rol voor zichzelf als beschermer, verbindende schakel en kartrekker. De gemeente doet het niet alleen, maar ziet juist kansen in het zoeken van samenwerking waarbij zij als dat nodig is een voortrekkersrol inneemt. In sommige gevallen (enkele kerktorens) is de gemeente zelf eigenaar en wil zij het goede voorbeeld geven.

Gemeente Altena borgt de waarde van de centrale ligging en beeldbepalende kwaliteit van kerkgebouwen Bijna alle kerkgebouwen binnen Altena liggen centraal in de verschillende kernen. Deze strategische positie biedt unieke mogelijkheden voor het breder bestemmen en herbestemmen van deze gebouwen. Dit kan bijdragen het waarborgen van de exploitatie van de kerkgebouwen op lange termijn. Vanwege de beeldbepalende dan wel cultuurhistorische waarde van de kerkgebouwen erkent de gemeente ook de waarde van behoud van het gebouw. Liefst ook met de oorspronkelijke (dan wel een andere maatschappelijke) functie.

Het luiden van klokken op gezette tijden en bij bijzondere gelegenheden wordt door de gemeente erkent als belangrijk onderdeel van de lokale identiteit waaraan kerkgebouwen bijdragen. De gemeente onderzoekt welke plaats deze bijzondere gebouwen in het omgevingsplan kunnen krijgen en hoe de verschillende waardes van deze gebouwen in het omgevingsplan geborgd kunnen worden.

Gemeente Altena onderzoekt bij herbestemming van kerkgebouwen of deze een maatschappelijke gerelateerde invulling kunnen krijgen Kerkgebouwen hebben in het (tijdelijk) omgevingsplan een maatschappelijke functie. Door hun functie zijn kerken (semi) openbaar toegankelijk en blijft naast het exterieur ook het interieur van deze gebouwen herkenbaar als kerk. Wanneer een kerkgebouw haar religieuze functie verliest is het van belang dat de gemeente dit vroegtijdig signaleert, zodat ze kan meedenken over de nieuwe invulling van het kerkgebouw. Een maatschappelijke invulling is na religieus gebruik de meest wenselijke invulling, omdat het gebouw dan in veel gevallen publiekstoegankelijk blijft en vaak kan blijven fungeren als ontmoetingsplek in het centrum van de gemeenschap. Ook een herbestemming tot woongemeenschappen ( al dan niet op religieuze grondslag) kan in geval van leegstand een optie zijn. Deze vorm van herbestemmen draagt bij aan het tegengaan van armoede en eenzaamheid en creëert plekken voor kwetsbare groepen in de samenleving. Dit sluit aan bij de doelstellingen van maatschappelijke (zorg)partijen, maar past ook bij het karakter van kerkgebouwen. Ook bij dergelijke initiatieven moet worden onderzocht hoe kerkgebouwen hun rol als ontmoetingsplek kunnen blijven vervullen.

19

Kennis Kerkeigenaren delen onderling kennis Kerkeigenaren willen hun kennis over uiteenlopende onderwerpen delen. Deze uitwisseling van informatie betreft niet alleen praktische zaken zoals onderhoud en verduurzaming van hun gebouwen, maar kan ook maatschappelijke of pastorale thema's omvatten. Door goede voorbeelden te delen, kunnen kerkeigenaren elkaar inspireren en ondersteunen, waardoor het wiel niet door iedere kerkeigenaar opnieuw moet worden uitgevonden. Dit bevordert een gemeenschap van samenwerking en innovatie binnen de kerkelijke gemeenschappen.

Kerkeigenaren en gemeente wisselen kennis uit Kerkeigenaren en de gemeente willen hun kennis delen. Ondanks de historische scheiding van kerk en staat, wat vaak resulteert in beperkt contact, is er een potentieel voor samenwerking. De gemeente beschikt over expertise die relevant kan zijn voor kerken. Vooral op het gebied van subsidies, verduurzaming en monumentenbeheer. Ook heeft de gemeente inzicht in de vraag naar maatschappelijke ruimten. Zowel kerken als de gemeente profiteren van samenwerking op maatschappelijk terrein, waar zij voor dezelfde uitdagingen staan. Kerkeigenaren geven aan behoefte te hebben aan een vertrouwd gezicht, korte lijntjes en initiatief vanuit de gemeente. De gemeente onderzoekt samen met de kerkeigenaren hoe deze ambitie verder vorm kan krijgen.

20

 We verbeteren het contact tussen gemeente en kerkeigenaren

De gemeente ziet het verbeteren van het contact tussen kerkgemeenschappen en gemeente als een belangrijke kans. Veel kerkbesturen worden gevormd door wisselende vrijwilligers. Vaak is het voor deze vrijwilligers ingewikkeld om contact te krijgen met de juiste personen binnen de gemeente. Bij andere gemeentes is gebleken dat het toewijzen van één contactpersoon binnen de gemeente voor de kerkbesturen goed werkt. Binnen de gemeente Altena wordt onderzocht waar de rol van contactpersoon kan worden belegd. Ook op het gebied van vrijwilligers ziet de gemeente kans om ondersteuning te bieden aan de verschillende kerkgemeenschappen. Te denken valt aan een platform waar informatie over vrijwilligers en goede voorbeelden gedeeld kunnen worden. Het opzetten van themabijeenkomsten kan het contact tussen kerkgemeenschappen onderling en tussen kerkgemeenschappen en de gemeente Altena stimuleren.

Maatschappelijke ini a even maken gebruik van vrijwilligers en professionals die ac ef zijn binnen kerkgemeenschappen Kerken zijn van oudsher betrokken op maatschappelijke thema’s en gemeenschap. Zo zetten kerken zich in tegen armoede en eenzaamheid. Maar ook voor thema’s als opvoeding en het gebruik van verdovende middelen is in de kerk veel aandacht. Kerkgemeenschappen hebben vaak eigen netwerk en vormen een vertrouwde partij met gezag voor veel thema’s. Ook zijn er diverse kerkelijke programma’s rond maatschappelijke thema’s. Op verschillende thema’s raken de doelstellingen van kerken en maatschappelijke partijen elkaar. Kerken vormen de voelsprieten voor een groot deel van de samenleving. Als er ontwikkelingen zijn worden deze door kerken snel opgemerkt. Bij maatschappelijke partijen is veel inhoudelijke kennis en expertise op onderwerpen waar kerken tegenaanlopen. De gemeente, kerkbesturen en maatschappelijke partijen willen op deze verschillende onderwerpen intensiever gaan samenwerken.

21

Wat gaan we daarvoor doen? Om de kansen te verzilveren en te komen tot een duurzame en levendige toekomst voor kerkgebouwen worden in deze paragraaf acties op hoofdlijnen omschreven. Deze acties worden in de uitvoeringsagenda van deze visie verder uitgewerkt.

Kerkgebouwen moeten hier volgens de gemeente ook nadrukkelijk onderdeel van zijn. Door kerkgebouwen mee te nemen in de inventarisatie ontstaan kansen om kerkgebouwen naast het religieus gebruik ook in te zetten voor maatschappelijke ruimtevragen.

Maatschappelijk

De gemeente inventariseert per kern welke behoefte er is aan sociaalmaatschappelijke en culturele instellingen, en neemt daarbij de mogelijkheden van het gebruik van een kerk of kerkelijk bijgebouw als optie mee.

 

We integreren kerken in de visie op sociale basis en in de visie op lee aarheid We richten een ‘Maatschappelijk-Diaconaal Platform’ op

Vastgoed   

We hebben (blijvende) aandacht voor erfgoed- en monumentenwaarde van kerkgebouwen en waarderen dit We helpen kerkeigenaren in de zoektocht naar breder gebruik van de ruimte in kerkgebouwen We stellen een plan van aanpak op over hoe we willen omgaan met vrijkomende kerken

Kennis    

Maak de kerkgemeenschappen volwaardige gesprekspartner We onderzoeken hoe we het contact tussen gemeente en kerkeigenaren kunnen verbeteren We creëren een platform voor kennisuitwisseling We zorgen voor beleidsmatige inbedding van de kerkenvisie

We integreren kerken in de visie op sociale basis en in de visie op lee aarheid De gemeente werkt op dit moment aan een visie op de sociale basis en lee aarheid. Een inventarisatie van de verschillende maatschappelijke ruimten binnen de kernen is hierin zinvol.

Kerken hebben beschikking over een grote achterban en verzamelen vaak eenvoudig vrijwilligers voor praktische taken. Dit maakt dat kerkgemeenschappen vaak sneller kunnen schakelen dan het gemeentelijk apparaat. De gemeente Altena kan hiervan gebruik maken door in contact te blijven met de kerken en in het bijzonder de diaconieën. Het is goed om aan deze samenwerking en de rol van kerken ook expliciet aandacht te besteden in beleid en de visies op sociale basis en lee aarheid.

We richten een ‘Maatschappelijk-Diaconaal Pla orm’ op Om de samenwerking op sociaal en diaconaal gebied tussen de burgerlijke overheid en kerken in Altena te verbeteren, kan de oprichting van een 'Maatschappelijk-Diaconaal Platform' een benadering zijn. Dit platform kan functioneren als een centraal punt waar vertegenwoordigers van zowel de overheid als verschillende kerkgemeenschappen regelmatig samenkomen om in gesprek te gaan en strategieën te ontwikkelen voor maatschappelijke uitdagingen. Door middel van werkgroepen kunnen specifieke projecten worden opgezet die zich richten op thema's zoals armoedebestrijding, integratie van nieuwkomers, of ondersteuning bij ouderenzorg. Door deze gestructureerde samenwerking kan er een sterk netwerk ontstaan dat effectief inspeelt op de behoeften van de gemeenschap. 22

Aandachtspunt voor de samenwerking binnen dit platform is dat veel van de kerkelijke vrijwilligers naast de vrijwilligersfunctie een baan hebben waardoor overleggen overdag veelal niet mogelijk is. Sinds enkele jaren is er al een jaarlijks overleg tussen de gemeente en vertegenwoordigers van de kerken. In veel gevallen is hierbij vanuit de kerken de predikant of andere geestelijk verzorger aanwezig. Vanuit de gemeente is dit ondergebracht bij de afdeling omgeving.

Het is verder belangrijk om ook de kerken die geen monument zijn te waarderen. Ook deze gebouwen kunnen erfgoedwaarden bezitten in exterieur, interieur, immateriële waarden in de geschiedenis of de verhalen van de plekken of roerende zaken bevatten in de vorm van bijvoorbeeld kerkarchieven of bijzondere stukken. Ook zijn kerken door hun omvang en locatie vaak beeldbepalend. Belangrijk is om in het traject naar het omgevingsplan toe te onderzoeken of en zo ja hoe deze niet-monumentale kerkgebouwen beschermd moeten worden (bijvoorbeeld tegen sloop) Daarnaast is het van belang om aandacht te hebben voor het behoud van immateriële waarden en gebruiken rondom kerken. Hieronder valt bijvoorbeeld het klokgelui op gezette tijden en bij bijzondere gelegenheden.

We helpen kerkeigenaren in de zoektocht naar breder gebruik van de ruimte in kerkgebouwen

Plafond van de Dorpskerk in Werkendam

We hebben (blijvende) aandacht voor erfgoed- en monumentwaarde van kerkgebouwen en waarderen dit Een deel van de kerken in Altena heeft een monumentenstatus. Rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten maken nu aanspraak op respectievelijk subsidies van het Rijk of de gemeente. Voor het uitvoeren van onderhoud is het behouden van deze subsidies van belang. Daarnaast moet worden onderzocht of de gemeentelijke monumentensubsidie voor kerkgebouwen in verhouding staat tot de bijkomende kosten die kerkeigenaren maken voor het onderhoud van hun gebouw als gevolg van de aanwijzing als gemeentelijk monument.

Ieder kerkgebouw is verschillend. Zo zijn er verschillen tussen de gemeenschappen die er gebruik van maken, maar ook de ligging van de gebouwen en de gebruikswaarden ervan verschillen. Dit vraagt om maatwerk per kerk. Er zijn ook verschillende kerkeigenaren die hebben aangegeven geen behoefte te hebben aan verbreding van gebruik. Wanneer de gemeente Altena in beeld heeft welke kerken open staan voor breder gebruik kunnen zij dit meenemen in inventarisatie van sociaal maatschappelijke ruimten. Het is aan kerkeigenaren om kenbaar te maken bij de gemeente wanneer zij openstaan voor breder gebruik. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed stelt jaarlijks middelen beschikbaar voor het doen van onderzoek naar herbestemming en bijbestemming van gebouwen met een cultuurhistorische waarde. Dit gaat om rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten. Ook nietmonumentale kerken, waarvan de gemeente aangeeft dat deze 23

cultuurhistorisch waardevol zijn, komen in aanmerking voor deze subsidie. We denken met kerkeigenaren mee die op zoek zijn naar een breder gebruik van hun kerkgebouwen.

We stellen een plan van aanpak op over hoe we willen omgaan met vrijkomende kerken Veel kerkeigenaren geven aan dat de toekomstverwachting er goed uit ziet. In vergelijking met andere gemeenten is het aantal leegkomende kerkgebouwen binnen Altena relatief laag. Toch is het goed om als gemeente actief na te denken over de mogelijkheden in kerkgebouwen en een plan van aanpak op te stellen mochten er kerkgebouwen leegkomen. Daarbij dient er aandacht te zijn voor de religieuze waarden, de cultuurhistorische waarden, beeldbepalende kwaliteiten in het dorp, maar ook de maatschappelijke waarden en de strategische ligging van kerkgebouwen. De transformatieladder (zie bijlage 2) kan hierin helpen. We stellen een plan van aanpak op hoe we willen omgaan met herbestemming van kerkgebouwen. In dit plan van aanpak wordt de transformatieladder gebruikt als vertrekpunt. We borgen het hanteren van dit plan van aanpak.

Maak de kerkgemeenschappen een volwaardige gesprekspartner Er is relatief weinig interactie tussen kerken en de gemeente. Vaak wordt er daarbij gewezen op de scheiding tussen kerk en staat. De scheiding tussen kerk en staat is bedoeld om een ona ankelijke overheid te waarborgen en religieuze vrijheid te beschermen, maar dit betekent niet dat kerken niet kunnen participeren in maatschappelijke discussies. Kerken kunnen een waardevolle bijdrage leveren aan het publieke debat vanuit eigen perspectieven en ervaringen. Zij zijn een belangrijke speler in sociale en gemeenschapsbehoeften, bieden steun

en richting aan hun leden, en kunnen helpen bruggen te bouwen tussen verschillende groepen in de samenleving. Het erkennen van kerken als volwaardige gesprekspartners kan leiden tot een meer inclusieve benadering van maatschappelijke vraagstukken in Altena.

We onderzoeken hoe we het contact tussen gemeente en kerkeigenaren kunnen verbeteren De gemeente Altena beschikt, net als andere gemeenten, over gebiedsregisseurs voor de verschillende kernen. Inwoners met ideeën en initiatieven kunnen terecht bij de gebiedsregisseurs. Zij kunnen vervolgens helpen dit bij de juiste afdelingen binnen de gemeente te krijgen. De gebiedsregisseurs zijn goed op de hoogte van wat er speelt in de verschillende kernen. De gebiedsregisseurs zouden daarmee de uitgelezen partij zijn om ook een actieve rol te geven in het contact tussen kerken en de gemeente rondom sociaal en diaconaal gebied. Kerken vormen voelsprieten in de samenleving en kunnen zo vroegtijdig signalen delen via de gebiedsregisseurs. Mocht dit op deze manier worden ingericht, dan zal er voor de gebiedsregisseurs voor het vervullen van deze rol extra tijdsinvestering nodig zijn. In dat geval zou deze taak expliciet geïntegreerd moeten worden in het takenpakket zodat de rol geborgd wordt voor de toekomst.

We creëren een pla orm voor kennisuitwisseling Het eerdergenoemde ‘Maatschappelijk en Diaconale Platform’ kan ook breder worden getrokken naar de meer stoffelijke zaken als culturele programmering, kerkvoogdij en gebouwenbeheer. Met kerken en de gemeente moet worden onderzocht of het wenselijk is hier een apart platform of andere vorm voor op te richten of dat het beter werkt dit te integreren in bestaande structuren of in een overkoepelend platform waarin brede kerkzaken worden behandeld. Het bestaande overleg tussen kerken en de gemeente valt onder de gemeentelijke afdeling omgeving. Naar behoefte zou dit ook kunnen 24

worden uitgebreid naar andere beleidsterreinen als cultuur, duurzaamheid, vastgoed en ruimtelijke ontwikkeling.

Kroonluchter in het Oude Kerkje van Sleeuwijk

We zorgen voor beleidsma ge inbedding van de kerkenvisie Door samen te werken met andere beleidsterreinen en hen te betrekken bij de geconstateerde problemen kunnen we niet alleen deze problemen vanuit verschillende invalshoeken benaderen, maar ontstaan er ook extra kansen voor kerkgebouwen op het gebied van maatschappelijke, culturele, toeristische, vastgoeden duurzaamheidsdoelen. Door aan te sluiten bij bestaande processen en beleidsdoelen komt de ambtelijke capaciteit die hiervoor wordt ingezet ook ten goede aan de ondersteuning van de (doelen van de) kerkgemeenschappen. Het is de taak van de gemeente om intern aandacht te vestigen op de Kerkenvisie en deze te verbinden met andere beleidsterreinen, visies en, zoals de Omgevingsvisie, het omgevingsplan en doelen binnen het sociale domein (bijvoorbeeld bij het inventariseren van buurthuizen en maatschappelijke behoeften.

25

BIJLAGEN

26

Bijlage 1: Het kerkenlandschap Met deze visie willen we een open blik werpen op het kerkenlandschap in Altena. Maar hoe ziet dat landschap er nu uit? Wat zijn de kenmerken van het kerkenlandschap in Altena? In dit hoofdstuk wordt hier aan de hand van enkele feiten en cijfers verder op ingegaan.

Func es Binnen de gemeente Altena zijn in totaal 53 kerken waarvan er 45 in religieus gebruik zijn. In totaal zijn er 7 kerken herbestemd. De Biesboschkapel in Werkendam, de Hervormde kapel in Drongelen, de Hervormde kerk in Hank, de Gereformeerde Kerk in Meeuwen en de Gereformeerde Kerk in Waardhuizen zijn herbestemd tot woningen. De Historische Hervormde Kerk in Wijk en Aalburg is nog in bezit van de Hervormde Gemeente, maar is te klein voor de gemeenschap. Deze kerk wordt verhuurd en heeft voornamelijk een culturele programmering. Het Oude Kerkje van Sleeuwijk wordt door een stichting verhuurd aan culturele partijen. De Hervormde gemeente Ichthus is een vaste huurder van dit kerkje en houdt er iedere zondag kerkdiensten. De SintRomboutstoren in Andel bestaat uit een toren met een kerkruïne. In de kerkruïne is een kleine kapel, maar deze is niet in gebruik bij een religieuze gemeenschap.

7

1 45

Functie

Religieus gebruik Herbestemd leegstaand

27

28

Denomina es Altena maakt deel uit van de Bijbelgordel, ook wel bekend als de Bible Belt. Deze ‘gordel’ loopt van Zeeland naar Overijssel. Hier woont een overwegend protestantse bevolking, veelal behorend tot de bevindelijk gereformeerde stroming. Daarmee vormt Altena een uitzondering in het overwegend Katholieke Brabant. Terwijl de meeste mensen in deze provincie de katholieke tradities volgen, heeft Altena overwegend bloeiende protestantse gemeenschappen. Het Land van Heusden en Altena, de Westhoek en Waalwijk hoorden in het verleden namelijk bij het gewest Holland. Binnen het protestantisme zijn er verschillende denominaties. Tussen deze denominaties zijn veel overeenkomsten, maar ook verschillen. Er zijn verschillen in leeropvattingen, maar ook in de uitwerking van het geloof op het persoonlijk en maatschappelijk leven. Hieronder wordt een korte toelichting gegeven op de verschillende denominaties. Deze zijn in deze toelichting ingedeeld in 5 hoofdstromingen.

Protestantse Kerk in Nederland In Altena zijn 26 kerken die behoren tot de Protestantse Kerk in Nederland. De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) ontstond in 2004 toen de Nederlands Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerken Nederland samen met de Evangelisch Luthersen besloten samen verder te gaan. De oorspronkelijke modaliteiten zijn binnen de PKN nog te onderscheiden. Zo zijn er in Altena in veel dorpen zowel een Hervormde Gemeente en een Gereformeerde gemeente die beide behoren tot de landelijke PKN, maar plaatselijk niet zijn gefuseerd. Alleen de Hervormde gemeente van Uitwijk en de Gereformeerde Kerk van Waardhuizen zijn gefuseerd tot de Protestantse gemeente Uitwijk Waardhuizen. Kerkgemeenschappen binnen de PKN kunnen qua identiteit verwant zijn met zowel bevindelijke als modern-gereformeerden.

2

3

2

Denominatie 12

Protestantse Kerk in Nederland 26

Bevindelijk gereformeerden Modern-gereformeerd Evangelisch Rooms-Katholiek

Bevindelijk gereformeerden Bij het ontstaan van de Protestantse Kerk in Nederland in 2004 is een deel van de Hervormden niet meegegaan in de fusie, hierdoor ontstond de Hersteld Hervormde Kerk. In Werkendam, Wijk en Aalburg en Veen zijn Hersteld Hervormde gemeenten. De Hersteld Hervormden kunnen worden gerekend tot de bevindelijk gereformeerde stroming. Bevindelijke gereformeerde gemeenschappen onderscheiden zich door de nadruk te leggen op de persoonlijke beleving (bevinding) en toe-eigening van het geloof. Tot deze stroming behoren ook andere kerkgenootschappen die zich al eerder van de Hervormde Kerk afscheiden. Een van de vroegste afscheidingen is de Christelijke Gereformeerde Kerken. De Rehobothkerk in Werkendam behoort tot deze denominatie. Binnen de gemeente Altena behoren verder 4 kerken tot de Gereformeerde Gemeente, een kerkgenootschap dat in 1907 ontstond nadat verschillende gereformeerde groepen zich verenigden. In 29

Werkendam, Wijk en Aalburg, Veen en Meeuwen zijn Gereformeerde Gemeenten.

Katholicisme onderscheidt zich onder andere van het protestantisme door meer aandacht voor zintuigelijke beleving en traditie.

Vanuit de Gereformeerde Gemeenten ontstonden later de Gereformeerde Gemeente in Nederland (Wijk en Aalburg), Oud Gereformeerde Gemeenten in Nederland (Werkendam, Wijk en Aalburg) en de Vrije Gereformeerde Gemeente in Nederland (Werkendam).

Modern-gereformeerden De Nederlandse Gereformeerde Kerken (NGK) zijn ontstaan in 2023 na samenvoeging van 2 orthodox-gereformeerde kerkverbanden. De Nederlands Gereformeerde kerk en de Gereformeerde Kerk in Nederland vrijgemaakt. Deze stroming kan worden aangeduid als orthodox- of modern-gereformeerd. Modern gereformeerden onderscheiden zich, doordat zij vanuit de gereformeerde theologie aansluiting proberen te zoeken bij maatschappelijke ontwikkelingen. Binnen Altena behoren de Voorhof in Almkerk en de Gereformeerde Kerk van Waardhuizen tot de NGK.

Evangelisch In Altena zijn 2 gemeenschappen met een eigen gebouw die behoren tot een evangelische stroming. Dit zijn de Vrije Evangelische gemeente De Koningshof in Andel en De Schaapskooi in Rijswijk. Evangelische kerken onderscheiden zich van andere protestanten door de aandacht voor de persoonlijke geloofservaring. Daarnaast zijn de diensten minder traditioneel vormgegeven; er is bijvoorbeeld ruimte voor modernere vormen van muziek.

De rooms-katholieke St.-Johannes Nepomukkerk in Woudrichem.

Rooms Katholiek In Woudrichem, Hank en Dussen zijn Rooms-Katholieke kerken te vinden. Deze 3 kerken behoren tot de Sint-Elisabethparochie. Naast de 3 kerken in de gemeente Altena behoren ook de kerken van Raamsdonkveer, Geertruidenberg en Raamsdonk tot deze parochie. Het RoomsKatholicisme is de oudste vorm van christendom in Nederland. Het 30

31

Bouwperiode De 53 kerken in Altena dateren uit verschillende perioden. Sinds de kerstening van Nederland door evangelisten zoals Bonifatius en Willibrord werden er in Nederland kerken gesticht. In de eeuwen daarna waren er diverse redenen om nieuwe kerken te bouwen. Op basis van maatschappelijke ontwikkelingen zijn er verschillende perioden te onderscheiden. Deze worden hierna beschreven. Doordat veel van deze maatschappelijke ontwikkelingen geleidelijk of gelijktijdig plaatsvonden overlappen sommige perioden elkaar.