Bijlage - Economische analyse Gemeente Altena 2021
Tekst van het document
Auteur: drs. Henry de Vaan
Colofon Auteur: Drs. Henry de Vaan Fotoverantwoording voorzijde: Foto: Haven Werkendam, WMI Overige foto’s: Henry de Vaan
2
0.
Sterkten, Zwakten, Kansen en Bedreigingen (SWOT) ..................................................................................................................................................... 5
1.
Ligging en bereikbaarheid ............................................................................................................................................................................................... 7
2.
Demografie ..................................................................................................................................................................................................................... 8
3.
Beroepsbevolking .......................................................................................................................................................................................................... 10 Potentiële beroepsbevolking en participatiegraad ......................................................................................................................................................... 10 Ontwikkeling en samenstelling beroepsbevolking ..........................................................................................................................................................11 Werkloosheid ................................................................................................................................................................................................................. 14 Pendel............................................................................................................................................................................................................................ 16
4.
Economie ...................................................................................................................................................................................................................... 19 Productiestructuur ......................................................................................................................................................................................................... 19 Grootteklasse ................................................................................................................................................................................................................ 22
5.
Ruimte om te ondernemen ............................................................................................................................................................................................ 39
6.
Inkomen en vermogen ................................................................................................................................................................................................... 49
7.
Brede welvaart............................................................................................................................................................................................................... 51
8.
Ondernemerspeiling ...................................................................................................................................................................................................... 53
9.
Economische samenwerking ......................................................................................................................................................................................... 54
3
4
Sterkten Arbeidsmarkt • Bevolking groeit en telt relatief veel jongeren. • Potentiële beroepsbevolking groeit en de participatiegraad is hoog. • Relatief veel jongeren in de beroepsbevolking. • Werkloosheid is gedaald en relatief zeer laag. Economie • Sterk in meer traditionele sectoren: agrarische sector, industrie, bouw en logistiek. • Veel ondernemerschap (70% ZZP), MKB is dominant. • Veel familiebedrijven met focus op lange termijn en stabiliteit • Altena heeft brede vertegenwoordiging van topsectoren: agrofood, HTSM, logistiek en creatieve industrie. • Flinke groei in werkgelegenheid en aantal vestigingen. • Sterke groei in industrie, agrarische sector, overige diensten en zorg. Topsectoren groeien bovengemiddeld. • Economie is gevarieerd en veelzijdig en minder kwetsbaar voor economische schokken dan landelijk. • Minder stoppers dan landelijk. Ruimte om te ondernemen • Landbouwgrond heeft een hoog aandeel in het grondgebruik. Het aandeel bebouwing en natuur. en landschap is relatief laag. • Relatief veel akkerbouw. • Flinke uitgifte bedrijventerrein. • Bedrijventerreinen zijn goed voor 32% van de banen op ‘slechts’ 1,6% van het grondoppervlak. • Op schaal van Altena is er een hoge koopkrachtbinding voor dagelijkse goederen. Inkomen en vermogen • Relatief hoog besteedbaar inkomen en huishoudensvermogen (veel eigen woningen).
Brede welvaart • Altena scoort bovengemiddeld op sociaal-cultureel kapitaal en ecologisch kapitaal Ondernemerspeiling • Ondernemers zijn meer tevreden dan elders over de bedrijfsomgeving en het vestigingsklimaat. Peiling 2021 laat stijgende lijn zien ten opzichten 2017.
Zwakten Arbeidsmarkt • De bevolking telt relatief veel ouderen. • Beroepsbevolking is relatief laag opgeleid. Laaggeletterdheid is hoog. • Relatief veel ouderen in de beroepsbevolking. • Jongeren trekken weg. • Fors negatief pendelsaldo. • Veel kleine zelfstandigen/ZZP’ers: niet altijd uit eigen motivatie, maar soms noodgedwongen • Scholingsmogelijkheden in Altena zijn beperkt. Economie • Relatief zwakke vertegenwoordiging dienstverlenende sectoren. • Krimp van de werkgelegenheid in de sectoren financiële instellingen en horeca. • Groei in belangrijke sectoren bouw en vervoer en opslag beperkt. • Groei in diensten (ICT, zakelijke diensten) beperkt. • Minder starters dan landelijk. Ruimte om te ondernemen • Akkerbouw neemt af in grondgebruik en aantal bedrijven. Areaal grasland en groenvoedergewassen neemt in omvang toe. • Vrijwel geen voorraad uitgeefbaar bedrijventerrein meer. • Beperkt detailhandelsaanbod. Vooral koopkrachtafvloeiing voor niet-dagelijkse goederen. Inkomen en vermogen • Weinig huurwoningen en stijgende huizenprijzen zorgen voor minder kansen voor starters op de woningmarkt. Brede welvaart • Score op economie is lager dan gemiddelde Brabantse gemeenten. Met name kennis en bereikbaarheid (OV) zijn onder de maat. Ondernemerspeiling • OV bereikbaarheid en samenwerking tussen overheid en ondernemers kunnen beter.
Samenwerking • Betrokkenheid en organisatiegraad bedrijfsleven is nog laag in delen van de gemeente: niet overal parkmanagement;
Samenwerking • Bedrijfsleven heeft zich georganiseerd in het ondernemingshuis Altena. • Altena wordt steeds beter zichtbaar in RWB • Speerpunten Economic board West-Brabant sluiten goed aan bij Altena
5
Kansen
Bedreigingen
Arbeidsmarkt • Type werkgelegenheid in Altena sluit goed aan bij het opleidingsniveau • Corona maakt Altena interessante woongemeente voor mensen van elders. • Arbeidsmigranten kunnen tekorten arbeidsmarkt opvangen • Economisch beleid en sociaal beleid beter bij elkaar brengen: aanboren van stille reserves op de arbeidsmarkt.
Arbeidsmarkt • Krapte op de arbeidsmarkt dreigt door: De bevolking ontgroent en vergrijst Prognose voorziet krimp in omvang bevolking Prognose voorziet daling van de potentiële beroepsbevolking De beroepsbevolking vergrijst Economie vraagt steeds hoger opleidingsniveau Gebrek aan technisch geschoold en zorgpersoneel Voldoende woningen voor jongeren.
Economie • Topsectoren: Agrofood, HTSM (Maritiem), Logistiek en Creatieve Industrie groeien nog steeds. • Bouw kan profiteren van de hoge landelijke opgave om meer woningen te bouwen • Programma’s Maritieme industrie en Agrofood/Circulair voedselsysteem • Agrofood/Circulair voedselsysteem draagt bij aan brede welvaart • Innovaties en verdere clustervorming in de haven van Werkendam • Beter betrekken onderwijs- en kennisinstellingen bij bedrijven • Grote potentie toerisme en recreatie (Biesbosch/Nieuwe Hollandse Waterlinie/Natuur) Ruimte om te ondernemen • Altena heeft voorsprong als het gaat om circulaire landbouw. Ruimte voor experimenteerzones: precisielandbouw. Kansen voor eiwittransitie. • Ontwikkeling SRBT Giessen, realiseren insteekhaven (herstructurering), ontwikkelen 3e Haven Werkendam en nieuwe locatie bedrijventerrein Werkendam zijn nodig voor verdere groei. Bereikbaarheid • Ombouw A27 en aanpak provinciale wegen • Ontwikkelen OV Hubs • Overal glasvezel: netwerkproviders lijken nu ook kernen aan te gaan sluiten Energietransitie • Kansen voor veel sectoren bij het realiseren van de transitie: maritieme industrie (elektrificeren binnenvaart), bouw- en installatiebranche (bijv. installatie zonnepanelen, warmetepompen, isolatie, etc.) Brede welvaart • Altena heeft goede uitgangspunten voor ontwikkeling brede welvaart: scores ecologie en sociaalcultureel zijn hoog.
Score economie verbetert zich. Samenwerking • Verhoging organisatiegraad bedrijfsleven en intensivering samenwerking • Regionale Investerings Agenda Breda: kansen voor investeringen op het snijvlak van economie, mobiliteit en wonen. • Samenwerking Breda – Tilburg wordt intensiever (Regiodeal/RIA’s). Dit is een gunstige ontwikkeling voor Altena.
Economie • Bedrijven in horeca, detailhandel, overige diensten (cultuur, sport) merken zware gevolgen covid crisis. Een aantal bedrijven heeft flink wat leningen en uitgestelde betalingen, deze komen mogelijk in de problemen als de corona steunpakketten wegvallen. • Kunnen MKB bedrijven voldoende mee in belangrijke trends op het gebied van digitalisering, robotisering, artificial Intelligence?
Ruimte om te ondernemen • Lukt het landbouwbedrijven tijdig nieuwe verdienmodellen te maken? • Ontwikkelen van bedrijventerreinen, insteekhaven en 3e haven en kosten veel tijd. Ruimtelijke mogelijkheden bij Werkendam zijn beperkt. Momentum vasthouden • Stikstofproblematiek vergt extra onderbouwing en inspanning • Detailhandel staat steeds meer onder druk door afvloeiing naar internet. Risico voor afkalving van de voorzieningen in de kernen. Bereikbaarheid • Bereikbaarheid tijdens de ombouw van de A27 • OV blijft zorg. Provincie wil gaan bezuinigen op OV vanwege tekorten ontstaan door de coronacrisis.
Energietransitie • Netcapaciteit: Energietransitie alleen goed mogelijk bij voldoende netcapaciteit • Human capital: zijn er voldoende mensen die installaties kunnen realiseren
Samenwerking • Goede organisatiegraad bedrijfsleven is nodig om transities te laten slagen. • Bestuurlijke grenzen bemoeilijken samenwerking met overheden.
6
Altena is volledig omgeven door water en is gelegen in het noorden van de provincie Noord-Brabant. Het is een feite een van de toegangspoorten tot Brabant vanuit Zuid-Holland en Utrecht. In oppervlak is de gemeente Altena de grootste gemeente van Noord-Brabant. De ruimtelijke- en sociaal-economische oriëntatie van Altena is niet eenduidig. De kernen in het noordwesten van de gemeente zijn georiënteerd op Zuid-Holland (Gorinchem en de Drechtsteden), de kernen in het zuidoosten en oosten hebben een oriëntatie op Heusden, Waalwijk en Den Bosch. De kernen in het zuidwesten zijn gericht op Geertruidenberg en Breda.
De gemeente is goed bereikbaar over de weg. De Rijksweg A27 doorkruist de gemeente en veel kernen hebben een op- en afrit. Daarnaast zijn de provinciale wegen N283, N322 en N267 belangrijk voor de bereikbaarheid. Bijzonder is de ligging aan de Merwedes (Boven Merwede, Beneden Merwede en Nieuwe Merwede) en de Bergse maas. Met name de kern Werkendam ligt op een belangrijk kruispunt van vaarroutes. De bereikbaarheid per openbaar vervoer is beperkt. Er is geen spoorverbinding en veel kernen hebben beperkt busverbindingen en met een lage frequentie.
Figuur 1 Ligging en bereikbaarheid gemeente Altena
Bron: Gemeente Altena, QGIS, Open Top Achtergrondkaart, PDOK
7
De gemeente Altena telde in 2020 55.967 inwoners. Tussen 2016 en 2020 nam het aantal inwoners in Altena toe met 3,5%. Daarmee was de bevolkingsgroei in Altena hoger dan Noord-Brabant (2,6%) en Nederland (2,5%) in diezelfde periode.
van 29% tot 27,9%. In vergelijking met Nederland en Noord-Brabant is de groene druk in Altena wel hoger. Dat betekent dat er relatief veel kinderen en jongeren zijn. Tegelijkertijd is ook de grijze druk hoger dan in Noord-Brabant en Nederland.
Altena vergrijst en ontgroent
Bevolkingsprognoses laten zien dat de bevolking van Altena naar verwachting nog tot 2034 doorgroeit en daarna zal stabiliseren. De prognoses voor Altena zijn lager dan voor Noord-Brabant en Nederland die nog lager blijven doorgroeien in bevolkingsomvang. De verklaring hiervoor is dat er lagere migratiecijfers worden verwacht in Altena in tegenstelling tot de grote steden.
Net als de meeste gebieden in Nederland is Altena langzaam aan het vergrijzen. De ontwikkeling van de bevolkingspiramide laat zien dat de groep 65+ langzaam groeit. Er is sprake van dubbele vergrijzing. Niet alleen wordt de groep 50+ groter, maar mensen worden ook gemiddeld ouder. De grijze druk (groep 65+/groep 15-65 jaar) is 2016 en 2020 toegenomen van 28,6% naar 31,6%. De groene druk (0-15 jaar/groep 15-65 jaar) is juist afgenomen Figuur 2 Ontwikkeling bevolking 2016-2020 (index 2016=100)
Figuur 3 Prognose ontwikkeling bevolking (index, 2016 = 100) 114 Altena; 103,5 Noord-Brabant; 102,6
103 102
Nederland; 102,5
Bron: CBS, Statline
111,8
110 108
107,8
106 104
102 100
2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
101 100 2016
112,1
112
104
2017
2018
Nederland
Noord-Brabant
2019 Altena
2020
Nederland Altena Noord-Brabant (prognose)
Noord-Brabant Nederland (prognose) Altena (prognose)
Bron: CBS 2021, Provincie Noord-Brabant 2020, bewerking gemeente Altena
8
Figuur 4 Bevolkingspiramides Altena, 2016 en 2020
Figuur 5 Demografische druk 2016 en 2020 70,0%
2016
60,0%
90 tot 95 jaar 80 tot 85 jaar 70 tot 75 jaar 60 tot 65 jaar 50 tot 55 jaar 40 tot 45 jaar 30 tot 35 jaar 20 tot 25 jaar 10 tot 15 jaar 0 tot 5 jaar
40,0%
29,0%
25,2%
24,4%
30,1%
31,4%
24,1%
23,3%
30,0% 20,0% 10,0%
29,0%
27,9%
3000
90 tot 95 jaar 80 tot 85 jaar 70 tot 75 jaar 60 tot 65 jaar 50 tot 55 jaar 40 tot 45 jaar 30 tot 35 jaar 20 tot 25 jaar 10 tot 15 jaar 0 tot 5 jaar
2016
Altena
2000
Noord-Brabant
1000 Vrouwen
Nederland
0
Altena
-1000 Mannen
Noord-Brabant
0,0% -2000
2020
-3000
31,6%
28,6% 27,8%
Nederland
-3000
50,0%
2020 Groene druk
Grijze druk
Bron: CBS, Statline, bewerking gemeente Altena
-2000
-1000
0
Mannen
1000
2000
3000
Vrouwen
Bron: CBS, Statline, bewerking gemeente Altena
9
krimpen. Overigens lijkt de werkelijke ontwikkeling gunstiger dan de prognose en lijkt een afname van de potentiële beroepsbevolking op korte termijn niet waarschijnlijk. De potentiële beroepsbevolking is een kant van het verhaal. De participatiegraad telt ook mee. De bruto participatiegraad ligt in Altena op 73,6% in 2020. Dit is ongeveer een tot twee procentpunt hoger dan in Nederland en Noord-Brabant. Tussen 2010 en 2020 is de participatiegraad bovendien gestegen. Vooral de participatiegraad onder mannen is traditioneel hoog in Altena. De groei heeft vooral plaatsgevonden onder vrouwen. Daar is de participatiegraad flink toegenomen. Verder valt op dat de participatiegraad onder de jongere groep (15-25 jaar) en oudere groep (45-75 jaar) in Altena met 1 procentpunt hoger ligt dan elders.
De omvang van de beroepsbevolking wordt bepaald door de omvang van de potentiële beroepsbevolking (iedereen tussen 15 en 75 jaar) en het deel van die bevolkingsgroep dat zich actief aanbiedt op de arbeidsmarkt voor een baan van tenminste 12 uur (de bruto participatiegraad). Tussen 2015 en 2020 is de potentiële beroepsbevolking toegenomen met 4,4%. Deze groei is sterker dan in Nederland (3,7%) en Noord-Brabant (3,3%). De verwachting is dat de potentiële beroepsbevolking in Altena onder invloed van vergrijzing zal gaan dalen. In 2037 zijn er dan minder mensen tussen 15 – 75 jaar dan in 2015. Voor Noord-Brabant en Nederland wordt nog iets langer groei verwacht tot 2032, waarna ook daar de potentiële beroepsbevolking gaat Figuur 6 Potentiële beroepsbevolking
Figuur 7 Bruto Participatiegraad
108
80
106
70
104,4
104,7
104 102
103,1
103,7 103,3
70,2 70,8 71,6
70,2 70,9 71,4
71,1 72,3 73,6
2010
2015
2020
60 50 40
100 98,5
98
30 20
96
10 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
94
Nederland
Brabant
Altena
Nederland (prognose)
Brabant (prognose)
Altena (prognose)
Bron: CBS 2021, Provincie Noord-Brabant 2020, bewerking gemeente Altena
0
Nederland
Noord-Brabant
Altena
Bron: CBS, EBB 2021, Provincie Noord-Brabant 2020, bewerking gemeente Altena
10
Mannen
Nederland
Vrouwen
Noord-Brabant
15 tot 25 jaar Nederland
2010
2015
2020
25 tot 45 jaar Noord-Brabant
60,8 61,8 63,1
2020
59,3 59,1 59,6
2015
57 57,3 57,4
2010
88,4 89,8 91,4
0
88 89,4 90,4
10
89,1 90,3 90,6
2020
30
20
68,7 72,6 75
2015
50 40
68,5 72,7 73,4
2010
60
100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0
68,3 70,9 74,5
2020
66,9 68,5 68,4
2015
65,1 65,6 65
2010
70
Figuur 9 Bruto arbeidsparticipatie naar leeftijd
64,6 65,2 64,2
75,3 76,1 78,7
80
75,3 76,1 77,5
90
75,8 76,4 78,8
Figuur 8 Bruto arbeidsparticipatie naar geslacht
2010
2015
2020
45 tot 75 jaar Altena
Altena
Bron: CBS, EBB 2021, Provincie Noord-Brabant 2020, bewerking gemeente Altena
Bron: CBS, EBB 2021, Provincie Noord-Brabant 2020, bewerking gemeente Altena
De beroepsbevolking heeft in 2020 een omvang van 30.620 personen. Tussen 2015 en 2020 is beroepsbevolking toegenomen met 7,5%. Daarmee is de beroepsbevolking in Altena harder toegenomen dan in Noord-Brabant (5,3%) en Nederland (4,5%).
De beroepsbevolking van Altena is gemiddeld lager opgeleid dan in Brabant en Nederland. In 2020 is 26% praktisch opgeleid, 45% is middelbaar opgeleid en 29% is hoog opgeleid. Landelijk en in Noord-Brabant is het aandeel hoog opgeleiden aanmerkelijk hoger (NL 41%, Noord-Brabant 39%).
De beroepsbevolking in Altena is in vergelijking met Nederland en NoordBrabant gemiddeld wat jonger en wat ouder. Deze groepen zijn wat oververtegenwoordigd. De groep 25 – 45 jaar is in Altena relatief wat kleiner.
Over de periode 2015 – 2020 is het gemiddeld opleidingsniveau in Altena gestegen. De groep hoog opgeleiden steeg van 25% naar 29%. De groep praktisch opgeleiden is gedaald van 29% naar 26%. Ook landelijk en in Brabant stijgt het gemiddelde opleidingsniveau van de beroepsbevolking.
Over de periode 2015 en 2020 is te zien dat de beroepsbevolking langzaam vergrijst. De groep 45-75 is in die periode toegenomen van 43,8% naar 45,8%. De groep 25-45 jaar is afgenomen van 39,4% naar 37,6%.
11
Figuur 10 Ontwikkeling beroepsbevolking
Figuur 11 Beroepsbevolking naar leeftijd, 2020
110
100%
108
107,5
106
105,3 104,5
104 102 100
80%
43,9%
44,8%
45,8%
40,4%
39,2%
37,6%
15,7%
16,0%
16,6%
Nederland
Brabant
Altena
60% 40%
98 20%
96 2015
2016
2017
2018
2019
2020 0%
Nederland
Brabant
Altena
15-25
25-45
45-75
Bron: CBS, Statline, bewerking gemeente Altena
Bron: CBS, Statline, bewerking gemeente Altena
Figuur 12 Beroepsbevolking naar leeftijdsgroep
Figuur 13 Beroepsbevolking naar opleidingsniveau
120,0%
100% 28.512
28.654
29.165
29.527
30.326
30.620
100,0%
80% 16,8%
16,8%
16,8%
16,7%
17,3%
42%
42%
23%
24%
29%
Nederland
Brabant
Altena
29%
41%
39%
40%
40%
19%
20%
26%
Nederland
Brabant
Altena
60% 39,4%
38,7%
38,0%
37,6%
37,0%
46%
37,6%
40%
40,0% 20,0%
33%
16,6%
80,0% 60,0%
25%
36%
20% 43,8%
44,5%
45,2%
45,7%
45,6%
45,8%
45%
0% 0,0% 2015
2016
2017 45-75
Bron: CBS, Statline, bewerking gemeente Altena
2018 25-45
2019 15-25
Totaal
2020
2015 Praktisch
2020 Middelbaar
Hoog
Bron: CBS, Statline, bewerking gemeente Altena
12
Laaggeletterdheid Dat de beroepsbevolking van Altena gemiddeld wat lager opgeleid is, blijkt ook uit de laaggeletterdheid. De laaggeletterdheid onder werkenden in Altena en ook onder jongeren is in Altena relatief hoog in vergelijking met het Nederlandse gemiddelde. Figuur 14 Laaggeletterdheid
Bron: ROA, 2019, Arbeidsmarktinzicht
13
In 2020 was (gemiddeld) 2,7% van de beroepsbevolking werkloos. Dit komt neer op circa 830 personen. De werkloosheid is daarmee in Altena bijna 1 procentpunt lager dan in Nederland en Noord-Brabant.
Wanneer gekeken wordt naar het opleidingsniveau dan is het aandeel hoog opgeleiden en praktisch opgeleiden in de werkloosheid in Altena wat lager. Het aandeel van de groep van de middelbaar opgeleiden is ongeveer gelijk. Opvallend is dat van een relatief grote groep het opleidingsniveau in Altena niet bekend is.
Altena kent in vergelijking tot Nederland en Noord-Brabant iets meer jongeren (< 27 jaar) die werkloos zijn. De groep 50+ is gelijk aan het landelijk beeld en iets lager dan in Brabant. Figuur 15 werkloze beroepsbevolking (% van het totaal) 8 7
6,9
6,5 6
6
5,4
5
5,5 4,5
4,9 4,4 3,6
4
3,8
3,4 2,7
3
3,8
3,4 3,2
2,4
3,5 2,7
2 1 0 2015
2016 Nederland
2017
2018
Noord-Brabant
2019
2020
Altena
Bron: CBS Statlne, bewerking gemeente Altena
14
Figuur 16 Werkloosheid naar leeftijdsgroepen (december 2020)
Figuur 17 Werkloosheid naar opleidingsniveau (december 2020)
42,6% 44,3% 42,6%
>=50 jaar
9,9% 12,1% 11,5%
Hoog opgeleid
26,4% 27,7% 26,5%
Middelbaar opgeleid 45,8% 45,3% 47,1%
27-50 jaar
<27 jaar
0,0%
11,6% 10,4% 10,3%
36,5% 40,6% 41,2%
Praktisch opgeleid (geen startkwalificatie) 27,1%
onbekend
10,0%
20,0%
Altena
Noord-Brabant
Bron: UWV, bewerking gemeente Altena
30,0%
40,0%
Nederland
50,0%
19,6% 20,8% 0%
10%
20%
Altena
Noord-Brabant
30%
40%
50%
Nederland
Bron: UWV, bewerking gemeente Altena
15
Het pendelsaldo van de gemeente Altena is negatief. Dit betekent dat de omvang van de beroepsbevolking groter is dan de werkgelegenheid. Bij benadering zijn er per saldo 9.040 mensen die in Altena wonen, maar elders werken. 46% van de mensen die in Altena wonen, werkt ook in de gemeente Altena. De belangrijkste andere gemeenten waar mensen uit Altena werken zijn Gorinchem, Waalwijk, ’s-Hertogenbosch, Breda, Geertruidenberg, Oosterhout en Rotterdam. Mensen die in andere gemeenten wonen, maar juist in Altena
werken komen vooral uit Gorinchem, Zaltbommel, Heusden, Waalwijk, ’sHertogenbosch en Breda. Altena heeft met de meeste omliggende gemeenten een negatief pendelsaldo. Er vertrekken dus per saldo meer mensen uit Altena naar die gemeenten om te gaan werken dan er vanuit die gemeenten mensen naar Altena toekomen voor werk. Alleen met de gemeenten Boxtel en Culemborg is het pendelsaldo positief.
Figuur 18 Woon-werkbalans gemeente Altena in 2019 (benadering) Beroepsbevolking 30.330 personen 29.600 Werkzame personen 730 Niet-Werkzame personen
Uitgaande pendel 15.980 personen
13.620 Wonen en werken in Altena banen/personen (46%)
6.940 banen Inkomende pendel
20.560 banen Werkgelegenheid Bron: CBS, LISA, bewerking gemeente Altena
16
Tabel 1 Inkomende en uitgaande pendel voor Altena met belangrijkste gemeenten (tenminste 300 bewegingen) Belangrijkste gemeenten in- en uitgaande pendel (tenminste 300 bewegingen) Pendelsaldo (negatief en positief) belangrijkste woon-werk gemeenten Gemeente Inkomende Gemeente Uitgaande Gemeente Negatief Gemeente Neutraal/ pendel naar pendel uit Pendelsaldo*) Positief Altena Altena pendelsaldo*) 1. Gorinchem 600 1. Gorinchem 1.800 1. Gorinchem -1.200 1. Boxtel 100 2. Zaltbommel 500 2. Waalwijk 1.100 2. Waalwijk -800 2. Culemborg 100 3. Heusden 400 3. 's-Hertogenbosch 800 3. Oosterhout -600 3. Zaltbommel 0 4. Waalwijk 300 4. Breda 800 4. Rotterdam -600 4. Heusden 0 5. 's300 5. Geertruidenberg 700 5. Tilburg -500 5. Vijfheerenlanden 0 Hertogenbosch 6. Breda 300 6. Oosterhout 700 6. 's-Hertogenbosch -500 6. Drimmelen 0 7. Rotterdam 700 7. Breda -500 7. Roosendaal 0 8. Tilburg 600 8. Geertruidenberg -500 9. Zaltbommel 500 9. Utrecht -400 10. Heusden 400 10. Dordrecht -300 11. Dordrecht 400 11. Loon op Zand -300 12. Utrecht 400 12. Eindhoven -200 13. Molenlanden 300 13. Sliedrecht -200 14. Eindhoven 300 14. Hardinxveld-Giessendam -200 15. Sliedrecht 300 16. Hardinxveld300 Giessendam 17. Loon op Zand 300 Bron: CBS *) negatief pendelsaldo er vertrekken meer werknemers die in Altena voor werk naar die gemeente dan er mensen vanuit andere gemeenten in Altena komen werken.
Neutraal/positief pendelsaldo: Er gaan minder of evenveel mensen uit Altena in de andere gemeente werken dan er vanuit die gemeente in Altena werken.
17
Figuur 19 Inkomende pendel: waar wonen mensen die in Altena werken
Figuur 20 Uitgaande pendel: Waar werken mensen die in Altena wonen
Bron: CBS, statline, 2021, bewerking gemeente Altena
18
Het jaar 2019 is het meest recente jaar waarvoor de gegevens over de werkgelegenheid voor zowel Altena, Nederland en Noord-Brabant voorhanden zijn. De cijfers over 2020 komen in de loop van 2021. De analyse van de economie wordt daarom gebaseerd op de cijfers van 2019.
In 2019 telt Altena 5.610 bedrijfsvestigingen met in totaal 20.560 werkzame personen. De grootste sectoren in de economie van Altena zijn, qua vestigingen: zakelijke diensten (19,6%), handel (19,4%), bouw (15,7%) en overige diensten (9,1%). Voor wat betreft het aantal banen zijn de grootste sectoren: handel (23,0%), industrie (12,8%), zakelijke diensten (12,2%), bouw (11,9%) en zorg (10,9%).
Figuur 21 Samenstelling productiestructuur Altena vestigingen, 2019 Overi ge diensten; 9,1% Zorg; 6,9%
La ndbouw en Visserij; 6,1%
Specialisatie In verhouding tot de productiestructuur van Nederland is de economie van Altena sterk in Landbouw en visserij, Industrie, bouw, handel en vervoer en opslag. Zowel in termen van vestigingen en banen is het aandeel van deze sectoren in de economie van Altena veel hoger dan in de productiestructuur van Nederland (score hoger dan 100). Voor de dienstverlenende sectoren geldt over het algemeen dat deze relatief ondervertegenwoordigd zijn in de productiestructuur van Altena in vergelijking met de landelijke productiestructuur (score onder 100). Handel, vervoer en opslag zijn in Altena gemiddeld vertegenwoordigd in vergelijking met Nederland (score rond 100). De sector vervoer en opslag is overigens bijzonder samengesteld in Altena. De helft van de bedrijven en een derde van de banen is actief in de binnenvaart of daaraan gerelateerd. Figuur 22 Samenstelling productiestructuur Altena banen, 2019 Overi ge diensten; 4,1% La ndbouw en Visserij; Zorg; 10,9% 4,9%
Industrie; 7,1% Nuts bedrijven; 0,3%
Onderwijs; 3,7% Overhei d; 0,1%
Bouw; 15,7%
Industrie; 12,8% Onderwijs; 5,7%
Nuts bedrijven; 0,4%
Overhei d; 1,9% Bouw; 11,9% Za kelijke diensten; 12,2%
Za kelijke diensten; 19,6%
Fi nanciële i nstellingen ; 0,9%
Fi nanciële i nstellingen ; 0,7% Informatie en Communicatie; 3,1%
Ha ndel; 19,4%
Horeca ; 2,1% Vervoer en Opslag; 6,1%
Informatie en Communicatie; 1,7% Horeca ; 2,4%
Ha ndel; 23,0% Vervoer en Opslag; 7,4%
Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena
19
Altena Brabant Nederland
Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena Altena Brabant
90,7
70,3 92,1 85,9 88,8
Overige diensten
77,9
78,7 91,9
74,8
Zorg
38,0
37,0
44,6 70,4
47,0
102,9
143,3
131,3 107,7
84,3 91,6
0
Onderwijs
Overheid
Zakelijke diensten
Financiële instellingen
Informatie en Communicatie
Horeca
Vervoer en Opslag
Handel
50
106,0
131,5 150,4
107,3
89,4
100
Bouw
74,3 94,6
95,1
150
41,2
65,3
93,7
213,4
191,6
200
Nutsbedrijven
95,6
78,6 65,1
52,3
74,1
89,1
82,9 65,0
46,9
90,8
197,8
175,3
228,2
250
Industrie
0 Landbouw en Visserij
Overige diensten
Zorg
Onderwijs
Overheid
Zakelijke diensten
Financiële instellingen
Informatie en Communicatie
50 51,0
134,2 108,9
114,2
129,3
126,2
97,5
88,7
100
Horeca
Vervoer en Opslag
Handel
Bouw
150
Nutsbedrijven
200
149,5 110,0
250
Industrie
Landbouw en Visserij
Figuur 23 Specialisatie productiestructuur Altena vestigingen 2019 ( aandeel van een sector in de Nederlandse structuur is 100) Figuur 24 Specialisatie productiestructuur Altena banen 2019 ( aandeel van een sector in de Nederlandse structuur is 100)
Nederland
Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena
20
Lokale verschillen in productiestructuur De omvang en samenstelling van de werkgelegenheid is niet overal gelijk in de gemeente Altena. De meeste werkgelegenheid zit vooral rond Werkendam en Wijk en Aalburg en in de kernen aan de noordzijde van gemeente. Aan de zuidkant van de gemeente is de werkgelegenheid beperkter qua omvang. In de kernen Veen en Wijk en Aalburg is met name de handel sterk vertegenwoordigd in de productiestructuur. De nijverheid (industrie & bouw) en
commerciële diensten hebben met name een hoog werkgelegenheidsaandeel in Giessen-Rijswijk en Werkendam. De primaire sector is vooral sterk vertegenwoordigd in de productiestructuur in het zuiden van de gemeente. De niet-commerciële diensten hebben een hoog aandeel in Almkerk (gemeentehuis), Sleeuwijk en Woudrichem.
Figuur 25 Banen verdeeld over de gemeente (4 positie postcodegebieden)
Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena, QGIS ®, PDOK
21
Het bedrijfsleven in Altena is relatief kleinschalig. Bijna 70% van de bedrijven in Altena is namelijk ZZP’er en daarnaast heeft 17,5% slechts 2-4 banen. Slechts 1% van de bedrijven heeft meer dan 50 banen. De grootste 1% grootste bedrijven (> 50 banen) zijn wel goed voor 27% van de banen. De ZZP’ers zijn goed voor 19% van alle banen.
Figuur 26 verdeling banen (binnenring) en vestigingen (buitenring) naar grootteklasse
2,3% 0,7% 0,3% 2,9% 7,0%
14,9%
17,5%
18,9%
13,2% verdeling banen
17,7%
12,6%
12,2%
69,3%
10,5%
verdeling vestigingen ZZP
2-4 banen
5-9 banen
20-49 banen
50 - 99 banen
100 + banen
10-19 banen
Bron: vestigingenregister West-Brabant, bewerking gemeente Altena
De grootste werkgevers in Altena zijn verdeeld over verschillende sectoren. De grootste werkgevers zijn De Riethorst (verschillende locaties), de gemeente Altena, Oerlemans plastics, Zorgplein Maaswaarden, E. van Wijk Logistics en HAK.
Tabel 2 Top 15 Grootste werkgevers Bedrijf/instellingen
Sector
Grootteklasse
1
De Riethorst
Zorg
200-500
2
Gemeente Altena
Overheid
200-500
3
Oerlemans Plastics
Industrie
200-500
4
Zorgplein Maaswaarden
Zorg
200-500
5
Schoonmaakbedrijf Correct
Zakelijke diensten
200-500
6
E. van Wijk Logistics
Vervoer/Logistiek
200-500
7
Hak
Industrie
100-200
8
PT-Creations
Groothandel
100-200
9
Taxi Berm
Vervoer/Logistiek
100-200
10
Aannemingsbedrijf de Klerk
Bouw
100-200
11
Industrie
100-200
12
Hoogendoorn Maritieme Betimmering en Interieurbouw Altena college
Onderwijs
100-200
13
Hakwood
Industrie
100-200
14
Kwetters
Groothandel
100-200
15
Aqualab Zuid
Overheid/diensten
100-200
Bron: vestigingenregister West-Brabant, bewerking gemeente Altena
22
Ontwikkeling vestigingen en banen Het aantal vestigingen van bedrijven en instellingen is in Altena tussen 2011 en 2019 geleidelijk toegenomen met 27,2% van 4.409 vestigingen naar 5.610 vestigingen. Ook landelijk en in Noord-Brabant is eenzelfde ontwikkeling te zien. De werkgelegenheid groeide in dezelfde periode van 19.190 banen in 2011 naar 20.560 banen in 2019. Dit komt neer op een groei van 7,1%, deze is daarmee iets hoger dan die in de Nederlandse (6,4%) en Noord-Brabantse (5,7%) economie. In de periode 2011 – 2014 was er sprake van krimp van de werkgelegenheid, als
gevolg van de kredietcrisis. Vanaf 2016 is er sprake van een flinke toename van het aantal banen. Over de periode 2015 -2019 is het aantal banen in bijna alle sectoren gestegen. Uitzonderingen zijn de financiële instellingen (-30%), horeca (14,4%) en de overheid (-2,9%). In deze sectoren nam het aantal banen af. Ook landelijk nam het aantal banen bij de financiële instellingen en de overheid af. De horeca is landelijk en in Noord-Brabant wel een groeisector. De sectoren met de sterkste werkgelegenheidsgroei zijn de overige diensten (20,2%), Industrie (12,6%), zorg (12,4%), handel (8,4%) en ICT (8,4%).
Figuur 27 Geïndexeerde ontwikkeling vestigingen, Altena, Noord-Brabant en Nederland 20112019 Brabant; 135 127,6 Nederland; 128,9 130
Figuur 28 Geïndexeerde ontwikkeling banen, Altena, Noord-Brabant en Nederland 2011-2019
125
104
Altena; 127,2
120
Nederland; Altena; 106,4 107,1
108 106
Brabant; 105,7
102 100
115
98 110
96
105
94
100
92
95
90
2011
2012
2013 Altena
2014
2015 Brabant
2016
2017 Nederland
Bron: vestigingenregister West-Brabant, bewerking gemeente Altena
2018
2019
2011
2012
2013 Altena
2014
2015 Brabant
2016
2017
2018
2019
Nederland
Bron: vestigingenregister West-Brabant, bewerking gemeente Altena
23
Figuur 29 Ontwikkeling banen Altena, Noord-Brabant en Nederland 2015-2019 7,7% 8,7% 8,1%
Totaal Overige diensten
13,8% 10,3%
Zorg
6,6% 5,6%
-2,9% -1,2%
Overheid
0,6% 7,5% 9,4% 11,9%
Zakelijke diensten -30,1%
-12,3%
-5,4% 8,4%
Informatie en Communicatie -14,4%
Horeca
12,5% 13,3%
9,6%
14,2%
7,4% 10,2% 8,1%
Vervoer en Opslag
8,4% 6,5% 9,4% 5,9% 13,5% 13,6%
Handel Bouw Nutsbedrijven
18,8%
0,1% 4,7%
Industrie
7,8%
Landbouw en Visserij -40%
12,4%
6,6% 7,4% 9,4%
Onderwijs
Financiële instellingen
20,2%
3,4% 4,5% -30%
-20%
-10% Altena
12,6% 12,4%
7,8%
0%
10%
Brabant
Nederland
20%
30%
Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena
24
Specialisatie en groei gecombineerd De industrie is de sector die bovengemiddeld sterk vertegenwoordigd is in Altena en bovendien een meer dan gemiddelde banengroei (> 7,7%) heeft gekend. De sectoren bouwnijverheid, agrarische sector en visserij, handel, vervoer en opslag leveren een belangrijke bijdrage aan de werkgelegenheid en hebben groei in de werkgelegenheid laten zien. Deze groei ligt ongeveer op het gemiddelde voor Altena.
Sectoren die ondervertegenwoordigd zijn, maar een bovengemiddelde banengroei laten zien, zijn overige niet-commerciële diensten, zorg en ICT. Het onderwijs en de zakelijke diensten zijn nog ondervertegenwoordigd in de productiestructuur en kennen een gemiddelde banengroei. De horeca en financiële instellingen zijn ondervertegenwoordigd in Altena en hebben bovendien te maken gehad met een krimp in werkgelegenheid.
Figuur 30 Specialisatiegraad werkgelegenheid 2019 en ontwikkeling banen 2015-2019 en omvang sector 2019
Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena
25
Starters en opheffingen In Altena starten elk kwartaal tussen de 25 en 35 nieuwe bedrijven per 10.000 inwoners. Het aantal startende bedrijven ligt daarmee iets onder het gemiddelde in Nederland en Noord-Brabant. Sectoren waarin veel bedrijven starten in Altena zijn de zakelijke diensten, detailhandel, bouw en industrie. In verhouding tot Nederland en Brabant zijn er veel starters in de industrie en de handel in Altena. Per kwartaal stoppen er ook bedrijven. Deels omdat er geen bedrijfsopvolging is, of omdat de ondernemer in loondienst gaat. Slechts een beperkt deel van de
stoppers gaat failliet. In Altena stoppen er elk kwartaal tussen 10 en 25 bedrijven per 10.000 inwoners. Daarmee is het aantal stoppers in Altena ook lager dan in Brabant en Nederland. Geconcludeerd zou kunnen worden dat inwoners van Altena meer overwogen een bedrijf starten dan elders. Sectoren met veel stoppers in Altena zijn zakelijke diensten, logistiek en bouw. In verhouding tot Nederland en Brabant stoppen er in Altena relatief veel bedrijven in de logistiek en bouw. Naar verhouding stoppen er relatief weinig bedrijven in de zakelijke diensten en detailhandel in Altena.
Figuur 31 Starters 1e kwartaal 2018 t/m 1e kwartaal 2021 per 10.ooo inwoners
Figuur 32 Stoppers 1e kwartaal 2018 t/m 1e kwartaal 2021, per 10.00o inwoners
45
35
40
30
35
25
30 25
20
20
15
15
10
10
5
5 0
0 Q4 2018
Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
2019 Nederland
Bron: KvK Regiodata, handelsregister
Q2
Q3 2020
Brabant
Altena
Q4
Q1 2021
Q4
2021
2018
Q1
Q2
Q3
Q4
Q1
2019 Nederland
Q2
Q3 2020
Brabant
Q4
Q1 2021 2021
Altena
Bron: KvK Regiodata, handelsregister
26
Figuur 33 Starters per 10.000 inwoners naar sector, 1e kwartaal 2021
Figuur 34 Stoppers per 10.000 inwoners naar sector, 1e kwartaal 2021
6,9
Zakelijke diensten Bouw
4,3
Detailhandel
4,1
Industrie
1,7 1,5
Logistiek
4,9 5
Gezondheid
1,6 1,8 2
1,8 2,3 2,4
Overig
1,2 1 1,1
1,6 1,5 1,7
Horeca
1,1 1 1,1
1,2
Land en Tuinbouw
1,1 0,7 0,8
3,5
4,1
0,7
Cultuur, sport en recreatie
0,7
Persoonlijke dienstverlening
0,4
1,4 1,3
Financiële instellingen
0,2 0,4 0,4
1,3 1,5
Cultuur, sport en recreatie
Financiële instellingen
0,2 0,3 0,3
Land en tuinbouw
Energie, water en milieu
0 0,1 0,1
Energie, water en milieu
0 Altena Bron: KvK Regiodata, handelsregister
0,7 0,9 0,7
Industrie
1,1 1,3 1,4
2
4
Noord-Brabant
6 Nederland
8
10
12
3,6 3,5
0,9 1,1 1,3
ICT en media
1,9 2,4
6,1
2,1 1,9 2
Bouw
2,5
ICT en media
Persoonlijke dienstverlening
2,3
1,6 1,7 1,7
Overig
Horeca
0,7 0,8
Detailhandel
7,9 7,4
5,6
2,9
Groothandel
1,4 1,3
Logistiek
5,2
Zakelijke diensten
10
2,7 2,7
Gezondheid
Groothandel
9,2
0,2 0
1 1
0,9 1
0,5 0,5
0 0,1 0,1
0 Altena
1
2
Noord-Brabant
3
4
5
6
7
Nederland
Bron: KvK Regiodata, handelsregister
27
Topsectoren Sinds 2012 kent het Rijk het topsectoren beleid. Topsectoren bestaan uit een samenstelling van branches uit verschillende standaardsectoren. Deze topsectoren leveren een bovengemiddelde bijdrage aan de economie en kenmerken zich door een hoge exportwaarde en een hoge kennisintensiteit. De grootste topsectoren in termen van banen in Altena zijn de Agrofood (2.055 banen), Logistiek (1.280 banen), HTSM (1.095 banen) en de creatieve industrie (465 banen). De logistiek wijkt overigens qua samenstelling in Altena af van veel andere gemeenten met veel logistiek in Brabant met een groot aandeel binnenvaart en aanverwante branches.
Figuur 35 Omvang topsectoren in banen in Altena, 2015 -2019
Figuur 36 Ontwikkeling banen topsectoren Altena 2015-2019 2170 1960
Agrofood 1355 1325
Logistiek
16,0%
390 345
HTSM
Chemie
380 350
Chemie
10,8% 9,3% 7,7%
Logistiek
60 50
2,3%
0% 0
500
13,0%
Agrofood
Tuinbouw en uitgangsmaterialen
Life Sciences
18,5%
Tuinbouw en uitgangsmateria…
500 420
Creatieve Industrie
Creatieve Industrie Life Sciences
1120 1025
HTSM
De topsector creatieve industrie is het hardst gegroeid met 18,5%, gevolgd door life sciences & health (16%) en tuinbouw en uitgangsmaterialen (13%). De logistiek kent de laagste groei van het aantal banen (2,3%). Voor de vier grootste topsectoren is het aandeel van de topsector in de werkgelegenheid binnen Brabant vergeleken. Hieruit blijkt dat Altena op deze sectoren over het algemeen een gemiddeld tot boven gemiddeld aandeel heeft. Echter nergens behoort Altena tot de top van Brabant als het gaat om het aandeel van deze topsectoren. De economie van Altena heeft daarmee een vrij brede, gevarieerde basis en is veelzijdig.
1000
1500
2000
2500
2019 2015 Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena, definitie CBS
5%
10%
15%
20%
2015-2019 Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena, definitie CBS
28
Figuur 37 Aandeel topsector in banen agrifood per gemeente in Brabant, 2019
Figuur 38 Aandeel topsector banen in Hightech Maintenance (HTMS) per gemeente in Brabant, 2019
Figuur 39 Aandeel logistiek in banen per gemeente in Brabant, 2019
Figuur 40 Aandeel topsector Creatieve industrie per gemeente in Brabant, 2019
Bron: Vestigingenregister Noord-Brabant, BOM, bewerking Fanion onderzoek & advies
29
Industrie De belangrijkste industrietakken in aantal banen in Altena zijn de voedings- en genotmiddelenindustrie (18%) en de chemische- en kunststoffenindustrie (17%). In het geval van Altena gaat het daarbij vooral om de kunststofindustrie. Andere belangrijke industrietakken zijn de basismetaal en metaalproducten, elektrotechnische- en machine-industrie en transportmiddelenindustrie die
Figuur 41 Samenstelling werkgelegenheid in de industrie Overige industrie 20%
uiteraard ook in belangrijke mate terug te vinden zijn in het maritieme cluster. In vrijwel alle industrietakken was tussen 2015-2019 sprake van groei van het aantal banen. Uitzondering vormt de papier- en grafische industrie en de transportmiddelenindustrie.
Figuur 42 Ontwikkeling banen industrietakken 2015 -2019
Voedings- en genotmiddelen 18%
Textiel-, kledingen lederindustrie 1%
Textiel-, kleding- en lederindustrie
58,8%
Hout- en bouwmaterialen
Transportmiddele nindustrie 9%
Hout- en bouwmaterialen 9%
32,3%
Elektrotechnische- en machineindustrie
27,5%
Basismetaal en metaalproducten
Elektrotechnische - en machineindustrie 10%
Papier- en grafische industrie 4% Basismetaal en metaalproducten 12%
Raffinaderijen, chemie en kunststoffen 17%
Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena
15,6%
Raffinaderijen, chemie en kunststoffen
7,7%
Voedings- en genotmiddelen
7,2%
Overige industrie
2,5%
Papier- en grafische industrie
-5,1%
Transportmiddelenindustrie
-5,8%
-20%-10% 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena
30
Handel De sector handel valt uiteen in de groothandel, detailhandel en handel en reparatie in auto’s. De groothandel is de grootste branche binnen de handel waar het gaat om het aantal banen, gevolgd door de detailhandel en de handel in
auto’s. De werkgelegenheid in de groothandel en de handel in auto’s is stevig gegroeid tussen 2015 en 2019. In de detailhandel was sprake van krimp van het aantal banen met 6,5%.
Figuur 43 Samenstelling werkgelegenheid in de handel
Figuur 44 Ontwikkeling werkgelegenheid in de handel 2015 -2019
Groothandel en handelsbemiddeling (niet in auto's e.d.) 48%
Detailhandel (niet in auto's e.d.) 40%
Groothandel en handelsbemiddeling (niet in auto's e.d.)
Handel in en reparatie van auto’s, motorfietsen, aanhangers
Handel in en reparatie van auto’s, motorfietsen, aanhangers 12%
Detailhandel (niet in auto's e.d.)
23,6%
12,3%
-6,5%
-10% -5% 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena
Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena
31
Logistiek De sector logistiek valt uiteen in vervoer over land, vervoer over water, opslag en dienstverlening voor vervoer en post en koeriers. Vervoer over land is goed voor bijna 60% van de banen. Opvallend is echter ook het grote aandeel vervoer over water. Altena kent namelijk ook veel binnenvaartschippers.
Opslag en dienstverlening voor vervoer en post en koeriers zijn relatief kleine sectoren. De werkgelegenheid in de logistiek is vooral toegenomen in de opslag en dienstverlening voor vervoer. Die branche verdubbelde bijna in omvang tussen 2015 -2019. Ook vervoer over water en vervoer over land lieten een groei van het aantal banen zien.
Figuur 45 Samenstelling werkgelegenheid in de logistiek
Figuur 46 Ontwikkeling werkgelegenheid in de logistiekl 2015 -2019
Opslag en dienstverlening voor vervoer 10%
Post en koeriers 2%
Vervoer over water 30%
Opslag en dienstverlening voor vervoer
Vervoer over land 58%
95,2%
Vervoer over water
9,6%
Vervoer over land
8,6%
Post en koeriers
-78,2%
-140%-100% -60% -20% 20% 60% 100% Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena
Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena
32
ICT, Financiële diensten en zakelijke diensten Binnen de commerciële diensten zijn de adviesdiensten de grootste werkgever met de helft van het aantal banen. Gevolgd door de sector facilitaire diensten zoals schoonmaak, beveiliging en arbeidsbemiddeling die goed is voor 27% van de werkgelegenheid. De ICT komt op de derde plaats met 11% van de banen binnen de commerciële diensten. Qua werkgelegenheidsgroei steken de overige diensten er met 37% bovenuit, maar dit is slechts een kleine branche. Eveneens sterk gegroeid zijn de adviesdiensten (12,3%) en de ICT (8,4%). De banengroei in
de facilitaire dienstverlening is met 2,6% slechts bescheiden. Sterk gekrompen zijn de branches verhuur en handel in onroerend goed (-17,3%) en financiële diensten (-30,1%). In de financiële dienstverlening (banken/verzekeringen) heeft door de opkomst van digitalisering en automatisering een grote consolidatieslag plaatsgevonden. Veel kleine filialen zijn gesloten en opgegaan in grotere vestigingen die zich veelal concentreren in de grotere steden.
Figuur 47 Samenstelling werkgelegenheid in de commerciële diensten
Figuur 48 Ontwikkeling werkgelegenheid in de commerciële diensten 2015-2019
Overige diensten 2%
Financiële diensten (banken, verzekeringen, pensioenen, overig) 6%
Verhuur en handel in onroerend goed 4% Facilitaire diensten (schoonmaak, beveiliging, bemiddeling) 27%
Adviesdiensten 50%
Overige diensten
37,1%
Adviesdiensten
12,3%
ICT
8,4%
Facilitaire diensten (schoonmaak, beveiliging, bemiddeling)
Verhuur en handel in onroerend goed
ICT 11%
2,6%
-17,3%
Financiële diensten (banken, verzekeringen, -30,1% pensioenen, overig)
-40%-30%-20%-10% 0% 10% 20% 30% 40% 50% Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena
Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena
33
Toerisme en recreatie Ook de sector Toerisme en recreatie is samengesteld uit branches uit diverse sectoren. De definitie en afbakening die wordt gehanteerd is afkomstig van het Interprovinciaal Overleg. In Altena bestaat de werkgelegenheid in de sector voor 29% uit horeca, 27% uit vervoer gelieerd aan vrije tijd (bijv. touringcars). De sector Toerisme en recreatie is gegroeid in de periode 2015 - 2019. Het aantal bedrijven in de sector nam in Altena toe met 22,4% tussen 2015 en 2019 . Deze groei is ongeveer gelijk aan landelijk (22,3%) en Noord-Brabant (21,6%). De
werkgelegenheid nam in dezelfde periode toe met 10% . Ook dit is nagenoeg gelijk aan de landelijke cijfers. De sterkste groei was er binnen de branches sport (41,5%) en vervoer (38,4%). Ook cultuur, recreatie en amusement en logiesverstrekking lieten een mooie groei zien. Het aantal banen nam af in de horeca en de detailhandel/groothandel die gelieerd is aan de sector Toerisme & recreatie.
Figuur 49 Productiestructuur toerisme en recreatie, 2019
Figuur 50 Ontwikkeling banen toerisme en recreatie, 2015 -2019
Sport 13%
Overig 6%
Detailhandel/ groothandel 7%
Cultuur, recreatie en amusement 10%
Totaal Logiesverstrekking 8%
10,0%
Sport
41,5%
Vervoer
Horeca 29%
38,4%
Cultuur, recreatie en amusement
16,8%
Logiesverstrekking
10,5%
Overig Vervoer 27%
Detailhandel/groothandel
2,6% -3,5%
Horeca-13,4% -20%-10% 0% 10% 20% 30% 40% 50% Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena
Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena
34
Figuur 51 Ontwikkeling vestigingen toerisme en recreatie, 2015-2019
Figuur 52 Ontwikkeling banen toerisme en recreatie, 2015 - 2019
125
116
122,3 121,6
120
122,4
114
113,9
112 110,0
115
110
110
110,2
108 106
105
104 100
102
95
100 2015
2016
2017
2018
Nederland
Brabant
Altena
Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena
2019
2015
2016
2017
2018
Nederland
Brabant
Altena
2019
Bron: Vestigingenregister West-Brabant, 2019, bewerking gemeente Altena
35
Lokale speerpuntsectoren Het Maritiem Cluster Werkendam (HTSM) en Circulaire voedselsystemen (Agrofood) zijn belangrijke speerpuntsectoren in het economisch beleid van Altena.
Maritiem Cluster Werkendam Altena en vooral Werkendam heeft een lange geschiedenis waar het gaat om de binnenvaart. Niet alleen zijn er In Altena zo’n 170 bedrijven actief in de binnenvaart met bijna directe 520 banen. Er is ook een groot cluster van bedrijven ontstaan dat actief is in de op- en afbouw en het onderhoud van binnenvaartschepen en short sea schepen en waterbouw dat zich in de havens van Werkendam concentreert. Het Maritiem Cluster Werkendam bestaat uit 50 bedrijven die actief zijn in afbouw van binnenvaartschepen, maintenance, toeleverancier, maritieme diensten en waterbouw. Deze bedrijven vormen een sterk cluster dat fungeert als een ‘one stop shop’ voor de binnenvaart. Dit gaat van afbouw van
binnenvaartschepen, stuurinrichtingen, motoren, roeren, installaties, stuurinrichtingen, scheepsinterieurs, safety benodigdheden, et cetera. 42 bedrijven hebben zich verenigd in de Werkendam Maritime Industries. Dit cluster bestaat uit 7 scheepswerven, 2 constructiebedrijven, 3 waterbouwbedrijven, 17 maritieme toeleveranciers en 13 maritieme dienstverleners. Becijferd is dat het maritiem cluster in Werkendam goed is voor 2.000 directe arbeidsplaatsen en een toegevoegde waarde van € 150 miljoen euro. In 2020 werd 47% van alle nieuwe binnenvaartschepen binnen Nederland afgebouwd in Werkendam e.o. en waren WMI leden betrokken bij 96% van alle nieuwbouwschepen Nederland.
Figuur 53 Aandelen productie nieuwe binnenvaartschepen
Bron: WMI
36
Binnen het Maritiem cluster wordt door middel van innovatie en ontwikkeling hard gewerkt aan de uitdagingen van morgen. Uitdagingen binnenvaart • •
•
Uitdagingen Maritiem cluster Werkendam • • • • •
Strengere regelgeving: minder uitstoot CO2 en NOx, minder geluid Klimaatverandering: o Preventief: minder uitstoot CO2 en NOx o Adaptief: geringere diepgang. Human capital: bemanning schepen (varend personeel), maar ook technici voor het maritiem cluster (afbouw en onderhoud schepen)
Innoveren: nieuwe ontwerpen, nieuwe materialen, nieuwe systemen; Digitalisering en Robotisering; Energietransitie; Human capital: voldoende technisch geschoold personeel. Uitbreidings- en kaderuimte
Ontwikkelingen/Innovaties die reeds plaatsvinden in Werkendam (https://www.werkendammaritimeindustries.nl/innovaties_ Product innovatie/Energietransitie Digitalisering en Robotisering • •
Energiezuinige roeren Energiezuinige schroeven Elektrisch varen/ elektrificering: Sendoliner: elektrisch varen Autonome energie container Drijvende zonnepanelen Zonnepanelen voor voorop plezierjachten
•
•
•
Motormanagement systemen Alternatieve brandstoffen: LNG, Waterstof (H2), Methanol, Biofuel, Dual Fuel; Gebruik biocomposiet (samenwerking met Aviolanda Woensdrecht) Duurzame walstroom
• • •
Lasrobot Breda robotica 3D printen
Human capital • • • • • • • •
Werksafari’s Gastlessen Schoolboat challenge (Botenbouwwedstrijd) Havendag Werkendam Techniekparcours Kennisevents Techniekpromotie rond doop schip Deelname Altena Talent
Bron: WMI
Circulaire voedselsystemen Het tweede programma dat wordt ontwikkeld is dat van Circulaire voedselsystemen. Altena heeft tot doel om in 2046 circulair te zijn. Een circulaire economie is een economie waarin grondstoffen, energie, onderdelen en producten hun waarde zo min mogelijk verliezen, waarin eindige grondstoffen en energie niet worden uitgeput en reststoffen en energie volledige opnieuw worden ingezet.
Met de sterke vertegenwoordiging van de agrarische en de foodsector liggen er voor voedselsystemen mooie kansen om deze in Altena circulair te maken. In dat kader moet worden nagedacht over nieuwe verdienmodellen die bijdragen aan een duurzame economische groei. In dit kader zijn er in Altena in totaal zijn 625 bedrijven met 3.100 banen die in dit kader kunnen worden geïdentificeerd. Het programma circulaire voedselsystemen is momenteel in ontwikkeling.
37
Kader: wat is een circulaire economie? Een circulaire economie is een economisch (en industrieel) systeem van gesloten kringlopen waarin grondstoffen, energie, onderdelen en producten hun waarde zo min mogelijk verliezen, waarin eindige grondstoffen en energie niet worden uitgeput en reststoffen en energie volledige opnieuw worden ingezet.
38
De gemeente Altena is een echte agrarische gemeente. Van de 20.065 ha grond (excl. water) wordt in 2015 78,7% gebruikt als landbouwgrond. Dit aandeel is fors hoger dan landelijk en in Noord-Brabant. Daarnaast is 7,4% bos en open
natuurlijk terrein (lager dan landelijk). Voor wonen, bedrijven, verkeer en overige (semi) bebouwing wordt samen 12% van de grond gebruikt. Dit is aanmerkelijk minder dan in Nederland (15,7%) en Noord-Brabant (17,6%).
Tabel 3 Grondgebruik (excl. Water), 2015 Nederland Totaal land (in ha)
Noord-Brabant
3.367.098
Altena
490.547
20.065
Agrarisch terrein
66,4%
62,1%
78,7%
Bos en open natuurlijk terrein
14,8%
17,4%
7,4%
Recreatieterrein
3,1%
2,9%
1,7%
Wonen
7,0%
8,1%
4,7%
Bedrijventerrein
2,6%
3,2%
1,6%
Overig bebouwd
1,2%
1,3%
0,5%
Semi-bebouwd terrein
1,5%
1,4%
2,1%
Verkeersterrein
3,4%
3,6%
3,1%
Totaal Bron: CBS, Statline
100%
100%
100%
Agrarisch grondgebruik De landbouwtellingen van het CBS geven inzicht in het agrarisch grondgebruik en het aantal agrarische bedrijven. Van de landbouwgrond wordt in 2020 45% gebruikt als grasland en 42,4% voor akkerbouw. Met name dit aandeel akkerbouw is hoog in vergelijking met Nederland en Noord-Brabant. Het aandeel tuinbouw op open grond en onder glas is daarentegen relatief laag in Altena. Het areaal agrarische gronden is tussen 2010 en 2020 gestaag gedaald in Altena. Met name het aandeel van de gronden dat voor akkerbouw wordt ingezet is
gedaald in die periode. Het aandeel van de graslanden en groenvoedergewassen is juist wat gestegen. Het aantal agrarische akkerbouwbedrijven is eveneens gedaald tussen 2010 en 2020. Ook het aantal bedrijven met graasdieren en grasland is afgenomen. Het aantal bedrijven in tuinbouw, tuinbouw onder glas en met hokdieren is beperkt in omvang, maar wel redelijk stabiel over de periode 2010-2020.
39
Tabel 4 Agrarisch grondgebruik naar type gewassen, in 2020 Nederland
Noord-Brabant
Altena
Totaal (in ha)
1.805.381
237.027
11.836
Akkerbouw
29,2%
31,0%
42,4%
Tuinbouw open grond
5,2%
7,7%
2,7%
Tuinbouw onder glas
0,1%
0,1%
0,03%
Grasland
54,2%
41,1%
44,9%
Groenvoedergewassen Totaal Bron: CBS landbouwtellingen, Statline
11,5%
20,2%
10,0%
100,00%
100,00%
100,00%
Figuur 54 Ontwikkeling agrarisch naar gewas 2010-2020 (in are)
Figuur 55 Aantal agrarische bedrijven naar activiteit (2010-2020)
1.600.000
350
1.400.000
300
Akkerbouw
250
Tuinbouw open grond
200
Tuinbouw onder glas
150
Grasland
100
Groenvoederge wassen
1.200.000 1.000.000 800.000 600.000 400.000 200.000
Graasdieren
50
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Akkerbouw
Tuinbouw open grond
Grasland
Groenvoedergewassen
Bron: CBS Landbouwtellingen, 2021
Tuinbouw onder glas
Hokdieren
0 2010
2011
2012
2013
2014 2015 2016
2017
2018
Bron: CBS Landbouwtellingen, 2021
40
Bedrijventerreinen De gemeente Altena kent per 1-1-2021 26 bedrijventerreinen en bedrijfslocaties met een totaal oppervlak van 320,8 hectare bruto en 241,9 hectare netto. Hiervan is 238,2 hectare uitgegeven aan bedrijven en is 3,7 hectare uitgeefbaar.
De uitgeefbare kavels bevinden zich per 1-1-2021 nog op de bedrijventerreinen: Bruine Kilhaven V (0,4 ha), RBT Kop van Brabant (1,4 ha) en De Rietdijk (1,9 ha, privaat aanbod). Maar alle kavels zijn al onder optie. Er is daarom vrijwel geen direct uitgeefbaar aanbod meer.
De bedrijventerreinen Bruine kil/Bruine kilhaven, De Rietdijk, Beatrixhaven/Biesboschhaven en Bagijnhof/De Weerakkers/Veensesteeg/Veenstesteeg Noord zijn de grootste aaneengesloten bedrijventerreinen.
In ontwikkeling is SRBT Giessen. Dit plan is ca 12-13 ha bruto groot, waarvan 10 ha netto uitgeefbaar. Dit is nog een zacht plan, omdat de bestemmingsplanprocedure nog doorlopen moet worden.
Figuur 56 Overzicht bedrijventerreinen gemeente Altena
Bron: IBIS Noord-Brabant, QGIS ®
41
Tabel 5 Overzicht bedrijventerreinen gemeente Altena per 1-1-2021 Oppervlak in ha Kern
Naam terrein
Almkerk
Locatie Büchner
Andel Dussen Genderen
Oppervlak in ha
Bruto Netto Uitgegeven Uitgeefbaar
Kern
Naam terrein
Veen
Bagijnhof
Bruto Netto Uitgegeven Uitgeefbaar
5,2
3,8
3,8
0,0
Locatie De Heus
4,1
4,1
4,1
0,0
De Weerakkers
5,2
Loswal/De Sluis
10,9
9,4
9,4
0,0
Veensesteeg/Veenstesteeg-Noord
32,8
Locatie Mouthaan
2,3
2,3
2,3
0,0
Beatrixhaven
24,9
Locatie Oerlemans
3,0
2,8
2,8
0,0
Biesboschhaven
Locatie Van Wijk
1,0
0,7
0,7
0,0
De Rietdijk
69,0
48,4
46,5
Locatie Hak
10,0
10,0
10,0
Hank
Jachtsloot
1,4
1,2
1,2
0,0
Meeuwen
De Witte Molen
2,9
2,9
2,9
0,0
2,2
2,0
2,0
0,0
Bedrijventerrein Nieuwendijk
5,0
4,0
4,0
0,0
De Hoogjens
10,0
8,2
8,2
0,0
t Zand
4,9
4,5
4,5
0,0
Giessen
Nieuwendijk Ippelseweg Sleeuwijk
In ontwikkeling
7,9
0,0
3,6
3,6
0,0
25,4
25,4
0,0
10,8
10,8
0,0
11,0
8,0
8,0
0,0
Bruine Kil/Bruine Kilhaven
58,8
45,4
45,0
0,4
1,9
RBT Kop van Brabant
20,8
14,7
13,3
1,4
0,0
Steurgat/Bandijk
16,0
13,0
13,0
0,0
4,7
3,7
3,7
0,0
Perzikstraat/Wijksestraat
1,0
0,7
0,7
0,0
Van Der Pol
2,2
2,1
2,1
0,0
Woudrichem
Buitendijks Bedrijventerrein
2,4
2,4
2,4
0,0
Altena
Totaal
320,8 241,9
238,2
3,7
Werkendam
Wijk en Aalburg Cok Midland
9,1
7,9
Naam terrein
Oppervlak in ha Bruto Netto Uitgegeven Uitgeefbaar Giessen SRBT Giessen 12,9 10,0 0,0 10,0 Bron: IBIS provincie Noord-Brabant 2021/gemeente Altena
42
Uitgifte van bedrijventerrein Tussen 1997 en 2020 is er in totaal 82,6 hectare bedrijventerrein uitgegeven. Dat komt neer op gemiddeld 3,4 ha per jaar. Met name eind jaren ’90 lag het uitgiftetempo hoog. Medio jaren 2000 was er sprake van een lage uitgifte. Deels door gebrek aan uitgeefbare kavels (2003 – 2009) en deels door de kredietcrisis (2009 – 2015). Tussen 2016 en 2020 zit er weer een stijgende lijn in de uitgifte, mede door aanbod op Bruine Kilhaven V, RBT Kop van Brabant en Veensesteeg Noord en de hoogconjunctuur in de economie. Figuur 56 Uitgifte van bedrijventerreinen in de gemeente Altena, 1997 - 2020 14,0
Figuur 57 Areaal bedrijventerrein gemeente Altena, totaal en uitgeefbaar, 1997-2021, in hectare 300
12,7
250
16,0%
9,5
10,0
5,9
12,0%
5,7
150 4,1
4,0 1,8
2,3
2,7
2,6 1,3
3,0 3,1 1,8
1,0
1,6
3,0
2,8
2,2 1,3
14,0%
200
7,6
8,0
2,0
20,0% 18,0%
12,0
6,0
Duidelijk te zien is dat op dit moment het aanbod van bedrijventerreinen heel krap is vanwege de snelle uitgifte de afgelopen jaren en het schrappen van fase 2 van het RBT Kop van Brabant. De verhouding tussen het uitgeefbare areaal en het totale areaal bedrijventerreinen is nog maar 2%. Met de ontwikkeling van SRBT Giessen kan dit weer wat verbeteren.
3,6
10,0% 8,0%
100
6,0%
1,8 1,5 0,0
4,0%
50
2,0%
Voortschrijdend 5 jaars gemiddelde
Uitgegeven bedrijventerrein
Langjarig gemiddelde
Verhouding uitgeefbaar/areaal
Bron: IBIS 1997-2021 provincie Noord-Brabant/Gemeente Altena
2021
2019
2017
2015
2013
2011
2009
2007
2005
2003
2001
0,0%
1999
Uitgifte
0
1997
1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020
0,0
Nog uitgeefbaar
Bron: IBIS 1997-2021 provincie Noord-Brabant/Gemeente Altena
43
Banen op bedrijventerreinen Van de 20.560 banen in Altena zijn er 6.620 op bedrijventerreinen. Dit komt neer op 32% van de werkgelegenheid. Dit is ongeveer conform het landelijke en Noord-Brabants gemiddelde.
Bagijnhof/Weerakkeers/Veensesteeg/Veensesteeg Noord (520 banen, 7,9%). De werkgelegenheid op de bedrijventerreinen is harder gegroeid dan de totale economie. Nam het aantal banen van heel Altena tussen 2015 en 2019 toe met 7,7%. Op de bedrijventerreinen nam het aantal banen toe met 12,1%. De werkgelegenheid nam het hardste toe op de terreinen in Nieuwendijk/Hank/Dussen (+33,2%), De Rietdijk (+17,4%), de bedrijventerreinen in Veen (+15,5%) en Bruine kil/Bruine kilhaven (+13,5%).
De bedrijventerreinen met de meeste werkgelegenheid zijn: Bruine kil/Bruine kilhaven (1.750 banen, 26,4%) en Bieschboschhaven/Beatrixhaven (920 banen, 14%) in Werkendam, De Rietdijk in Giessen (1.350 banen, 20,4%) en de aaneengesloten terreinen in Veen: Alleen op de bedrijventerreinen in Sleeuwijk was sprake van een daling van het aantal banen (-20,3%). Tabel 6 Werkgelegenheid op bedrijventerreinen
Bedrijventerreinen
2015
Aandeel In totaal 2019 bedrijventerreinen 2015-2019
Bruine Kil/Bruine kilhaven I t/m V
1.540
1.750
26,4%
13,5%
De Rietdijk
1.150
1.350
20,4%
17,4%
Bieschboschhaven/Beatrixhaven
880
920
14,0%
5,6%
Bagijnhof/Weerakkers/VeenseSteeg (Noord)
450
520
7,9%
15,5%
Sleeuwijk: Hoogjens/'t Zand
220
180
2,7%
-20,3%
Nieuwendijk/Hank/Dussen
400
530
8,0%
33,2%
Wijk en Aalburg: Cok Midland/Perzikstraat/Wijkstraat/Van der Pol
470
470
7,1%
-0,8%
Overig
790
900
13,6%
13,4%
5.900
6.620
100,0%
12,1%
Totaal Bron: Vestigingenregister West-Brabant, bewerking gemeente Altena
44
Detailhandel Actuele gegevens over het verkoopvloeroppervlak van de detailhandel zijn niet via openbare bronnen verkrijgbaar. Het koopstromenonderzoek van de provincie uit 2018 gebruikte nog gegevens uit 2014. Op basis van de oppervlaktes uit de BAG is nu een inschatting gemaakt. Daarnaast is gebruik gemaakt van het Vestigingenregister voor het aantal vestigingen en het aantal banen. Deze cijfers zijn exclusief markthandel en internetwinkels. In de gemeente Altena is het totale winkelvloeroppervlak ruim 67.000 m² groot. Dit is verspreid over 235 winkels met in totaal bijna 1600 banen. De grootste Tabel 7 Overzicht detailhandel per kern in Altena, 2019 Winkels Banen
WVO (schatting o.b.v. BAG)
detailhandelsconcentraties zijn te vinden in Werkendam (14.420 wvo), Sleeuwijk (9.400 wvo), Wijk en Aalburg (7.460 wvo), Veen (7.240 wvo) en Almkerk (5.100 wvo). In een aantal kleine kernen is nauwelijks aanbod, behoudens enkele gespecialiseerde winkels in non-food. Diverse kernen hebben een supermarkt. Daarnaast zijn er relatief veel foodwinkels in Sleeuwijk, Werkendam, Almkerk en Wijk en Aalburg. Aanbod van non-foodwinkels is er vooral in Werkendam, Sleeuwijk, Wijk en Aalburg en Veen en relatief veel in Dussen waar een grote modezaak gevestigd is.
Winkels
Werkendam
61
403
14.420
Giessen
4
12
WVO (schatting o.b.v. BAG) 2.440
Sleeuwijk
21
165
9.400
Nieuwendijk
12
54
2.340
Wijk en Aalburg
37
179
7.460
Rijswijk (NB)
5
80
1.640
Veen
11
97
7.240
Genderen
5
25
1.620
Almkerk
13
128
5.100
Eethen
3
3
1.010
Woudrichem