Bijlage 5 Omgevingseffectrapport gemeente Altena [definitief ontwerp-OER] incl. bijlage bij RV vaststelling omgevingsvisie Altena 2040

Blad 17 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

economisch hart van het land beschermden tegen invasie door het tijdelijk laten overstromen en daarmee onbegaanbaar maken van het land. Het is een toonbeeld van de waterkundige kennis en is bovendien nergens anders in de wereld op deze schaal en in zo goed bewaarde staat. Op onderstaand figuur is het gebied in het noorden van de gemeente weergeven dat is aangewezen als UNESCO Werelderfgoed. Een plaats op de Werelderfgoedlijst geeft ‘internationale allure’. De status biedt economische kansen, voornamelijk door het aantrekken van (internationale) toeristen. Naast kansen biedt de status ook verplichtingen. De UNESCO legt zelf geen regels op, maar plaatsing op de werelderfgoedlijst betekent wel dat de unieke waarde van het gebied beschermd moet worden. Deze bescherming is vertaald in provinciale verordeningen en gemeentelijke bestemmingsplannen. Daarmee zijn ontwikkelingen binnen het Werelderfgoed alleen mogelijk als de unieke waarde niet wordt aangetast.

Figuur 4.5 Het gebied dat is aangewezen als UNESCO-werelderfgoed

Het noorden van de gemeente is aangewezen als UNESCO Werelderfgoed en de rest van de gemeente is aangewezen als bufferzone. De bufferzone is het gebied dat het werelderfgoed omringt of erbij aansluit. De bufferzone heeft zelf geen Uitzonderlijke Universele Waarde maar kan wel invloed hebben op het werelderfgoed. De bufferzone wordt gedefinieerd als een gebied dat bestaat uit de onmiddellijke omgeving van het werelderfgoed, belangrijke zichten op de site en andere gebieden of waarden die van belang zijn voor de ondersteuning van de site en diens bescherming Ten aanzien van de bufferzone legt UNESCO geen regels op, maar laat het vrij aan overheden om hieraan invulling te geven. Zo kan de gemeente ervoor kiezen om aanvullende regels en beperkingen in de bufferzone op te stellen.

Blad 18 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

Figuur 4.6 De bufferzone ten opzichte van de NHW (het betreft een verouderde kaart, inmiddels is de status ‘aangewezen’)

Referentiesituatie De referentiesituatie is vergelijkbaar met de huidige situatie, waarin de NHW is aangewezen als UNESCO Werelderfgoed.

4.2.1

Behouden en beschermen Toelichting alternatief In dit alternatief staat het behoud en de bescherming van de NHW als UNESCO Werelderfgoed centraal. Dit betekent dat alleen ontwikkelingen worden toestaan in de NHW en bufferzone als deze ontwikkelingen geen negatieve invloed heeft op (de kwaliteiten van) het Werelderfgoed. Beoordeling Het stellen van de voorwaarde dat de NHW niet negatief beïnvloed mag worden heeft effect op alle nieuwe ontwikkelingen. Het centraal stellen van de NHW-kwaliteiten zorgt ervoor dat de toekomstige omgevingskwaliteit hoger zal zijn, dan wanneer een minder strikt beschermingsregime wordt toegepast. Behoud van het geheel van samenhangende omgevingskwaliteiten is zonder strikte bescherming van het werelderfgoed minder waarschijnlijk. Het alternatief om de NHW te behouden en beschermen scoort daarom zeer positief op het domein omgevingskwaliteit. Deze keuze betekent dat in zowel de NHW als de bufferzone geen ontwikkelingen mogelijk gemaakt worden met een mogelijk negatieve impact op de NHW. Aangezien de gehele gemeente is aangewezen als bufferzone of NHW, is een groot aantal ontwikkelingen niet mogelijk in de gemeente. Denk bijvoorbeeld aan de realisatie van zonneparken en nieuwbouw van woningen, omdat deze niet goed te verenigen zijn met de kwaliteiten van het werelderfgoed.

Dergelijke ontwikkelingen kunnen het systeem van kanalen, dijken, gemalen en polders dat als werelderfgoed is aangewezen vertroebelen. Hierdoor kunnen beperkingen ondervonden worden met betrekking tot de energietransitie en de woningbouwopgave. Dit leidt tot negatieve tot zeer negatieve effecten op de domeinen duurzaamheid en leefbaarheid. Er wordt geen effect verwacht op het domein gezondheid en veiligheid.

Blad 19 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

4.2.2

Benutten en beleefbaar maken Toelichting alternatief Dit alternatief is erop gericht om de status van de NHW als UNESCO werelderfgoed te benutten en beleefbaar te maken. Dit betekent dat binnen de NHW bescherming centraal staat en geen ruimtelijke ontwikkelingen mogelijk die een potentieel negatief effect hebben op de NHW. In de bufferzone worden daarentegen wel ontwikkelingen mogelijk gemaakt, met als uitgangspunt dat deze bijdragen aan de recreatieve benutting van het gebied. Beoordeling Nieuwe bebouwing in de bufferzone (bijvoorbeeld een nieuwe horecagelegenheid) kan bijdragen aan de recreatieve benutting van het gebied maar kan het zicht op de NHW beperken. Dit is met name het geval als de bebouwing direct buiten de NHW wordt gerealiseerd. Denk bijvoorbeeld aan Werkendam en Sleeuwijk. De NHW zelf blijft met dit alternatief behouden, maar de functie van de bufferzone als beschermingsgebied van de NHW gaat verloren. Dit leidt tot slechts een licht positieve beoordeling op het domein omgevingskwaliteit. Deze keuze biedt positieve economische effecten voor de toeristische en recreatieve sector. Er worden immers alleen ontwikkelingen toegestaan in de bufferzone die bijdragen aan deze sectoren. Deze economische kansen zijn positief voor het domein leefbaarheid.

Wanneer ontwikkelingen in de bufferzone alleen mogelijk worden gemaakt als dit bijdraagt aan de beleving van de NHW, zijn weinig ontwikkelingen in de gemeente mogelijk. Dit biedt risico’s voor de woningbouwopgave en economische potentie van de gemeente. De kansen voor toerisme en recreatie leidt tot een positief effect op de het domein leefbaarheid, maar de belemmeringen voor woningbouw en economie biedt een negatief effect op de leefbaarheid. Per saldo resulteert dit in een negatieve beoordeling. Tot slot biedt het uitgangspunt om negatieve impact te beperken ook belemmeringen voor de opgave voor duurzame energie. De realisatie van zonneparken draagt niet bij aan de beleving van de NHW. Daarmee komt het behalen van duurzaamheidsdoelstellingen in het geding. Dit is negatief tot zeer negatief beoordeeld. Er wordt geen effect verwacht op het domein gezondheid en veiligheid.

Blad 20 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

4.2.3

Optimalisatie Door aandacht te besteden aan de landschappelijke inpassing van ontwikkelingen kunnen negatieve effecten om de omgevingskwaliteit beperkt worden. Desalniettemin zijn de mogelijkheden binnen de NHW zeer beperkt. Er wordt daarom aangeraden om in eerste instantie ruimte te zoeken voor grote ruimtevragende opgaven buiten de NHW, om zo de kwaliteit van het gebied te beschermen. Ontwikkelingen die de beleefbaarheid van de NHW vergroten zonder de kwaliteit van het gebied aan te tasten, kunnen wel binnen het gebied gerealiseerd worden. Indien buiten de NHW geen ruimte gevonden kan worden, kunnen ontwikkelingen binnen het gebied alleen gerealiseerd worden, mits daarbij een ‘Heritage Impact Assessment (HIA)’ wordt uitgevoerd. Daarbij is een ladder toe te passen: 1. In eerste instantie ruimte zoeken buiten de NHW en de bufferzone (hierbij moet de vraag gesteld worden of het noodzakelijk is dat de betreffende ontwikkeling binnen de gemeente Altena plaatsvindt); 2. Dan ruimte zoeken in de bufferzone van de NHW. Hiervoor kan beleid opgesteld worden waarbij direct langs de NHW strengere regels gelden dan bijvoorbeeld in het zuiden van de gemeente; 3. Als laatste optie kunnen ontwikkelingen mogelijk binnen de NHW gerealiseerd worden, maar alleen als een HIA wordt uitgevoerd en negatieve effecten op de NHW zo veel mogelijk beperkt worden.

Blad 21 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

5

De kernen

5.1

Botsproef 3: zoekgebied voor de woningbouwopgave De gemeente Altena staat voor een grote woningbouwopgave. Een deel van de woningbouwopgave wordt ingevuld door middel van inbreiding. Om invulling te geven aan de resterende opgave zijn uitbreidingslocaties nodig. Tegelijkertijd kent de gemeente veel omgevingskwaliteiten, zoals de Nieuwe Hollandse Waterlinie, natuurgebieden en een open landschap. De vraag is waar de ruimte voor deze woningbouwopgave gezocht moet worden. Dit leidt tot de volgende alternatieven: • Woningbouw aan de randen van de bestaande kernen, of; • Het realiseren van een nieuwe kern. Relevante informatie De gemeente Altena heeft op dit moment 21 kernen en een totale woningvoorraad van ruim 22.000 woningen, waarvan zo’n 15.000 koopwoningen en bijna 7.000 huurwoningen. Tot 2030 is woningvraag binnen de gemeente Altena volgens de provinciale prognose 2.185 extra woningen. De gemeente Altena zet op basis van de huidige Woonvisie 2021-2025 in op de bouw van 3.000 extra woningen tot 2030. De ruimte voor deze woningen wordt met name gezocht door middel van inbreiding. Kijkend naar de groei- en verstedelijkingsambities van de regio Breda (waar de gemeente Altena onder valt) is er een extra versnelling in de woningbouwproductie nodig.

Dit is uitgewerkt in de Regionale Investeringsagenda (RIA) en betekent dat er de gemeente Altena ruimte moet vinden voor 2.000 extra woningen tot 2040, aanvullend op de woningbouwopgave van 3.000 woningen tot 2030. De gemeente Altena kent veel beschermde gebieden. Denk bijvoorbeeld aan de Natura 2000gebieden, het Natuurnetwerk Brabant, weidevogelgebieden, de Nieuwe Hollandse waterlinie en verschillende schootsvelden en molenbiotopen.

Blad 22 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

Figuur 5.1 Omgevingskwaliteiten in de gemeente Altena

Referentiesituatie De referentiesituatie is de situatie in 2040, zonder het beleid van de omgevingsvisie. Dit betekent dat er alleen ingezet wordt op de woningbouwopgave volgens de woonvisie (3.000 extra woningen), maar dat niet wordt ingezet op de extra vraag vanuit de RIA (2.000 woningen). Daarmee past het aanbod van woningen niet bij de verwachte vraag in de periode 2030-2040.

5.1.1

Uitbreiding aan de randen van de kernen Toelichting alternatief In dit alternatief wordt de ruimte voor de additionele woningbouwopgave van 2.000 woningen uit de RIA gezocht aan de randen van de kernen. Er wordt voor uitbreiding gekozen omdat inbreidingslocaties reeds gebruikt worden voor de oorspronkelijke woningvraag uit de woonvisie. Beoordeling Het uitbreiden van het woonareaal in de randen van de kernen betekent ook het realiseren van woningen nabij functies die van oudsher bewust buiten de kernen zijn gevestigd. Denk aan bedrijven die hinder kunnen veroorzaken voor bewoners via geur of geluid. Dit kan leiden tot een verslechtering van de milieu en gezondheidssituatie. Het is echter sterk afhankelijk van de locatie en er bestaan mogelijkheden voor mitigatie (denk aan geluidschermen, dove gevels of maatregelen aan de bron). Dit resulteert in een neutrale beoordeling. Een aantal kernen is omringd door beschermde omgevingskwaliteiten, zoals de Nieuwe Hollandse Waterlinie, Natura 2000-gebieden, het Natuurnetwerk Brabant of weidevogelgebieden. Dit is bijvoorbeeld het geval in Woudrichem, Oudendijk, Uppel en Babyloniënbroek. Uitbreiding van

Blad 23 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

deze kernen, waarbij de omgevingskwaliteiten worden aangetast, is niet wenselijk. Daarnaast wordt een groot aantal van de kernen omringd door een open landschap. Door te bouwen aan de randen van de kern worden dit landschap en de zichtlijnen vanuit de kern aangetast. Door aan te sluiten op het bestaand bebouwd gebied wordt dit negatieve effect op het landschap enigszins beperkt. Dit leidt tot een negatieve tot zeer negatieve beoordeling op het domein omgevingskwaliteit. De bouw van nieuwe woningen draagt positief bij aan de leefbaarheid, omdat wordt voldaan aan de woningbouwopgave. Het inwoneraantal per kern groeit, waarmee het draagvlak voor (nieuwe) voorzieningen toeneemt. Dit heeft een positieve impact op de leefbaarheid. Huishoudens worden daarentegen gemiddeld steeds kleiner, waardoor nieuwe woningen in beperkte mate zorgen voor een groei van het aantal inwoners. Dit resulteert in ‘slechts’ een positieve tot zeer positieve beoordeling. Er worden geen effecten verwacht op het domein duurzaamheid omdat woningen, onafhankelijk van de locatie, moeten voldoen aan de eisen voor Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG). Dit leidt tot een neutrale beoordeling.

5.1.2

Realiseren van een nieuwe kern Toelichting alternatief Dit alternatief richt zich op het ontwikkelen van een 22 ste kern in het buitengebied van de gemeente, om in één klap een grote slag te slaan in de vraag naar woningen. Hier worden de 2.000 extra woningen die vanuit het RIA benodigd zijn geclusterd ontwikkeld. Beoordeling De locatiekeuze van de nieuwe kern is belangrijk om negatieve effecten op het domein gezondheid en veiligheid uit te sluiten. Zo is het bijvoorbeeld niet aan te raden om een kern direct naast de A27 te realiseren vanwege de gezondheidseffecten van geluid en luchtverontreinigende stoffen die hier hoger zijn dan in andere gebieden van de gemeente. Wanneer afwegingen met betrekking tot gezondheid worden meegenomen in de locatiekeuze, worden geen effecten ten aanzien van dit domein verwacht. De locatiekeuze is ook ten aanzien van het domein omgevingskwaliteit van belang om negatieve effecten uit te sluiten. Bij de locatiekeuze dient rekening te worden gehouden met de ligging ten opzichte van natuurgebieden, weidevogelgebieden, het open middengebied en cultuurhistorisch waardevolle gebieden (zoals de NHW) om negatieve effecten te voorkomen. Dergelijke omgevingskwaliteiten zijn over de gehele gemeente verspreid. Er is naar verwachting geen locatie

Blad 24 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

voor een nieuwe kern te vinden waar geen enkele omgevingskwaliteit wordt aangetast. Daarnaast heeft de realisatie van een nieuwe kern een groot ruimtebeslag doordat het investeringen vraagt in nieuwe infrastructuur en voorzieningen (in tegenstelling tot de uitbreiding aan de randen van kernen waarbij gebruik gemaakt kan worden van bestaande voorzieningen). De realisatie van een 22ste kern is daarom zeer negatief beoordeeld. Met de bouw van een nieuwe kern wordt voldaan aan de woningbouwopgave. Dit resulteert in een positief effect. Het leidt niet tot een positievere beoordeling omdat er een aandachtspunt bestaat met betrekking tot nieuwe voorzieningen in deze kern. De groei van het aantal inwoners vraagt om het realiseren van nieuwe voorzieningen zodat de nieuwe kern leefbaar is. Daarbij bestaat het risico dat nieuwe bewoners (tijdelijk) geen toegang hebben tot voldoende voorzieningen. De bouw van een nieuwe kern biedt kansen op het domein duurzaamheid, maar dit is onafhankelijk van de locatie. Woningen moeten namelijk voldoen aan de eisen voor Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG). Dit leidt tot een neutrale beoordeling.

5.1.3

Optimalisatie In plaats van een geheel nieuwe kern en volledige spreiding van de woningen aan de randen van de kernen, kan er ook gekozen worden voor een schaalsprong van één specifieke kern. Door één kern flink te vergroten kan het draagvlak voor voorzieningen en andere ruimtelijke opgaven worden vergroot. De kern kan bijvoorbeeld dienstdoen als voorzieningencluster waar omliggende kleinere kernen gebruik van kunnen maken. Een schaalsprong vergt bovendien minder ruimte dan een volledig nieuwe kern, omdat gebruik gemaakt kan worden van (een deel van) de voorzieningen van de bestaande kern. Door de woningbouw te concentreren op één plek kunnen waardevolle dorpsranden worden ontzien, ten opzichte van het uitbreiden aan de rand van alle kernen. Een verdere optimalisatie kan ook zijn om de woningbouw te clusteren op een klein aantal locaties, waardoor in verschillende kernen een schaalsprong gemaakt wordt en in andere kernen de omgevingskwaliteiten centraal kunnen staan. Bij iedere vorm (één De locatiekeuze van de woningbouw is essentieel. De waardevolle gebieden moeten zo veel mogelijk ontzien worden. Wanneer dit niet mogelijk is, kan door middel van landschappelijke aankleding (zoals strategische beplanting) de aantasting van het landschap gecompenseerd worden.

Een risico van een schaalsprong is dat de identiteit van de kern kan veranderen, dat (grote) infrastructurele wijzigingen nodig zijn en dat langdurige overlast ondervonden kan worden van de

Blad 25 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

bouw. Indien ingezet wordt op een schaalsprong dient een weloverwogen keuze gemaakt te worden.

5.2

Botsproef 4: stapeling van opgaven vs. de betaalbaarheid van woningen De woningbouwopgave gaat samen met een groot aantal andere opgaven. Denk hierbij aan het realiseren van duurzame gebouwen (zoals energieneutraal, CO2-neutraal en circulair) en het realiseren van een klimaatadaptieve leefomgeving. De realisatie van dergelijke opgaven stuwt de woningprijs op, terwijl er juist vraag bestaat naar meer betaalbare woningen. Hierin schuilt het gevaar dat de woningmarkt steeds exclusiever wordt en mensen met een kleiner budget geen passende woning kunnen vinden, of dat het segment goedkopere woningen niet aan alle ambities kan voldoen. Dit leidt tot de volgende alternatieven: • Er wordt prioriteit gegeven aan de verschillende opgaven, of; • Er wordt prioriteit gegeven aan de betaalbaarheid van woningen. Relevante informatie In de Woonvisie 2021-2025 is de opgave benoemd dat de bouw van betaalbare woningen voor starters een opgave is. Een deel van de jongeren verlaat de gemeente. Dit wordt voor een belangrijk deel veroorzaakt door werk, studie of een relatie elders, maar er zijn ook jongeren die vertrekken uit de gemeente omdat ze geen betaalbare woning kunnen vinden. In de gemeente staan relatief veel ruime woningen: 88% van de woningvoorraad is een eengezinswoning.

Mede door het type woningen in de gemeente is de gemiddelde woningprijs in de koopsector aan de hoge kant voor starters op de woningmarkt. Volgens het CBS was de gemiddelde verkoopprijs van een koopwoning in Nederland in 2020 €334.000. In de gemeente Altena was dit €319.800. In onderstaande tabel is een vergelijking gemaakt met enkele omliggende gemeenten. Daarin is te zien dat de gemiddelde woningprijs in de gemeente Altena een stuk hoger ligt dan bijvoorbeeld de gemeente Drimmelen of Geertruidenberg, maar lager dan het landelijk gemiddelde. Figuur 5.2 De gemiddelde verkoopprijs van een koopwoning in 2020 (bron: CBS) Gemeente Gemiddelde verkoopprijs Altena € 319.800 Geertruidenberg € 307.900 Drimmelen € 300.300 Waalwijk € 324.800 Heusden € 372.000 Zaltbommel € 338.800 Landelijk gemiddelde € 334.000

Referentiesituatie Door de botsing tussen de betaalbaarheid en de verschillende opgaven met betrekking tot woningbouw is de verwachting dat in 2040 geen opgave volledig is verwezenlijkt. Dit betekent dat (zonder het beleid van de omgevingsvisie) naar verwachting onvoldoende aanbod is van woningen in lage prijsklassen ten opzichte van de vraag naar deze woningen, niet de volledige woningvoorraad energieneutraal is en de leefomgeving onvoldoende klimaatadaptief is.

Blad 26 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

5.2.1

Prioriteit aan stapeling van opgaven Toelichting alternatief In dit alternatief worden verschillende eisen gesteld aan de bouw van woningen, met betrekking tot klimaatadaptatie, duurzaam bouwen en voldoende groen. Beoordeling De eis dat er voldoende groen gerealiseerd moet worden in de directe woonomgeving leidt tot een omgeving die uitnodigt tot een gezonde levensstijl. Daarnaast heeft groen een verkoelend effect waardoor de gezondheidsrisico’s als gevolg van hittestress worden beperkt. De realisatie van groen leidt daarom tot een positief tot zeer positief effect op het domein gezondheid en veiligheid. Het toevoegen van voldoende groen zorgt ook voor een aantrekkelijke woonomgeving en draagt bij aan klimaatadaptatie. Groen helpt namelijk bij de infiltratie van hemelwater in de bodem waarmee wateroverlast voorkomen kan worden. Daarnaast draagt voldoende groen bij aan behoud en versterken van de biodiversiteit. Dit resulteert in een positief tot zeer positieve beoordeling op het domein omgevingskwaliteit. De eisen met betrekking tot de opgaven komen bij de ontwikkelaar te liggen. Dit stuwt de woningprijs op, omdat de ontwikkelaar de kosten voor deze opgaven moet dekken met de vraagprijs van de woning. Dit resulteert in een tekort aan betaalbare woningen waardoor het lastig wordt voor doelgroepen met een minder groot budget om een geschikte woning te vinden.

Het aanbod past niet bij de vraag naar woningen, en er ontstaat geen inclusieve woningmarkt (doelgroepen worden buitengesloten). Dit leidt tot een zeer negatieve beoordeling op het domein leefbaarheid. Het stellen van eisen aan de woning en de manier van bouwen draagt bij aan een versnelling van de verduurzamingsopgave. Dit resulteert in een positieve beoordeling.

5.2.2

Prioriteit aan de betaalbaarheid van woningen Toelichting alternatief In dit alternatief legt de gemeente de prioriteit bij het realiseren van het voldoende woningen in lagere prijsklassen (ten opzichte van de vraag naar dergelijke woningen) en stelt in mindere mate eisen aan bijvoorbeeld een klimaatadaptieve leefomgeving en het verduurzamen van woningen.

Blad 27 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

Beoordeling Doordat prioriteit gegeven wordt aan de betaalbaarheid van woningen wordt er mogelijk onvoldoende groen gerealiseerd. Door middel van inbreiding wordt de dichtheid van woningen hoger en neemt het aandeel groen af. Hiermee nodigt de omgeving niet uit tot een gezondere levensstijl. Daarnaast is de kans op gezondheidsklachten als gevolg van hittestress (zoals slapeloosheid) hoger in een bebouwd gebied met weinig groen. Dit leidt tot een negatief tot zeer negatieve beoordeling. Zonder eisen te stellen aan klimaatadaptatie zal de toevoeging van woningen leiden tot meer ‘stenige’ kernen met onvoldoende groen. Daarmee neemt de kans op wateroverlast toe, zeker met het oog op het veranderende klimaat. Deze toenemende risico’s met betrekking tot klimaatadaptatie zijn aanleiding voor een negatieve beoordeling. Door de prioriteit bij de betaalbaarheid van woningen te leggen wordt voorkomen dat doelgroepen met een minder groot budget geen geschikte woning kunnen vinden. Hiermee ontstaat een inclusieve woningmarkt die met een woningaanbod dat past bij de vraag. Dit resulteert een zeer positieve beoordeling. Het verduurzamen van woningen in het lagere segment kan door de bijdrage van de gemeente worden versneld. Echter blijft het verduurzamen van de woning ook een verantwoordelijkheid van de huiseigenaar.

De gemeente is afhankelijk van de bereidheid van de eigenaar, waardoor de versnelling een beperkt positief effect heeft. Door de verduurzamingsmaatregelen ondergeschikt te maken aan de prijs van de woning worden de ambities op het gebied van duurzaamheid en energietransitie vertraagd. Dit heeft echter alleen effect op woningen in het lagere segment. Bij woningen die al een hogere vraagprijs hebben, vormt het doorberekenden van dergelijke maatregelen in de prijs van de woning een minder groot aandeel van die prijs. Dit leidt tot een licht negatieve beoordeling.

5.2.3

Optimalisatie Door eisen op te leggen kan een significante bijdrage geleverd worden aan de ambities. De gemeente kan een financiële bijdrage leveren (bijvoorbeeld door middel van subsidies) bij de realisatie van voldoende groen en het verduurzamen van woningen, zodat de ontwikkelaar niet alle kosten hoeft te dekken met de vraagprijs van de woning. Hoe meer budget de gemeente beschikbaar heeft, hoe beter de negatieve effecten gemitigeerd kunnen worden. Een andere mogelijkheid is om specifiek woningen te bouwen voor doelgroepen die op dit moment scheef wonen. Scheef wonen gaat bijvoorbeeld over het wonen in een sociale huurwoning terwijl

Blad 28 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

het inkomen daar te hoog voor is, of bijvoorbeeld een alleenstaande oudere die nog in een grote gezinswoning woont en dus relatief veel woonoppervlak tot zijn beschikking heeft. Met de bouw van de juiste nieuwe woningen kan de doorstroming op de woningmarkt worden verbeterd en komen meer geschikte en betaalbare woningen vrij. Daarmee kan een deel van de vraag naar betaalbare woningen worden ingevuld. Deze doorstroming wordt echter niet bereikt wanneer deze nieuwe woningen huisvesting bieden aan mensen van buiten de gemeente. Een derde mogelijkheid is het realiseren van hoogbouw. Door woningen in de hoogte te realiseren blijft er relatief veel ruimte over voor bijvoorbeeld groenstructuren en waterberging. De ruimte die met hoogbouw wordt ‘bespaard’ kan gebruikt worden voor het treffen van klimaatadaptieve maatregelen. Daarbij dient wel rekening gehouden te worden met de inpassing van hoogbouw in de omgeving. Door hoogbouw kan de ruimtelijke kwaliteit en het aangezicht van een kern veranderen.

Blad 29 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

6

Buitengebied

6.1

Botsproef 5: mogelijkheden VAB’s Naar verwachting krijgt de gemeente Altena te maken met leegstand van agrarische bebouwing. Dit is het gevolg van schaalvergroting en stoppende bedrijven in de landbouwsector. Op dit moment zijn er nog in beperkte mate mogelijkheden voor nieuwe functies op deze Vrijkomende Agrarisch Bebouwing (VAB’s). In de Woonvisie 2021-2025 is echter wel uitgesproken dat de gemeente meer ruimte wil bieden voor woningbouw op het erf van VAB’s. Het is echter nog de vraag welke rol de gemeente pakt bij deze functiewijzigingen. Dit leidt tot de volgende alternatieven: • Stevige rol van de gemeente, of: • Overlaten aan de initiatiefnemer. Relevante informatie De provincie Noord-Brabant heeft in samenwerking met de Wageningen University & Research onderzoek gedaan naar de leegstand van agrarisch vastgoed. Uit dit onderzoek blijkt dat de gemeente Altena naar verwachting te maken krijgt met 8,9 ha agrarische leegstand in de periode 2017-2030. Tabel 6.1 Prognose van agrarische leegstand o.b.v.

onderzoek in 2017 (bron: provincie Noord-Brabant en Wageningen University & Research) Gemeente Gemeente Gemeente Totaal Aalburg Werkendam Woudrichem Totale omvang (ha) agrarische 15,3 13,17 16,75 45,22 bebouwing in 2017 Aantal gestopte bedrijven 2012- 22 35 20 77 2017 Totaal areaal (ha) vrijgekomen 0,67 1,47 1,3 3,44 agrarisch gebruik 2012-2017 Prognose aantal stoppers 2017- 20 24 21 65 2030 Prognose totaal vrijkomend 2,9 3,01 2,99 8,9 areaal (ha) agrarisch gebruik 2017-2030 Vrij en resterend areaal (ha) 15,97 14,64 18,05 48,66 agrarisch gebruik 2012-2030 Prognose totaal vrijkomend 2,9 3,01 2,99 8,9 areaal (ha) agrarische bebouwing 2017-2030 Areaal (ha) niet vrijgekomen 12,39 10,16 13,76 36,31 agrarische bebouwing 2030

De gemeente heeft met de Woonvisie uitgesproken dat zij kansen ziet voor woningbouw op erven van VAB’s. De provincie Noord-Brabant staat echter in beperkte mate nieuwe functies toe. Zo mag een bedrijfswoning onder voorwaarden een burgerwoning worden en ook collectieve woonvormen zijn alleen onder voorwaarden toegestaan op VAB’s. Daarnaast is de bouw van meerdere losse woningen zonder gemeenschappelijk belang is niet mogelijk, evenals erfdeling.

Blad 30 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

Referentiesituatie Het huidige beleid biedt beperkte mogelijkheden voor functieveranderingen van VAB’s. Tegelijkertijd is er een trend gaande waardoor steeds meer agrarische bebouwing vrij komt. Dit resulteert in veel leegstaande VAB’s in 2040.

6.1.1

Stevige rol van de gemeente Toelichting alternatief In dit alternatief pakt de gemeente een sturende rol door aan te geven welke functies gewenst zijn in VAB’s en welke functies niet passen bij de ambities van de gemeente. Hiermee ontstaan heldere randvoorwaarden voor initiatieven. Beoordeling Gezondheid en veiligheid is voor dit alternatief beoordeeld als neutraal. De ruimte voor nieuwe functies wordt op bestaande erven (VAB’s) gezocht. Daarmee neemt de hoeveelheid landbouwgrond niet toe (in het geval van sloop) of af (in het geval van functies buiten de bestaande erven). De landbouw geeft druk op het milieu, bijvoorbeeld in de vorm van geurbelasting en de uitstoot van fijnstof, waarmee gezondheidsrisico’s voor omwonenden bestaan. Doordat de hoeveelheid landbouwgrond gelijk blijft, blijft de milieudruk gelijk, en blijven ook de gezondheidsrisico’s gelijk. Dit is neutraal beoordeeld voor het domein gezondheid en veiligheid. De komst van nieuwe functies in het buitengebied biedt een nieuw perspectief voor landbouwbedrijven, om via aanvullende inkomensstromen de bedrijfsvoering gezond te houden. Hierdoor kan meer ruimte ontstaan voor omgevingskwaliteiten, zoals landschap, natuur en biodiversiteit. Daarnaast wordt door de invulling van VAB-locaties leegstand en verloedering van bebouwing voorkomen. Dit resulteert in een positieve boordeling op het domein omgevingskwaliteit.

De verbreding van functies in het buitengebied biedt nieuwe verdienmodellen, waardoor een positief economisch effect kan ontstaan. Daarnaast worden mogelijkheden voor wonen geboden in het buitengebied, waarmee invulling gegeven kan worden aan een deel van de woningbouwopgave. Het domein leefbaarheid is daarom beoordeeld als positief. Tot slot is het domein duurzaamheid licht positief beoordeeld. De verbreding in het buitengebied biedt kansen voor de transitie naar kringlooplandbouw en het extensiever gebruik van de grond.

Blad 31 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

6.1.2

Overlaten aan de initiatiefnemer Toelichting alternatief In dit alternatief komt het vinden van een juiste invulling van de VAB’s te liggen bij de initiatiefnemer. Hieruit volgt voor de gemeente alleen een taak als toetser van initiatieven. Dit betekent dat er vanuit initiatiefnemers verschillende voorstellen kunnen komen, waarbij de gemeente per initiatief de afweging moet maken of het wenselijk is. Beoordeling Wanneer de invulling van de VAB’s overgelaten wordt aan initiatiefnemers is er weinig regie (en mogelijk weinig zicht) op welke activiteiten plaatsvinden. Dit kan leiden tot wildgroei. Dit brengt mogelijk ondermijning met zich mee, waardoor het gevoel van veiligheid in de gemeente negatief beïnvloed kan worden. Dit leidt tot een licht negatieve beoordeling op het domein gezondheid en veiligheid. Doordat er mogelijk een grote verscheidenheid aan initiatieven met betrekking tot VAB’s worden ondernomen, kan verrommeling van het landschap ontstaan. Bijvoorbeeld doordat de betreffende activiteit niet past in het landschap. Bij deze insteek met betrekking tot initiatieven is er geen duidelijk afwegingskader, waardoor mogelijk (natuurlijke, cultuurhistorische en landschappelijke) waarden worden aangetast. Een andere mogelijkheid is dat er geen initiatiefnemer gevonden kan worden waardoor de leegstand blijft bestaan.

Tegelijkertijd biedt dit alternatief kansen voor de landbouwsector om zich te verbreden, waardoor meer (financiële) ruimte kan ontstaan natuur, biodiversiteit en het landschap. De kansen en risico’s leiden gezamenlijk tot een neutrale beoordeling op het domein omgevingskwaliteit. De verbreding van functies in het buitengebied biedt nieuwe verdienmodellen, waardoor een positief economisch effect kan ontstaan. De openheid richting initiatieven speelt (nieuwe) creatieve concepten in de hand, met positieve effecten op de economie of woningbouwopgave tot gevolg. Dit leidt tot een positieve tot zeer positieve beoordeling. Tot slot is het domein duurzaamheid licht positief beoordeeld. De mogelijkheden voor verbreding in de landbouwsector biedt kansen voor de transitie naar kringlooplandbouw en het extensiever gebruik van de grond.

Blad 32 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

6.1.3

Optimalisatie De effecten die plaatsvinden zijn sterk afhankelijk van de functie in VAB. Het is aan te raden om als gemeente wel uit te spreken welke activiteiten gewenst zijn, welke (natuurlijke, cultuurhistorische en landschappelijke) waarden de gemeente wil beschermen, maar ook een positieve grondhouding aan te nemen tegenover initiatieven uit de markt/samenleving die de kwaliteit van het buitengebied kunnen versterken. Door in de omgevingsvisie de omgevingskwaliteiten en opgaven van de gemeente te benoemen, zijn de uitgangspunten voor ontwikkelingen helder. Daarmee kan de gemeente een duidelijke stip aan de horizon creëren én ruimte laten aan vernieuwende en creatieve ideeën.

6.2

Botsproef 6: ruimtevragende functies in het buitengebied De gemeente Altena staat voor een groot aantal opgaven die ruimte vragen. Denk bijvoorbeeld aan de woningbouwopgave, de energietransitie en het versterken van de economische positie. Deze opgaven vragen ruimte, met name in het buitengebied. Tegelijkertijd zijn er in het buitengebied veel omgevingskwaliteiten aanwezig (zie onderstaand figuur) en kent de gemeente een sterke agrarische sector.

Figuur 6.1 Landschappelijke en natuurlijke waarden in de gemeente Altena

Deze bestaande en gewenste functies in het buitengebied zorgen voor botsende belangen. Aan de gemeenteraad is daarom de volgende vraag gesteld: Waar moet de prioriteit gelegd worden in het buitengebied, waarbij de volgende functies in volgorde gezet moesten worden: • Uitbreiding bedrijventerreinen • Realisatie zonnevelden • Woningbouwopgave • Mobiliteit • Buitengebied en landbouw • Natuurontwikkeling en beschermd weidevogelgebied.

Blad 33 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

Hieronder is per functie beschreven in welke mate de functie ruimte vraagt. Daarbij zijn kansen en risico’s benoemd aan de hand van de vier domeinen: gezondheid & veiligheid, omgevingskwaliteit, leefbaarheid en duurzaamheid.

6.2.1

Uitbreiding bedrijventerreinen De gemeente ken verschillende bedrijventerreinen (zie onderstaand figuur). Aangezien er vrijwel geen voorraad uitgeefbaar bedrijventerrein in de gemeente is, kan het uitbreiden van bedrijventerreinen de economische positie van de gemeente versterken. Er kunnen immers nieuwe bedrijven naar de gemeente getrokken worden, waarmee de werkgelegenheid groeit. Dit biedt kansen op het domein leefbaarheid.

Figuur 6.2 De ligging van bestaande bedrijventerreinen (bron: IBIS)

De uitbreidingsopgave betreft 20-25 ha om verdere groei van de economie te stimuleren. Dit ruimtebeslag is exclusief de haven in Werkendam. Door de uitbreidingsruimte zoveel mogelijk te zoeken aansluitend bij bestaande bedrijventerreinen, kan het negatieve effect door ruimtebeslag op het landschap en natuur beperkt worden. Dit vraagt echter wel om het transformeren van landbouwgronden ten behoeve van bedrijventerreinen, waardoor de economische positie van de landbouwsector wordt benadeeld. Vanuit het domein omgevingskwaliteit is uitbreiding van de bedrijventerreinen in het noordelijk deel van de gemeente minder geschikt dan uitbreidingsruimte in de zuidelijke kant van de gemeente. Het noorden heeft namelijk te maken met de NHW en weidevogelgebieden. Het bedrijventerrein bij Sleeuwijk grenst bijvoorbeeld aan een weidevogelgebied waardoor uitbreiding op deze locatie een negatievere impact heeft op het domein omgevingskwaliteit dan een uitbreiding in het zuiden van de gemeente. Daar staat tegenover dat de economische meerwaarde van uitbreiding van grotere bedrijventerreinen (zoals rond Werkendam, Sleeuwijk, Giessen en Veen) groter zal zijn dan bij kleinere bedrijfslocaties. Dit betekent dat een uitbreiding van de bedrijventerreinen in het zuiden in beperkte mate positieve economische effecten teweegbrengen ten opzichte van uitbreidingen in het noorden van de gemeente.

Blad 34 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

Kansen/gewenste locaties Uitbreiding van bedrijventerreinen is wenselijk in gebieden met economische meerwaarde en reeds aanwezige (grote) bedrijventerreinen.

6.2.2

Risico’s/ongewenste locaties De gebieden met omgevingskwaliteiten (zoals natuur en NHW) zijn geen geschikte locaties voor uitbreiding van bedrijventerreinen.

Realisatie zonnevelden Vanuit het Klimaatakkoord heeft Nederland de opgave om 35 TWh duurzame energie op het land op te wekken, bijvoorbeeld in de vorm van wind- en zonne-energie. In regionaal verband wordt door middel van de Regionale Energiestrategie (RES) onderzocht wat de mogelijkheden zijn om te verduurzamen. Vanuit de RES West-Brabant ligt er voor de gemeente Altena een opgave voor zonnevelden met een jaaropbrengst van 36 GWh (circa 36 hectare). Er ligt geen opgave voor windenergie binnen de gemeente. De inpassing van zonnevelden biedt risico’s voor de omgevingskwaliteit. De openheid van het landschap kan worden aangetast. Er wordt daarom geadviseerd om de zonnevelden zo veel mogelijk te plaatsen op locaties die minder geschikt zijn voor andere opgaven en een minder hoge omgevingskwaliteit hebben. Denk bijvoorbeeld aan het plaatsen van zonnevelden langs de A27 of naast bedrijventerreinen. Deze locaties zijn vanwege de milieuaspecten (zoals geluid en luchtkwaliteit) minder geschikt voor woningbouw of natuurontwikkeling, bovendien wordt het landschap veelal reeds gedomineerd door de aanwezige functies. Het ontwikkelen van zonnevelden in de NHW of weidevogelgebieden wordt sterk afgeraden omdat daarmee deze kwaliteiten verloren zullen gaan. Zonnevelden bieden koppelkansen met bijvoorbeeld recreatie.

Denk bijvoorbeeld aan een landschapspark waarin duurzame energie wordt opgewekt, maar ook ruimte is voor sport- en speeltoestellen, picknickplekken en biodiversiteit. Kansen/gewenste locaties Wenselijke locaties voor zonnevelden zijn locaties waar vanwege milieuaspecten weinig ontwikkelingen mogelijk zijn, zoals langs de A27.

Risico’s/ongewenste locaties De gebieden met omgevingskwaliteiten (zoals natuur, NHW en het open landschap) zijn geen geschikte locaties voor zonnevelden.

Koppelkansen met recreatie

6.2.3

Woningbouwopgave In de gemeente Altena bestaat een grote vraag naar woningen. Op basis van de Woonvisie en de RIA is de woningbehoefte tot 2040 circa 5.000 woningen (waarvan 3.000 o.b.v. de Woonvisie en 2.000 o.b.v. de RIA). De opgave vanuit de Woonvisie wordt ingevuld door middel van inbreiding. De aanvullende opgave vanuit de RIA moet echter gezocht worden buiten de bestaande kernen, waardoor ruimte wordt gevraagd in het buitengebied voor 2.000 extra woningen. Het ruimtebeslag van recente woningbouwontwikkelingen in de gemeente Altena is ongeveer 450 m 2 per woning (inclusief functies zoals groen en parkeren). Hiermee komt het ruimtebeslag van 2.000 woningen in het buitengebied neer op ongeveer 90 ha. De locatiekeuze voor de woningbouwopgave hangt sterk samen met botsproef 3 (zie de beoordeling in paragraaf 5.1). De bouw van woningen biedt namelijk kansen voor het domein

Blad 35 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

leefbaarheid. Door nieuwe woningen te bouwen wordt voldaan aan de vraag. Zo krijgt iedereen de mogelijkheid om een passende woning te vinden. Door woningen bij te bouwen kan het draagvlak voor voorzieningen in specifieke kernen worden vergroot en is ook enige invloed uit te oefenen op de beschikbaarheid van personeel voor bedrijven. Er dient echter wel ruimte gevonden te worden voor deze woningen. Daarmee bestaan risico’s voor de omgevingskwaliteit. De Natura 2000-gebieden, het NNN, de weidevogelgebieden en de Nieuwe Hollandse Waterlinie zijn bijvoorbeeld minder geschikt om woningen te bouwen. Door ruimte te zoeken in het buitengebied kunnen kwaliteiten van het landschap (zoals de openheid) aangetast worden en landbouwgebied verloren gaan. Daarmee brengt de woningbouwopgave risico’s met zich mee voor het domein omgevingskwaliteit. Ook het aspect gezondheid is relevant voor de nieuwe woningen. Bij voorkeur worden deze niet gebouwd nabij milieuhinder veroorzakende functies (zoals industrie en de snelweg) om blootstelling aan geluid, veiligheidsrisico’s en andere milieurisico’s te voorkomen. Kansen/gewenste locaties Kansen om te voldoen aan woningbouwopgave en vitaliteit/leefbaarheid van dorpen te verbeteren. Gewenste locaties voor woningbouw zijn gebieden met weinig risico’s ten aanzien van gezondheid en veiligheid.

6.2.4

Risico’s/ongewenste locaties De gebieden met omgevingskwaliteiten (zoals natuur, NHW en het open landschap) zijn geen geschikte locaties voor woningbouw. Gebieden met hoge emissies (zoals geluid en luchtverontreiniging) en/of hoge veiligheidsrisico’s zijn geen geschikte locaties voor woningbouw.

Mobiliteit Wat betreft mobiliteit is er ruimte nodig voor de verbreding van de A27, bijvoorbeeld bij de afslag Werkendam (zie onderstaand figuur). Dit ruimtebeslag is echter beperkt ten opzichte van de overige opgaven. Daarnaast zijn er lokaal enkele verbeteringen nodig om de doorstroming van verkeer te verbeteren. In de woongebieden is de verwachting dat de mobiliteitsopgave geen extra ruimte vraagt. Door nieuwe vormen van (deel)mobiliteit en het stimuleren van duurzaam vervoer (zoals fietsen, wandelen en het openbaar vervoer is de verwachting dat er in de kernen minder ruimte nodig is voor de auto.

Blad 36 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

Figuur 6.3 Ontwerptekening verbreding A27 (bron: Rijkswaterstaat)

Door in te zetten op de mobiliteitstransitie kan ook een verbetering van de milieu- en gezondheidssituatie ontstaan. De emissie van geluid en luchtverontreinigende stoffen neemt af en mensen worden gestimuleerd om te bewegen (fietsen en wandelen). Daarmee ontstaan positieve effecten op het domein gezondheid en veiligheid. Kansen/gewenste locaties Ruimtebeslag is beperkt. In dorpen kan een gezondere en veiligere leefomgeving ontstaan.

6.2.5

Risico’s/ongewenste locaties Geen

Buitengebied en landbouw De landbouwsector heeft te maken met stoppende bedrijven. Deze landbouwgronden van het stoppende bedrijf worden vaak overgenomen door andere agrarische bedrijven (schaalvergroting). Schaalvergroting gaat vaak gepaard met het verwijderen van landschapselementen en het toepassen van meer monoculturen. Daarmee zorgt de landbouwsector voor een hoge druk op het milieu en een negatieve impact op de omgevingskwaliteiten. De landbouwtransitie is erop gericht om deze negatieve impact van de landbouwsector te verminderen door strengere milieunormen te stellen en de integratie van natuurbeheer in agrarische ondernemingen te stimuleren. Dit vraagt echter om flinke investeringen van de agrarische sector, waardoor deze sector economisch gezien onder druk is komen te staan.

Blad 37 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

In de gemeente Altena is de landbouwsector geen ruimtevrager. Binnen het huidige landbouwareaal kan een omschakeling gemaakt worden naar duurzame vormen van landbouw. De bedreiging voor de landbouwsector zijn echter de ruimtevragende functies, zoals woningbouw, bedrijventerreinen en zonneparken. Het gevaar is dat deze ontwikkelingen ten koste gaan van landbouwgrond, waardoor de economische positie van de landbouwsector verder wordt benadeeld. Kansen/gewenste locaties Geen ruimtevrager. Binnen het huidige areaal kan een omslag worden gemaakt naar duurzamere vormen van landbouw, waarmee positieve effecten ten aanzien van gezondheid, omgevingskwaliteit en duurzaamheid kunnen worden bereikt.

6.2.6

Risico’s/ongewenste locaties Huidige ruimte voor landbouw staat onder druk door o.a. woningbouw, bedrijventerreinen en de zonneparken.

Natuurontwikkeling en beschermd weidevogelgebied Lokaal kunnen extra verbindingen gerealiseerd worden tussen natuurgebieden, zodat een robuust Natuurnetwerk Brabant ontstaat. Natuurontwikkeling is in de gemeente Altena echter geen grote ruimtevrager (in tegenstelling tot natuurbehoud). De natuur kan wel hinder ondervinden van de overige opgaven in de gemeente. Bouwen in, of direct naast natuurgebieden (waaronder weidevogelgebieden) geeft risico’s op een (verdere) achteruitgang van de biodiversiteit. Ook kan de woningbouwopgave de recreatiedruk in de natuurgebieden verhogen. Daarnaast kan de uitstoot van stikstof (als gevolg van de verkeersgeneratie, landbouwsector en/of emissies door bedrijven) leiden tot negatieve effecten in stikstofgevoelige natuurgebieden. De twee Natura 2000-gebieden in de gemeente, de Biesbosch en Loevestein, Pompveld & Kornsche Boezem, bevinden zich in een overspannen situatie met betrekking tot stikstofdepositie. De grote uitdaging voor de gemeente is dan ook om ontwikkelingen mogelijk te maken, zonder dat dit leidt tot (verdere) overbelasting van natuurgebieden. Niet alles kan en mag, waardoor er een tekort aan woningen en bedrijfsruimte kan blijven bestaan. Dit heeft negatieve gevolgen op het domein leefbaarheid. Kansen/gewenste locaties Geen grote ruimtevrager.

6.2.7

Risico’s/ongewenste locaties Natuurgebieden zijn geen geschikte locaties voor ruimtevragende functies. Ook op afstand van natuurgebieden kunnen negatieve effecten ontstaan op natuur. Mogelijk kunnen niet alle gewenste ontwikkelingen gerealiseerd worden binnen de wettelijke vereisten t.a.v. natuurbescherming.

Optimalisatie De grote uitdaging voor de gemeente Altena is het vinden van ruimte voor ontwikkelingen, waarbij het negatieve effect op de omgevingskwaliteit beperkt blijft. Er wordt aangeraden om functies zo veel mogelijk te combineren (zoals een combinatie van natuur en recreatie of een combinatie van zonne-energie en een bedrijventerrein). Ook wordt ook geadviseerd om bij de locatiekeuze de

Blad 38 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

meest kwetsbare gebieden uit te sluiten van ontwikkelingen en ruimte te zoeken op plekken waar een ontwikkeling minder negatieve impact heeft. Zo dienen de omgevingskwaliteiten als ruimtelijk afwegingskader. Bepaalde zones kunnen uitgesloten worden van ontwikkelingen, waardoor andere zones meer voor de hand liggen.

Blad 39 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

7

De omgevingsvisie als geheel De botsproeven uit de voorgaande hoofdstukken zijn met de beoordeling op de vier domeinen en de mogelijkheden voor optimalisaties voorgelegd aan de gemeenteraad van Altena. Deze richtinggevende keuzes zijn verwerkt in de omgevingsvisie. De adviezen die zijn beschreven in hoofdstuk 7 en 8 zijn gegeven op de 70% versie van de omgevingsvisie (november 2021). De omgevingsvisie en het OER zijn namelijk parallel aan elkaar opgesteld. Na de keuzesessie met de gemeenteraad is de omgevingsvisie (70%-versie) opgesteld en is het OER geschreven. Op deze manier konden de adviezen uit het OER tijdig verwerkt worden in de ontwerp-omgevingsvisie. In paragraaf 7.4 is een overzicht gemaakt van de aanbevelingen uit dit OER die zijn verwerkt in de ontwerp-omgevingsvisie. Dit sluit aan bij het doel van het OER, namelijk het volwaardig en vroegtijdig meewegen van het omgevingsbelang bij de besluitvorming rondom de omgevingsvisie. In de volgende paragraaf is eerst een overzicht gegeven van de richtinggevende keuzes op basis van de botsproeven. Vervolgens is beschreven hoe de omgevingsvisie (waarin deze richtinggevende keuzes zijn verwerkt) is opgebouwd. Daarmee wordt op hoofdlijnen toegelicht wat de inhoud van de omgevingsvisie is.

Dit is vervolgens beoordeeld, waarbij aanbevelingen zijn gegeven voor verdere aanscherping van de omgevingsvisie om positieve effecten te versterken en/of negatieve effecten op de leefomgeving te beperken.

7.1

Uitkomsten botsproeven De gemeenteraad van Altena heeft richtinggevende keuzes gemaakt over hoe omgegaan wordt met de opgaven in de gemeente. Hieronder is een overzicht gegeven van deze richtinggevende keuzes. Tabel 7.1 Overzicht van de richtinggevende keuzes n.a.v. de botsproeven Botsproef Richtinggevende keuzes nr. 1 De gemeente hanteert de wettelijke normen voor de verschillende gezondheidsaspecten, zodat er ruimte blijft bestaan voor (nieuwe) ontwikkelingen in de gemeente. 2 De gemeente zet in op het behoud van de cultuurhistorische waarden van de NHW, maar gaat daarbij wel actief op zoek naar mogelijkheden voor ontwikkelingen. De kernkwaliteiten van de NHW leveren in bepaalde zones (zoals de schootsvelden en het inundatiegebied) meer beperkingen op voor nieuwe ontwikkelingen, dan in de overige zones. 3 Om te kunnen voorzien in de woningbouwopgave én als impuls voor de leefbaarheid en vitaliteit van kernen, is het van belang dat er in en rondom alle kernen van de gemeente wordt gebouwd. De prioriteit ligt bij inbreiding, maar uitbreiding van kernen wordt niet uitgesloten door de forse woningvraag. Daarnaast wordt gekeken naar manieren om bestaande woningen te benutten voor de realisatie van nieuwe woningen, zoals woningsplitsing. 4 De gemeente zet in op betaalbare woningen zodat inwoners met minder geld (zoals starters) ook een woning kunnen vinden in Altena.

Tegelijkertijd gaat de gemeente ook voor duurzaam, energieneutraal en klimaatadaptief wonen, zodat de woningvoorraad zo toekomstbestendig mogelijk is. 5 De gemeente biedt flexibele mogelijkheden voor de invulling van VAB’s, zoals bedrijvigheid, recreatieve functies, kleinschalige zorgfuncties en mogelijkheden voor collectieve

Blad 40 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

6

7.2

woonvormen. De invulling van VAB’s wordt in overgelaten aan de markt, maar de gemeente zorgt wel voor enige sturing. Dit betekent dat de gemeente kan adviseren om bepaalde VAB’s te slopen wanneer de VAB in een gevoelig gebied ligt en herontwikkeling niet wenselijk is. Dit is bedoeld om de agrarische sector niet te belemmeren. De gemeente staat voor een aantal belangrijke ruimtevragende opgaven, zoals de woningbouwopgave en de ruimte voor bedrijvigheid. Tegelijkertijd moet het open en landelijke karakter behouden blijven. Met een landschappelijk inpassingsplan kan een initiatiefnemer aantonen hoe een initiatief in het buitengebied de landschappelijke waarde behoudt of zelfs versterkt.

De opbouw van de omgevingsvisie De omgevingsvisie bestaat niet alleen uit onderwerpen en opgave die aan bod zijn gekomen door middel van botsproeven. Alle informatie die is opgehaald met de participatie, leefomgevingsfoto, beleidsinventarisatie en input vanuit de ambtelijke organisatie zijn verwerkt tot de omgevingsvisie. Deze omgevingsvisie is opgebouwd uit vier ‘bouwstenen’: • Waarden: de waarden geven aan wat de kracht van de gemeente Altena is. De waarden bepalen het ‘DNA’ en de identiteit van de gemeente. Deze waarden wil de gemeente graag behouden of zelfs versterken met nieuwe initiatieven. • Ambities: onder de ambities staan de belangrijkste doelen voor en van Altena in de komende jaren. Er zijn vier ambities geformuleerd die aangeven waar de gemeente naar toe wil werken; • Gebieden: in de omgevingsvisie is beschreven waar de gemeente nu staat, wat er op de gemeente af komt en welk toekomstperspectief de gemeente voor ogen heeft. Dit betreft de acht deelgebieden zoals beschreven in paragraaf 2.1; • Thema’s: onder de thema’s staat beschreven waar de gemeente naar toe wil met een bepaald onderwerp. Voorbeelden van thema’s zijn wonen, bereikbaarheid en agrarische sector. Om op hoofdlijnen een beeld te geven van de inhoud van de omgevingsvisie worden de ambities en de waarden nader toegelicht in de volgende paragraaf.

Bij de beoordeling van de omgevingsvisie als geheel (paragraaf 7.3) worden indien nodig citaten uit de 70%-versie van de omgevingsvisie aangehaald met betrekking tot de thema’s en/of gebieden.

7.2.1

Waarden In de omgevingsvisie zijn vijf waarden opgenomen. De gemeente wil deze waarden behouden en waar mogelijk versterken. Hieronder is per waarde een nadere toelichting opgenomen. Landschap Het landschap van de gemeente Altena kenmerkt zich door de openheid en het water. Globaal bestaat de gemeente uit twee grote landschapsstructuren, namelijk het rivierkleilandschap in het oosten en het voormalige getijdengebied in het westen.

Blad 41 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

In de omgevingsvisie zijn de gebiedskwaliteiten benoemd. Deze kwaliteiten wil de gemeente in de toekomst behouden en waar het kan versterken. Met een landschappelijk inpassingsplan kan een initiatiefnemer aantonen hoe het initiatief de landschappelijke waarden behoudt of zelfs versterkt. Het gaat om de volgende gebiedskwaliteiten: • De beslotenheid en onregelmatige verkaveling van de oeverwallen; • Bijzondere elementen en bebouwingen op de oeverwallen, zoals (relicten van) kastelen, forten, bunkers, dijklinten en oude boerenerven; • Alle elementen die herinneren aan de Oude Maas (waterloop en oude kronkelige dijkloop); • De boomrijen die op een aantal locaties langs, zelfs op, de dijk, van de Bergsche Maas staan en dit grootschalige landschap aantrekkelijker maken; • De natuurwaarden in de uiterwaarden; • De openheid en verre zichten in het open middengebied; • Bijzondere elementen in het open middengebied, zoals de grienden en eendenkooien; • De unieke natuurwaarden van het Pompveld. Cultuurhistorie en erfgoed De gemeente Altena is rijk aan cultuurhistorische waarden die samenhangen met de grote landschapsstructuren. Het cultureel erfgoed vormt de basis voor de ruimtelijke kwaliteit. De gemeente onderscheid de NHW, monumenten en beschemd stadsgezicht en archeologische waarden. Met betrekking tot de NHW zet de gemeente in op het behouden, beleven en beschermen van het erfgoed.

Uitgangspunt is het behoud van de cultuurhistorische waarden van de NHW maar daarbij gaat de gemeente wel actief zoeken naar mogelijkheden die er zijn voor ontwikkelingen. De kernkwaliteiten van de NHW leveren in bepaalde zones (zoals de schootsvelden en het inundatiegebied) meer beperkingen op voor nieuwe ontwikkelingen, dan in de overige zones. De gemeente zet zich daarnaast in om de monumenten en het beschermd stadsgezicht van de vesting Woudrichem te beschermen. De omgang met archeologische waarden is reeds uitgewerkt in het archeologiebeleid van de gemeente. Natuur De gemeente kent uitgestrekte natuurgebieden, die belangrijk zijn voor een grote diversiteit aan plant- en diersoorten. Het gaat hier niet alleen om de gebieden die onderdeel uitmaken van de deelgebieden Noordwaard, Natura 2000-gebieden en uiterwaarden. De waarde natuur is breder dan deze gebieden en betreft bijvoorbeeld ook het Natuurnetwerk Nederland, ecologische verbindingszones en weidevogelgebieden. De gemeente zet zich in om deze natuurwaarden te behouden en waar mogelijk te versterken. Water De gemeente wil meer in zetten op de aanwezigheid van water in de gemeente. Het water vormt een belangrijk onderdeel van de historie van de gemeente en vormt een randvoorwaarde voor allerlei functies, waaronder landbouw, natuur en cultuurhistorie.

Het diepe grondwater en oppervlaktewater wordt beschermd, zodat het beschikt blijft voor toekomstige drinkwaterwinning. Daarnaast wordt de waterkwaliteit verbeterd door de kans op

Blad 42 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

vervuilingen in het oppervlaktewater terug te brengen. Daarnaast moeten agrarisch natuurbeheer en kringlooplandbouw bijdragen aan de verbetering van de waterkwaliteit. De gemeentelijke watertaken zijn gericht op drie zorgplichten, namelijk voor afvalwater, hemelwater en grondwater. De waterkwaliteitsdoelen worden daarbij afgestemd met gebiedsfuncties, zoals landbouw, natuur en recreatie. Daarnaast wordt ingespeeld op het veranderende klimaat. Tot slot wordt Werkendam al eeuwenlang gekenmerkt door havens. Naast dat de haven van Werkendam een belangrijke economische drager is voor de gemeente Altena, heeft het ook een historische betekenis. De haven is onlosmakelijk verbonden met het werken met en vechten tegen de rivieren. De gemeente wil de haven dan ook behouden en waar mogelijk versterken. Dorps DNA Een belangrijke waarde van de gemeente is de diversiteit van de kernen. De gemeente Altena kent een hechte gemeenschap in verschillende dorpen. Inwoners voelen zich nauw betrokken bij hun dorp en voelen een sterke sociale cohesie binnen het dorp. Elk dorp is uniek en heeft haar eigen identiteit. De eigenheid van de dorpen is een kracht die de gemeente wil behouden, omdat het de hechte samenleving kenmerkt.

7.2.2

De ambities In de omgevingsvisie van de gemeente Altena staan vier ambities centraal. Hieronder is per ambitie toegelicht wat de ambitie inhoudt op basis van de 70%-versie van de omgevingsvisie. Ambitie 1: groenblauwe oase • De gemeente toont ambitie op het gebied van de gezonde en veilige leefomgeving en werkt toe naar een gemeente waarin overal voldaan wordt aan de wettelijke normen. Bij nieuwe initiatieven is er aan de voorkant aandacht voor gezondheid en veiligheid. • De gemeente zet zich in om de lokale natuurwaarden zowel buiten als binnen de kom op peil te houden en te versterken. • De gemeente zet zich in om verbindingen te leggen tussen verschillende plekken met een (relatief) hoge ecologische waarde, zowel in het buitengebied als in de kern. • Om een robuuste en duurzame leefomgeving te creëren gaat de gemeente de biodiversiteit versterken. • Het landelijke karakter van Altena en de regio West-Brabant biedt kansen om een groen hart met hoogwaardig erfgoed te zijn tussen grootstedelijke cluster. Ambitie 2: leefbare en veilige woonomgeving • Om te kunnen voorzien in de woningbehoefte én als impuls voor de leefbaarheid en vitaliteit van kernen is het van belang dat er bij alle kernen van Altena kan worden gebouwd.

• De gemeente wil de zelfredzaamheid en de samenredzaamheid, die in de lokale cultuur geworteld zit, blijven ondersteunen met goede voorzieningen en accommodaties. • In de toekomst ziet de gemeente de centra als dorpsharten met een brede sociale functie. Een plek gericht op ontmoeting. De levendigheid, veilige bereikbaarheid en het verblijfsklimaat staan voorop.

Blad 43 van 59

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Altena projectnummer 0471829 22 december 2021 Gemeente Altena

•

•

De gemeente kan niet in iedere kern voorzieningen van voldoende kwaliteit waarborgen. De gemeente ziet daarbij een netwerk van dorpen die elkaar aanvullen met een optimaal aanbod voor Altena als geheel. De gemeente ziet groen en bomen als onmisbaar basiselement van een waardevolle en prettige leefomgeving.

Ambitie 3: duurzame ontwikkeling4 • Altena wordt steeds duurzamer. Daarbij wordt samengewerkt tussen de gemeente, inwoners en bedrijven. De ambitie is om in 2046 een CO2- neutrale gemeente te zijn. Deze ambitie wordt behaald door minder energie te verbruiken, meer energie zelf op te wekken, woningen en gebouwen te isoleren en aardgasvrij te maken en de mobiliteit te verduurzamen. • De gemeente zet zich specifiek in voor duurzaam, energieneutraal en klimaatadaptief wonen, zodat onze woningvoorraad zo toekomstbestendig mogelijk is. Hier liggen met name uitdagingen in het aanpassen van de bestaande voorraad. • Het watersysteem is in 2050 waterrobuust ingericht op extreem weer (droogte en extreme regen) met meer ruimte, zowel qua (water)oppervlak als in de bodem. • De gemeente zet zich in voor een toekomstbestendig buitengebied met natuurinclusieve en circulaire landbouw. Ambitie 4: sterk ondernemerschap • Ruimte voor bedrijven op bedrijventerreinen door vraaggericht te ontwikkelen. • Verder doorontwikkelen van het maritieme cluster en de haven. • Kansen verzilveren binnen toerisme en recreatie door inzet op duurzaam kwaliteitstoerisme. • Lokaal ondernemerschap als kracht van de dorpen blijven faciliteren. • Sterke agrarische sector en meer flexibiliteit voor invulling van VAB’s.