Bijlage 4 20231010-OV Altena vast te stellen visie aanpassingen inzichtelijk bij RV vaststelling omgevingsvisie Altena 2040

Inhoud Waarden .................................................................................................................................................. 3 Landschap ............................................................................................................................................ 3 Cultuurhistorie en erfgoed .................................................................................................................. 6 Natuur en groen .................................................................................................................................. 9 Water ................................................................................................................................................. 11 Dorps DNA ......................................................................................................................................... 13 Ambities................................................................................................................................................. 15 Ambitie 1: Groenblauwe oase ........................................................................................................... 15 Ambitie 2: Leefbare woonomgeving .................................................................................................

17 Ambitie 3: Klimaatbestendig, CO2-neutraal en circulair ................................................................... 20 Ambitie 4: Sterk in duurzaam ondernemen ...................................................................................... 21 Gebieden ............................................................................................................................................... 23 Algemeen........................................................................................................................................... 23 Grote kernen ..................................................................................................................................... 24 Kleinere kernen ................................................................................................................................. 27 Vesting Woudrichem ......................................................................................................................... 29 Bedrijventerreinen ............................................................................................................................ 31 Natura 2000-gebieden ......................................................................................................................

33 Noordwaard ...................................................................................................................................... 35 Uiterwaarden .................................................................................................................................... 36 Buitengebied ..................................................................................................................................... 37 Thema’s ................................................................................................................................................. 40 Algemeen........................................................................................................................................... 40 Wonen ............................................................................................................................................... 40 Voorzieningen ................................................................................................................................... 43 Gezondheid ....................................................................................................................................... 45 Milieu.................................................................................................................................................

48 Klimaatadaptatie, groen en water .................................................................................................... 51 Energietransitie ................................................................................................................................. 54 Bereikbaarheid .................................................................................................................................. 56 Werk en ondernemen ....................................................................................................................... 58 Agrarische sector ............................................................................................................................... 61 Toerisme en recreatie ....................................................................................................................... 64 Algemeen............................................................................................................................................... 66

1

Wat is de omgevingsvisie? .................................................................................................................... 66 Proces .................................................................................................................................................... 68 Wat betekent dit voor u? ...................................................................................................................... 71 Van visie naar uitvoering ....................................................................................................................... 71 Rol van de gemeente ............................................................................................................................. 75 Relatie met andere visies ...................................................................................................................... 76

2

Waarden De waarden van onze gemeente zijn voor een groot gedeelte bepalend voor onze identiteit. Het zijn die onderdelen van onze omgeving en samenleving die belangrijk zijn voor onze gemeente. We noemen deze ook wel de kwaliteiten van de (fysieke) leefomgeving. Deze willen we behouden en waar mogelijk versterken. Sommige waarden gaan over de identiteit van het gebied en zijn in het verleden ontstaan. Denk hierbij in de kernen aan monumentale gebouwen of het verenigingsleven. In het buitengebied liggen de waarden bijvoorbeeld in het landschap en de dijklinten. Ook in de toekomst willen we de waarden in onze gemeente behouden en versterken. Nieuwe initiatieven uit de samenleving, bedrijven of organisaties dragen bij aan deze doelstelling.

Landschap De openheid en het water zijn belangrijke kenmerken voor het landschap van Altena. De kreken, beken en rivieren bepalen hoe onze gemeente eruit ziet. Het open agrarisch gebied ligt in de komgronden, dat is ook wel de lage vallei tussen de rivieren. De gebouwen zijn al sinds eeuwen gebouwd op de hogere gebieden, deze noemen we ook wel stroomruggen. Samen met de dijken vormen zij ons landschap. De openheid van het buitengebied is een belangrijke kwaliteit die we zoveel mogelijk willen behouden. De Nieuwe Hollandse Waterlinie is aangemerkt als UNESCO werelderfgoed en speelt een belangrijke rol in afweging van ontwikkelingen. Het land van Altena is van oorsprong een uitgestrekt veen- en kleigebied. Van de rivieren om onze gemeente heen zijn de Maas en de Merwede de grootste. Vier grote stroomruggen laten de oude rivierlopen zien. Dit zijn de Rijswijkse, de Dussense en de stroomruggen van de Alm (bij Almkerk Waardhuizen - Uitwijk) en het Oude Maasje (Drongelen). Mensen gingen wonen nabij het water op de hogere delen. Ons landschap is opgebouwd uit twee grote landschapsstructuren, het rivierkleilandschap in het oosten en het voormalige getijdenlandschap in het westen van Altena. De voormalige overstromingen of inbraken vanuit de zee, zo ver landinwaarts, maken ons landschap uniek. De SintElisabethsvloed in 1421 was van grote invloed op ons landschap.

Tijdens deze vloed zijn meerdere dijken doorgebroken.

3

Het Bergsche Veld op een door Pieter Sluyter getekende kaart in 1560 In het westen van onze gemeente duurde het lang voordat er nieuwe dijken werden aangelegd. Daardoor heeft het gebied lange tijd onder invloed gestaan van eb en vloed, waardoor er diepe geulen en kreken zijn ontstaan. Ook is er zeeklei op de bodem afgezet. Het oostelijke deel van de gemeente Altena had minder schade en kreeg een nieuwe buitendijk, de Kornsedijk. Vanaf de 17e eeuw werden delen van het getijdengebied opnieuw ingepolderd, bijvoorbeeld de Noordwaard. Het voormalige getijdengebied We zien in het voormalige getijdengebied 4 verschillende deelgebieden met eigen kenmerken: • De Biesbosch, die als onderdeel van Nationaal Park De Biesbosch deels binnen Altena valt; • De Noordwaard; • Het akkerbouwgebied tot de lijn Hank/Vierbannen/Nieuwendijk; • Het overgangsgebied tot de lijn Dussen/Korn/Almkerk/Fort Altena/Werkendam.

4

Altena in 1815 (Topotijdreis) De herkenbaarheid van de verschillende gebieden is waardevol. Ze zijn verschillend, en toch verbonden door de oude kreken. Alle 4 de gebieden hebben een andere invulling gekregen. We onderscheiden de volgende kwaliteiten voor dit gebied: • De natuurwaarden van moeras en open water in de Biesbosch en de Noordwaard. • Het patroon van kreken, moerassen en platen. • Het landschappelijke beeld van de open agrarische zones omringd door besloten, kronkelige boszones langs de kreken. • De natuurwaarden van de kreken en de rol als ecologische verbinding. Rivierkleilandschap Het rivierkleilandschap wordt omgeven door 3 rivieren, de Merwede, de Afgedamde Maas en de Bergsche Maas. We onderscheiden in het rivierkleilandschap de volgende deelgebieden: • De oeverwallen; • De uiterwaarden; • Het centrale komgebied (middengebied). We onderscheiden de volgende gebiedskwaliteiten: • De beslotenheid en onregelmatige verkaveling van de oeverwallen. • Bijzondere elementen en gebouwen op de oeverwallen, zoals (sporen van) kastelen, forten, bunkers, dijklinten en oude boerenerven. • Alle elementen die herinneren aan de Oude Maas (waterloop en oude kronkelige dijkloop). • De boomrijen die op een aantal locaties langs en zelfs op de dijk van de Bergsche Maas staan en dit grootschalige landschap aantrekkelijker maken. • De natuurwaarden in de uiterwaarden.

• De openheid en verre zichten in het open middengebied. • Bijzondere elementen in het open middengebied, zoals de grienden en eendenkooien. • De unieke natuurwaarden van het Pompveld en de Kornsche Boezem. De structuren in het landschap willen we behouden en waar het kan versterken. Een mooi voorbeeld hiervan is de ontpoldering van de Noordwaard. Hier is het oude krekenstelstel hersteld. Ook is er accent gelegd op de oude cultuurhistorische elementen zoals kades en dijken.

5

Cultuurhistorie en erfgoed We leven in een gebied met veel cultuurhistorische waarden. Deze waarden hangen samen met de grote structuren in ons landschap en onze vroegere bewoners. Cultuurhistorie werkt op veel vlakken door in de kwaliteit van de fysieke leefomgeving. Voldoende aandacht besteden aan behouden en ontwikkelingen van erfgoed is belangrijk. De aanwezige historische kenmerken in onze gemeente bieden kansen bij de ontwikkeling van de gemeente en het versterken van de lokale identiteit. Het draagt bij aan een aantrekkelijke gemeente om te wonen, werken en recreëren. We stimuleren het behouden, beleven en beschermen van ons erfgoed voor huidige en toekomstige generaties. Om die reden zijn er in het verleden al veel panden aangewezen als gemeentelijk of rijksmonument. Daarnaast is vesting Woudrichem door het rijk aangewezen als beschermd stadsgezicht en is de Nieuwe Hollandse Waterlinie inmiddels werelderfgoed. Bovendien hebben we waardevolle linten, kernen en panden en zijn er molenbiotopen in onze gemeente aanwezig. Bij nieuwe ontwikkelingen is het belangrijk om cultuurhistorie en erfgoed mee te wegen. Respecteert de ontwikkeling de aanwezige cultuurhistorische waarden of worden deze beter nog versterkt? Dat komt de kwaliteit van onze leefomgeving ten goede. We werken aan een erfgoedvisie en een kwaliteitsatlas met al onze cultuurhistorische waarden.

Deze vormen straks de onderlegger voor keuzes over de bescherming van ons cultureel erfgoed. Deze keuzes vertalen we straks naar concrete regels in het nieuwe omgevingsplan. In deze omgevingsvisie zoomen we in op de Nieuwe Hollandse Waterlinie, monumenten, beschermd stadsgezicht vesting Woudrichem en archeologie. Nieuwe Hollandse Waterlinie De Nieuwe Hollandse Waterlinie (NHW) is 85 kilometer lang en loopt van Muiden tot aan de Biesbosch. De uit 1815 daterende verdedigingslinie bestaat uit een systeem van dijken, kaden en sluizen. Daarmee kon een groot gebied onder water worden gezet om de vijand tegen te houden. De grote historische waarde leidde tot aanmelding voor de Werelderfgoedlijst (1995). In 2005 kreeg de Nieuwe Hollandse Waterlinie de status van Nationaal Landschap en in 2021 is het gebied door UNESCO aangewezen als werelderfgoed. De rust en soberheid zijn kenmerkend binnen de NWH.

Andere kenmerken zijn daarnaast: • De Vesting Woudrichem, historische vestingstructuur van de vestingstad; • Inundatiegebieden (een gebied dat ten behoeve van de verdediging enkele decimeters onder water kan worden gezet door sluizen of het doorsteken van dijken); • Zone met verdedigingswerken als forten, batterijen, lunetten, betonnen mitrailleurkazematten en groepsschuilplaatsen in hun samenhang met de omgeving; • Voormalige schootsvelden (visueel open) en verboden kringen (merendeels onbebouwd gebied op basis spelregels Kringenwet) rondom de forten; • Waterwerken als waterlichamen, sluizen, inlaten, duikers en dijken functionerend in samenhang met verdedigingswerken en inundatiegebieden; • De landschappelijke inpassing en camouflage van de voormalige militaire objecten. Uitgangspunt is het behoud van de cultuurhistorische waarden van de NHW en haar kernkwaliteiten. Daarbij gaan we wel actief zoeken naar mogelijkheden die er zijn voor ontwikkelingen. De kernkwaliteiten van de NHW leveren in bepaalde zones (zoals de schootsvelden en het

6

inundatiegebied) van de NHW meer beperkingen op voor nieuwe ontwikkelingen, dan in de overige zones. Hier zal gezocht moeten worden naar manieren om bij ontwikkelingen de kernkwaliteiten te versterken.

Het gebied dat is aangewezen als UNESCO-werelderfgoed

Monumenten en beschermd stadsgezicht De vesting Woudrichem maakt deel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en is rijk aan cultuurhistorische waarden en monumenten. De vesting is voltooid in de 17e eeuw en bestaat uit 4 grote en 3 kleine bastions. Enkele van de historische middeleeuwse stadspoorten zijn nog intact en zorgen voor een bijzondere beleving. Ook kent de vesting nog een aantal oudere militaire gebouwen, zoals een wachthuis, kazerne, bomvrij arsenaal en twee buskruitmagazijnen. Om de samenhang te beschermen is de vesting Woudrichem door het rijk aangewezen als beschermd stadsgezicht. Ook buiten de vesting zijn veel militaire monumenten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie gelegen, zoals Fort Altena en fort Giessen. De ligging van andere (niet-militaire) monumenten is voor een groot deel gebonden aan de lintbebouwingen op de dijken en oude stroomruggen. Ze geven een beeld van de vroegere bewoning in onder andere het rivierenlandschap. Veel dorpen hebben hun oorsprong in de dijklinten. Dit geldt voor de meeste dorpen aan de noordzijde van de gemeente, langs de Afgedamde Maas en langs de Boven-Merwede. Ook nu vormen de monumenten nog altijd een prominent beeldmerk in de kernen en daarbuiten. Een tastbare herinnering aan het verhaal van Altena. Het gaat met name om historische dorpspanden, boerderijen, kerken en molens.

Maar bijvoorbeeld ook een bijzonder monument als kasteel Dussen is binnen onze gemeentegrenzen gelegen. Bomen zijn sinds mensenheugenis verbonden aan onze cultuur. Soms economisch, zoals knotwilgen en populieren, soms cultureel, zoals bakenbomen, en soms esthetisch, zoals de aankleding van gebouwen of plekken. Bomen en boomstructuren met een cultuurhistorische betekenis beschermen we zodat het verleden zichtbaar blijft en we onze identiteit blijven behouden.

7

Archeologie De gemeente Altena ligt in het dynamische rivierengebied en het gebied is al sinds lange tijd aantrekkelijk voor de mens. Daardoor zijn de oudst bekende sporen van bewoners in het gebied al uit de steentijd. Het merendeel van alle plaatsen waar archeologische sporen zijn gevonden liggen in het oostelijke deel van de gemeente. Daar vormden de stroomgordels al vroeg een geschikte plek om te wonen. In het archeologiebeleid van de gemeente staat hoe we omgaan met archeologie. Afhankelijk van de archeologische verwachtingswaarde van een gebied stellen we andere eisen. Globaal zijn de verwachtingswaarden te onderscheiden in de volgende delen: • • •

Hoge archeologische verwachting: grotere stroomgordels, de donken en de oude (verdronken) bewoningslocaties; Middelhoge archeologische verwachting: kleinere of slechts korte tijd actieve stroomgordels; Lage archeologische verwachting: komgebieden tussen de stroomgordels.

Tot slot zijn er nog de zones met een archeologische waarde. Hieronder vallen de historische kernen, bekende vindplaatsen en de archeologische monumententerreinen. We verbeteren hoe we omgaan met archeologische resten. Deze resten zijn een bron van informatie over het lokale verleden. Het is belangrijk deze sporen te benutten bij de verdere ontwikkeling van de gemeente, bijvoorbeeld voor toerisme en recreatie. We stimuleren het behouden, beleven en beschermen van ons erfgoed voor huidige en toekomstige generaties. Bij de aanvang van (ruimtelijke) planvorming voor nieuwe ontwikkelingen staan we bewust en verantwoord stil bij de optie van het toepassen van culturele planologie. Erfgoed is daarbij het vertrekpunt en inspiratiebron voor plannen.

8

Natuur en groen De gemeente Altena kent uitgestrekte natuurgebieden, die belangrijk zijn voor insecten, moerasen weidevogels. We zien in de gebieden veel verschillende soorten planten. Daarnaast hechten we veel waarde aan het groen in onze dorpen. In onze kernen beschermen we waardevolle bomen en versterken we de beleving van natuur. Ook versterken we de biodiversiteit. Groen speelt een belangrijke rol bij klimaatadaptatie, en ook bij leefbaarheid, gezondheid en biodiversiteit. Dit betekent dat we meer aandacht hebben voor de natuur in en om onze kernen. Een groot deel van de natuurgebieden bevindt zich in de Noordwaard (kreken), aansluitend op de Biesbosch en als uiterwaarden langs de rivieren. Deze natuurgebieden bevatten open water, moeras, natte graslanden, ooibossen en wilgenbossen. De gebieden hebben veel verschillende insecten, planten en vogels. Voor meerdere diersoorten vormt de Biesbosch met aanliggende natuurgebieden één van belangrijkste leefgebieden in Nederland, zoals voor de Blauwborst.

Natuurgebieden binnen de gemeente Altena (Natuurbeheerplan Provincie Noord-Brabant). In het rivierkleigebied, ten oosten van de Uppelsedijk, komen binnendijks meerdere bijzondere natuurgebieden voor. Dit zijn de Zevenbansche boezem, de Kornsche Boezem en het Pompveld. De laatste twee vormen samen met de Biesbosch de Natura 2000 gebieden van Altena. Het zijn natte moerassige gebieden met grienden, natte hooilanden en rietlanden. Samen met de uiterwaarden bevat het rivierkleigebied bijna 700 hectare aan natuurgebied. Ook meerdere waterlopen kennen een ecologische functie door de inrichting van de oeverzones. Langs de Alm zijn in de afgelopen decennia meerdere delen van een ecologische verbindingszone (een verbinding tussen twee natuurgebieden) gerealiseerd. Dit heeft geleid tot een brede oeverzone met gevarieerde begroeiing en een sterke verrijking van de biodiversiteit. Door de openheid van het komgebied (het middengebied) en het overwegend gebruik als grasland heeft Altena omvangrijke weidevogelgebieden. Onze gemeente is rijk aan weide- en akkervogels. Door de zeer sterke achteruitgang van weidevogels in de laatste decennia zijn de weidevogelgebieden ook in het provinciaal beleid beschermde gebieden. De natuur staat onder druk. Veel planten- en diersoorten dreigen te verdwijnen of zijn al verdwenen (afname biodiversiteit).

Natuur en biodiversiteit zijn de basis van al het leven. Een grotere biodiversiteit verbetert de gezondheid van het groen, de bodem en het water. Daarnaast is 9

biodiversiteit ook voor de mens belangrijk, bijvoorbeeld omdat insecten nodig zijn voor ons voedsel. Een grote diversiteit helpt ons ook om dierplagen als die van de eikenprocessierups onder controle te krijgen. Tot slot kan het werken met de natuur veel geld schelen, dat anders nodig is voor achterstallig onderhoud, technische ingrepen, sanering of bestrijding van plaagdieren. Daarnaast zien we kansen voor samenwerking op het gebied van natuurbeheer met de agrarische natuurvereniging en individuele boeren, Natuurmonumenten Altenatuur en Natuur- en Milieuvereniging VMB Hank. We werken in de Natura 2000 gebieden ook samen met Staatsbosbeheer.

10

Water De aanwezigheid van water in onze gemeente heeft onze historie gevormd en is een waarde waar wij nog meer op in willen zetten. Altena is in veel opzichten onlosmakelijk verbonden met het water. Beschikbaarheid van water is een randvoorwaarde voor bijvoorbeeld natuur en landbouw. Water kan daarnaast een ecologische waarde hebben als het van goede kwaliteit is. Ook kan het onderdeel zijn van bijzondere cultuurhistorische kwaliteiten en is het een bron voor drinkwater. Tegelijk dienen we ons te beschermen tegen een teveel aan water. De rivieren om ons eiland, de Biesbosch, de haven van Werkendam en de Nieuwe Hollandse Waterlinie zijn kenmerkend voor onze gemeente en de identiteit van onze gemeente. Ons landschap is nauw verweven met het water (zie hiervoor de waarde landschap). Bescherming tegen het water We houden in onze gemeente droge voeten dankzij de primaire waterkeringen. Dit zijn de dijken die ons beschermen tegen overstromingen bij hoogwater, zowel op de rivieren als vanuit de zee. Naast deze primaire waterkeringen geldt dit ook voor de regionale kering langs de Afgedamde Maas. Deze heeft de hoogste veiligheidsnorm voor een regionale kering van Noord-Brabant, wat mede is ingegeven door de economische waarden van het achterliggende gebied. De uitdagingen van de klimaatverandering vragen wat van onze keringen; nu en in de toekomst.

De zeespiegel stijgt, de bodem daalt, en we hebben steeds vaker te maken met extreem weer. Om onze voeten droog te houden werken we samen met Waterschap Rivierenland. We behouden en reserveren ruimte voor toekomstige waterveiligheidsmaatregelen zoals bijvoorbeeld ruimte voor de rivier en dijkverbeteringsmaatregelen. Naast deze wettelijke doelstelling van meerlaagsveiligheid, namelijk het op orde hebben van de waterkeringen, zetten we ons in om zodanig de ruimte in te richten dat hiermee gevolgbeperking van overstromingen mogelijk is (2e laag) en hebben we aandacht voor het op orde hebben van crisisorganisatie (3e laag). We geven samen met onze partners (Rijkswaterstaat, waterschap Rivierenland en provincie Noord-Brabant) invulling aan het veiligheidsbeleid. Schoon (drink)water De gemeente heeft een zorgplicht voor schoon drinkwater binnen de gemeente. Beschikbaarheid van water is een randvoorwaarde voor bijvoorbeeld natuur, landbouw en drinkwater. Water kan daarnaast een ecologische en gezondheidswaarde hebben als het van goede kwaliteit is. In de komende jaren moet de gemeente hier ook rekening mee gaan houden bij vergunningen en calamiteiten. We dragen bij aan de gezondheid van onze inwoners door een duurzame veiligstelling van de openbare drinkwatervoorziening. Niet alleen over onszelf maar ook over inwoners van de Randstad en Zeeland.

Hier dragen we gezamenlijk zorg voor met de drinkwaterbedrijven, Rijkswaterstaat, de provincie en waterschap Rivierenland. Een aantal van onze watergangen hebben een beschermde status. De waterkwaliteit in onze watergangen kan sterk worden verbeterd. We onderkennen daarmee de noodzaak om de waterkwaliteit te verbeteren in het kader van een gezonde leefomgeving. Bodem, water en lucht vormen namelijk de basis van je leefomgeving (Gezonde bodem en schoon water | Atlas Leefomgeving, 2022). Denk hierbij aan het verminderen van uit- en afspoeling van onder andere bestrijdingsmiddelen en meststoffen. We verminderen de kans op vervuilingen in het oppervlaktewater. Via de lucht of afspoelend hemelwater komt vervuiling soms in het water terecht, dit noemen we diffuse lozingen. Samen met het waterschap zorgen we dat dit steeds minder voorkomt. Daarnaast werken we aan goed waterbeheer. Samen met het waterschap grijpen we in

11

wanneer sprake is van jaarlijks terugkerende waterkwaliteits- en kwantiteitsproblemen. Door agrarisch natuurbeheer en kringlooplandbouw zorgen we dat er minder voedingsstoffen en bestrijdingsmiddelen in het water belanden. Ook voor gangbare landbouw zijn er mogelijkheden en gaan we aan de slag om dit te verminderen. Onze zwemwaterlocaties liggen overwegend aan de oostzijde van ons gebied. De kwaliteit van deze zwemwaterlocaties wordt door de gemeente en Rijkswaterstaat gecontroleerd en bewaakt. Gemeentelijke watertaken De gemeentelijke watertaken zijn gericht op 3 zorgplichten, namelijk voor afvalwater, hemelwater en grondwater (bescherming van onze drinkwatervoorzieningen is hierboven toegelicht). We hebben een grondwaterzorgplicht en zorgen voor maatregelen in het openbaar gebied om grondwateroveren onderlast zoveel mogelijk te voorkomen. Samen met Waterschap Rivierenland streven we naar gezondheid, ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid van ons watersysteem. Dit gaat verder dan enkel de wettelijke gemeentelijke zorgplichten. We scheiden vuil water van schoon water en streven ernaar dat er zo min mogelijk contact met afvalwater is. Dit beleid is uitgewerkt in het Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP). Het strategisch en tactisch beleid staat in onze Beleidsvisie riolering en water.

We gaan dit samen met het beleid uit de Beleidsvisie Klimaat, Water en Groen uitwerken in het Programma RWG. Daarnaast werken we aan een ecologisch gezond en natuurlijk (grond)watersysteem. Daarbij koppelen we de waterkwaliteitsdoelen aan andere gebiedsfuncties, zoals landbouw, natuur en recreatie. De gemeente is steeds minder alleen aan zet voor het realiseren en onderhouden van de leefomgeving. Eigenaren en inwoners hebben ook verantwoordelijkheden. Het hemelwater op een goede manier verwerken is bijvoorbeeld de verantwoordelijkheid van de eigenaar van het terrein waarop het hemelwater valt, net als het voorkomen van overlast en schade. Voor (vervangende) nieuwbouw stellen wij normen op ten aanzien van de omgang met hemelwater en klimaatadaptatie. Haven van Werkendam Eeuwenlang leeft de bevolking van Werkendam van het water. Schippers, beurtvaarders en vissers vinden er hun bestaan, en later zijn er veel griendwerkers in de Biesbosch. Ook worden de rivieren vandaag de dag gebruikt om ons gebied te ontsluiten via de veerdiensten. Tot in de 20e eeuw was Werkendam een waar doolhof van havens (Oude Binnenhaven), kanalen en waterwegen. Deze zijn nu vrijwel allemaal gedempt en vervangen door moderne havens zoals de Beatrixhaven. De Beatrixhaven is opgeleverd in 1985. De aanleg ervan was nodig, omdat de capaciteit van de oudere Biesboschhaven niet langer genoeg was.

De bouw werd gecompliceerd door de vondst van een eeuwenoude strekdam vermoedelijk uit 1762. Mogelijk ging het om een van de Hoofden van Dordt, die aangelegd werden om de Werkendamse killen sneller te laten verzanden. In 1995 viert Werkendam zijn eerste maritieme feest in de Beatrixhaven; ‘Werk en Zeil’. Het is de voorloper van de latere Havendagen die vanaf 2001 worden gehouden. Naast dat de haven van Werkendam een belangrijke economische drager is voor de gemeente Altena heeft het ook een belangrijke regionale functie. Werknemers komen vanuit de hele regio naar Werkendam om te werken in het maritieme cluster. Daarnaast heeft de haven ook een historische betekenis. De haven is onlosmakelijk verbonden met het werken met de rivieren.

12

Dorps DNA Een belangrijke waarde van onze gemeente is de diversiteit van onze kernen. De gemeente Altena kent hechte gemeenschappen in de verschillende dorpen. Inwoners voelen zich nauw betrokken bij hun dorp en voelen een sterke sociale cohesie binnen het dorp. Elk dorp is uniek en heeft haar eigen identiteit. Die eigenheid van de dorpen is een kracht van onze gemeente, die we willen behouden. Het kenmerkt onze hechte samenleving. In grote lijnen is de bevolking van Altena vooral groepsgericht. Het gaat dan om waarden als ontmoeting, verbondenheid, betrokkenheid, hulpvaardig, fatsoen, privacy, warmte, respect, verdraagzaamheid en presteren. In Altena heeft men aandacht voor de gemeenschap, voor het geloof, voor het gezinsleven, voor ondernemerschap, voor het land en de ruimte. Deze identiteit vertaalt zich in het harde werken, een hoge moraal, spaarzaamheid, gebondenheid aan de eigen gemeenschap/kern, ingetogen gedrag, lagere verhuisdrang, gemeenschapszin, waardering voor traditie en vakmanschap, sterkere drang tot vrijwilligerswerk, maar ook sociale controle. Veel kernen kenmerken zich door een actief verenigingsleven en diverse evenementen, zoals het Oranjefeest in bijvoorbeeld Oudendijk en andere kernen. Ook kent Werkendam een actief verenigingsleven: ongeveer 19 verenigingen, variërend van postduiven-, sport- tot buurtverenigingen en de historische vereniging.

Kerken, scholen en sportverenigingen zijn van groot belang voor het DNA van de dorpen. De 21 kernen van onze gemeente hebben ieder hun eigen identiteit en gewoonten. Altena kenmerkt zich door een sterk groepsgevoel. Maar de mate waarin verschilt van kern tot kern. De leefstijlen van inwoners in onze kernen zijn divers, blijkt uit een onderzoek van SmartAgent. Hierdoor kunnen we meer bewust omgaan met de drijfveren van inwoners. Zo kunnen we bijvoorbeeld in onze communicatie en bij initiatieven hier beter op inspelen.

13

In de leefstijlmethodiek van SmartAgent zijn vier leefstijlen geformuleerd op basis van een onderscheid tussen ego- en groepsgericht en extravert & introvert. • Een overheersende groene leefstijl komen we vooral tegen daar waar veel ouderen (van de vooroorlogse generatie) wonen: Almkerk, Andel, Giessen en Rijswijk, Wijk en Aalburg. De groene consument is groepsgericht, maar kent een vrij gesloten karakter. De wereld is voor deze consumenten minder groot; men beweegt zich in een kleine kring met familie en buren waarmee men intensieve contacten heeft. • De blauwe leefstijl komen we vooral tegen in het buitengebied en in de kernen Sleeuwijk en Woudrichem. Voor de blauwe consument is presteren een kernbegrip. Deze groep is zeer intensief en gedreven met zijn carrière bezig en status wordt belangrijk gevonden. • De rode leefstijl is nauwelijks vertegenwoordigd. Pas wanneer we verder inzoomen zien we enkele concentraties, bijv. in de vesting van Woudrichem. De rode consument is een consument met een vrije, eigenzinnige geest die onafhankelijkheid boven alles stelt. Men heeft een actieve manier van leven waarbij er naast werk voldoende tijd over moet blijven voor culturele ontwikkeling en reizen. • De gele leefstijl komt het meest voor in Altena en is sterk vertegenwoordigd in dorpen als Veen, Eethen, Meeuwen en Dussen.

De gele consument kent een sterke groepsoriëntatie en hecht juist veel waarde aan sociale contacten in de buurt. De gele wereld heeft een open instelling. Het gezin (of het streven daarnaar) neemt een centrale positie in het leven van deze consumenten in.

14

Ambities In de omgevingsvisie komen de verschillende opgaven, die spelen per thema samen in integrale ambities voor de komende 10 à 20 jaar. Met de ambities geven we duidelijk aan waar we voor staan en waar we voor gaan. We maken keuzes en geven prioriteit aan de opgaven waar we mee aan de slag willen, omdat we niet alle opgaven tegelijk én overal op kunnen pakken. Het water, de natuur en het open karakter van onze gemeente lopen als een groenblauwe draad door alle ambities heen. • • • •

Groenblauwe oase Leefbare woonomgeving Klimaatbestendig, CO2-neutraal en circulair Sterk in duurzaam ondernemen

Deze ambities zijn het resultaat van het participatietraject, het interne proces en de richtingen die de gemeenteraad van Altena heeft meegegeven. Per ambitie geven we aan wat we willen bereiken en wat we hiervoor gaan doen. Om de ambities waar te maken, voeren we projecten uit en stellen we regels op in het omgevingsplan. Voor sommige ambities weten we niet precies wat we gaan doen. Hiervoor stellen we dan een programma op. In een programma omschrijven we wat we gaan doen met een bepaald onderwerp of gebied.

Ambitie 1: Groenblauwe oase We streven naar een vitaal Altena, een gemeente als bloeizone! Dit betekent dat we streven naar een zo gezond mogelijke leefomgeving. Er is voldoende groen en ruimte in de buurt waarin we sporten, bewegen en spelen. We stimuleren het wandelen of fietsen door de verschillende kernen. We hebben sterke natuur waarin veel verschillende planten en dieren hun thuis hebben. We beschermen en versterken deze gebieden en behouden deze ook voor de toekomst. We onderkennen de cumulatieve omgevingseffecten op de gezondheid. Daarom zorgen we voor een samenhangende benadering ten aanzien van We zorgen voor gezonde lucht, water en bodem voor alle Altenaren. Bloeizone In de bloeizone van Altena kunnen inwoners straks gezond en vitaal ouder worden. ‘Bloeizone’ is afgeleid van ‘Blue Zones’, delen van de wereld waar de meest gezonde mensen leven. Uit onderzoek naar Blue Zones elders in de wereld blijken sterke sociale samenhang, het hoge welzijn, de sociale gelijkheid en een groene leefomgeving bepalend voor een gezonde leefstijl die leidt tot meer gezonde jaren. Daar zetten we in Altena vol op in. Bij nieuwe initiatieven is er, in samenwerking met o.a.de GGD, aan de voorkant aandacht voor gezondheid en veiligheid. Dit vraagt om bewustwording en een actieve aanpak.

Hierbij richten we het beleid niet alleen op het faciliteren van gezond gedrag, maar ook het verminderen van milieueffecten. We tonen ambitie op het gebied van de gezonde leefomgeving en werken naar een gemeente waarin we overal minimaal voldoen aan de wettelijke normen voor gezonde lucht, water en bodem. Ook al is dit in sommige wijken lastig vanwege de ligging (naast bijvoorbeeld een snelweg of bedrijventerrein). Hiervoor werken we de komende jaren uit welke maatregelen er nodig zijn en laten deze landen in regels in het omgevingsplan. Per gebied bepalen we uiteindelijk welke normen we opnemen in ons omgevingsplan. De mogelijkheden om een hogere ambitie te tonen richting de WHO-advieswaarden gaan we gebiedsgericht inventariseren. De WHO-

15

advieswaarden zijn door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) opgesteld met het oog op de menselijke gezondheid. Deze advieswaarden zijn strenger dan de wettelijke normen. Waar een hogere ambitie niet mogelijk is of waar andere prioriteiten liggen, zetten we in op het zoveel mogelijk beperken van nadelige effecten of op het compenseren van deze effecten. Als gemeente hebben we een voorbeeldfunctie op het gebied van gezondheidsmaatregelen. Ook worden woningen, bedrijven en de leefomgeving steeds gezonder. Deze ambitie gaat over het verbeteren van de milieukwaliteit en het gezond zijn van de leefomgeving. Sterke natuur, vitale bodem en open landschap We zetten in op de lokale natuurwaarden en het versterken van groen, zowel buiten als binnen de dorpen. We houden onze natuurgebieden op peil, en beschermen en versterken de waarden. Bescherming bieden we door bezoekersmanagement vorm te geven bij de Nieuwe Hollandse Waterlinie, de Biesbosch en de Noordwaard. We verbinden verschillende natuurgebieden met een hoge ecologische waarde via ecologische verbindingszones (EVZ’s). Stikstofgevoelige natuur in en rond onze gemeente beschermen we door de stikstofdepositie terug te dringen. Deze ambitie heeft positieve effecten op Natura 2000-gebieden. We gaan aan de slag met biodiversiteit en zorgen dat meer soorten planten en dieren in onze gemeente hun thuis vinden.

Daarmee werken we aan een robuuste en duurzame leefomgeving. We dragen zorg voor een vitale bodem. Onze bodem is gezond, houdt meer water vast en behoudt haar nutriënten. Hiervoor ontwikkelen we samen met andere partijen nieuw beleid, en nemen dit mee in de uitwerking van het omgevingsplan. Daarbij hebben we speciale aandacht voor pesticiden en het gebruik hiervan verder terugdringen. Het landelijke en cultuurhistorische landschap en openheid zijn van waarde voor Altena. Deze kenmerken willen we in de toekomst behouden en versterken. Samen met provincie Noord-Brabant, regio West-Brabant en Brabants Landschap onderzoeken we de kansen om een groen hart met hoogwaardig erfgoed te vormen tussen de omliggende steden. Er wordt een kwaliteitsatlas cultuurhistorie opgesteld. Daarin brengen we in kaart welke gebouwen, objecten en structuren in onze gemeente een historische en cultuurhistorische waarde hebben. De leefomgeving nodigt uit tot gezond gedrag De omgeving is straks zo ingericht dat de gezonde keuze de makkelijkste keuze wordt. Binnen de dorpen zorgen we voor voldoende en kwalitatief groen. Zo heeft iedereen toegang tot groen om in te bewegen, spelen en ontmoeten. De bomen in onze gemeente zijn belangrijk. Door bomen de ruimte te geven om te volgroeien, krijgen ze een optimale waarde en functie. Groen en bomen breiden we waar mogelijk uit.

We werken aan het behouden, herstellen, versterken en uitbreiden van boomstructuren. Hiervoor kijken we ook naar invulling van ontbrekende schakels We zien dit als onmisbaar basiselement van een waardevolle en prettige leefomgeving. We zorgen voor meer (veilige) fiets- en wandelpaden zodat onze inwoners daar nog beter gebruik van kunnen maken. Verder stimuleren we gezond gedrag door alcohol en drugsgebruik preventief aan te pakken, zoals bij sportverenigingen en via het Lev project. We gaan aan de slag met een rookvrije omgeving, een gezond en veilig sportklimaat, gezonde scholen en kinderopvang en een beweegvriendelijke wijk. Ook is er steeds meer aandacht voor gezonde voeding, zeker bij scholen en verenigingen.

16

Beweegtuin bij brede school Sleeuwijk

Wat gaan we doen? • Voor de gezonde leefomgeving (bodem, water en lucht) werken we regels uit in het omgevingsplan. We stellen deze milieunormen gebiedsgericht op. • Gezondheid (in brede zin) wordt een volwaardig integraal onderdeel van het omgevingsplan van gemeente Altena. • Bij beleidsontwikkeling gaan we bewust meer verbindingen maken tussen het sociale domein en het ruimtelijke domein. • Natuurgebieden beschermen door regels over o.a. toegestane activiteiten in het omgevingsplan. In samenwerking met Altenatuur geven we vorm aan bezoekersmanagement in kwetsbare natuurgebieden. • In onze kernen zorgen we door middel van regels in het omgevingsplan voor compensatie van groen bij bouwen. • Samen met Regio West-Brabant zijn we koploper bij vitaal platteland, door invulling te geven aan de Gebiedsagenda Vitaal Platteland. Nieuwe programma’s onder de Omgevingswet en projecten die bijdragen aan de doelstellingen van de omgevingsvisie worden waar van toepassing in de omgevingsvisie benoemd. Deze nieuwe ontwikkelingen zijn tot het ijkmoment 1 september 2023 meegenomen.

Ambitie 2: Leefbare woonomgeving Altena investeert in een goede leefomgeving. Er is ruimte om elkaar te ontmoeten, de leefomgeving is toegankelijk en veilig voor alle inwoners. We stimuleren inwoners om actief deel te nemen aan de maatschappij (sociaal, verenigingen, sport, bewegen, betaald of onbetaald werk). Ook wordt in Altena iedereen betrokken. Sporten, bewegen en ontmoeten In alle kernen is ruimte voor activiteiten, gericht op elkaar ontmoeten. Dit zullen we samen met diverse dorps- en adviesraden (sociaal domein, cultuur, sport en jongeren) blijven monitoren en waar nodig ingrijpen. In de toekomst zien we onze centra als dorpsharten met een brede, multifunctionele

17

en sociale functie. Een plek gericht op ontmoeting (sport, muziek en samenkomst). De levendigheid, veilige bereikbaarheid en het verblijfsklimaat staan voorop. We willen de zelfredzaamheid en de samenredzaamheid, die in onze lokale cultuur geworteld zit, blijven ondersteunen met goede voorzieningen en accommodaties. We zullen niet in iedere kern voorzieningen van voldoende kwaliteit kunnen waarborgen. Daarbij hebben we extra aandacht voor de toegankelijkheid van voorzieningen zodat iedereen mee kan doen. We zien daarbij een netwerk van dorpen die elkaar aanvullen met een optimaal aanbod voor Altena als geheel.

Tuin bij kinderboerderij in Werkendam

Verenigingen staan centraal Het culturele netwerk in Altena is groot. Toneel, muziek, kleinkunst en erfgoed zijn belangrijk voor onze samenleving. We willen dat inwoners zich met cultuur kunnen ontwikkelen en ontplooien. Ons erfgoed en onze identiteit geven we een gezicht en ons culturele aanbod is tevens een drager voor het toeristische product. Daarom willen we ook in de toekomst onze culturele infrastructuur behouden en verbreden. We onderzoek mogelijkheden voor het realiseren van een cultureel centrum waar beeldende kunsten samenkomen op één centrale plek.

18

Dorpstuin bij sporthal de Jager in Giessen

Een plek voor iedereen Om te kunnen voorzien in de behoefte aan meer woningen én als impuls voor de leefbaarheid en vitaliteit van kernen is het van belang dat er bij alle kernen van Altena kan worden gebouwd. Ook gaan we veroudering van de woningen in de kernen tegen en zoeken naar een passende oplossing voor vrijkomende gebouwen in het buitengebied. Bij nieuwe ontwikkelingen op vrijkomende agrarische bedrijfslocaties of boerderijen (VAB's) hebben we extra aandacht voor het voorkomen van leegstand, verloedering maar ook ondermijning. Daarnaast gaan we wonen met zorg clusteren in de kernen waar andere zorgvoorzieningen aanwezig zijn. Dit zullen we vormgeven in samenspraak met zorginstellingen, platform woonzorg-welzijn en woningcorporaties. Verenigingen en bewonersinitiatieven gericht op kleinschalige en persoonlijke woon- en zorgvormen worden door de gemeente ondersteund. Concrete regels hierover zullen volgen in het omgevingsplan en een programma Wonen. Dit zal aansluiten op de Regionale Investeringsagenda. Vergroening van bestaande wijken vanuit gezondheid en duurzaamheid wordt integraal meegenomen in individuele projecten. We geven daarbij de inwoners invloed op hun eigen leefomgeving door hen mee te laten praten en beslissen.

Wat gaan we doen? • We werken via een programma Dorpen verder uit wat het Dorps DNA betekent voor ieder dorp, in samenspraak met de dorpsraden en inwoners. Hierin gaan we ook aan de slag met het integraal actualiseren van de woonvisie: waar liggen mogelijkheden voor woningbouw. We sluiten hierbij aan op de Regionale Investeringsagenda. • Een visie in het kader van leefbaarheid van de vesting te realiseren, waarbij rekening wordt gehouden met recreatie en toerisme. • We bepalen concrete regels voor wonen en bouwen in het omgevingsplan. • We geven invulling aan het VN-verdrag Handicap en zorgen voor toegankelijke voorzieningen in Altena zodat iedereen mee kan doen. Nieuwe programma’s onder de Omgevingswet en projecten die bijdragen aan de doelstellingen van de omgevingsvisie worden waar van toepassing in de omgevingsvisie benoemd. Deze nieuwe ontwikkelingen zijn tot het ijkmoment 1 september 2023 meegenomen.

19

Ambitie 3: Klimaatbestendig, CO2-neutraal en circulair Onze gemeente is klaar voor de grote uitdagingen van onze tijd en in ons gebied. We maken slimme plannen voor hoe we omgaan met de energietransitie, klimaatverandering, zeespiegelstijging, verzilting en duurzame (economische) ontwikkeling. Onze samenleving is veerkrachtig, en daarom wordt Altena steeds duurzamer. Dat blijven we samen doen: gemeente, inwoners, bedrijven en gebiedspartners zoals waterschap en provincie. Energieneutraal en klimaatadaptief Altena De ambitie is om in 2046 een CO2- neutrale gemeente te zijn. Deze ambitie behalen we door minder energie te verbruiken, meer energie zelf op te wekken, woningen en gebouwen te isoleren en aardgasvrij te maken en onze mobiliteit te verduurzamen. Het watersysteem is in 2050 waterrobuust ingericht op extreem weer (droogte en extreme regenval) met meer ruimte, zowel qua (water)oppervlak als in de bodem. De waterveiligheid is daarom ook op orde: de rivierdijken zijn uiterlijk in 2050 voor lange tijd versterkt. In de uiterwaarden is voldoende ruimte voor water en natuur. We houden de kans dat overstromingen plaatsvinden ook in de toekomst klein, zodat onze inwoners zich veilig voelen en geven invulling aan het meerlaagse veiligheidsbeleid.

Trekpontje over het oude Maasje

Altena is circulair in 2046. Zo verkleinen we onze ecologische voetafdruk. We hebben steeds minder fossiele energie en nieuwe grondstoffen (van ver) nodig. We produceren bijna geen afval meer. We zorgen dat we grondstoffen kunnen hergebruiken en verspilling kunnen voorkomen. Denken en doen

20

in kringlopen is vanzelfsprekend. Ook stimuleren we ondernemers om circulair te worden, denk daarbij aan nieuwbouw en herbouw van gebouwen en voor agrariërs ook aan kringlooplandbouw. Toekomstbestendig wonen We zetten ons specifiek in voor duurzaam, energieneutraal en klimaatadaptief wonen, zodat onze woningvoorraad zo toekomstbestendig en generatiebestendig mogelijk is. Dat betekent dat woningen makkelijk aanpasbaar worden naar andere doelgroepen als de vraag in de toekomst verandert. Er liggen met name uitdagingen in het aanpassen van de bestaande woningvoorraad. Maar ook in het klimaatadaptief maken van onze leefomgeving in combinatie met inbreiding. We pakken als gemeente een stimulerende en faciliterende rol bij initiatieven vanuit inwoners om hun eigen woning te verduurzamen. Wat gaan we doen? • We verminderen het energiegebruik door in te zetten op isolatie en energiebesparende technologie. • We zetten in op duurzame opwekking van energie. Hiervoor bepalen we de regels voor nieuwe opwek van zonne-energie (zonnevelden) in het omgevingsplan. • We maken onze rioleringen klimaat robuust, door bijvoorbeeld gescheiden stelsels aan te leggen voor hemelwater apart van vuilwater. Beleid hiervoor wordt vastgelegd in het vigerende Gemeentelijke Rioleringen Plan (GRP). We gaan hiermee aan de slag in een Programma Waterrobuust Water groen en natuur.

• We stellen in het omgevingsplan regels op voor het ontkoppelen van regenwater van het rioolsysteem. Nieuwe programma’s onder de Omgevingswet en projecten die bijdragen aan de doelstellingen van de omgevingsvisie worden waar van toepassing in de omgevingsvisie benoemd. Deze nieuwe ontwikkelingen zijn tot het ijkmoment 1 september 2023 meegenomen.

Ambitie 4: Sterk in duurzaam ondernemen Wij zijn goed in ondernemen! Altena is een ondernemende gemeente met veel kansen. We maken op de bedrijventerreinen voldoende ruimte voor bedrijven om zich ook in de toekomst te vestigen en te blijven ontwikkelen. Duurzaamheid, veiligheid en gezondheid beschermen en bevorderen we daarbij. Duurzame economie We willen een gezonde, toekomstbestendige en duurzame economie. Dat bereiken we door zorgvuldig om te gaan met energie, grondstoffen, natuur en elkaar. We werken hiervoor samen met het bedrijfsleven en maken graag gebruik van de kennis van onze bedrijven en ondernemers. Altena speelt een belangrijke rol in de regionale economie en behoudt deze positie ook in de toekomst. We willen daarnaast het lokale ondernemerschap als kracht van onze dorpen blijven faciliteren, maar ook de ruimtelijke kwaliteit van onze dorpen en buitengebied sterk houden. Niet alles kan overal, maar nieuwe bedrijvigheid kan bijdragen aan het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit en aan de problematiek van vrijkomende locaties. Ruimte om te ondernemen We zetten ons in voor voldoende ruimte voor bedrijven op bedrijventerreinen en bedrijfsterreinen door vraaggericht te ontwikkelen. Dit betekent dat we alleen bij concrete vragen van bedrijven nieuwe terreinen ontwikkelen. We benutten onze bestaande voorraad zoveel mogelijk. We gaan

21

geen nieuwe terreinen aanleggen als hier nog mogelijkheden en kansen zijn voor inpassing. Zorgvuldig ruimtegebruik staat centraal. Daarnaast gaan we onze bedrijventerreinen toekomstbestendig maken. Dit op het gebied van de transities, waaronder op het gebied van energie, maar ook rondom klimaatadaptatie met meer ruimte voor groen en waterberging. We bevorderen actieve mobiliteit in het woon-werkverkeer door fietsen en openbaar vervoer tussen woongebieden en bedrijventerreinen te faciliteren en stimuleren. Het buitengebied is toekomstbestendig, met onder andere natuurinclusieve en circulaire landbouw. Hierbij werkt het agrarisch bedrijf aan een gesloten kringloop, waarin grondstoffen zoveel mogelijk worden hergebruikt en er sprake is van een duurzaam beheer van de bodem, water en natuur is. Er is in Altena een sterke diversiteit binnen de agrarische sector. Andere vormen van landbouw sluiten we dan ook niet uit. Van belang is om de agrarische sector ruimte te bieden om te experimenteren en innoveren zodat we klaar zijn voor de voedselproductie van de toekomst. De haven van Werkendam ontwikkelt Werkendam heeft een innovatief scheepvaartcluster met de tweede binnenhaven in Nederland op basis van het aantal geregistreerde binnenvaartschepen. We zetten ons in voor het verder doorontwikkelen van het maritieme cluster en de haven.

Daarbij sluiten wij aan bij de doelen van Integraal Riviermanagement. Thema’s zoals klimaatverandering, waterveiligheid, scheepvaart en laagwaterproblemen, waterkwaliteit en natuur worden integraal meegenomen. Er zijn veel kansen voor de haven en de gevestigde bedrijven gezien de toenemende aandacht voor waterveiligheid en meer duurzaam vervoer over water. Duurzaam kwaliteitstoerisme Kansen verzilveren binnen toerisme en recreatie door inzet op duurzaam kwaliteitstoerisme. Duurzaam kwaliteitstoerisme is een mate van toerisme en recreatie die positief bijdraagt aan de doelen en het DNA van Altena. We kiezen bewust niet voor vormen van intensieve recreatie en toerisme. We willen toeristische activiteiten alleen in/nabij Natura 2000-gebieden toestaan als dit de kwaliteit van de gebieden niet schaadt. Wat gaan we doen? • In de Haven van Werkendam zijn we al aan de slag met de insteekhaven en grote havenontwikkeling. In het kader van het mirtonderzoek voor de grote havenontwikkeling is als beslispunt opgenomen daarvoor samen met de provincie een haalbaarheidsonderzoek uit te voeren voor de derde haven. • We stellen criteria op voor “kwaliteitstoerisme”. Dit nemen we mee in de regels van het omgevingsplan omtrent natuurgebieden beschermen door regels over o.a. toegestane activiteiten (zie Groenblauwe Oase).

• We stellen regels op in het omgevingsplan, waarbij bij uitbreidingen van een bedrijventerrein er een minimaal percentage groen op eigen kavel of maximale verharding wordt vastgelegd. • We beschermen en versterken een duurzaam en vitaal buitengebied. Nieuwe functies (voorzieningen, sport, zorg, recreatie en niet-agrarische bedrijvigheid) laten we toe, ook als nevenactiviteit bij een agrarisch bedrijf. Nieuwe programma’s onder de Omgevingswet en projecten die bijdragen aan de doelstellingen van de omgevingsvisie worden waar van toepassing in de omgevingsvisie benoemd. Deze nieuwe ontwikkelingen zijn tot het ijkmoment 1 september 2023 meegenomen.

22

Gebieden Algemeen De gemeente Altena kent verschillende type gebieden. Ieder gebied ziet er anders uit en er vinden andere activiteiten plaats. Zo wordt er in het ene gebied gewoond en in het andere gebied gewerkt of gerecreëerd, maar er kan ook een combinatie zijn van wonen en werken en/of recreëren. De activiteit die in een gebied plaatsvindt, bepaalt in grote mate wat we in een gebied belangrijk vinden en wat we met een gebied willen in de toekomst. Zo mag er op een bedrijventerrein meer geluid worden gemaakt, terwijl het in de groene omgeving en de polder een stuk rustiger moet zijn. In de gemeente onderscheiden we de volgende gebieden: • • • • • • • •

Grote kernen Kleinere kernen Vesting Woudrichem Bedrijventerreinen Natura 2000-gebieden Noordwaard Uiterwaarden Buitengebied

Voor al deze gebieden is het mogelijk om gebiedsgericht maatwerk te formuleren. Dat betekent dat we afhankelijk van het gebied bepalen wat er wel en niet kan, en welke thema’s, waarden en ambities we daaraan koppelen. Onder de Omgevingswet ontstaat er voor de gemeente lokale afwegingsruimte voor een aantal milieuthema’s (denk aan geur en geluid). Dit betekent dat er ruimte is voor de gemeente om zelf keuzes te maken in wat we wel en niet toestaan. Deze afwegingsruimte biedt kansen maar kent ook uitdagingen. De kwaliteit die we per gebiedstype graag zien, wordt benoemd in de omgevingsvisie, en kan vervolgens worden vertaald in (soepelere of strengere) normen in het omgevingsplan. Het omgevingsplan is straks de vervanger van alle verschillende bestemmingsplannen en de beheersverordening binnen de gemeente. Er is straks één omgevingsplan waarin alle regels voor de verschillende delen van de gemeente staan. De gebiedstypes zijn dan een belangrijke verbinding tussen de omgevingsvisie en het omgevingsplan.

23

Grote kernen Historische situatie Al in de 9e eeuw ontstonden er nederzettingen in het Land van Altena. Dit is de benaming voor de historische landstreek en voormalige heerlijkheid waar nu de gemeente Altena is gelegen. Het gebied was sterk geïsoleerd en zowel Zuid-Holland als Noord-Brabant waren slechts met pontveren te bereiken. Hierdoor kent het gebied geen omvangrijke verstedelijking. Langs de oevers van de rivieren ligt een kralenketting van (kerk-) dorpen. In 1322 werd het Land van Altena bij het Graafschap Holland gevoegd om pas in 1815 bij de nieuw gevormde provincie Noord-Brabant te worden ingedeeld. Huidige situatie Werkendam, Woudrichem, Sleeuwijk en Wijk en Aalburg zijn tegenwoordig de grotere kernen in de gemeente Altena. Bijna de helft van de inwoners van Altena wonen in deze vier kernen. Grofweg 12.000 inwoners wonen in Werkendam, 4.700 in Woudrichem, 5.800 in Sleeuwijk en 6.600 inwoners in Wijk en Aalburg. Ook het merendeel van de voorzieningen in de gemeente is geconcentreerd in deze dorpen met een goede bereikbaarheid. Met name Werkendam kent veel bedrijvigheid. De Biesbosch- en Beatrixhavens zijn werkhavens waar een groot cluster van bedrijven in de maritieme industrie en waterbouw is gevestigd. Daarnaast zijn er met Bruine Kilhaven en het regionale bedrijventerrein Kop van Brabant enkele grotere reguliere, gemengde bedrijventerreinen.

Werkendam heeft bovendien een winkelcentrum met een bovenlokale functie en deels ook een functie voor recreatief winkelen. Daardoor zien we ook winkelend publiek van buitenaf door de Werkendamse straten lopen. Dat zelfde geldt voor Woudrichem. In Werkendam zien we de laatste tien jaar steeds meer leegstand ontstaan in de binnenstad (dit was in 2019 zelfs 19,1%). De andere 2 grote dorpen hebben winkelcentra die hoofdzakelijk kernverzorgend zijn. Sleeuwijk is een goed bereikbaar voorzieningendorp. De kracht zit hem in de voorzieningen, de ligging aan de snelweg, de nabijheid van Gorinchem (veerpont) en het rustige groene karakter van het dorp. Daarnaast is het een kern waar veel forensen wonen die buiten de gemeente naar hun werk gaan. Wijk en Aalburg is een dubbelkern aan de Afgedamde Maas, die vanuit de agrarische linten geleidelijk aan elkaar gegroeid is. Door nieuwbouw en verplaatsingen zijn nu twee duidelijke voorzieningenclusters ontstaan, in het centrum van de kern en in het nieuwere deel. Zo zijn voorzieningen voor iedereen in het dorp dichtbij. De vesting van Woudrichem is een cultuurhistorisch en toeristisch centrum. Daaromheen liggen een aantal naoorlogse woonwijken. De voorzieningen liggen verspreid in het dorp. De meeste en dagelijkse voorzieningen, alsmede de maatschappelijke voorzieningen, liggen grotendeels rondom Het Rond.

Als hoofdkern van de voormalige gemeente Woudrichem kent het dorp een gevarieerd woningaanbod, inclusief appartementen voor kleine huishoudens rondom ‘t Rond. De OV-ontsluiting is matig in de grote kernen. Bij Werkendam, Sleeuwijk en Woudrichem zijn veerverbindingen aanwezig om het water over te steken. Enkele gebieden in Werkendam zijn lastig te bereiken met het OV, zoals de noordoostzijde en het bedrijventerrein aan de zuidzijde. De A27 zorgt voor knelpunten. De aansluitingen bij Altena lopen vol bij filevorming, met name de Dijkgraaf den Dekkerweg in Werkendam en de Kromme Nol in Wijk en Aalburg.

24

De grote kernen, op Sleeuwijk na, zijn voor een groot deel versteend. De grote kernen binnen onze gemeente hebben daardoor last van hittestress, omdat er relatief weinig groen en (stromend) water te vinden is. In 2014 en 2015 was er ook sprake van flinke wateroverlast. Droge jaren zorgen voor schade aan de wegen en groen en uitzakken van watergangen met verslechtering van de waterkwaliteit en risico op verzakkingen tot gevolg. Naast klimaatadaptatie Om verdere verdroging tegen te gaan is het treffen van klimaatadaptieve maatregelen van belang. Hierbij maken we wel e nuance dat de gemeente Altena voor een groot deel uit kleigronden bestaan. Funderingsproblematiek door verdroging speelt hier minder dan op de zandgronden elders in Brabant. Daarnaast moeten we woningen en gebouwen in de grote kernen gaan verduurzamen, aardgas vrij maken en meer energie zelf gaan opwekken. Toekomstperspectief De grote kernen bruisen van de actieve inwoners en een groot sociaal netwerk door de vele ontmoetingsplekken. De grote kernen vormen de basis van het netwerk tussen de dorpen. We houden de (kwaliteit van) voorzieningen in stand en zorgen voor het behoud van ontmoetingsfuncties. Ook de regionale functie van deze kernen willen we in de toekomst vergroten en versterken. De kernen vormen een levendige gemeenschap van mensen, cultuur en een ruim evenementenaanbod.

Openbare ruimten richten we meer in voor sport, spelen en bewegen. We zorgen voor meer groen en ruimte voor water, verbeteren de groenstructuren en het watersysteem, beschermen waardevolle bomen en versterken de natuurbeleving. We zetten ons in voor voldoende betaalbare woningen (huur en koop) in alle kernen. Het is van belang dat we in alle kernen kunnen bouwen. Zo voorzien we in de woningbehoefte én behouden we leefbaarheid en vitaliteit. Daarbij kiezen we zowel voor inbreiding als uitbreiding. Inbreiding mag niet ten koste gaan van de (groene)waarden in de kernen die zorgen voor een gezonde leefomgeving. Uitbreiding moet passend zijn bij de aanwezige kwaliteiten en waarden van de kernen. Gezien de forse druk op de ruimte zien we ook kansen voor gestapeld bouwen passend bij de omgeving. Ook bekijken we de mogelijkheden bij bestaande woningbouw, zoals woningsplitsing. Op deze manier kunnen we ook voldoen aan onze doelen van wonen met zorg. Woonzorgvoorzieningen willen in de grote kernen realiseren, zodat deze goed kunnen aansluiten bij al bestaande (intramurale) zorgvoorzieningen. Daarnaast gaan we wijkgericht grootschalig verduurzamen. Bestaande woningen worden klaargemaakt voor aardgasvrij wonen. Woning- en bedrijfsdaken benutten we zoveel mogelijk voor zonnepanelen.

Ook zullen we voor zowel herontwikkeling als nieuwbouw normen stellen rondom klimaatadaptatie, waterrobuustheid, natuurinclusiviteit en biodiversiteit. Zo wordt voor Werkendam-Noord een gebiedsvisie opgesteld. In dit gebied wordt gezocht naar ruimte voor een nieuw bedrijventerrein (12-20 hectare netto), een nieuwe ontsluitingsweg ter ontlasting van de Dijkgraaf den Dekkerweg en woningbouw (locaties voor 350-750 woningen). De visie wordt een onderdeel van het programma (POW) “bebouwde omgeving”. Daarnaast vormen de randen van de grote kernen een zoekgebied voor kleinschalige energieprojecten. We behouden en reserveren ook in de grote kernen ruimte voor toekomstige waterveiligheidsmaatregelen. We gaan werken met de toekomstige uitdagingen gebaseerd op ervaringen uit het verleden. We werkten vroeger al met en tegen het water. Ons DNA en de klimaaten woningbouwopgave zijn hierop gebaseerd. Op het gebied van bereikbaarheid verbeteren we de verbinding tussen Werkendam en de A27. Verder realiseren we mobiliteitshubs bij Werkendam en Wijk en Aalburg. Deze hubs vormen, net als de Tol,