Bijlage 1 Koersdocument Sociaal domein Altena

De kracht van Altena:

Samen

Koers Sociaal Domein Altena 2030 1

Voorwoord Geachte lezer, We staan voor belangrijke veranderingen in het sociaal domein. Druk op de zorg, krapte op de arbeidsmarkt en de noodzaak om gericht te investeren maken de uitdagingen groot. Juist daarom kiest Altena ervoor om een flinke stap te zetten. Steeds weer ervaar ik in onze gemeente creativiteit, ondernemerschap en betrokkenheid. We prijzen ons gelukkig met het feit dat in onze gemeente de samenleving een hoge mate van naar elkaar omkijken heeft! Hier staan mantelzorgers klaar voor hun dierbaren. Hier ontmoeten buurtgenoten elkaar en letten we op elkaar. Altena wordt gekenmerkt door een uniek netwerk van familie, buren, vrienden, vrijwilligers, verenigingen, scholen en kerken. En hier werken zorgaanbieders samen aan de beste zorg. Onze kracht ligt in nabijheid, vertrouwen en menselijkheid. Daarom investeren we in preventie en in informele zorg. Samen vormen we de sociale basis waar iedereen, op zijn eigen manier, aan bijdraagt. Dat vraagt om moed: de moed om te vertrouwen, om ruimte te geven en om samen te werken. Dat kan alleen door keuzes te maken. Die leest u in deze Koers voor het sociaal domein 2030. We kiezen om te investeren in gelijke kansen voor al onze inwoners. We kiezen ervoor om kracht van elke inwoner, zijn of haar persoonlijke netwerk en kracht van de gemeenschap te versterken en strategische partnerschappen aan te gaan die daarbij passen.

De overheid is het vangnet. De kracht dat zijn wij. #DekrachtvanAltena:Samen.

De wethouders Sociaal Domein Anneloes van Hunnik Wendy van Ooijen Shah Sheikkariem (Coördinerend portefeuillehouder Koers Sociaal Domein)

2

Koers Sociaal Domein Altena 2030

3

Inhoudsopgave Voorwoord 3 Samenvatting 7 1. Ontwikkelingen en context

11

Waarom is deze koers nu nodig? 11 Verschillende ontwikkelingen binnen het sociaal domein 11 Probleemstelling 11 Doelstelling 12 Het sociaal domein in beweging 12 Samenleven in Altena: een gemeenschap die om elkaar geeft 14 De maatschappelijke agenda (MAG) 15

2. Scenario’s, welke kiezen we?

17

Scenario 1: Doen wat we deden 17 Scenario 2: Meebewegen 17 Scenario 3: Bewuste koerswijziging 17 De cirkel van invloed en betrokkenheid bij scenario’s 19

3. Het pad van verandering

21

Wat betekent deze Koers? 22 De kern van deze keuze is: 24 Scope van de Koers 25 Dit gaat de gemeente doen 25

4. Vervolg, Uitwerking & Vergezicht

29

Op weg naar uitvoering 29 Communicatie: de weg weten en de weg wijzen 30 Wat doen we in de toekomst minder of niet meer 30 “Was – Wordt” beelden 31 Waarom gaat het slagen 31

Bijlage 34 Waar gaan we mee aan de slag

34

Onze manier van samen werken is de grootste verandering Ook de manier waarop onze gemeenschappen en de gemeente samen werken geven we vorm met behulp van ons kompas. Juist in de verhouding en rolverdeling tussen samenleving en overheid zien we de grootste veranderingen voor ons. Onze overtuiging is dat we met een gezamenlijke en brede maatschappelijke inzet uiteindelijk méér bereiken. Zo wordt de schaalsprong die we met de drie gemeenten maken ook een kwaliteitssprong. Wij nemen als gemeenschappen nog meer zelf het initiatief. De uitdaging voor de gemeente is om - waar nodig - energie en creativiteit vanuit de gemeenschappen los te maken, te verbinden en te faciliteren. Een van de visiegroepen omschreef de rol van de gemeente als ‘mogelijkmaker’. Net als in het visietraject kan de nieuwe gemeente partijen bij elkaar brengen, nieuwe verbindingen zoeken, energie en creativiteit vanuit de gemeenschappen los maken en ruimte geven. Niet denken en handelen vanuit de eigen vertrouwde instrumenten, systemen en regels. Niet de systeemwereld maar de leefwereld staat voorop. Toekomstvisie Altena (2018)

4

Koers Sociaal Domein Altena 2030

5

Samenvatting: De koers van Altena 2030 De gemeente gaat in het sociaal domein anders werken. Nu wordt hulp geboden als er problemen zijn. In de toekomst willen we problemen voorkomen en opvangen voordat het erger wordt. We zetten daarom in op sterke netwerken en op mensen die elkaar helpen. Hulp wordt dichtbij georganiseerd en is vaker vrij toegankelijk via een lokaal team. Waar het kan, bieden we ondersteuning aan groepen in plaats van aan één persoon. De gemeente kiest voor vertrouwen, het delen van zeggenschap, eenvoud en dichtbij werken. We investeren in de samenwerking met onze inwoners en onze partners. We stoppen met manieren van werken die dat in de weg staan. Kort gezegd. We bouwen aan een sociaal domein waarin de sociale basis centraal staat. Professionele zorg wordt ingezet als het echt nodig is. De gemeente zet richting 2030 in op een Koers die draait om ontmoeting, preventie, samenredzaamheid en een sterke gemeenschap. We vragen van onze inwoners om naar elkaar om te zien en elkaar te helpen. We vragen ze om de hobbels van het leven zelf op te pakken en waar mogelijk samen op te lossen. Als gemeente nemen we de positie dat we niet alle problemen kunnen oplossen en dat we onze inwoners en de gemeenschap ondersteunen om problemen zoveel als mogelijk te voorkomen en in het eigen netwerk op te lossen.

Onze Koers is geworteld in de lokale cultuur: kleine kernen, kerkelijke gemeenschappen, ondernemerschap en een sterke sociale samenhang. Bij deze beweging, we noemen het de beweging naar de voorkant, hoort dat we samen optrekken. Gemeente, inwoners en de partners in het sociale domein moeten samen de verantwoordelijkheid delen om de hulp en ondersteuning duurzaam te regelen. De gemeente biedt uiteraard hulp als zelf of samen oplossen van problemen niet mogelijk blijkt: lichte hulp als het kan, zware hulp als het moet. Het jaartal 2030 geeft houvast. Het schept een gezamenlijke richting en helpt politiek en organisatie om keuzes te ordenen. Tegelijk erkent iedereen dat maatschappelijke opgaven doorlopen. 2030 fungeert als mijlpaal die Koers, ambitie en samenhang zichtbaar maakt, zonder te suggereren dat de ontwikkeling dan stopt.

De leidende principes van Altena De ambitie is dat alle inwoners in Altena gezond en gelukkig zijn en deelnemen aan de gemeenschap. Soms bevinden inwoners zich in een kwetsbare situatie waardoor dit niet of tijdelijk niet lukt. We baseren onze Koers op een elftal leidende principes. Deze principes staan centraal voor het handelen van de gemeente en spreken een verwachting uit richting inwoners en de partners in het veld. In Altena hebben we op weg naar 2030 de volgende leidende principes in het sociaal domein:

6

Koers Sociaal Domein Altena 2030

7

Leidende principes sociaal domein gemeente Altena Ongelijk investeren voor gelijke kansen

Deze 11 principes staan centraal voor het dagelijkse werk van de gemeente en spreken een verwachting uit richting inwoners en de partners in het veld.

Preventie, preventie, preventie om problemen te voorkomen

De inwoner, diens netwerk en de gemeenschap staan centraal, de gemeente ondersteunt

Versterken van eigen kracht en eigen netwerk

Als gemeente

Lichte hulp als het kan en zware hulp als het nodig is

Verwachting richting inwoners

Zien om naar elkaar en ondersteunen elkaar

Verwachting richting partners

Investeren in innovatie en stimuleren creativiteit als motor voor vernieuwing en verbinding

Veilig Thuis

Zorg voor de eigen (mentale) gezondheid en voorkom klachten Pakken de ruimte om actief zeggenschap te hebben en initiatieven te ontplooien

De Koers

8

Versterken van Koers Sociaal Domein de sociale basis Altena 2030

Stevige Lokale Teams (SLT)

Samenwerken vanuit gezond vertrouwen en inzetten op strategisch partnerschap Ondersteuning aan inwoners laagdrempelig organiseren, (digitaal) dichtbij en zoveel mogelijk collectief

Van maatwerk naar collectieve ondersteuning

Preventie

Sturen op impact

Gemeente stelt zich op als strategisch partner

9 © Ik snap’M!© Ik snap’M!

De Koers

Samenhang met andere domeinen

De sociale basis is alles wat mensen in hun eigen omgeving helpt om goed te leven. Het gaat om informele en formele diensten, voorzieningen en relaties die ervoor zorgen dat mensen zich prettig voelen en kunnen meedoen in de samenleving. Denk aan familie, buren, vrienden, vrijwilligers, verenigingen, scholen en kerken. Deze mensen en plekken vormen samen een netwerk dat steun biedt als dat nodig is. De kern van de Koers ligt in het versterken van deze sociale basis. De gemeente moedigt inwoners aan om eigen netwerken op te bouwen en elkaar te ondersteunen en de gemeente faciliteert deze plekken waar mogelijk. Een praatje bij de koffie betekent soms meer dan een hulptraject.

De Koers in het sociaal domein staat niet op zichzelf. Zo zijn bijvoorbeeld wonen, onderwijs en werk & inkomen, sport, sociale veiligheid, mobiliteit, kunst en cultuur onlosmakelijk verbonden met welzijn en gezondheid. Betaalbare woningen zorgen voor stabiliteit. Goed onderwijs vergroot kansen en voorkomt achterstanden. Werk biedt niet alleen inkomen, maar ook zingeving en structuur. Altena kiest voor een integrale aanpak.

Daarnaast bouwen we aan Stevige Lokale Teams (SLT). Deze teams werken integraal in de wijk, kennen de mensen en kunnen direct handelen. Ze bieden hulp bij opvoeding, geldzaken, zorg of werk, zonder dat inwoners eerst door allerlei loketten moet. De ontwikkeling van een SLT is in meervoud beschreven. In 2027 heeft gemeente Altena naar aanleiding van de hervormingsagenda Jeugd een SLT voor gezinnen met jeugdigen (tot 23 jaar). Het SLT voor jeugdigen zal vol de tijd krijgen die het nodig heeft om zich te ontwikkelen. Het doel op de langere termijn is te bouwen aan een SLT ten behoeve van het ondersteunen van inwoners van 0-100 jaar.

Waar de transitie van 2015 vooral werd ingegeven door landelijke wijzigingen, is deze Koers een bewuste lokale keuze. Ze is concreet, sluit aan op onze kracht en gaat gepaard met duidelijke randvoorwaarden. We gaan het nu echt anders doen. We gaan weer inzetten op de kracht van het individu en zijn of haar professionele netwerk. Ook verstevigen we de sociale basis in de kernen waar mogelijk. Als professionele hulp echt nodig is, dan wordt die uiteraard geboden. Denk aan complexe zaken waar ook veiligheid in het geding kan zijn. Omdat we het nu echt anders gaan doen, is de kans dat deze Koers slaagt groot. De Koers is van ons allemaal. Van inwoners, professionals, partners en bestuur. En juist dat maakt het verschil.

Altena zet in op de beweging van maatwerk naar collectieve ondersteuning. Dat betekent bijvoorbeeld dat voorzieningen zoals dagbesteding en huishoudelijke hulp toegankelijker worden voor groepen, zonder indicaties. Zo is hulp sneller beschikbaar en krijgen de professionals meer ruimte het werk uit te voeren. Ook bieden we vaker ondersteuning aan groepen in plaats van een hulptraject aan één persoon. Ook zet Altena in op preventie. We werken aan een sociaal domein dat mensen ondersteunt zoals het leven zelf werkt: met vallen en opstaan, met ruimte voor verschil en met oog voor wat mensen echt nodig hebben. Preventie speelt daarin een belangrijke rol. We willen problemen voorkomen voordat ze zich opstapelen. Als hobbels bij het leven horen is weerbaarheid van groot belang. De gemeente stuurt op kwaliteit, op maatschappelijke uitkomsten, dialoog en verbinding. De gemeente ontwerpt gezamenlijk kaders, faciliteert samenwerking en stimuleert reflectie en innovatie. We verschuiven van traditionele opdrachtgever-opdrachtnemer relaties naar gedeeld opdrachtgeverschap. Veel vraagstukken overstijgen de grenzen van één gemeente. Daarom is samenwerking in de regio en met ketenpartners cruciaal om zorg toegankelijk en betaalbaar te houden. De gemeente stelt zich op als ontwerper en vormgever. De gemeente heeft de rol van de ontwerper van het sociaal domein.

Zij legt de verbinding tussen regels en het dagelijks leven. Gegevens en informatie zijn hierbij belangrijk voor het inzicht. We willen weten wat onze acties opleveren. Wat werkt goed? Waar gaat het mis? Wat raakt mensen? Beleidsmedewerkers zijn zichtbaar in de praktijk. Inwoners krijgen een stem door samen te werken aan plannen. We maken duidelijk wat de gemeente kan doen. De gemeente gaat loslaten, niet alle vragen voorzien van een hulpverleningstraject of juist andere collectieve ondersteuning aanbieden als dat mogelijk is. Elke actie of stopactie wordt de komende jaren vastgelegd in beleid.

10

Koers Sociaal Domein Altena 2030

11

1. Ontwikkelingen en context Waarom is deze koers nu nodig? De samenleving verandert sneller dan ons stelsel in het sociaal domein kan bijhouden. Mensen worden ouder, leven langer met chronische ziektes en hebben vaker te maken met eenzaamheid of geldzorgen. Jongeren ervaren prestatiedruk, mentale problemen en zien soms weinig perspectief. Het huidige stelsel is vooral ingericht op zorg achteraf, terwijl de behoefte aan preventie, maatwerk en sociale samenhang groeit. Tegelijkertijd zijn er minder mensen die in de zorg werken en zijn er meer regels die het werk ingewikkeld maken. Voor de uitvoering betekent dit dat professionals meer ruimte nodig hebben om integraal te werken en samen te werken met inwoners en lokale netwerken. Een beweging die overigens vanuit onze jeugdregio WBO al is ingezet met de inrichting van een lokaal SLT-jeugd in regionaal verband. Met de Koers maken we de keuzes om ervoor te zorgen we dat het lokale systeem laten aansluiten bij de uitdagingen van de toekomst. We zijn hier heel helder over. Als we niet ingrijpen stevenen we af op een lastig houdbare situatie in het domein. Met de toenemende vraag, het beschikbare budget en de problematische arbeidsmarkt slaat het domein uit het lood.

Het document geeft antwoord op vragen als: Hoe sluiten we aan bij landelijke, regionale en lokale ontwikkelingen? Wat mogen inwoners van ons verwachten en wat verwachten wij van hen? Hoe ziet de sociale basis van Altena eruit? En hoe sturen we op kwaliteit en kosten? Deze Koers vormt de basis voor keuzes over samenwerking, kwaliteit en sturing in het sociaal domein.

Verschillende ontwikkelingen binnen het sociaal domein Het sociaal domein bestaat uit verschillende onderdelen die zich elk anders ontwikkelen. Denk aan de Jeugdwet met een landelijke Hervormingsagenda, een nieuwe P-wet, initiatieven rond positieve gezondheid en preventie (zoals GALA en IZA) en landelijke onderzoeken naar de houdbaarheid van de Wmo. De grenzen van het sociaal domein zijn niet altijd duidelijk. Ook onderwerpen als bestaanszekerheid, sport, vitaliteit, veiligheid, kunst, cultuur, preventie en mobiliteit zijn van invloed op het welbevinden van mensen. Naast lokale verantwoordelijkheden zijn er landelijke ontwikkelingen, bijvoorbeeld in de zorgverzekeringswet, de GGZ en de Wet langdurige zorg. Al deze ontwikkelingen raken onze inwoners. Daarom is het belangrijk om breed te kijken bij de uitwerking van onze Koers.

Probleemstelling De manier waarop we het sociaal domein nu hebben ingericht, is niet toekomstbestendig. Stijgende kosten, personeelstekorten en administratieve systemen die soms juist in de weg staan. Altena staat voor een demografische ontwikkeling die de komende decennia grote impact zal hebben. De gemeente Altena groeit naar verwachting de komende jaren van 58.569 inwoners nu, naar circa 62.000 inwoners in 2040. Er is daarbij sprake van een lichte afname van het aantal personen van 64 jaar en jonger, terwijl het aantal 75+ers fors toeneemt. Er is daarmee sprake van dubbele vergrijzing. Dit betekent dat het aandeel ouderen groeit, wat leidt tot een toenemende zorgvraag en de daarmee samenhangende stijging van kosten. Eenzaamheid is een belangrijk aandachtspunt: in Altena voelt 43,7% van de inwoners zich eenzaam, iets lager dan het landelijk gemiddelde, maar nog steeds substantieel. Vooral alleenwonenden en ouderen hebben vaker behoefte aan ondersteuning, wat zich vertaalt in een grotere vraag naar zorg en ondersteuning. Kinderen in eenoudergezinnen maken vaker gebruik van jeugdhulp, mede door een kleinere opvangcapaciteit en verhoogde stress in het gezin.

Volgens CBS data uit 2021 komt ongeveer een kwart van de jeugdigen die jeugdhulp nodig hebben uit een eenoudergezin (ongeveer 28%), terwijl dit aandeel in de totale jeugdpopulatie 16% is; jongeren in jeugdhulp (met en zonder verblijf) zijn dus oververtegenwoordigd in eenoudergezinnen, met een significant hoger percentage (58%) in jeugdhulp met verblijf dat niet bij een ouder woont. 12

Koers Sociaal Domein Altena 2030

13

Mantelzorgers vormen een onmisbare schakel in het sociale netwerk. In Altena geeft 14,7% van de inwoners mantelzorg, iets hoger dan het landelijk gemiddelde. Dat is mooi. Tegelijkertijd laat de mantelzorg-ratio een dalende trend zien. Dit wil zeggen dat het aantal potentiële mantelzorgers per oudere afneemt, wat de druk op formele zorg vergroot. Vrijwilligerswerk is relatief sterk verankerd in Altena, maar ook hier is een lichte daling zichtbaar. Zo is als voorbeeld de voorspelling dat het gebruik, en daarmee de kosten van alleen al Wmo gebruik in 2029 met 8% zal toenemen terwijl de vergrijzingspiek in 2040 het geval zal zijn. Het is kortom tijd voor een Koerswijziging.

Doelstelling Het Koersdocument is ons kompas voor de beleidsmatige keuzes in het sociaal domein zodat inwoners de zorg en ondersteuning blijven krijgen die zij nodig hebben. We richten ons op een samenleving in Altena waarin iedereen mee kan doen, zich gesteund voelt en gezond ouder kan worden. Dit vraagt om samenwerking tussen gemeente, inwoners, organisaties en politiek, waarbij naastenliefde, participatie en zelfredzaamheid centraal staan.

Het sociaal domein in beweging Het sociaal domein verandert voortdurend. De manier waarop de gemeente mensen helpt met zorg, ondersteuning en werk is flink veranderd. Waar inwoners vroeger langs verschillende loketten moesten, probeert de gemeente nu alles zoveel mogelijk op één plek te regelen. Dichtbij huis en afgestemd op wat iemand echt nodig heeft.

Stevig Lokaal Team jeugd

Wonen en Zorg In het Kader wonen en zorg van de gemeente staat de relatie met de Koers letterlijk verwoord: Het realiseren van zorgzame gemeenschappen is een grote en complexe opgave die vraagt om een integrale aanpak vanuit het fysieke- (wonen en ruimtelijke ordening) en het sociale domein (welzijn en zorg). Het vraagt om een andere manier van werken en samenwerken. Integraal en in samenhang, minder ieder op zijn eigen onderdeel. Zorgzame gemeenschappen zijn niet de eindverantwoordelijkheid van één partner. Ook heeft niet één van de partners dé oplossing. Het is de optelsom van de inspanningen van alle partners die moeten leiden tot die grote beweging naar zorgzame gemeenschappen. Wonen en zorg is één van de vijf hoofdonderwerpen van het volkshuisvestingsprogramma.

Reablement We zetten in op reablement. Dit betekent dat we inwoners helpen om zelf de regie te houden, zelfredzaam te zijn in dagelijkse activiteiten, mee te doen in de samenleving en zo de kwaliteit van leven te verbeteren. Reablement helpt ouderen om hun eigen regie terug te vinden, zelfredzamer te worden en actief te blijven meedoen. Zo voorkomen we dat de druk op professionele zorg en ondersteuning verder toeneemt. Kortom: Altena werkt en blijft werken aan betere hulp en ondersteuning. Ook landelijke veranderingen helpen daarbij, zoals de Hervormingsagenda jeugd en regelingen als GALA en IZA. Die zetten stevig in op preventie, digitalisering, samenwerking en het versterken van de sociale basis, het netwerk van familie, vrienden, gemeenschap en organisaties. Ofwel alle informele en formele diensten, voorzieningen en relaties in de leefomgeving van mensen die eraan bijdragen dat mensen tot hun recht komen en kunnen floreren. Het draait steeds meer om de collectiviteit en minder om regels. Inwoners moeten snel geholpen worden, dichtbij huis en op een manier die bij hen past. We willen inwoners vitaal en gelukkig laten zijn, met ruimte voor ontmoeting, ondersteuning en samenredzaamheid. Zo leven, wonen en werken we samen in een vitaal Altena.

In Hank, Woudrichem en Wijk en Aalburg zijn inmiddels pilots gestart met Stevige Lokale Teams (SLT) voor huishoudens met kinderen. Inwoners kunnen daar terecht met hun hulpvraag en krijgen één vast aanspreekpunt. Het team kijkt wat nodig is en schakelt op of af, afhankelijk van de situatie. Het doel is dat in 2027 de inwoners van alle kernen in Altena terecht kunnen bij een SLT voor gezinnen met kinderen en jongeren tot 23 jaar.

Participatiewet in Balans Met de nieuwe Participatiewet in Balans, die in 2027 ingaat, wordt de lijn van minder regels en meer vertrouwen ingezet. De nieuwe Participatiewet zet in op eenvoud en maatwerk, zodat iedereen beter kan meedoen in de samenleving. De wet maakt ruimte voor vertrouwen, eenvoud en de menselijke maat. De menselijke maat betekent dat de gemeente niet alleen naar de regels kijkt, maar vooral naar mensen en hun persoonlijke situatie. Zo sluit ondersteuning en beleid beter aan bij wat mensen nodig hebben. Denk aan een standaard vrijstelling voor giften, een ruimere inkomstenvrijlating, een bufferbudget voor werkende bijstandsgerechtigden en meer maatwerk bij het toekennen van hulp.

Altenader Organisaties, verenigingen, kerken en inwoners uit Altena komen een paar keer per jaar bij elkaar. Zo bundelen ze hun krachten en specialisaties gericht op de dagelijkse praktijk. Inwoners kunnen daardoor sneller hulp bij (beginnende) schulden krijgen. Inmiddels heet deze samenwerking ‘Netwerk Altenader’. Het doel is samen oplossingen bieden zodat iedereen zonder financiële zorgen in Altena kan leven. Dit netwerk biedt niet alleen hulp, maar ook hoop. Samen met inwoners, vrijwilligersorganisaties en de gemeente zetten we concrete stappen om armoede en schulden aan te pakken.

14

Koers Sociaal Domein Altena 2030

15

Samenleven in Altena: een gemeenschap die om elkaar geeft Altena is een gemeente met een sterk sociaal netwerk. Mensen kennen elkaar, helpen elkaar en zijn actief in verenigingen, kerken en buurtinitiatieven. Die verbondenheid is waardevol, maar vraagt ook om bewustzijn. De “ons kent ons”-mentaliteit biedt warmte en herkenning, maar kan voor nieuwkomers en mensen die anders zijn of een andere achtergrond hebben juist een drempel zijn. In Altena heerst een mentaliteit van aanpakken en ondernemen. In sommige kernen is dat duidelijk zichtbaar. Altena is veerkrachtig, daadkrachtig en eigenzinnig. De relatie met en het vertrouwen in de overheid is soms gespannen.

De maatschappelijke agenda (MAG) De Maatschappelijke Agenda Sociaal Domein 2023 is in samenwerking met inwoners en lokale organisaties opgesteld. De agenda geeft richting aan het samenleven en samenwerken binnen de gemeenschap en is van de gemeenschap zelf. Inwoners willen betrokken zijn bij beslissingen en terugzien wat er met hun inbreng gebeurt. Ze verwachten betrouwbare, benaderbare en gelijkwaardige samenwerking met de gemeente. Deze thema’s sluiten aan bij de Koers Sociaal Domein 2030, waarbij verbinding en samenhang centraal staan. We kiezen aan de hand van de MAG dan ook voor een Koers die moet uitnodigen tot samenwerking, reflectie en actie.

De zeven thema’s uit de Maatschappelijke agenda Sociaal Domein Altena 2023: 1. Eenzaamheid 2. Genoeg te doen voor jongeren 3. Vrijwilligers en mantelzorg 4. Armoede 5. Iedereen doet mee 6. Begrijpelijke taal

Inwoners regelen het graag zelf of samen met anderen. Elke kern heeft een eigen identiteit, karakter en ‘wij’-gevoel. Door open te staan voor elkaar en actief de ontmoeting te zoeken, ontstaat ruimte voor nieuwe relaties en samenwerking. Dat is de basis voor een samenleving waarin iedereen zich welkom voelt.

16

Koers Sociaal Domein Altena 2030

7. Middelengebruik

17

2. Scenario’s, welke kiezen we? Stel je woont in Altena en je hebt hulp nodig. Misschien omdat je ouder wordt en het huishouden niet meer lukt, of omdat je je zorgen maakt over je kind. Je wilt dat de gemeente klaarstaat met hulp die past bij jouw leven. Hoe die hulp eruitziet, hangt af van de Koers die Altena kiest voor de komende jaren. In dit hoofdstuk verkennen we drie mogelijke richtingen.

Scenario 1: Doen wat we deden We houden hierbij vast aan het huidige systeem en maken alleen kleine aanpassingen. Blijven werken zoals we gewend zijn geeft stabiliteit en continuïteit. Het zorgt ervoor dat bestaande processen en samenwerkingen behouden blijven, waardoor cliënten en partners weten waar ze aan toe zijn. De opgebouwde kennis en ervaring blijven benut, wat leidt tot betrouwbare dienstverlening en voorspelbare resultaten. Dit scenario biedt rust in de organisatie en voorkomt risico’s die vaak gepaard gaan met veranderingen. Het geeft ruimte om verder te bouwen op wat goed werkt en om kleine verbeteringen door te voeren zonder de basis te verliezen. Op de korte termijn lijkt dit veilig, maar op lange termijn is risico dat dit een keuze is die zorgt voor stilstand waardoor de uitdagingen in het sociaal domein niet worden geadresseerd.

Scenario 2: Meebewegen In dit scenario volgen we landelijke programma’s zoals de Hervormingsagenda Jeugd en het Integraal Zorgakkoord. Door aan te sluiten bij landelijke programma’s versterken we onze positie en benutten we de kennis en middelen die landelijk beschikbaar zijn. Dit zorgt voor eenheid en herkenbaarheid in beleid en uitvoering, wat het vertrouwen van inwoners en partners vergroot. We profiteren van innovatieve oplossingen en best practices die elders al succesvol zijn toegepast, waardoor we sneller kunnen inspelen op maatschappelijke ontwikkelingen. Meebewegen met landelijke initiatieven maakt het mogelijk om extra financiering en ondersteuning te verkrijgen, en het vergroot onze invloed op toekomstige richtlijnen. Dit scenario biedt kansen om samen met andere gemeenten te leren en te groeien, terwijl we onze lokale kracht behouden.

Scenario 3: Bewuste koerswijziging In scenario drie zijn de elementen van scenario twee nog altijd van kracht. We blijven aansluiten bij de landelijke programma’s en ontwikkelingen. Dit scenario biedt daarbij de kans om verouderde werkwijzen los te laten en innovatieve oplossingen te omarmen die beter aansluiten bij de huidige en toekomstige behoeften van inwoners. Een Koerswijziging geeft ruimte om processen efficiënter in te richten, samenwerking te versterken en nieuwe technologieën of methodieken toe te passen. Het stimuleert vernieuwing en maakt ons wendbaar in een snel veranderende samenleving. Door actief te veranderen, kunnen we de kwaliteit van dienstverlening verhogen en onze impact vergroten, terwijl we een duidelijke richting geven aan medewerkers en partners.

18

Koers Sociaal Domein Altena 2030

19

Tabel met de risico’s per scenario:

De cirkel van invloed en betrokkenheid bij scenario’s

Scenario

Vergrijzing

Oplopende kosten

Tekort aan personeel

Blijven doen wat we deden

Huidige werkwijze schaalt niet mee, langere wachttijden en lagere kwaliteit

Kosten blijven stijgen door inefficiënties en toenemende vraag

Moeilijk om kwaliteit en beschikbaarheid te behouden bij groeiend tekort

Meebewegen met landelijke programma’s

Landelijke kaders sluiten niet altijd aan op lokale behoeften

Afhankelijkheid kan vertraging geven in kostenbesparingen, extra investeringen nodig

Implementatie kost tijd en capaciteit, tijdelijk extra druk op personeel

Bewuste koerswijziging en verandering

Overgangsperiode kan tijdelijk onzekerheid en verminderde capaciteit veroorzaken

Hoge initiële investeringen, besparingen komen mogelijk later

Extra inzet voor training en implementatie, tekort kan tijdelijk groter worden

Bij het kiezen van een scenario voor het sociaal domein is het belangrijk om onderscheid te maken tussen de cirkel van betrokkenheid en de cirkel van invloed. In Altena zijn we als gemeente, inwoners en partners bij veel maatschappelijke vraagstukken betrokken: van landelijke ontwikkelingen tot persoonlijke verhalen van inwoners. Dit vormt onze cirkel van betrokkenheid. We voelen ons verantwoordelijk en willen graag bijdragen aan oplossingen. Toch is onze daadwerkelijke invloed niet overal even groot. De cirkel van invloed richt zich op de keuzes en acties waar we als gemeente en gemeenschap direct het verschil kunnen maken. Denk aan het versterken van de sociale basis, het opzetten van Stevige Lokale Teams en het investeren in preventie. Bij de focus op de cirkels van invloed past scenario 3: fundamentele verandering en transformatie van het sociaal domein. Deze keuze betekent dat we niet alles kunnen oplossen, maar wel gericht werken aan wat binnen onze invloedssfeer ligt. Zo voorkomen we frustratie over zaken waar we weinig grip op hebben en vergroten we de kans op echte verbetering voor inwoners. Door samen te bepalen waar onze invloed ligt en daar onze energie op te richten, maken we Altena sterker en toekomstbestendig.

We kiezen scenario 3 Het scenario dat de meeste kans heeft om de uitdagingen in het sociaal domein duurzaam op te lossen en goed in te regelen is scenario drie bewuste Koerswijziging en verandering. Waarom? • Vergrijzing: Dit scenario biedt ruimte om nieuwe oplossingen en technologieën in te zetten die beter inspelen op een toenemende zorgvraag. • Oplopende kosten: Door processen te vernieuwen en efficiënter te werken, kunnen kosten op langere termijn beter beheerst worden. • Tekort aan personeel: Innovatie en herinrichting van taken kunnen leiden tot slimmere inzet van personeel en vermindering van werkdruk.

Cirkel van betrokkenheid

Cirkel van betrokkenheid

Cirkel van invloed

Cirkel van invloed

Hoewel dit scenario in de beginfase meer inspanning en investeringen vraagt, creëert het op lange termijn een wendbare en toekomstbestendige structuur. De andere scenario’s bieden vooral stabiliteit of aansluiting bij landelijke kaders, maar lossen de structurele problemen minder effectief op.

Vergelijkingstabel van de drie scenario’s op duurzaamheid en effectiviteit en dienstverlening: Scenario

20

Duurzaamheid

Effectiviteit

Dienstverlening

Blijven doen wat we deden

Huidige werkwijze is niet schaalbaar bij vergrijzing en personeelstekort

Problemen worden niet structureel opgelost, vooral behoud van status quo

Voorspelbaar en risico op kwaliteitsverlies bij toenemende druk

Meebewegen met landelijke programma’s

Landelijke kaders bieden richting, maar weinig ruimte voor lokaal maatwerk

Verbeteringen afhankelijk van landelijke keuzes, minder invloed op tempo

Uniforme aanpak, herkenbaar voor inwoners, maar minder flexibel voor lokale behoeften

Bewuste koerswijziging en verandering

Biedt flexibiliteit en Structurele oplossingen innovatie om toekomstige voor kosten, personeel en uitdagingen aan te pakken toenemende zorgvraag

Koers Sociaal Domein Altena 2030

Reactieve focus

Proactieve focus

Met de keuze voor scenario 3 zorgen we ervoor dat onze inspanningen daadwerkelijk bijdragen aan een sociaal domein dat werkt voor onze inwoners. Het geeft richting en vergroot het vertrouwen in de gekozen Koers.

Kans op betere kwaliteit en maatwerk, minder afhankelijkheid. Tijdelijke onzekerheid tijdens overgang 21

3. Het pad van verandering Als je in een dorp waar de voetbaltrainer niet alleen training geeft, maar ook een luisterend oor biedt aan jongeren die het thuis moeilijk hebben dan is ondersteuning effectief dichtbij aanwezig. Niet eens georganiseerd maar op natuurlijke wijze. Je bent er voor elkaar… Of je bent mantelzorger en je hoeft niet te verdwalen in regels, omdat een lokaal team je direct helpt. Veel hulp en ondersteuning zijn vrij toegankelijk en dichtbij. De gemeente heeft niet op alle vragen een antwoord, maar zoekt samen met inwoners naar oplossingen. We maken samenredzaamheid mogelijk en delen de zeggenschap met inwoners. Samen met inwoners bepalen we wat belangrijk is voor een sterke sociale basis en een samenleving waarin iedereen mee kan doen. Inwoners denken niet alleen mee, maar beslissen mee over initiatieven en prioriteiten. Binnen gestelde kaders en waar nodig met ondersteuning. Bijvoorbeeld door de inzet van ons inwonersbudget en het kernenbudget. Inwoners krijgen financiële ruimte om zelf projecten uit te voeren die bijdragen aan sociale basis en preventie. Dit is de richting die Altena kiest. In het sociaal domein zijn de vraagstukken vaak complex. Ze raken aan belangrijke waarden zoals rechtvaardigheid, solidariteit, autonomie en menselijke waardigheid. Leidende principes helpen om deze waarden om te zetten in concreet beleid en handelen.

Denk aan principes als “vertrouwen als uitgangspunt”, “nabijheid” en “eigen regie en maatwerk”. Deze uitgangspunten zorgen ervoor dat professionals en beleidsmakers niet alleen naar regels kijken, maar ook naar de bedoeling achter het beleid en de impact op het leven van mensen. We baseren onze Koers op een elftal leidende principes. Deze principes staan centraal voor het handelen van de gemeente en spreken een verwachting uit richting de samenleving en de partners in het veld. In Altena hebben we op weg naar 2030 de volgende leidende principes voor het sociaal domein:

22

Koers Sociaal Domein Altena 2030

Als gemeente:

Richting de samenleving:

In de samenwerking met partnerorganisaties:

1. Ongelijk investeren voor gelijke kansen; 2. Preventie, preventie, preventie om problemen te voorkomen; 3. De inwoner, zijn netwerk en de gemeenschap staan centraal (sociale basis); de gemeente ondersteunt dit en laat zelf vaker los; 4. Lichte hulp als het kan en zware hulp als het nodig is.

5. Versterken van eigen kracht en eigen netwerk; 6. Zien om naar elkaar en ondersteunen elkaar; 7. Zorgen voor de eigen (mentale) gezondheid en voorkomen klachten; 8. Pakken de ruimte om actief zeggenschap te hebben en initiatieven te ontplooien.

9. Samenwerken vanuit gezond vertrouwen en inzetten op strategisch partnerschap; 10. Ondersteuning aan inwoners laagdrempelig organiseren, (digitaal) dichtbij en zoveel mogelijk collectief; 11. Investeren in innovatie en stimuleren creativiteit als motor voor vernieuwing en verbinding.

De leidende principes in de Koers zijn in lijn met de leidende principes die we in regiovisie jeugd hanteren (samen met West-Brabant oost gemeenten: Breda, Drimmelen, Geertruidenberg en Oosterhout). De kern van de visie van Regio WBO Jeugd is het bieden van de juiste en de beste hulp voor de jeugdige, zo dichtbij mogelijk, zo thuis mogelijk, zo normaal mogelijk. Ook hier een realisatie door een “beweging naar de voorkant”, waarbij de focus ligt op het meer collectief en vrij toegankelijk organiseren van ondersteuning. Er wordt ingezet op preventie en zo vroeg mogelijke interventie. De kern van de regio visie jeugd is het maken van de omslag van een individuele focus (op de jeugdige) naar een focus op de context (het gezin).

23

Wat betekent deze Koers? Wat betekent het als we zeggen: we versterken de sociale basis? We zijn ons bewust van het feit dat inwoners en gemeenschappen zelf de eigenaar van de sociale basis zijn. Wij vragen van onze inwoners om verantwoordelijkheid te nemen voor het versterken van hun persoonlijke netwerk... Wij vragen van onze inwoners om zich in te zetten als actieve bewoners, voor hun buren of de buurt, voor bewonersinitiatieven of als vrijwilliger bij een organisatie. Het is belangrijk dat inwoners eigenaarschap ervaren over hun activiteiten en initiatieven. Beleid en regels moeten dit ondersteunen. Als het eigenaarschap van maatschappelijke problemen in de samenleving wordt ervaren dan moet dit in de praktijk worden geladen met zeggenschap. Met andere woorden: als je er van bent moet je ook iets te vertellen hebben… Als de lokale overheid en uitvoeringsorganisaties niet alles meer kunnen doen, krijgen inwoners meer ruimte om zelf invloed uit te oefenen. Dat biedt kansen om samen oplossingen te vinden die passen bij de eigen situatie. Door mee te denken en mee te doen, kunnen inwoners hun leefomgeving vormgeven op een manier die aansluit bij hun wensen en behoeften. Zo ontstaat een samenleving waarin iedereen bijdraagt en waarin ideeën van inwoners echt het verschil maken.

We zetten in op preventie. We werken aan een sociaal domein dat mensen ondersteunt zoals het leven zelf werkt: met vallen en opstaan, met ruimte voor verschil en met oog voor wat mensen echt nodig hebben. Preventie speelt een centrale rol. We willen problemen voorkomen voordat ze zich opstapelen. Programma’s als Vitaal en Bestaanszekerheid zijn hier voorbeelden van. Deze programma’s versterken de eigen kracht van inwoners, geven kansen en verminderen de druk op zwaardere zorg. Effectieve preventie pakt ongelijkheid bij de wortel aan, sluit aan bij de context van mensen, versterkt sleutelfiguren in netwerken en stimuleert structurele veranderingen

Preventie is altijd beter

We investeren in mensen en in plekken waar mensen elkaar ontmoeten, zoals buurthuizen, sportclubs, (cultuur) verenigingen en kerken. Dit zijn geen bijzaken, maar het fundament van onze samenleving. Een praatje bij de koffie kan soms meer betekenen dan een formeel hulptraject. We zetten in op preventie en informele ondersteuning. Onze Koers leunt op het versterken van de sociale basis en juist kunst en cultuur maken deel uit van die sociale basis. Bijvoorbeeld een dorpstheater, bibliotheek of muziekvereniging fungeert als plek waar inwoners elkaar ontmoeten en talenten ontwikkelen. Bestaand cultuurbeleid benoemt dit expliciet: “De sociale cohesie in onze gemeente wordt versterkt door kunst en cultuur. Daarom investeren we op kernniveau in kunst en cultuur...”. We erkennen dat de maatschappelijke uitdagingen om nieuwe perspectieven en avontuurlijke oplossingen vragen. Daarom moedigen we inwoners, professionals en partners aan om buiten de gebaande paden te denken, te experimenteren en samen te creëren. Creativiteit zien we als een vorm van eigenaarschap en als een kracht die mensen verbindt en in beweging brengt. Kern van onze Koers is dat iedereen meetelt. Juist mensen die ons niet vanzelf weten te vinden, hebben vaak het meeste nodig. We gaan actief naar mensen toe op vindplaatsen als school, Voedselbank, kerk en de buurt.

We spreken gewone taal, beginnen met luisteren en werken samen met inwoners, vrijwilligers en partners die het vertrouwen hebben van deze groepen. We verlagen drempels in toegang, tijd en geld, bieden vroeg lichte hulp en leiden snel door naar passende ondersteuning. Zo voorkomen we dat problemen stapelen en pas laat bij zwaardere zorg terechtkomen. Het doel is helder: de juiste steun, op tijd, voor wie het nodig heeft. Daarnaast bouwen we aan Stevige Lokale Teams (SLT). Denk aan een integraal team in je eigen wijk, waar je terecht kunt met vragen over zorg, opvoeding en ondersteuning. Geen loket waar je wordt doorverwezen, maar mensen die met je meedenken en direct kunnen handelen. We maken de beweging van maatwerk naar collectief. Dat betekent dat we voorzieningen zoals dagbesteding en huishoudelijke hulp, waar mogelijk, toegankelijker maken voor groepen. Zo zorgen we dat hulp sneller beschikbaar is. We sturen op kwaliteit en we luisteren vooral naar verhalen van inwoners en professionals Om er achter te komen wat werkt echt? Wat schuurt? Wat raakt? Die inzichten gebruiken we om bij te sturen. Denk aan een lerend netwerk zoals nu wordt ingezet in de POC van het SLT waar een maatschappelijk werker vertelt over een gezin dat dankzij een kleine interventie uit de schulden kwam. Dat is waarde die je niet in cijfers vangt.

24

Koers Sociaal Domein Altena 2030

Begin vroeg met preventie, bijvoorbeeld tijdens zwangerschap of schoolstart

Laat bewoners meedenken en geef ruimte aan hun ervaringen

Werk domeinoverstijgend samen:

Zorg

Werk

Onderwijs

Wonen

Aanvaard dat preventie niet altijd direct resultaat oplevert, maar wel bijdraagt aan duurzame verandering.

Investeren in preventie vraagt tijd, aandacht en middelen, omdat de effecten niet altijd direct zichtbaar zijn. De impact wordt uiteindelijk zichtbaar in vitalere jeugdigen en volwassenen die minder problemen ervaren. Het ministerie van VWS, de VNG en het landelijke kennisinstituut Movisie pleiten voor een overgang van zorg naar gezondheid en gemeenschapskracht. De nadruk ligt ook hier op het voorkomen van problemen en het versterken van de eigen kracht van inwoners. De Koers is ambitieus en realistisch. Ze erkent de noodzaak van fundamentele veranderingen bouwt voort op bestaande kracht.

25

In deze Koers blijft altijd ruimte om in te grijpen wanneer dit nodig is. Sommige situaties zijn complex en vragen om maatwerk en soms ook om actief ingrijpen. Daarom leggen we in dit document de richting vast, maar houden we bewust flexibiliteit om per onderwerp passende keuzes te maken. Dit betekent dat we kunnen afwijken van de Koers als de praktijk daarom vraagt en dat oplossingen in de toekomst anders kunnen uitpakken dan nu wordt voorzien. De ontwikkeling van de richting die in deze Koers wordt geschetst is geen eenvoudige opgave en heeft veel impact. De keuzes die we maken raken inwoners, partners en professionals. Dat betekent dat dit proces complex is. Het zal veel reactie oproepen omdat we bestaande werkwijzen heroverwegen en nieuwe stappen zetten. Zaken niet meer zullen doen en zaken anders gaan doen. Bovendien kost het tijd om deze beweging te maken. We bouwen stap voor stap aan verandering en houden rekening met onzekerheden onderweg.

De kern van deze keuze is: • Als gemeente en gemeenschap versterken we de sociale basis, gericht op preventie en informele ondersteuning. We moedigen onze inwoners aan hun persoonlijk netwerk te versterken. We faciliteren ontmoeting, vrijwilligerswerk, welzijnswerk en informele netwerken • Ontwikkeling van Stevige Lokale Teams (SLT’s): multidisciplinaire teams met mandaat, nabijheid en een integrale aanpak. Per 1 januari 2027 voor jeugd (tot 23 jaar) en hun gezinnen. Op termijn bouwen we uit naar integrale teams die hulp en ondersteuning kunnen bieden aan inwoners van 0 tot 100 jaar. • Van maatwerk naar collectief: verschuiving van individuele (geïndiceerde) voorzieningen naar breed toegankelijke ondersteuning. • Sturen op kwaliteit en kosten: via innovatieve financieringsmodellen, verhalen en partnerschap met inwoners en professionals. • Governance en regie: de gemeente als ontwerper en vormgever. Als verbinder en facilitator.

Scope van de Koers Het is soms lastig om precies te bepalen waar het sociale domein begint en eindigt. Het domein raakt aan veel andere onderwerpen, zoals wonen, veiligheid en mobiliteit. Ook binnen het sociaal domein zelf zijn er verschillende wetten en regels, zoals de Jeugdwet, de wet maatschappelijke ondersteuning, de wet preventieve gezondheid en de Participatiewet. Elke wet heeft een eigen cultuur en uitgangspunten. Alle drie de wetten waarborgen de formele rechten en rechtszekerheid van onze inwoners. Ze verschillen in de mate van collectieve of individuele ondersteuning en in de rol van de gemeente als uitvoerder of facilitator. De kern van de beweging in deze Koers is: preventie, hulp dichtbij mensen organiseren met vrije toegang en de sociale basis versterken. Niet uitgaande van wetten, maar van onze inwoners en de basispijlers ((mentale) gezondheid, relaties, werk, financiën en persoonlijke groei) in hun leven. Maatwerkzorg blijft natuurlijk bestaan. Sommige mensen hebben complexe hulp nodig, bijvoorbeeld bij psychische problemen, ernstige beperkingen of onveilige thuissituaties. Voor deze zorg blijft een indicatie nodig, zodat de juiste hulp op het juiste moment beschikbaar is.

Dit gaat de gemeente doen Een inclusieve Koers vraagt lef. We luisteren, leren en durven te veranderen. Binnen de organisatie kijken we kritisch naar onze processen, taal en houding. We investeren in bewustwording, training en het delen van goede voorbeelden. We willen een cultuur waarin iedereen zich verantwoordelijk voelt, collega’s elkaar aanspreken, ervaringskennis wordt gewaardeerd en er ruimte is voor het ongemak dat verandering soms met zich meebrengt. We gaan van beleid naar beleving, van systemen naar mensen. De gemeente stuurt niet primair op output en controle, maar op maatschappelijke uitkomsten, dialoog en verbinding. De gemeente is niet meer alleen uitvoerder, maar ontwerpt kaders, faciliteert samenwerking en stimuleert reflectie en innovatie. Dit vraagt om een andere manier van sturen en verantwoorden. We verschuiven van traditionele opdrachtgever-opdrachtnemer relaties naar gedeeld opdrachtgeverschap. Veel vraagstukken overstijgen de grenzen van één gemeente. Daarom is samenwerking in de regio en met ketenpartners cruciaal om zorg toegankelijk en betaalbaar te houden. Wij zetten in op: • Een gezamenlijke visie en doelen: beleid, uitvoering en bedrijfsvoering versterken elkaar. • Een integrale aanpak: samenwerking over domeinen heen, bijvoorbeeld Wonen, Onderwijs, Werk & Inkomen, om sociale samenhang, preventie en een sterke sociale basis te realiseren.

• Een lange termijn relatie: niet vrijblijvend, maar gericht op continuïteit en kwaliteit. • Verantwoordelijkheid delen: samen keuzes maken, ook bij schaarste en financiële druk. De gemeenteraad bepaalt de kaders en waarden. Zij bewaakt de publieke waarden, de menselijke maat en controleren de maatschappelijke uitkomsten. De raad is actief betrokken bij het bepalen van de Koers en het monitoren van maatschappelijke uitkomsten. Dit gebeurt via dialoog en participatie. Via de vergaderingen in de kernen en door bijeenkomsten en werkbezoeken. De raad stimuleert experimenten en innovatie en nodigt uit tot co-creatie (samen met inwoners en partners iets bedenken of uitvoeren) en participatie.

26

Koers Sociaal Domein Altena 2030

Wat krijgt de raad concreet? • Inzicht in maatschappelijke effecten: De raad ontvangt periodieke rapportages en dashboards met uitkomsten, zoals cijfers over armoede, gezondheid, participatie en tevredenheid van inwoners. • Dialoogmomenten: Er worden sessies georganiseerd waarin raadsleden reflecteren op deze uitkomsten samen met inwoners en uitvoerders. • Evaluaties van experimenten: Bij innovatieve projecten krijgt de raad terugkoppeling over wat werkt en wat niet, inclusief verhalen uit de praktijk. • Signalering van knelpunten: De uitvoeringspraktijk deelt waar regels of kaders niet goed werken, zodat de raad kan bijsturen.

27

Zo benaderen wij onze partners De Koers vraagt van partners in het sociaal domein dat zij niet alleen binnen hun eigen organisatie werken. In onze inkoopdocumenten en subsidieregelingen sturen wij actief op samenwerking met andere partijen. Het is belangrijk dat uitvoerders en stakeholders over de grenzen van hun eigen organisatie heen kijken en samen verantwoordelijkheid nemen voor het geheel. Strategisch partnerschap betekent dat organisaties hun eigen belang deels ondergeschikt maken aan het collectieve belang. Het is een samenwerking waarin vertrouwen, gelijkwaardigheid en gezamenlijke ambitie centraal staan. Belangrijke elementen zijn: • Investeren in relaties: elkaar leren kennen, elkaars taal spreken en werken aan vertrouwen. • Co-creatie: samen oplossingen ontwikkelen die aansluiten bij inwoners en de lokale context. • Flexibiliteit en innovatie: inspelen op veranderende omstandigheden en samen leren. • Verbinding tussen visie en praktijk: organisaties moeten bereid zijn over hun eigen grenzen heen te kijken en samen verantwoordelijkheid te nemen voor maatschappelijke resultaten.

Wat vraagt dit van onze inwoners? Al in 1986 in de nota 2000 was het beleid dat mensen verantwoordelijkheid dragen voor hun eigen welzijn en gezondheid, en dat van elkaar. Zelfstandigheid en zelfzorg zijn politieke keuzes en voorwaarden. In een zorgzame samenleving draait het om rechten, plichten, zelfredzaamheid, samenredzaamheid en verstandig gebruik van overheidsdiensten. (Het centraal gestuurde preventiebeleid van de Nederlandse overheid kreeg voor het eerst in 1986 vorm met het presenteren van de ‘Nota 2000’.) De uitdaging is om samen met inwoners de stap te maken van beleidsintentie naar actie. Waarom dat nu wel lukt, zit in het woord samen, samen delen van verantwoordelijkheid en zeggenschap. De kracht van Altena is het fundament voor de Koers Sociaal Domein 2030. Altena heeft een eigen sociale en culturele structuur, met kleine kernen, kerkelijke gemeenschappen, agrarische en maritieme tradities, ondernemerschap en een sterke gemeenschapsbinding. Deze kenmerken vormen het DNA van Altena en sluit aan bij het uitgangspunt van de Koers dat inwoners verantwoordelijk zijn voor hun persoonlijke netwerk.. Mensen kennen elkaar, helpen elkaar en zijn actief in

28

Koers Sociaal Domein Altena 2030

verenigingen, kerken en buurtinitiatieven. De “ons kent ons”-mentaliteit biedt warmte en herkenning, en vormt een solide basis voor samenredzaamheid en nabijheid. Tegelijk vraagt deze cultuur om bewustzijn en openheid, zodat ook nieuwkomers en mensen met een andere achtergrond zich welkom voelen. Juist deze beweging, van vertrouwd naar inclusief, is belangrijk in de Koers. De kernen hebben elk een eigen identiteit en een sterk “wij-gevoel”. Dit past bij het gebiedsgericht werken en de gedachte van het concept ‘sociale basistafels’ als lokale overlegplekken waar inwoners, professionals en ambtenaren samen bespreken wat er nodig is in hun omgeving. De kerkelijke infrastructuur speelt een belangrijke rol. Kerkgebouwen hebben niet alleen religieuze, maar ook een maatschappelijke functie. Kerken zijn plekken van ontmoeting, zorg en gemeenschapsvorming. Ze zijn een wezenlijk onderdeel van de sociale basis. De Koers versterkt de sociale basis en verandert de manier waarop wij organiseren, maar laat de ruimte voor identiteitsgebonden ondersteuning volledig in stand. Door keuzevrijheid te borgen, partnerschappen open te houden, kerken en gemeenschappen te erkennen als belangrijke pijlers en door aanbieder¬netwerken toegankelijk te organiseren, blijft identiteitsgebonden hulp vanzelfsprekend onderdeel van het sociaal domein in Altena.

Het agrarische en maritieme karakter van Altena brengt een mentaliteit van aanpakken, zelf doen en samen organiseren. Dit past bij de Koers die inzet op collectieve voorzieningen, coöperatieve modellen en eigenaarschap van inwoners. Denk aan dorpscoöperaties, buurthuizen (cultuur) verenigingen en sportclubs als fundamenten van de sociale basis. Altena is ook een ondernemende gemeente. De Koers benut deze kracht door ruimte te bieden aan innovatie, experimenten en nieuwe samenwerkingsvormen. Creativiteit zien we als een vorm van eigenaarschap en als een kracht die mensen verbindt en in beweging brengt. Tot slot is er in Altena een sterke binding tussen inwoners en hun leefomgeving. Dit blijkt uit veel vrijwillige inzet, mantelzorg en participatie. De Koers bouwt hierop voort door te investeren in preventie, nabijheid en vertrouwen, en door professionals en ambtenaren zichtbaar en benaderbaar te maken in de kernen.

29

4. Vervolg, Uitwerking & Vergezicht Op weg naar uitvoering Het vaststellen van de Koers is een belangrijk moment. De gekozen richting bepaalt de toekomst van het sociaal domein in Altena. Dit besluit is niet het eindpunt, maar het begin van een nieuwe fase. In een uitvoeringsplan werken we uit wat er moet gebeuren, wie betrokken zijn en welke stappen nodig zijn om de doelen te bereiken. De gemeenteraad en het college nemen op verschillende momenten in de toekomst opnieuw besluiten over deze uitwerking. Bijvoorbeeld over de uiteindelijke inrichting, het uitvoeren van pilots, subsidievormen, financiële afspraken etc. De hiermee samenhangende financiële consequenties worden in de begrotingscyclus verwerkt. De aanpak zorgt ervoor dat de richting duidelijk is, maar dat er ook ruimte blijft om samen te leren en bij te sturen. Zo bouwen we stap voor stap aan een sociaal domein dat werkt voor iedereen in Altena. We bouwen voort op wat er al is en maken ruimte voor nieuwe initiatieven. We blijven leren, evalueren en bijstellen. Zo maken we in Altena de beweging die we nodig hebben. Dat zal niet van vandaag op morgen zijn. We onderscheiden de volgende fases (verder in dit hoofdstuk uitgewerkt op de kernthema’s van de Koers)

Fase 1: Voorbereiden Stel je voor dat je in een dorp woont waar de ontmoetingsplek langzaam leegloopt. In deze fase brengen we samen in kaart wat er al is. We kijken naar voorzieningen, netwerken en initiatieven in elke kern. In elke kern starten we bijvoorbeeld een “sociale basistafel” – een plek waar inwoners, professionals en ambtenaren samen nadenken over wat nodig is. We onderzoeken of we starten met pilots, zoals coöperatieve modellen waarin een dorpscoöperatie zelf activiteiten organiseert. Ook bouwen we aan Stevige Lokale Teams (SLT’s), met een proefopstelling voor alle leeftijden.

Fase 2: Uitvoeren Nu komt de beweging echt op gang. Het nieuwe subsidiekader voeren we stap voor stap in. Ambtenaren worden bijvoorbeeld opgeleid in zogenaamd sociaal makelaarschap, zodat ze niet alleen beleid maken, maar ook verbinding leggen. Het SLT rolt uit over alle kernen. Ze werken samen met huisartsen, scholen en vrijwilligers. Een inwoner die vastloopt, kan via het lokale team snel hulp krijgen, zonder eerst langs allerlei loketten te moeten. Ook collectieve voorzieningen krijgen vorm. Denk aan dagbesteding zonder indicatie, of huishoudelijke hulp die voor iedereen toegankelijk is. We monitoren hoe dit uitpakt: zijn mensen tevreden, verandert het zorggebruik, werkt het echt?

Fase 3: Verankeren In deze fase kijken we terug én vooruit. Wat hebben we geleerd? Wat werkt goed, wat kan beter? In elk dorp voeren we gesprekken over wat raakt, wat verbindt, wat helpt en wat mensen ervaren. Coöperatieve modellen worden structureel ingebed. SLT’s groeien door. Collectieve voorzieningen worden juridisch vastgelegd. We bouwen verder aan een lerende organisatie, waarin verhalen en ervaringen leidend zijn. De gemeente blijft niet aan de zijlijn staan, maar ontwikkelt zich tot architect. Beleidsmedewerkers zijn zichtbaar in de wijk, inwoners denken mee via de sociale tafels en er is ruimte voor experimenten en leren.

30

Koers Sociaal Domein Altena 2030

31

Communicatie: de weg weten en de weg wijzen In Altena kijken we naar elkaar om. Dat is niet alleen een mooie zin, maar een belofte en een richting. De samenleving verandert en wij bewegen mee. We kiezen voor een aanpak die niet begint bij regels, maar bij mensen. Het verhaal van mevrouw Pruissen aan de koffietafel en van Samira die haar weg zoekt in een nieuwe omgeving laat zien waar het om draait: elkaar ontmoeten, dichtbij zijn en vertrouwen geven. Verhalen staan centraal in onze communicatie. De boodschap is duidelijk: Altena maakt een beweging van professionele zorg naar informele zorg, van controle naar vertrouwen en van maatwerk naar gezamenlijke voorzieningen. Dat vraagt om een verandering in cultuur. Niet alleen bij de gemeente, maar bij iedereen: inwoners, professionals en partners. Communicatie maakt deze verandering zichtbaar en voelbaar. Inwoners moeten weten wat dit betekent voor hun dagelijks leven. Professionals zien hoe zij onderdeel zijn van een groter geheel. Partners ontdekken waar kansen liggen om samen te werken. We laten zien hoe een buurthuis weer tot leven komt met activiteiten zoals een gezamenlijke kookavond, hoe een organisatie ouderen en jongeren samenbrengt voor een muziekproject en hoe een lokaal team direct helpt, bijvoorbeeld door een snelle oplossing voor een gezin dat tijdelijk geen opvang heeft.

We vertellen ook over een dorpsinitiatief waar buren samen een moestuin onderhouden en over een sportclub die extra aandacht geeft aan kinderen die thuis weinig steun ervaren. Zo wordt duidelijk dat verandering niet iets abstracts is, maar iets dat je kunt ervaren. We willen ook richting geven. Het moet voor onze inwoners duidelijk zijn waar ze elkaar en de ondersteuning kunnen vinden en hoe dat werkt. Op onze website komt een herkenbare plek waar alle informatie samenkomt. In dorpsgesprekken en aan sociale basistafels luisteren we naar inwoners en geven we antwoord op vragen. Via sociale media en lokale kranten delen we inspirerende verhalen en praktische tips, zoals hoe je een buurtactiviteit kunt starten of waar je hulp kunt vinden bij mantelzorg. Flyers en posters in buurthuizen en scholen maken duidelijk waar je terecht kunt.

“Was – Wordt” beelden Toegang via verschillende loketten.

Inwoners krijgen toegang via één Stevig Lokaal Team (SLT) dat integraal werkt.

Automatische inzet van professionele zorg.

Niet elke hulpvraag leidt tot een zorgtraject. We kijken altijd eerst naar de eigen kracht en het netwerk van de inwoner.

Individuele indicaties voor basishulp.

Dagbesteding en huishoudelijke hulp bieden we waar mogelijk collectief en laagdrempelig aan.

Focus op prijs en levering.

We sturen op strategisch partnerschap. Op gezamenlijke doelen en gedeelde verantwoordelijkheid op ervaringen en maatschappelijke uitkomsten (impact).

Top-down beleidsontwikkeling.

Beleid wordt opgesteld met de inbreng van uitvoerders en inwoners. Sociale basistafels en co-creatie worden leidend.

De toon van onze communicatie is evenzo uitdagend als uitnodigend en inclusief. We gebruiken begrijpelijke taal en herkenbare beelden. De slogan “De kracht van Altena: Samen” staat centraal in alle uitingen. Het is een oproep tot actie, een belofte van nabijheid en een teken van vertrouwen.

Wat doen we in de toekomst minder of niet meer De Koers betekent ook dat we bepaalde werkwijzen en structuren uit de huidige praktijk beëindigen. Sommige werkwijzen en regels die nu gebruikt worden, passen nu eenmaal niet meer bij de nieuwe Koers. Daarom stoppen bepaalde manieren van werken. Zo komt er ruimte voor een aanpak die past bij onze doelen. Een aanpak die draait om preventie, zelfredzaamheid, normalisering, integrale ondersteuning en vrije toegankelijkheid van zorg. Een zogenaamde stopstrategie betekent dat we duidelijk maken wat we wel en niet meer doen. Elke stopactie verankeren we de komende jaren in het beleid.

Waarom gaat het slagen? De Koers die nu voorligt is meer dan een volgende stap in het sociaal domein. Het is een duidelijke keuze om anders te gaan werken. Die keuze komt niet uit de lucht vallen. Sinds de transitie van 2015 hebben we veel geleerd. We zijn als gemeente, als organisatie en als samenleving gegroeid. De vraag die leeft is begrijpelijk. Waarom zou deze beweging slagen, terwijl het in het verleden vaak lastig was om richting te houden en echte verandering te bereiken? De kracht van deze Koers zit in drie zaken. Het gaat om meer helderheid, een betere inzet van de lokale kracht en het feit dat er nu randvoorwaarden zijn die in het verleden ontbraken. Deze drie elementen versterken elkaar.

32

Koers Sociaal Domein Altena 2030

33

Allereerst is de Koers concreter en duidelijker dan eerdere verandertrajecten. Waar de transitie van 2015 vooral een stelselwijziging was, legt deze Koers precies uit hoe Altena wil werken. We kiezen voor een sterkere sociale basis van mensen zelf en van de gemeenschap, voor preventie en voor Stevige Lokale Teams die integraal en dichtbij werken. De beweging van maatwerk naar collectief wordt niet alleen benoemd, maar ook juridisch, financieel en in de uitvoering voorbereid. Dat geeft houvast aan inwoners, partners en medewerkers. Daarnaast sluit deze Koers veel beter aan bij de kracht van Altena. De gemeente bestaat uit kleine kernen, verenigingen, kerken, vrijwilligers en sterke netwerken. Bij de eerdere transitie was landelijke regelgeving leidend. Nu bouwen we voort op wat lokaal werkt. De Koers past bij het DNA van Altena en gebruikt dat als fundament. Daardoor is de kans groter dat de verandering niet alleen op papier staat, maar ook in de praktijk tot leven komt. Verder zijn nu randvoorwaarden aanwezig die voorheen ontbraken. In de afgelopen jaren hebben we als organisatie geleerd hoe belangrijk het is om te sturen op kwaliteit en ervaringen, in plaats van op controle en regels. We zetten in op verbinding met onze inwoners, samen leren, verhalende evaluatie en langdurige samenwerking met partners. De nieuwe participatieverordening steunt deze beweging.

Dit maakt het sociaal domein minder kwetsbaar en beter in staat om echt te veranderen. Ook landelijke programma’s zoals IZA, GALA en de Hervormingsagenda Jeugd geven nu ook al richting en ondersteunen de keuzes die we lokaal maken. Tegelijk brengen we focus aan door te benoemen wat we niet meer doen. Dat gebeurde in eerdere jaren nauwelijks. Een stopstrategie geeft duidelijkheid en ruimte. Door te stoppen met werkwijzen die niet passen bij de toekomst, kunnen we investeren in wat echt werkt. Deze manier van keuzes maken draagt direct bij aan uitvoerbaarheid. Tot slot kiezen we voor een realistische aanpak. De Koers wordt niet in één keer ingevoerd, maar in fases en veel meer aan de hand van pilots en experimenteren. Eerst voorbereiden, dan uitvoeren en samen proeven of het werkt en daarna verankeren. Met pilots, met leren en met het gesprek in de kernen. Dit maakt de verandering beheersbaar en vergroot de kans dat we met elkaar bijsturen als dat nodig is. Kort gezegd. Waar de transitie van 2015 vooral werd ingegeven door landelijke wijzigingen, is deze Koers een bewuste lokale keuze. Ze is concreet, sluit aan op onze kracht en gaat gepaard met duidelijke randvoorwaarden. Daardoor is de kans dat deze Koers slaagt groot. De Koers is van ons allemaal. Van inwoners, professionals, partners en bestuur. En juist dat maakt het verschil.