Betrokken en bewuster integer- onderzoek naar integriteit gemeente Altena

Rekenkamercommissie Altena

Rapport Rekenkamercommissie

Betrokken & bewust(er) integer Onderzoek naar integriteit in de gemeente Altena

Integriteit is het goede doen als niemand kijkt

Rekenkamercommissie Altena, Juni 2022

Inhoudsopgave Deel 1: Kern van het rapport .................................................................................................. 3 Bestuurlijke reactie college van B&W .....................................................................................8 Nawoord rekenkamercommissie ......................................................................................... 10 Deel 2 Complete bevindingen .............................................................................................. 11 1 Inleiding ............................................................................................................................. 11 1.1 Integriteit .................................................................................................................... 11 1.2 Aanleiding voor het onderzoek ................................................................................... 11 1.3 Doel van het onderzoek .............................................................................................. 12 1.4 Vraagstelling............................................................................................................... 12 1.5 De onderzoeksaanpak ................................................................................................

13 1.6 Leeswijzer ................................................................................................................... 13 2 Beleid en regels voor integriteit......................................................................................... 14 2.1 Landelijk beleid en regels voor raads- en burgerleden en het college ......................... 14 2.2 Beleid en regels voor raads-, burger- en collegeleden in Altena ................................. 15 2.3 Landelijk beleid en regels voor een ambtelijke organisatie ......................................... 17 2.4 Beleid en regels voor de ambtelijke organisatie in Altena .......................................... 17 3 Integriteit in de praktijk .....................................................................................................20 3.1 Integriteit van raads- en burgerleden ..........................................................................20 3.2 Integriteit van burgemeester en wethouders ..............................................................

21 3.3 Integriteit van de ambtelijke organisatie ....................................................................22 3.4 Bevindingen uit de expertmeeting..............................................................................24 4 Conclusies en aanbevelingen.............................................................................................26 Bijlage 1 gedragscodes en de waarden waarop deze is gebaseerd ....................................... 30 Bijlage 2 Artikelen uit Ambtenarenwet, Algemene Wet Bestuursrecht, Wetboek van Strafrecht en Wetboek voor Strafverordening relevant voor integriteit............................... 35 Bijlage 3 (Uitgangspunten van) de gedragscode voor ambtenaren in Altena ....................... 38 Bijlage 4 Gebruikte documenten .......................................................................................... 39 Bijlage 5 Gesprekspartners ...................................................................................................40

pagina 2 van 40

Deel 1: Kern van het rapport (I) > Onderzoeksdoel: Bieden van inzicht in het beleid van de gemeente Altena voor integriteit en hoe er in de praktijk mee wordt omgegaan. Inclusief het bieden van handvatten voor verdere ontwikkeling.

AANPAK

> Onderwerp: Na verzoeken vanuit gemeenteraad, landelijk actueel, geen directe aanleiding in Altena. > Hoe: Onderzoeksperiode 1e helft ’22, explorerende werkwijze: documenten, vragenlijsten, interviews, expertmeeting 7 april ’22, raadsbijeenkomst 4 juni ’22.

> Woordenboek: Een persoonlijke- of karaktereigenschap van iemand; onkreukbaar of in ongeschonden toestand, houdt vast aan zijn of haar normen en waarden, ook als deze van buitenaf onder druk staan. > VNG: Integere ambtenaren en politici zijn basisvoorwaarden voor het vertrouwen van de burger in het gemeentelijk (en publiek) handelen.

WAT IS INTEGRITEIT?

> Respondenten in dit rekenonderzoek, “Waar denkt u aan?” “Integer handelen, dus vanuit een intrinsieke motivatie om het goede te doen zonder verborgen agenda.” “Eerlijkheid, je gedragen volgens de normen en waarden. Je houden aan de eed of belofte die je hebt afgelegd. Jezelf recht in de spiegel aan kunnen kijken.” “Zuiver, transparant, uitlegbaar, zonder (de schijn van) belangenverstrengeling.” “Je mond houden als dat van je wordt gevraagd.” “Verantwoord handelen, volgens de geschreven en ongeschreven regels, met rekenschap van je positie binnen de overheid.” “Transparantie, eerlijk en oprecht, niet omkoopbaar of beïnvloedbaar.”

> Vraagstelling: Bevat het gemeentelijke beleid op het gebied van integriteit voldoende aanknopingspunten om integer gedrag van het gemeentebestuur en de gemeentelijke organisatie te bevorderen en geeft het handvatten om ervoor te zorgen dat mensen hun kwetsbaarheid zelf in de gaten hebben en hiernaar handelen? Waar liggen nog verbetermogelijkheden?

ANTWOORD HOOFDVRAAG

> Antwoord: Ja, het beleid en regelingen bevatten voldoende aanknopingspunten. Er liggen met name kansen om de bewustwording sterker te maken, zeker voor het ‘grijze’ gedeelte boven de ondergrens. Integriteit mag vaker regulier onderwerp van gesprek zijn, met meer specificatie, praktische voorbeelden en afspraken voor de verschillende functies binnen de gemeente. Zowel vanuit de invalshoek of er wel genoeg gemeld wordt, als vanuit wanneer het doen van een melding proportioneel is.

pagina 3 van 40

Kern van het rapport Integriteit (II) > Visie & beleidsuitgangspunten: VISIE: Integriteit = beginsel van openbaar bestuur + als oordeel van buiten + als moreel oordeel. Verdient continue aandacht. WAARDEN: Dienstbaarheid, onafhankelijkheid, rolbewustzijn, openheid, terughoudendheid, betrouwbaarheid. WETTEN: Gemeentewet (o.a. eed/belofte, nevenfuncties, gedragscode, verboden handelingen), Ambtenarenwet, Wetboeken Strafrecht en Strafvordering.

Bevindingen BELEID

> Vertaling naar regels, procedures, richtlijnen (zie ook Altenaplein): BASISDOCUMENTEN: Handreiking voor raadsleden, Gedragscodes voor raads- en collegeleden en ambtenaren, Basisnormen voor ambtenaren. INSTRUMENTEN: o.a. Dilemmagesprek, Kompas en spiegelvragen, Leidraad voor integriteitsgesprek met raadsleden, Regeling organisatie raadswerk. Voor ambtenaren ook o.a. integriteitsverklaring, praktijkregels relatiegeschenken, Regeling melden vermoeden misstanden, VOG. FUNCTIES: Vertrouwenspersonen, integriteitscoördinator.

> Verantwoording & leren algemeen: COLLEGE EN AMBTENAREN: via Jaarverslagen Integriteit, opvolging van aanbevelingen wordt niet cyclisch verantwoord. Er is een jaarplan Integriteit in de maak. RAADS- EN BURGERLEDEN: algemeen via jaarverslag gemeenteraad en griffie, alleen vermelding bij incidenten. MELDINGEN & GESPREKKEN: er zijn weinig meldingen, geen signalen uit dit onderzoek dat er wel veel speelt of dat het proces om te melden niet goed loopt.

PRAKTIJK: BESTUURLIJK & AMBTELIJK (1)

> Bestuurlijk & Ambtelijk: Altena voldoet aan wettelijke normen zowel bestuurlijk als ambtelijk. Daarbovenop zijn verschillende aspecten van belang. ENQUÊTE: De meeste mensen vinden integriteit een belangrijk onderwerp, minder mensen vinden dat er ook voldoende aandacht voor is. Veel mensen weten wel van het bestaan van het beleid maar zijn minder bekend met de inhoud/ vertaling ervan. Het is in beperkte mate een regulier gespreksonderwerp, bij incidenten komt dit meestal wel aan de orde. Men spreekt soms elkaar/ iemand aan bij twijfel. De cultuur wordt niet echt ervaren als een aanspreekcultuur. Er zijn verschillende beelden over nevenactiviteiten en woordvoering, en over het belang van het delen van screeningsrapportages van wethouders. Issues rondom relatiegeschenken zijn niet echt aan de orde of worden besproken bij twijfel.

pagina 4 van 40

Kern van het rapport Integriteit (III) – enkele figuren

Raadsleden zeggen..

Kent u de

pagina 5 van 40

Kern van het rapport Integriteit (IV) INTERVIEWS, WAT ERVAREN RESPONDENTEN? “Je wilt een raadslid die echt een volksvertegenwoordiger is en die midden in de samenleving staat en benaderbaar is. Iemand die dat is, is al heel snel bijvoorbeeld vrijwilliger bij een vereniging in de gemeente. Dus daar is altijd spanning op.” “In Altena is ook nog wel een ons-kent-ons cultuur. Heel veel mensen kennen bijvoorbeeld iemand die bij de gemeente werkt. Hierop moet je bedacht zijn en zorgen dat er geen schijn van belangenverstrengeling is.” “Als je over de schreef gaat, ben je niet meer geloofwaardig en wordt je afgestraft door de kiezer.” “Discussie over iemands integriteit kan heel makkelijk worden misbruikt om iemand te beschadigen of monddood te maken.” “Hoe kun je ervoor zorgen dat mensen hun kwetsbaarheid zelf in de gaten hebben en hiernaar handelen, wordt het 4 ogen principe nageleefd?.” “De hiërarchische ongelijkheid is het grootste probleem bij integriteit.”

PRAKTIJK: BESTUURLIJK & AMBTELIJK (2)

“Ook ondermijning is een punt van aandacht. Dat kan er in sluipen, je denkt een werkbezoek te brengen, en dat wordt dan uitgelegd als zijnde: de gemeente is wezen kijken en vond het allemaal mooi en prima. Goed om na te denken, ga ik alleen op werkbezoek of niet, wie licht ik in.” “Ik weet dat er bij indiensttreding aandacht aan werd besteed, maar als je langer in dienst ben hoor je er weinig meer over”. EXPERTMEETING APRIL: Zie link: Vergadering Expertmeeting integriteit Rekenkamercommissie 07-04-2022 Gemeente Altena (raadsinformatie.nl) > Nourredine Zarroy, Governance & Integrity Wat is een integriteitssysteem van waar je uit kan denken? (zie paragraaf 3.4 uit het rapport). > Hans Scherpenzeel, griffier Schiedam en lid commissie Integriteit Vereniging van Griffiers oa: Hoe kun je afwegingen over nevenfuncties maken? Voor wie doe je de screening van de wethouders? Wat moet je doen i.p.v. alleen maar laten? > Edward van der Torre, Lokale zaken oa: Zien ondernemers raadsleden zich als verlengstuk van lokale ondernemers? Heb je door wanneer criminele belangen en bestuurlijke belangen samen komen, wat een netwerk kan doen?

pagina 6 van 40

Kern van het rapport Integriteit (V) ONTWIKKELKANSEN: Bewustwording, vaker themasessies, niet alleen aandacht bij nieuwe ambtenaren en raadsleden maar regelmatig, plan-do-checkact kan steviger, aandacht voor cultuur, debat.

ONTWIKKELKANSEN

DOORLOPEND PROCES: > Bewustwording is een terugkerend begrip uit enquêtes en interviews. In dat kader, en passend bij de ‘zichtbare en praktische’ aanpak van de rekenkamercommissie (rkc), organiseerde de rkc de expertmeeting in april als onderdeel van het onderzoek. Feedback daarop was o.a. dat dit rekenkameronderzoek een impuls gaf om er verder mee aan de slag te gaan. Voor de ambtelijke organisatie is door de directie nog een aanvullende sessie georganiseerd i.h.k.v. de bewustwording. Voor het kennismakingsprogramma voor de nieuwe raad, koos de rkc ervoor om samen met de raad te reflecteren op de bevindingen en voorlopige conclusies uit het onderzoek, en over mogelijke aanbevelingen (o.a. voor de gedragscode voor raadsleden). > Terugkerende gesprekspunten: - Het is niet zo dat wanneer je volgens de regels handelt, alles goed gaat. - De omgeving heeft soms veel invloed om jouw persoonlijk handelen zonder dat je het doorhebt. - De grens tussen niet integer handelen en ondermijning is lastig te trekken. - Er is een glijdende schaal in onze gemeente zichtbaar voor wat betreft het toestaan van nevenfuncties.

CONCLUSIES & AANBEVELINGEN

In hoofdstuk 5 zijn de conclusies en bijbehorende aanbevelingen weergegeven. > Antwoord: Ja, hetaan beleid en regelingen bevatten voldoende Dit zoveel mogelijk de hand van concrete voorbeelden. aanknopingspunten. Er liggen met name kansen om de bewustwording hiervan sterker te maken, voor het boven 1. Beleid, regelszeker en kaders zijn‘grijze’ goed gedeelte op orde → Houddedeondergrens. basis op orde → Integriteit mag vaker regulierwetgeving onderwerpopenbaarmaking van gesprek zijn,screening met meerwethouders. specificatie, voorbeeld: volg nieuwe praktische voorbeelden en afspraken voor de verschillende functies binnen de gemeente. Zowel vanuit degoed invalshoek of er wel genoeg gemeld wordt, als 2. In de praktijk lijkt vrij met integriteit te worden omgegaan, ervanuit zijn wanneer doentevan een melding proportioneel is. met basis van integriteit; nog het dingen verbeteren → (0.a.) Bekendheid Bewustwording grijs gebied → voorbeelden: bepaal de ondergrens; (dilemma)sessies toespitsen op specifieke groep mensen; bij aantreden en halverwege raadstermijn de gedragscode voor raadsleden herijken op basis van een goed gesprek in de raad; werk met het 4-ogen principe; voldoende tijd geven en nemen voor bestuderen van geloofsbrieven bij aantreden nieuwe raads- en collegeleden.

pagina 7 van 40

Bestuurlijke reactie college van B&W

pagina 8 van 40

pagina 9 van 40

Nawoord rekenkamercommissie Wij danken het college voor de bestuurlijke reactie. In Altena is op het gebied van integriteit al veel geregeld, integriteit staat goed op de agenda. Uit uw reactie blijkt dat u ook de komende tijd zeker aandacht aan het onderwerp blijft besteden en ervoor wilt zorgen de formele kant en de praktijk op orde te houden, verder te ontwikkelen en te monitoren. U geeft aan, samen met de raad, verder te gaan zoeken naar een nadere duiding van integriteit. Ook tijdens het onderzoek is gebleken -zowel in de expertmeeting als tijdens de inwerkdagen van de raad- dat dit gezamenlijk oppakken een goede manier van werken is en dat onderschrijven we als rekenkamercommissie van harte. We merken hierbij op dat ook het onderwerp ondermijning een punt van aandacht blijft. Uit de in juni en juli gehouden gesprekken met de individuele fracties, blijkt deze wens (evenals de zorg hierover) ook. In uw reactie gaat u specifiek in op de ‘glijdende schaal in het toestaan van nevenfuncties’. Deze opmerking is tijdens het onderzoek door verschillende respondenten gemaakt en hebben we daarom onder de aandacht gebracht. Het kunnen hebben van nevenfuncties is vanzelfsprekend van belang, maar alertheid op (de schijn van) belangenverstrengeling, bevelen we aan. Uw reactie geeft aan dat u actief met de aanbevelingen aan de slag wilt en dat u de raad hiervoor ook in stelling brengt.

We wensen u hierbij succes en kijken uit naar het vervolg.

pagina 10 van 40

Deel 2 Complete bevindingen 1 Inleiding De Rekenkamercommissie Altena voert onderzoek uit ter ondersteuning van de gemeenteraad in zijn kaderstellende en controlerende rol. Dit rapport is de weergave van het onderzoek naar integriteit. Dit onderwerp stond op de groslijst van door de raad aangedragen onderwerpen voor rekenkameronderzoek en is , in een ronde langs raadsfracties, nogmaals door de fracties bevestigd als belangrijk onderwerp.

1.1 Integriteit Integriteit wordt in het woordenboek omschreven als een persoonlijke- of karaktereigenschap van iemand. Diegene is onkreukbaar of in ongeschonden toestand, of houdt vast aan zijn of haar normen en waarden, ook als deze van buitenaf onder druk staan. De VNG beschrijft dat integere bestuurders en ambtenaren een basisvoorwaarde zijn voor het vertrouwen van de burger in het gemeentelijk (en publiek) handelen. Integriteit heeft ook alles te maken met kwaliteit en professionaliteit. Om de integriteit hoog te houden, staan allereerst individuele politici en ambtenaren aan de lat. Daarnaast zijn college en raad gezamenlijk verantwoordelijk voor een goed integriteitsbeleid en het periodiek agenderen van het thema integriteit (VNG1). Integriteit is dus iets van iedereen. Het onderwerp staat in de belangstelling. Op het congres van het Genootschap van burgemeesters in oktober vorig jaar was integriteit een belangrijk gespreksonderwerp. Burgemeesters hebben sinds 2016 de wettelijke taak om de bestuurlijke integriteit te bevorderen. De wet laat open hoe dat moet gebeuren en er zijn geen instrumenten voorhanden. In april 2022 is bij de Tweede Kamer het wetsvoorstel Wet bevorderen integriteit en functioneren decentraal bestuur aangenomen. Dit maakt het onderwerp Integriteit zeer actueel.

Ook speelt uiteraard dat kortgeleden de gemeenteraadsverkiezingen waren, waarbij de integriteitsvraag aan (nieuwe) raadsleden en wethouders gesteld werd.

1.2 Aanleiding voor het onderzoek In het bestuursakkoord Samen bouwen aan kernachtig Altena is niet iets opgenomen over integriteit. Op de website van de gemeente is te vinden dat er in het inkoopbeleid (waarin ethische en ideële uitgangspunten worden beschreven) en in de gedragscode voor raads- en burgerleden aandacht is voor integriteit. Maar er is geen overall integriteitsbeleid (te vinden). De rekenkamercommissie wil daarom onderzoek doen naar het integriteitsbeleid van de gemeente en vooral ook hoe met het beleid en de daaruit volgende regels wordt omgegaan. Ook is de rekenkamercommissie op zoek naar het bewustzijn van alle spelers, wat zij zelf denken aan integriteit te (kunnen) doen.

1

Toolkit integriteit voor bestuurders op website VNG pagina 11 van 40

1.3 Doel van het onderzoek Doel van het onderzoek is het bieden van inzicht in het beleid van de gemeente Altena omtrent integriteit en te onderzoeken hoe er in de praktijk met integriteit wordt omgegaan. Het doel is om daarnaast met het onderzoek handvatten voor verbetering of versterking aan te reiken.

1.4 Vraagstelling Vraagstelling van het onderzoek is: Bevat het gemeentelijke beleid op het gebied van integriteitsbeleid voldoende aanknopingspunten om integer gedrag van het gemeentebestuur en de gemeentelijke organisatie te bevorderen en geeft het handvatten om ervoor te zorgen dat mensen hun kwetsbaarheid zelf in de gaten hebben en hiernaar handelen? Waar liggen nog verbetermogelijkheden? De vraagstelling is uitgewerkt naar de volgende deelvragen: Beleid 1) Welke visie en beleidsuitgangspunten heeft de gemeente op het gebied van integriteit, voor zowel het handelen van raads- en burgerleden, collegeleden als ambtelijk medewerkers? 2) Hoe zijn deze uitgangspunten vertaald naar regels, procedures en richtlijnen, et cetera? Bestuurlijke integriteit in de praktijk 3) Wettelijk is geregeld op welke momenten er in ieder geval aandacht moet zijn voor de integriteit van een raadslid. Hoe wordt in de praktijk omgagaan met integriteit door raads- en burgerleden? 4) Ook voor wethouders is wettelijk geregeld op welke momenten er in ieder geval aandacht moet zijn voor hun integriteit. Hoe wordt in de praktijk omgegaan met integriteit door wethouders? 5) Ook is wettelijk voor de burgemeester het nodige geregeld.

Hoe wordt er in de praktijk omgaan met de integriteit voor en door de burgemeester? Ambtelijke integriteit in de praktijk 6) Komt het integratiebeleid voor de gemeentelijke werknemers overeen met de Ambtenarenwet 2017 en de VNG toolkit integriteit ambtenaren? Ontwikkelkansen 7) Hoe passen de bevindingen uit Altena in de landelijke ontwikkelingen omtrent integriteitsvraagstukken en wat kan Altena nog leren vanuit landelijke ontwikkelingen? 8) Waar liggen verbetermogelijkheden voor de wijze waarop de gemeente met integriteit omgaat, vanuit de verschillende betrokkenen? 9) Wat zijn aandachtspunten en verbetermogelijkheden waar het gaat om de rol en positie van de burgemeester als ‘hoeder van de integriteit’?

pagina 12 van 40

De onderzoeksvragen zijn in onderstaand model weergegeven.

Beleid

• Visie, uitgangspunten, regels, procedures en richtlijnen

• Bestuurlijke en ambtelijke integriteit in de praktijk Praktijk

Spiegelen

• De Altenase situatie t.o.v. landelijke ontwikkelingen

• Ontwikkelkansen en verbetermogelijkheden Kansen

Figuur 1: Onderzoeksmodel integriteitsonderzoek

1.5 De onderzoeksaanpak In het onderzoek is gebruik gemaakt van documentenanalyse, enquêtes en gesprekken (zie bijlage 4 en 5). Daarnaast hebben experts in een bijeenkomst (7-4-2022) hun visie op integriteit gegeven, zijn extra gesprekken over ondermijning gevoerd. Vervolgens is op 4-62022 tijdens de inwerksessie van raadleden met diverse raadsleden, burgerleden, collegeleden en leden van de directie gediscussieerd over de conclusies en mogelijk aanbevelingen.

1.6 Leeswijzer In hoofdstuk 2 worden de wettelijke regels voor integriteit van ambtenaren en college beschreven en wordt vervolgens beschreven welke regels er in Altena zijn opgesteld. In hoofdstuk 3 worden de uitkomsten van de enquêtes en de expertmeeting beschreven. In hoofdstuk 4 leest u hoe Altena ervoor staat ten opzichte van de landelijke richtlijnen. In hoofdstuk 5 staan de conclusies en aanbevelingen.

pagina 13 van 40

2

Beleid en regels voor integriteit

Iedere overheidsorganisatie is wettelijk verplicht integriteitsbeleid te voeren. In dat beleid legt de organisatie haar visie, ambities en doelen vast om integriteit te bevorderen en te borgen. In dit hoofdstuk worden de landelijke bepalingen voor raadsleden, collegeleden en ambtenaren genoemd en worden de eerste 2 onderzoeksvragen beantwoord: Welke visie en beleidsuitgangspunten heeft de gemeente op het gebied van integriteit, voor zowel het handelen van raads- en burgerleden, collegeleden als ambtelijk medewerkers? En hoe zijn deze uitgangspunten vertaald naar regels, procedures en richtlijnen?

2.1 Landelijk beleid en regels voor raads- en burgerleden en het college In de Gemeentewet zijn regels voor de raadsleden opgenomen. Voor integriteit zijn de volgende artikelen belangrijk: - Artikel 12 leden van de raad maken hun andere functies openbaar; - Artikel 13 welke functies niet zijn toegestaan; - Artikel 14 dat de leden van de raad de eed of belofte afleggen; - Artikel 15 dat er geen verboden handelingen mogen worden uitgevoerd; - Artikel 15 dat de raad voor zijn leden een gedragscode opstelt; - Artikel 26 dat er verplichtingen tot geheimhouding gelden; - Artikel 28 wanneer een raadslid niet deelneemt aan een stemming. De omgang met vertrouwelijke informatie is ook in artikel 2.5 van de Algemene Wet Bestuursrecht beschreven. Daarnaast is artikel 2.4 van de Algemene wet bestuursrecht van belang waarin is opgenomen dat de raad zijn taak zonder vooringenomenheid vervult. Ook voor wethouders is in Gemeentewet geregeld op welke momenten er in ieder geval aandacht moet zijn voor hun integriteit: - Artikel 36 onverenigbare betrekkingen; - Artikel 41 afleggen van de eed of belofte; - Artikel 41b nevenfuncties; - Artikel 41c stelt dat de raad voor de wethouders een gedragscode vaststelt; - Artikel 44 gaat over afspraken over vergoedingen; - Artikel 55 bevat afspraken over geheimhouding.

Ook voor wethouders geldt dat de artikelen 2.4 en 2.5 van de Algemene wet bestuursrecht van belang zijn. Voor de burgemeester zijn de volgende artikelen uit de Gemeentewet belangrijk: - Artikel 61 gaat over de benoeming; - Artikel 65 geeft aan dat er een eed of belofte afgelegd moet worden; - Artikel 67 handelt over nevenfuncties; - Artikel 68 geeft de onverenigbare betrekkingen aan; - Artikel 69 bepaalt dat artikel 15 van toepassing (verboden handelingen) en dat de raad voor de burgermeester een gedragscode vaststelt; - Artikel 170.3: de burgemeester bevordert de integriteit van de gemeente.

pagina 14 van 40

Artikel 182 van de Gemeentewet beschrijft dat de Commissaris van de Koning adviseert en bemiddelt bij verstoorde bestuurlijke verhoudingen in een gemeente en wanneer de bestuurlijke integriteit van een gemeente in het geding is. De Wet bevorderen integriteit en functioneren decentraal bestuur (2022) voorziet in een verplichte Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) voor bestuurders en om verduidelijking van de bepalingen die betrekking hebben op belangenverstrengeling. Ook is een aantal bepalingen opgenomen die betrekking hebben op het opleggen en opheffen van geheimhouding op informatie. Verder is een extra bevoegdheid toegekend aan de commissaris van de Koning als rijksorgaan in geval van integriteitskwesties dan wel bestuurlijke problemen in gemeenten en wordt een voorziening in de Kieswet getroffen op het gebied van lijstuitputting. Tot slot regelt de wet dat openbaarmaking van nevenfuncties en inkomsten uit nevenfuncties terstond dient te geschieden en ook elektronisch openbaar gemaakt dienen te worden.

2.2 Beleid en regels voor raads-, burger- en collegeleden in Altena In de gemeente Altena zijn er voor raads- en burgerleden diverse documenten voorhanden. Deze documenten zijn ook van toepassing op de leden van het college. In deze documenten komen de landelijke bepalingen terug. De Handreiking integriteit voor raadsleden, de gedragscode voor raadsleden en de eed of belofte zijn de basisdocumenten voor integriteit. Om integriteit vervolgens te borgen zijn instrumenten nodig. Altena heeft hiervoor de volgende in gebruik: het dilemmagesprek, Kompas en spiegelvragen, Leidraad voor integriteitsgesprek met raadsleden en Regeling op de organisatie van het raadswerk. Handreiking integriteit voor raads- en burgerleden en de leden van het college In mei 2019 is de Handreiking integriteit voor raadsleden vastgesteld. Daarin wordt uitgegaan dat integriteit een moreel oordeel over het eigen gedrag is, zoals C.S. Lewis dat formuleert: doing the right thing, even when no one is watching. In de Handleiding wordt als eerste uitgangspunt beschreven dat integriteit het beginsel van openbaar bestuur is. Markeren van dit bewustzijn is het afleggen van de eed of belofte. De verantwoordelijkheid voor integer handelen ligt primair bij het raads- of burgerlid zelf. Telkens maakt deze de afweging of hetgeen hij of zij doet of nalaat integer is.

Integriteit als oordeel van buiten is het tweede uitgangspunt. Of raadsleden integer zijn, is niet alleen aan de eigen beoordeling, maar het is ook van belang dat anderen het beeld hebben dat dat zo is. Het aanzien van het openbaar bestuur, het vertrouwen in de politiek, wordt mede bepaald door het beeld dat er is van integer handelen. Daarop hebben de raads- en burgerleden collectief invloed. De met elkaar afgesproken (ongeschreven) regels voor de raad van Altena sluiten aan op wat de inwoners van Altena van hun bestuur mogen verwachten. Deze maatschappelijke meetlat van normen en waarden is de basis voor de eigen regels.

pagina 15 van 40

Het derde uitgangspunt is integriteit als moreel oordeel. Het gaat om een persoonlijke toetsing van het eigen gedrag. Integriteit betekent dan dat niet het eigenbelang, maar het hogere (maatschappelijk) belang bepalend is bij keuzes die een raads- of burgerlid maakt. In de Handreiking wordt ook beschreven waarom integriteit belangrijk is voor gemeentebestuurders en wordt aangegeven dat afspraken mensen houvast bieden. Daarnaast is beschreven dat integriteit meer is dan een training, het afleggen van de eed of belofte of je handtekening zetten onder afspraken, maar dat het belangrijk is om continu aandacht voor integriteit te hebben. Als voorbeeld wordt aangehaald om integriteit regelmatig op de agenda te zetten, om integriteit twee maal per raadsperiode met raad en college te bespreken, om een dilemmasessie te organiseren en om integriteit als agendapunt in de fractie te bespreken. Ook worden de te nemen stappen bij een integriteitsprobleem beschreven. De gedragscode voor raadsleden (en wethouders) Op basis van artikel 15 lid 3 Gemeentewet stelt elke gemeenteraad voor zijn leden een gedragscode vast. Ook in Altena is een gedragscode vastgesteld. De gedragscode is het belangrijkste praktische houvast voor raads- en burgerleden; het geeft een handelingskader. De gedragscode van de raad is ook van toepassing op de wethouders.

De gedragscode is op de volgende waarden gebaseerd: dienstbaarheid, onafhankelijkheid, rolbewustzijn, openheid, terughoudendheid en betrouwbaarheid. De beschrijving van deze waarden en de gedragscode vindt u in bijlage 1 De eed of belofte Volgens artikel 14 van de Gemeentewet moeten raadsleden de eed of de belofte afleggen om hun functie te kunnen uitvoeren. Wethouders leggen de eed of belofte af op grond van artikel 41a Gemeentewet. De tekst is beschreven en opgenomen in de Gemeentewet. Instrumenten om aan integriteit te werken 1. In Altena wordt het dilemmagesprek gebruikt. Bij een dilemmagesprek wordt met anderen besproken of een handeling of gedraging wel of niet kan. In het dilemmagesprek gaat het over het creëren van bewustwording, dat er verschillende manieren zijn om naar een dilemma te kijken. 2. Raadsleden kunnen het zogenaamde Kompas of spiegelvragen gebruiken als instrument om hun koers scherp te houden. Zij kunnen zich de volgende vragen stellen, die dan met een ‘ja’ beantwoord moeten worden voor een zuivere koers:

pagina 16 van 40

3. De Leidraad voor integriteitsgesprek met raadsleden wordt gebruikt door de griffier en burgemeester voor individuele gesprekken met raadsleden en burgerleden. Hierin komen gespreksonderwerpen zoals de relatie met de gemeente, nevenfuncties, omgaan met informatie en het aannemen van geschenken aan de orde. 4. De Regeling op de organisatie van het raadswerk geeft aanknopingspunten bij toelating van raadsleden (geloofsbrieven) en bij de benoeming van wethouders. Die laatste is van belang in het kader van de uitvoering van een integriteitsscan.

2.3 Landelijk beleid en regels voor een ambtelijke organisatie De Ambtenarenwet 2017 en de Basisnormen integriteit schrijven voor dat overheidsorganisaties een integriteitsbeleid ontwikkelen, vaststellen en zich jaarlijks over de uitvoering daarvan verantwoorden. Ook moeten gemeenten beschikken over een gedragscode voor goed ambtelijk handelen, moet de eed of belofte worden afgenomen bij alle ambtenaren die in dienst treden bij de gemeente en moeten nevenwerkzaamheden en financiële belangen gemeld en geregistreerd worden. In bijlage 2 staan de relevante artikelen uit de Ambtenarenwet genoemd. Ook voor ambtenaren geldt de betekenis van artikel 2.5 Algemene wet bestuursrecht. Daarnaast gelden ook uit het Wetboek van Strafrecht en het Wetboek van strafverordening regels over bijvoorbeeld verduistering, vervalsing en geheimschending. De artikelen zijn ook in bijlage 2 genoemd.

2.4 Beleid en regels voor de ambtelijke organisatie in Altena Voor de ambtenaren is de gedragscode het basisdocumenten voor integriteit. en de eed/ belofte De eed/ belofte is een in de wet opgenomen tekst die ook in Altena wordt gebruikt. Na de herindeling zijn de gedragscodes van de gemeenten Aalburg, Werkendam en Woudrichem geharmoniseerd, waarbij een actualisatieslag is gemaakt (verwijzingen naar wetsartikelen en aanvullingen op basis van ervaringen). De gedragscode voor de Gemeente Altena is op basis van de toenmalige modelgedragscode van de VNG2 opgesteld. Het integriteitbeleid ambtelijke organisatie van de gemeente Altena is erop gericht om minimaal te voldoen aan de basisnormen die door de Rijksoverheid zijn gesteld. Deze moeten ervoor zorgen dan ambtenaren hun werk integer kunnen doen. De gedragscode voor ambtenaren is bijlage 3 opgenomen.

2

Rijksoverheid (2010) Modelaanpak basisnormen integriteit pagina 17 van 40

Het document Basisnormen voor integriteit voor ambtenaren is gebruikt als onderlegger voor alle acties op het gebied van integriteit. De ambtseed/ -belofte wordt door iedere nieuwe medewerkers afgelegd. Medewerkers die al in dienst van een van de 3 gemeenten waren hebben een integriteitsverklaring getekend waarin ze zich conformeren aan de Gedragscode. Om integriteit verder vorm te geven worden de volgende instrumenten gebruikt: 1. Integriteitsverklaring voor medewerkers die reeds in dienst waren van de gemeenten Aalburg, Werkendam en Woudrichem. 2. Integriteitsverklaring Gemeente Altena voor ingehuurde medewerkers. 3. Dilemmagesprek. 4. Regeling nevenwerkzaamheden. 5. Praktijkregels voor het omgaan met relatiegeschenken. 6. Praktijkregels voor het omgaan met vertrouwelijke informatie. 7. Regeling melden vermoeden misstanden en inbreuk op Unierecht . 8. Twee (interne) vertrouwenspersonen Integriteit, twee vertrouwenspersonen ongewenste omgangsvormen (deze rollen worden binnenkort samengevoegd), een externe vertrouwenspersoon en een integriteitscoördinator aangesteld. 9. Van werknemers wordt bij indiensttreding een Verklaring omtrent Gedrag (VOG) gevraagd. 10. Ook kan gecontroleerd worden op diploma’s, getuigschriften en referenties. 11. Er is een Inkoop- een aanbestedingsprocedure. 12. Jaarlijks wordt een Jaarverslag integriteit opgesteld.

Alle regelingen zijn na te lezen op Altenaplein.

Jaarverslagen Integriteit Met de jaarverslagen integriteit wordt inzicht gegeven en verantwoording afgelegd over het gevoerde integriteitsbeleid voor het college en de ambtelijke organisatie. Voor de stand van zaken over de basisnormen van de ambtelijke organisatie wordt per basisnorm de status aangegeven. Zo zijn de gedragscodes ontwikkeld, zijn verschillende regelingen en verklaringen schriftelijk vastgelegd, staat informatie te lezen op Altenaplein, worden ambtseedceremonies gehouden, zijn nevenfuncties van wethouders openbaar en zijn twee vertrouwenspersonen integriteit aangesteld. Er is dus goed in beeld hoe het er op papier voor staat met de integriteit. In 2021 is de opzet van het verslag veranderd omdat de overkoepelde beleidsnota is opgesteld hoeven afzonderlijke normen niet meer te worden beschreven. Uit de laatste jaarverslagen blijkt dat er in 2019 geen integriteitschendingen gemeld zijn, in 2020 5, waarvan voor 4 een bewijs kon worden geleverd. De vertrouwenspersonen integriteit zijn in 2021 in totaal 6 keer benaderd. In 5 gevallen ging het om advies bij een dilemma en heeft dit niet tot een officiële melding geleid. In één geval is de situatie besproken met de gemeentesecretaris en is geconcludeerd dat geen sprake was van een integriteitsschending.

pagina 18 van 40

Enkele aandachtspunten uit het plan van 2021: - Kwetsbare processen binnen team financiën zijn goed ingeregeld (functiescheiding). Er is (nog) onvoldoende beeld hoe dit zit voor kwetsbare functies in andere teams. - Er moet meer aandacht onder medewerkers en teammanagers komen voor nut en noodzaak van functiescheiding, het vier ogen principe en verantwoording. - De reguliere processen in de lijnorganisatie lijken goed ingeregeld. Aanvullend preventief zelfonderzoek naar kwetsbaarheden is wel verstandig te doen. - Eenmalige acties en processen vormen een risico. Hier moet meer bewustwording voor komen.

pagina 19 van 40

3 Integriteit in de praktijk Om de vraag te kunnen beantwoorden hoe in de praktijk met integriteit wordt omgegaan (onderzoeksvragen 3, 4, 5 en 6) zijn vragenlijsten uitgezet onder raads- en burgerleden, collegeleden en de ambtelijke organisatie. Ook zijn verdiepende gesprekken gevoerd. In paragraaf 3.1 leest u de uitkomsten van de raads- en burgerleden. In 3.2 de uitkomsten van de collegeleden en 3.3 de uitkomsten van de ambtelijke organisatie. In paragraaf 3.4 worden de bevindingen uit de expertmeeting weergegeven.

3.1 Integriteit van raads- en burgerleden Belang van integriteit De vragenlijst voor raads- en burgerleden is door 17 raadsleden en 6 burgerleden ingevuld. Ook zijn er raadsleden geïnterviewd. - Het belang van integriteit wordt gescoord tussen de 7 en de 10, waarbij 40% een 10 geeft. - 60% vindt dat er voldoende aandacht is voor integriteit binnen de gemeenteraad, 22% vindt van niet en 17% weet het niet. - 4% van de respondenten geeft aan dat integriteit een vast onderwerp is in de fracties. - 87% geeft aan dat het alleen ter sprake komt als er een situatie is. - Bijna alle respondenten vinden het een beetje of heel erg belangrijk om integriteit regelmatig te bespreken in de fractie. - Bijna 80% van respondenten geeft aan dat iedereen verantwoordelijk is voor integriteit. Enkele respondenten geven aan dat de burgemeester verantwoordelijk is. - Als er twijfel is over het integer handelen van een raadslid dan bespreekt 78 % van de respondenten het in de fractie en bepaalt dan samen hoe hiermee om te gaan. Bijna de helft spreekt het raadslid erop aan, 30% meldt het bij de griffier en 17% meldt het bij de burgemeester. - Als er twijfel is over de integriteit van een wethouder of de burgemeester dan wordt dat ook door 78% van de respondenten in de fractie besproken, 13% bespreekt het met de betreffende persoon en 9% meldt het bij de griffier.

Bekendheid met beleid en regels - De meest bekende regel is de VOG en alle respondenten hebben een VOG overlegd bij de start van hun functie. - Het individueel integriteitsgesprek met de burgemeester en de griffier is veelal bekend, 83% heeft het met hen gevoerd. - 78% van de respondenten kent de gedragscode en heeft deze wel eens bekeken, 13% kent de gedragscode maar heeft hem nog nooit bekeken, 9% kent de gedragscode niet. - Bijna 90% van de respondenten kent de Handreiking voor raadsleden en de Regeling op de vergadering, een derde tot de helft van hen heeft de regeling echter niet gelezen. - In het inwerkprogramma van de raad is het dilemmagesprek gevoerd. 23% van de raadsen burgerleden hebben het dilemmagesprek ‘voor zichzelf’ nogmaals gevoerd, 14%

pagina 20 van 40

-

-

-

heeft het nogmaals in de fractie gevoerd en 63% heeft geen dilemmagesprek meer gevoerd. 83% vindt dat raadsleden nevenfuncties in de gemeente mogen vervullen. 78% heeft daadwerkelijk nevenfuncties. Als er iets veranderd, wordt dat bijna altijd doorgegeven. 2 keer pas later, of toen er naar gevraagd werd. Relatiegeschenken zijn bijna niet aan de orde; 95% heeft nooit een relatiegeschenk ontvangen, 5% wel en heeft dat gemeld aan de griffier. De spiegelvragen zijn niet erg bekend; 17% kent ze en heeft ze wel eens gebruikt, 61% kent de spiegelvragen niet. 65% weet niet of er een protocol is om te volgen bij twijfel of iemand integer handelt. 13% geeft aan dat er geen protocol is, ook 13% weet dat het er is maar heeft het nog nooit gebruikt. 87% mist op dit moment geen gedragsregels.

3.2 Integriteit van burgemeester en wethouders Belang van integriteit De vragenlijst is door vier mensen ingevuld. - Bij het begrip Integriteit wordt gedacht aan eerlijk zijn tegenover jezelf en anderen, oprecht, geen verborgen agenda’s, volgens vastgestelde regels handelen. - Alle collegeleden geven het belang van integriteit een 9 of een 10. - Driekwart van de leden vindt dat er voldoende aandacht aan integriteit wordt besteed. - Tijdens de collegevergadering is integriteit een onderwerp, aldus alle respondenten. - Integriteit wordt gezien als verantwoordelijkheid van iedereen, met de burgemeester als bewaker voor het college en de raad en de directe als bewaker voor de organisatie. - De rol van de burgemeester is vragensteller, aanjager, risicoduider, bespreekbaar maken en houden, bewaken en mensen wijzen op verantwoordelijkheid. - Er zijn geen zaken betreffende integriteit waarop het college niet is voorbereid. Bekendheid met beleid en regels - Alle respondenten weten dat er een gedragscode integriteit is, 3 hebben de code bekeken. - 2 respondenten hebben een VOG overlegd bij kandidaatstelling, bij de 2 anderen was dat niet van toepassing. - Alle nevenfuncties zijn opgegeven. - Bij de benoemingen zijn de respondenten gescreend door een extern bureau.

Deze screening wordt door iedereen als prima ervaren, al wordt ook een keer opgemerkt dat deze erg oppervlakkig was en geen meerwaarde had. - De rapportages over integriteitsrisico’s zijn bij 3 respondenten niet met elkaar gedeeld, bij 1 respondent eenmalig. - Hoe de rapportage heeft bijgedragen aan het persoonlijk bewustzijn is voor de respondenten verschillend, van ‘helemaal niet’, ‘klein beetje’, ‘redelijk veel’, ‘heel veel’.

pagina 21 van 40

-

Of rapportages over integriteitsrisico’s met de raad gedeeld moeten worden heeft 1 respondent geen mening, 1 heeft er geen moeite mee en 2 hebben er wel moeite mee maar vinden dat het wel met commissie van fractievoorzitters gedeeld worden

3.3 Integriteit van de ambtelijke organisatie Belang van integriteit De vragenlijst is door 86 respondenten ingevuld. Er zijn gesprekken gevoerd met diverse medewerkers. - Onder integriteit wordt onder andere verstaan: loyaal, eerlijk, normen en waarden, betrouwbaar, data beveiliging, transparant, handelen volgens wet- en regelgeving, gelijkheid, noodzakelijk, eerzaam, recht doen aan een ander, onpartijdig, onkreukbaar, zeggen wat je doet en doen wat je zegt, jezelf en anderen niet bevoordelen, geen steekpenningen, zonder verborgen agenda, niet laten beïnvloeden door personen met slechte ideeën, geen verborgene agenda’s, naar eer en geweten, in algemeen belang, correct, niet strijdig met richtlijnen. - Integriteit wordt door de meeste respondenten belangrijk gevonden, 85% scoort het belang van integriteit met minimaal een 8. - 90% van de respondenten geeft aan dat ze zelf verantwoordelijk zijn voor integriteit. - Soms wordt ook aangegeven dat er extra rollen zijn voor de burgemeester, secretaris of leidinggevenden. 7 mensen noemen de burgemeester, secretaris of integriteitscoördinator als verantwoordelijke en 2 mensen hebben ‘geen idee’. - Bijna de helft van de respondenten vindt dat er voldoende aandacht aan integriteit wordt gegeven, 21 % vindt van niet en 31 % weet het niet. - Er wordt aangegeven dat het divers is hoe er in overleggen aandacht aan integriteit wordt besteed.

Dat blijkt uit een vervolgvragen, waarin 37 % aangeeft dat het een gespreksonderwerp is in de teamoverleggen en 41% dat het onderdeel is in de individuele overleggen. - 34% vindt het heel belangrijk dat het wordt besproken, 41% vindt het een beetje belangrijk. Bekendheid met beleid en regels - 74 % kent de gedragscode en heeft deze wel eens gelezen, 22% weet dat de code er is maar heeft deze nog niet gelezen, 4 % kent de code niet. - De meeste ambtenaren geven aan dat de code een richting, handvat of kader geeft aan het handelen, of voor het bewustzijn. Een aantal keer wordt de code instrumenteler ingeschat, zoals belangenverstrengeling voorkomen, dat je geen geschenken mag aannemen, dat je weet waar de gemeente voor staat en dat iedereen dezelfde informatie heeft. Ook wordt een paar keer aangegeven dat de code een verplichting is. Een paar mensen weten niet waar de code voor dient. De regelingen zijn over het algemeen iets minder bekend en minder gelezen dan de gedragscode. Zie tabel.

pagina 22 van 40

Vraag Kent u de Regeling relatiegeschenken gemeente Altena*3? Kent u de Gedragscode omgaan met vertrouwelijke informatie*? Kent u de Regeling melden vermoeden misstanden Kent u de regels omtrent nevenwerkzaamheden Heeft u de Integriteitsverklaring ondertekend**? Heeft u de ambtseed afgelegd Heeft u deelgenomen aan het dilemmaspel Heeft u een VOG overlegd

-

-

-

Ja/ Kent het en heeft het gelezen/ Maakt er gebruik van/ Ondertekend 67% (en nog nooit geschenk gekregen)

Kent het, maar maakt er geen gebruik van/ niet gelezen

Nee/ Kent het niet / niet gedaan/ niet getekend

18% en ooit geschenk gekregen

15%

Nvt/ weet het niet meer

56%

44%

40%

60%

70%

30%

60%

9%

31%

73%

24%

3%

73%

23%

4%

67%

20%

11%

41% van de respondenten heeft nevenwerkzaamheden naast het werk bij de gemeente en heeft dat ook opgegeven, 1 persoon heeft het niet opgegeven. Bij de meeste respondenten (85%) is er niets veranderd in de nevenwerkzaamheden sinds de indiensttreding. Bij 12 respondenten (14,8%) is er wel wat veranderd, 6 hebben het gelijk doorgegeven, 2 na een vraag van de manager, 4 hebben het nog niet doorgegeven. 74% van de respondenten neemt geen geschenk aan als ze twijfelen. Ruim 17% neemt het aan en bespreekt het met de manager, 1% bespreekt het met collega’s, 7% neemt het aan en bedankt de gever. Als een gift onder de 50 euro was, is voor mensen een reden om het wel aan te nemen, of dat het gedeeld kan worden met collega’s, zoals een doos bonbons. 85 % van de respondenten noemt de leidinggevende de persoon waar hij/zij terecht kan met twijfel over een werk gerelateerde keuze. Bijna een kwart noemt ook een collega. Ook bijna een kwart noemt de vertrouwenspersoon of integriteitscoördinator/ PenO. Een paar mensen noemen de directie of het college. Een buddy, projectleider, ciso en

3

* Door ambtelijke wederhoor is aangegeven dat niet altijd de juiste benaming van de regelingen is aangegeven en dat daarom verwarring bij het invullen mogelijk is geweest. ** De integriteitsverklaring is alleen bedoeld geweest voor zittende medewerkers, waarin ze zich aan de gedragscode conformeren. Deze vraag kan tot verwarring hebben geleid bij het invullen. pagina 23 van 40

-

functionaris gegevens is een keer genoemd. Bijna 4% weet niet waar hij terecht moet, waarvan iemand ook aangeeft dat er te weinig vertrouwen is. 70% zou een collega aanspreken als hij twijfelt of de collega integer handelt, 43% zou het met de manager bespreken en 19% met de vertrouwenspersoon, 8% zou het niet aan de orde stellen.

3.4 Bevindingen uit de expertmeeting Op 7 april 2022 is een expertmeeting gehouden met inbreng van Noureddine Zarroy van Governance & Integrity, Hans Scherpenzeel lid Commissie integriteit van de Vereniging van griffiers en Edward van der Torre van Lokale Zaken. Ook aan hen is gevraagd hoe zij tegen de bevindingen van het onderzoek aankijken. Bij de expertmeeting waren ongeveer 25 mensen aanwezig en luisterden 70 mensen op de livestream mee. Naar aanleiding van de expertmeeting heeft de rekenkamercommissie nog enkel verdiepende gesprekken gevoerd. In de expertmeeting kwamen diverse zaken aan de orde waar aandacht voor moet zijn. Er werd uitleg gegeven over het integriteitssysteem.

® Governance & Integrity4

4

het model integriteitsysteem van Governance & Integrity. Dit model is tot stand gekomen op basis van ruim 20 jaar ervaring met integriteitsvraagstukken binnen en buiten de overheid. Dit integriteitsysteem is en blijft eigendom van Governance & Integrity BV, houdstermaatschappij van GIN. pagina 24 van 40

Uitleg Integriteitsmodel De integere organisatie heeft zich erop ingericht te handelen in overeenstemming met de gerechtigheid. Anders gezegd: het is een organisatie die recht doet aan de mensen en organisaties waarmee en waarvoor zij werkt. Het integriteitsysteem dat daarvoor zorgdraagt dient te bestaan uit een disciplinaire handhavingspraktijk en een moreel leerproces. De disciplinaire handhavingspraktijk is gericht op het voorkomen van integriteitsschendingen (preventieve cyclus) en het onderzoeken en bestraffen van integriteit-schendingen (repressief apparaat). Het morele leerproces ondersteunt bestuur, management en medewerkers bij moeilijke beslissingen (morele professionalisering) en de ontwikkeling van morele kennis (moresprudentie). Een goed functionerende disciplinaire handhavingspraktijk leidt tot een toename van meldingen en een afname van schendingen. De handhavingspraktijk stelt zeker dat gemelde schendingen altijd worden opgevolgd en dat die opvolging passend is. Op die manier zorgt de organisatie voor een waardige werkomgeving voor iedereen en beperkt zoveel als mogelijk de schades die schendingen met zich meebrengen. Een goed werkend moreel leerproces ondersteunt medewerkers bij moeilijke morele beslissingen en helpt greep te krijgen op de morele complexiteit van hun werk. Het morele leerproces versterkt het ethos van de organisatie.

Het leidt tot betrouwbare morele kennis over kernvraagstukken van de organisatie en verkent nieuwe morele uitdagingen waar de organisatie in een dynamische samenleving voor wordt gesteld. Verder waarschuwt het morele leerproces in een vroeg stadium voor incidenteel of regelmatig voorkomend onrecht, maakt het mogelijk dat onrecht te stoppen, te corrigeren en goed te maken, verlicht morele nood en voorkomt en heelt moreel letsel.

Daarnaast was er aandacht voor ondermijning als een van de mogelijke integriteitsschendingen. Ondernemers kunnen het gemeentebestuur zien als verlengstuk van het ondernemerschap. “Als je in ondernemerskringen iets ziet wat te mooi is om waar te zijn, is het vaak ook te mooi om waar te zijn”. “Er zal toch wel meer gebeuren dat dat er uit de enquête naar voren is gekomen?”. Het gaat erom om alert te zijn op wat erom je heen gebeurt. Er is veel drugscriminaliteit waarvan je niet weet wie erbij betrokken is. Met geld dat in de criminaliteit is verdiend, kan geïnvesteerd worden in vastgoed o.i.d. Onbedoeld kunnen belangen vanuit een crimineel netwerk samenkomen met belangen van gemeenten. Dit kan leiden tot integriteitsvragen als er niet voldoende is doorgevraagd waar het geld vandaan komt. Ook een van de gesprekspartners gaf aan: “je denkt een werkbezoek te brengen, en dat wordt dan uitgelegd als zijnde: de gemeente is wezen kijken en vond het allemaal mooi en prima. Goed om vooraf te bedenken: “ga ik alleen op werkbezoek of niet, wie licht ik in?”.

pagina 25 van 40

4 Conclusies en aanbevelingen In dit hoofdstuk geven we de conclusies en aanbevelingen van het onderzoek naar integriteit en daarmee beantwoorden we de vraagstelling van het onderzoek: Bevat het gemeentelijke beleid op het gebied van integriteitsbeleid voldoende aanknopingspunten om integer gedrag van het gemeentebestuur en de gemeentelijke organisatie te bevorderen en geeft het handvatten om ervoor te zorgen dat mensen hun kwetsbaarheid zelf in de gaten hebben en hiernaar handelen? Waar liggen nog verbetermogelijkheden? 1.

Het beleid, regels en kaders omtrent integriteit zijn in Altena goed op orde Het beleid, regels en kaders voldoen aan wettelijk regels, zijn uitgewerkt of worden nog uitgewerkt. De wettelijke artikelen zoals uit Gemeentewet en Ambtenarenwet zijn in Altena uitgewerkt. Ook zijn de afgelopen maanden diverse acties ter verbetering van de integriteit uitgevoerd en lopen er nog acties, zoals het opstellen van de beleidsnota. Inmiddels is de Wet bevorderen integriteit en functioneren decentraal bestuur aangenomen en deze moet nog ten uitvoer gebracht worden. Er zijn op dit moment verder geen landelijke ontwikkelingen waaraan nog niet is voldaan. Het gemeentelijke beleid op het gebied van integriteitsbeleid biedt daarmee voldoende aanknopingspunten om integer gedrag van het gemeentebestuur en de gemeentelijke organisatie te bevorderen. ➔ 1 Houd de basis goed op orde Blijf de regels en richtlijnen volgen, werk regelingen verder uit als dat nog niet is gedaan. Volg bijvoorbeeld nieuwe wetgeving op gebied van openbaarmaking van screening van wethouders en de eigen verantwoordelijkheid voor het melden van (veranderingen) in nevenfuncties.

2.

In de praktijk lijkt vrij goed met integriteit te worden omgegaan Hoe er vervolgens in de praktijk mee wordt omgegaan blijkt uit de vragen uit de enquêtes, uit de gesprekken en de expertmeeting. Dit gaat om gedrag, en dat is moeilijker te achterhalen dan wat er op papier staat. Zoals in de expertmeeting van 7 april 2022 is aangegeven: Als alles op papier in orde is, wil dat nog niet zeggen dat alles goed gaat. Je moet het ook nog goed dóen. Uit enquêtes blijkt dat dat bijna iedereen integriteit belangrijk vindt. De gedragscodes zijn bij bijna iedereen (90%) goed bekend en ook door driekwart van de respondenten daadwerkelijk gelezen. Nevenfuncties worden door de respondenten bijna altijd opgegeven bij de start van de functie. De meeste respondenten weten hoe met relatiegeschenken omgegaan moet worden. In het college is integriteit een vast onderdeel op de agenda in werkoverleggen. Bij de ambtelijke organisatie is dat een stuk minder het geval. Bij de raads- en burgerleden is het vooral een onderwerp als zich bepaalde situatie voordoen. In de enquête wordt aangegeven dat mensen elkaar aanspreken, maar het beeld van gesprekspartners is dat dit niet zo vaak gebeurd. pagina 26 van 40

➔ 2 Houd ook hier vast wat goed gaat. 3.

Er zijn nog dingen te verbeteren Uit de uitkomsten van de enquêtes zijn nog verbetering te halen. Bewustwording en moreel handelen kan nog (verder) geïnternaliseerd worden. Nog niet iedereen kent de gedragscodes, kun je daarmee tevreden zijn, of moet iedereen de codes kennen? Verandering van nevenfuncties worden nog niet altijd gemeld. Integriteit is nog geen vast onderdeel van besprekingen. Opvallend was dat 8% van de ambtelijke organisatie integriteitskwesties niet zouden melden. Uitgaande van 400 medewerkers beteken dit dat er 32 rondlopen die twijfelen om dit te melden. Mensen overschatten hun eigen gedrag en denken dat ze het goede doen en ‘alles door’ hebben. Ook in de gesprekken worden nuanceringen geplaatst met als strekking dat er nog wel zaken te verbeteren zijn, zoals ‘het onderwerp Integriteit vaker op de agenda zetten’, ‘elkaar aanspreken’, ‘letten op nevenfuncties’, ‘letten op woordvoering’, ‘gedragsverandering in gang zetten ‘, ‘cultuurverandering- dingen meer bespreekbaar maken/ zwijgcultuur doorbreken- is nodig’. Ondermijning is in de expertmeeting ter sprake gekomen en ook dat onderwerp behoeft aandacht, omdat de scheidslijn tussen niet integer handelen en ondermijning lastig is te trekken en mensen daarop niet altijd bedacht zijn. Daarnaast is er ook sprake van intimidatie van raadsleden, wat nog niet altijd onder de aandacht is.

Er is een grijs gebied ten aanzien van integriteit maar ook een grijs gebied tussen al dan bewust niet integer handelen en ondermijning. De scherpte van de ‘ondergrens’ (wat ziet men als schending) is nog niet duidelijk. Mensen hebben hun eigen kwetsbaarheden niet allemaal in de gaten. Bewustwording van deze kwetsbaarheden is belangrijk. Daaraan kan worden gewerkt door middel van een aanpak kwetsbare functies en processen. ➔ 3 Maak nog meer werk van integriteit, bewustwording is hierbij het beginpunt en daarom erg belangrijk. De aandacht voor integriteit is aanwezig in de organisatie. Ook een onderzoek van de rekenkamercommissie zet mensen aan het denken. Er is al veel aan beleid en regels, nu is het zaak het bewustzijn verder te vergroten zodat het gedrag wordt aangepast en het juiste wordt gedáan. Regels en richtlijnen geven de ‘ondergrens’ van het toelaatbare aan. Daarboven zit een grijs gebied waarin afwegingen worden gemaakt. Maak mensen daarvan bewust zodat er wordt gezorgd voor de beste afweging. Aanbevelingen voor de ambtelijke organisatie ➔ 3a Iedereen volgt bij binnenkomst een sessies over integriteit. Herhaal dit soort sessies. ➔ 3b (Dilemma)sessies toespitsen op specifieke groep mensen; afdeling, soort werk.

pagina 27 van 40

➔ 3c Maak intimidatie en ondermijning bespreekbaar zodat mensen daarop alert zijn. ➔ 3d Zorg ervoor dat mensen elkaar kennen, dan is integriteit en elkaar aanspreken makkelijker. Maar wees ook bewust dat elkaar kennen aanspreken kan bemoeilijken. ➔ 3e Door elkaar aan te spreken kunnen meldingen voorkomen worden. Mocht dat niet zo zijn, bespreek dat meldingen altijd mogelijk zijn en laat weten war de informatie hierover te vinden is. ➔ 3f Breng het onderwerp op zo veel mogelijk manieren onder de aandacht. Regelmatig op Altenaplein nieuws/ cases/ filmpje over integriteit en ondermijning plaatsen. Ook een externe spreker uitnodigen maakt integriteit/ intimidatie en ondermijning bespreekbaar. Stream bijeenkomsten om zo veel mogelijk mensen te bereiken. Maak ook de vertrouwenspersonen nog beter bekend. Niet iedereen gaat automatisch zelf op zoek, biedt het mensen aan. ➔ 3g Werk met het vier ogen principe. ➔ 3h Neem notie van de Wet bevorderen integriteit en functioneren decentraal bestuur en laat deze ten uitvoer brengen. ➔ 3i Zet in afdelingsoverleggen integriteit als terugkerend punt op agenda, dit geldt ook voor individuele gesprekken. ➔ 3j Geef alle nieuwkomers een buddy om hen, onder andere te begeleiden op gebied van integriteit.

Aanbevelingen voor raad en college ➔ 4a Bepaal met elkaar de scherpte van de ‘ondergrens’ en stel een set van afspraken op ‘hoe om te gaan met vermoedens van schendingen’. Dit houdt in dat wanneer de grens van een schending helder is, je weet wanneer wel/niet een schendig plaats heeft gevonden. Als geconstateerd is dat de ondergrens is bereikt, maakt de set van afspraken helder welke stappen je moet zetten (als raadslid/ wethouder, maar ook als ambtenaar). ➔ 4b Herijk bij aantreden en halverwege de termijn de gedragscode op basis van een goed gesprek in de raad. ➔ 4c Iedereen volgt bij binnenkomst een sessies over integriteit. Herhaal dit soort sessies en zorg ervoor dat de sessies zijn toegespitst op raads- en burgerleden. ➔ 4d Neem en geef elkaar tijd voor het bestuderen van de geloofsbrieven bij aantreden van nieuwe raadsleden/ wethouders. ➔ 4e Voor raads- en burgerleden duidelijk maken waar zij terecht kunnen, eventueel per fractie een vertrouwenspersoon aanstellen. ➔ 4f Maak intimidatie en ondermijning bespreekbaar zodat mensen daarop alert zijn. ➔ 4g Zorg ervoor dat mensen elkaar kennen, dan is integriteit en elkaar aanspreken makkelijker. Elkaar rechtstreeks aanspreken heeft de voorkeur, bespreken in het presidiums geeft een onderwerp snel een zwaardere lading. Maar wees ook bewust dat elkaar kennen aanspreken kan bemoeilijken.

pagina 28 van 40

➔ 4h Maak situaties van wel/ niet melden bespreekbaar. Er kan te snel gemeld worden, zonder iemand rechtstreeks te vragen, of niet gemeld worden om ‘weg te kijken’. ➔ 4i Ga altijd met iemand samen op werkbezoek, dat kan ook iemand van een andere partij zijn. Aanbevelingen voor burgemeester Vaak wordt opgemerkt dat de burgemeester te weinig instrumenten in handen heeft om de integriteit te verbeteren. Gelukkig is er veel wat de burgemeester kan doen. ➔ 5a Houd integriteit op de agenda. ➔ 5b Neem notie van de Wet bevorderen integriteit en functioneren decentraal bestuur en laat deze ten uitvoer brengen. ➔ 5c Spreek actief raadsleden, collegeleden en ambtenaren aan op mogelijke integriteitskwesties. ➔ 5d Pak door als het nodig is en tref zo nodig maatregelen. ➔ 5e Laat een procedure uitwerken voor situaties waar (ernstige) integriteitsschendingen aan de orde lijken of zijn.

. .

pagina 29 van 40

Bijlage 1 gedragscodes en de waarden waarop deze is gebaseerd Waarden waarop de gedragscode is gebaseerd: - Dienstbaarheid: Het raadslid is loyaal aan de gemeente en haar inwoners. Dat betekent dat hij zich inzet voor de belangen van de gemeente en van burgers. - Onafhankelijkheid: Het raadslid vermijdt belangenverstrengeling. Het raadslid gaat situaties waarin bepaalde belangen door elkaar lopen uit de weg. Het raadslid probeert zoveel mogelijk de schijn van belangenverstrengeling te voorkomen. - Rolbewustzijn: Het raadslid is zich bewust van zijn positie ten opzichte van de ambtelijke organisatie. De organisatie is toegankelijk voor raadsleden die feitelijke informatie nodig hebben. Het raadslid vraagt niet naar de mening van ambtelijk medewerkers en is niet in de positie ambtelijk medewerkers aanwijzingen te geven of opdrachten te geven. Het raadslid is zich bewust van eventuele verschillende rollen met verschillende belangen. Raadsleden vermijden daarbij zich als raadslid bezig te houden met onderwerpen waar hij ook als inwoner of als professional mee bezig houdt. - Openheid: Het raadslid is transparant over nevenfuncties en handelingsredenen. - Terughoudendheid: Het raadslid is zich ervan bewust dat hij een voorbeeldfunctie heeft. Hij vermijdt situaties en uitlatingen in het openbaar die als onbezonnen geïnterpreteerd kunnen worden of die als onbehoorlijk ervaren worden.

- Betrouwbaarheid: Het raadslid gaat vertrouwelijk om met kennis en informatie voor raadsleden. Hij gebruikt die informatie niet voor andere belangen dan die van de gemeente. - Zorgvuldigheid: Het raadslid respecteert alle individuen en instanties en behandelt hen gelijk in gelijke gevallen. Gedragscode voor raads- en burgerleden gemeente Altena, vastgesteld door de gemeenteraad van Altena op 28 mei 2019. 1. Algemene bepalingen Artikel 1.1 Deze gedragscode geldt voor de leden van de raad en voor de beëdigde burgerleden. Onder het raadslid wordt waar dat van toepassing is, ook verstaan het burgerlid. Artikel 1.2 In gevallen waarin de code niet voorziet of waarbij de toepassing niet eenduidig is, vindt bespreking plaats in het presidium. Artikel 1.3 De code is openbaar en door derden te raadplegen op de website van de gemeente. Artikel 1.4 De leden van de raad en de burgerleden worden bij hun aantreden geattendeerd op de Handreiking integriteit en de Gedragscode. Artikel 1.5 Deze code is eveneens van toepassing op de leden van het college van burgemeester en wethouders. Waar gesproken wordt over de raad wordt bedoeld het college, waar gesproken wordt over de griffier wordt in dat geval bedoeld de gemeentesecretaris.