Bundel PM 4 november

Communicatie en participatie Het beleidskader benadrukt hoe belangrijk goede communicatie is. Net zo belangrijk is het om ruimte te geven aan bewoners en andere betrokkenen om mee te beslissen hoe de wijk eruit komt te zien. Tegelijkertijd is het belangrijk om realistische verwachtingen te schetsen: geen uitgebreid participatietraject opstarten als er maar weinig ruimte is om mee te bepalen.

VOORSTEL AAN DE GEMEENTERAAD

IN T E V U L L E N D O O R D E R A A D S G R I F F I E RV-NUMMER PROCEDURE PAGINA

RV-87/2021 Carrousel: 4 november 2021 6

WELKE FINANCIËLE MIDDELEN ZIJN MET DIT BESLUIT GEMOEID? Het beheer van de Almeerse openbare ruimte staat onder druk. Doordat de stad ouder wordt, is in een korte periode grootschalig onderhoud nodig in heel veel wijken. Tegelijkertijd hebben we door de moeilijke financiële situatie moeten bezuinigen op onderhoud, waardoor minder geld beschikbaar is. Met dit beleidskader wordt geprobeerd om het grootschalig onderhoud zo betaalbaar mogelijk te houden. Dit doen we door projecten te versoberen en uit te stellen. Voor het uitvoeren van dit beleidskader is dan ook geen extra geld nodig.

Maar zelfs met de oplossingen van dit beleidskader, hebben we nog te weinig geld voor beheer. Op een gegeven moment moeten zoveel wijken tegelijk worden aangepakt, dat verder uitstellen van projecten niet meer mogelijk is. Er moet dan extra geld bij, of er moet worden gekozen voor een lager beheerniveau. Op dit moment weten we niet hóeveel geld we precies tekortkomen. Ook weten we nog niet goed hoeveel het meer of minder kost als we ons onderhoud anders doen. Bijvoorbeeld als we kiezen voor een van de hierboven beschreven alternatieven. In het Strategisch assetmanagementplan, dat in het begin van 2022 naar de raad gaat, zeggen we hier meer over.

WANNEER WORDT HET BESLUIT VAN DE GEMEENTERAAD UITGEVOE RD, GEREALISEERD EN WANNEER WORDT DE GEMEENTERAAD DAAROVER GERAPPORTEERD? Als de raad instemt met dit beleidskader, gelden de nieuwe kaders direct voor de grootschalig onderhoudsprojecten die nu in voorbereiding zijn. Dat zijn projecten in De Marken, De Hoven en Muziekwijk Zuid.

Om een grootschalig onderhoudsproject te kunnen starten, is altijd een besluit van de raad nodig. Het investeringskrediet moet namelijk door de raad worden vastgesteld. Een voorstel voor grootschalig onderhoud doen we via de programmabegroting. Het project wordt beschreven in het ‘Bestedingsplan groot onderhoud en vervangingen’ en het kredietvoorstel volgt bij de ‘Kredieten investeringen gemeentelijk materiaal’.

Voor grootschalig onderhoud met een plus is door het meenemen van kostenverhogende ambities extra budget nodig. Hierover neemt de raad een apart besluit via het hoofddocument van de programmabegroting. Na afloop van zo'n grootschalig onderhoudsproject met een plus laten we de raad ook altijd weten wat er uit de evaluatie van het project is gekomen.

IS AAN DE BESLUITVORMING OVER DIT VOORSTEL EEN FATALE TERMIJN (WETTELIJKE DEADLINE) VERBONDEN? ZO JA, WAAROM?

Er is geen wettelijk verplichte einddatum waarvoor dit beleidskader vastgesteld moet zijn. Wel maken we op dit moment al plannen voor de grootschalig onderhoudsprojecten in De Marken, De Hoven en Muziekwijk Zuid. De uitgangspunten die we nu voorstellen nemen we hierin graag mee. Om dat goed te kunnen doen, is het van belang om deze uitgangspunten voor de zomer van 2021 vast te stellen.

BIJLAGEN Beleidskader grootschalig onderhoud woonwijken en bedrijventerreinen

ACHTERLIGGENDE STUKKEN Collegevoorstel Beleidskader grootschalig onderhoud woonwijken en bedrijventerreinen en besluit d.d. 22 juni 2021

RAADSBESLUIT

IN T E V U L L E N D O O R D E R A A D S G R I F F I E RV-NUMMER PROCEDURE PAGINA

1 RV-87/2021 Carrousel: 4 november 2021

ONDERWERP

Beleidskader grootschalig onderhoud woonwijken en bedrijventerreinen

De raad van de Gemeente Almere

Gezien het voorstel van burgemeester en wethouders,

Besluit:

1. Kennis te nemen van het beleidskader grootschalig onderhoud woonwijken en bedrijventerreinen en de bijgevoegde meerjarenprogrammering. 2. In te stemmen met de volgende kaders: a. Het belangrijkste doel van grootschalig onderhoudsprojecten is het voor de lange termijn heel en veilig houden van wijken en bedrijventerreinen. Dit wordt gericht gedaan. Vervangen van materialen en ophogen wordt alleen daar gedaan waar dit nodig is om de oorspronkelijke functie van de wijk in stand te houden. b. Werkzaamheden van grootschalig onderhoud worden zo goed mogelijk op elkaar afgestemd door te werken met een meerjarenprogrammering. Hierbij wordt eerst gekeken naar wanneer het riool moet worden vervangen. Andere werkzaamheden worden zoveel mogelijk tegelijk gedaan met die rioolvervanging. Grootschalig onderhoud tussen de rioolvervangingen door richt zich nog meer op wat écht noodzakelijk is. c. Er wordt gekozen voor een gedifferentieerde aanpak bij het grootschalig onderhoud. Dit betekent dat het meeste onderhoud wordt gedaan op plekken waar de noodzaak het hoogst is. Daarom zijn er vanaf nu drie varianten te onderscheiden in het grootschalig onderhoud: gericht grootschalig onderhoud, standaard grootschalig onderhoud en grootschalig onderhoud plus. d.

Het effect van grootschalig onderhoud kan worden vergroot door het als aanjaagmiddel in te zetten voor andere soorten investeringen in het gebied. Dit wordt bereikt door meer samen te werken tussen beleidsdomeinen van de gemeenten en met andere organisaties. e. Extra ambities die grootschalig onderhoud duurder maken, worden niet meer standaard meegenomen. Alleen de raad kan besluiten om extra geld vrij te maken voor grootschalig onderhoud met een plus. f. Goede communicatie en ruimte voor participatie zijn bij werkzaamheden in de openbare ruimte erg belangrijk. Hoe meer de werkzaamheden van het grootschalig onderhoud tot veranderingen in de wijk leiden, hoe meer invloed bewoners en andere betrokkenen hierop hebben. 3. Ermee in te stemmen dat deze kaders gelden voor nieuwe projecten die nu worden voorbereid.

Almere,

De raad voornoemd,

De griffier, De voorzitter,

G.J. Broer F.M. Weerwind

Beleidskader grootschalig onderhoud woonwijken en bedrijventerreinen 25 juni 2021

Inhoud

1 INLEIDING ................................................................................................................................................ 3

1.1 Het belang van grootschalig onderhoud voor Almere ............................................................. 3 1.2 Het doel van dit beleidskader .................................................................................................... 3 1.3 Samenhang met andere beleidsdocumenten beheer en onderhoud ...................................... 4 1.4 Leeswijzer .................................................................................................................................. 5

2 WAT IS GROOTSCHALIG ONDERHOUD? ................................................................................................. 7

2.1 Grootschalig onderhoud als onderdeel van de onderhoudscyclus ......................................... 7 2.2 Grootschalig onderhoud woonwijken........................................................................................ 7 2.3 Grootschalig onderhoud bedrijventerreinen ............................................................................ 9

3 WAARMEE REKENING TE HOUDEN BIJ GROOTSCHALIG ONDERHOUD............................................ 11

3.1 Een aantrekkelijke wijk voor bewoners en gebruikers .......................................................... 11 3.2 Afstemmen werkzaamheden met partners in de stad .......................................................... 11 3.3 Oog op de toekomst ................................................................................................................. 12

4 UITGANGSPUNTEN GROOTSCHALIG ONDERHOUD ............................................................................ 14

4.1 Heel en veilig als basisvoorwaarde......................................................................................... 15 4.2 Afstemming van werkzaamheden en ver vooruitkijken ......................................................... 16 4.3 Een toekomstbestendige stad door een gedifferentieerde aanpak ...................................... 17 4.4 Maximaal inzetten als aanjaagmiddel .................................................................................... 18 4.5 Bestuurlijk besluit over extra ambities .................................................................................. 19 4.6 Goede communicatie en ruimte voor participatie .................................................................. 20

5 TOEPASSEN VAN HET BELEIDSKADER IN DE PRAKTIJK ................................................................... 23

6 BIJLAGE: MEERJARENPROGRAMMERING .......................................................................................... 25

pag.1

Visuele uitleg: Een foto laat zien hoe werklui bezig zijn aan een opgebroken straat. De kabels en leidingen die normaal onder de grond liggen, zijn nu zichtbaar. Een takelwagen laat materiaal de grond in zakken.

pag.2

1 Inleiding 1.1 Het belang van grootschalig onderhoud voor Almere

Almere staat voor jong en nieuw. Veel bewoners zijn hier komen wonen in nieuwe wijken waar de openbare ruimte er piekfijn uitzag. Voor veel van hen zijn de ruimtelijke kwaliteiten en de gloednieuwe openbare ruimte een belangrijke reden geweest om naar Almere te trekken. De afgelopen 40 jaar is Almere flink blijven groeien. De focus is langzaam verschoven van het aanleggen van nieuwe wijken naar het beheren van de bestaande stad. Zoals in alle steden is periodiek onderhoud nodig om de openbare ruimte schoon, heel en veilig te houden. Naast de gebruikelijke veroudering van materialen, hebben we in Almere te maken met bodemdalingsproblematiek.

Veel bewoners kijken dan ook uit naar het moment dat hun woonwijk in grootschalig onderhoud gaat. Dit houdt in dat de wijk op zo’n manier wordt aangepakt, dat deze weer een jaar of dertig mee kan. Waar nodig wordt de grond opgehoogd, leggen we de straten opnieuw en pakken we het groen aan. De betekenis van grootschalig onderhoud voor de stad is echter groter. Het raakt aan verschillende thema’s zoals duurzaamheid en leefbaarheid. Het liefst zouden we bij iedere grootschalig onderhoudsbeurt alles uit de kast willen trekken om een wijk zo mooi en duurzaam mogelijk te maken. De afgelopen jaren is dit bij veel projecten ook heel goed gelukt. Doordat steeds meer wijken en bedrijventerreinen aan grootschalig onderhoud toe zijn en door de krappe beheerbudgetten, voorzien we dat dit in de toekomst niet altijd meer kan.

Daar komen de recente bezuinigingen nog eens bovenop. Vanwege de tekorten binnen de gemeentebegroting is bij de Programmabegroting 2020 besloten om structureel € 1 miljoen te bezuinigen. Bij de Programmabegroting 2021 kwam hier een incidentele bezuiniging van € 8 miljoen bij. Beide leiden tot uitstel van groot onderhoud en vervangingsprojecten. Het grootschalig onderhoud in De Hoven en De Marken werd met 2 jaar uitgesteld, wat doorwerkt in de programmering voor de jaren erna. Doordat deze projecten nu pas in 2023 kunnen starten, kunnen de projecten die dan gepland stonden ook pas 2 jaar later starten, enzovoort. We ontkomen er niet aan dat de stad de gevolgen hiervan gaat merken.

Dit beleidskader beschrijft hoe we er toch voor kunnen zorgen dat we in de toekomst zoveel mogelijk uit het grootschalig onderhoud van woonwijken in de stad halen, zonder de onderhoudsbehoeften van de andere delen van de stad uit het oog te verliezen.

1.2 Het doel van dit beleidskader

Aanleiding voor dit beleidskader is de behoefte aan een nieuwe meerjarenprogrammering en aan een uniforme werkwijze. Allereerst is een nieuwe meerjarenprogrammering voor grootschalig onderhoud van de woonwijken en bedrijventerreinen nodig. De huidige meerjarenprogrammering liep in 2020 af. Met het opstellen van een nieuwe programmering komen de vragen aan bod wanneer welke wijk aan de beurt is. En wat dan aan onderhoud wordt gedaan en waarom. Ook bedrijventerreinen, waar tot nu toe nooit echt grootschalig onderhoud is verricht, krijgen een plek in de nieuwe programmering. Daarnaast willen we duidelijke kaders stellen, zodat voor elk grootschalig onderhoudsproject voortaan een gelijk afwegingsproces wordt doorlopen. Er bestond nog geen beleidskader grootschalig onderhoud. Daarom hebben we zowel een nieuwe meerjarenprogrammering gemaakt als een beleidskader, met daarin de belangrijkste kaders die van toepassing zijn op grootschalig onderhoud van woonwijken en bedrijventerreinen.

pag.3

Met het vaststellen van dit beleidskader willen we het volgende bereiken: 1. Inzicht geven in de toenemende complexiteit van grootschalig onderhoudsprojecten (zie hoofdstuk 2). Het werk wordt ingewikkelder door bijvoorbeeld rioolvervanging, inspelen op het veranderende klimaat en het meer betrekken van bewoners. Daardoor neemt de voorbereidingstijd van projecten toe. 2. Meer balans aanbrengen tussen de toenemende complexiteit en ambities en het beschikbare budget voor grootschalig onderhoudsprojecten (hoofdstuk 3 en 4). Hiervoor is het belangrijk om af te bakenen welke zaken standaard uit het beheerbudget worden gedekt en voor welke zaken andere dekking nodig is. 3. Heldere criteria voor het programmeren van grootschalig onderhoudsprojecten (hoofdstuk 4 en de bijgevoegde meerjarenprogrammering). Dit gaat ons helpen om het beschikbare budget effectief in te zetten en hierbij goed uit te leggen hoe we daarover keuzes maken. 4. Een transparanter en meer uniform proces voor het maken van afwegingen, het intern afstemmen en het toezien op de uitvoering bij grootschalig onderhoudsprojecten (hoofdstuk 4 en de in hoofdstuk 5 genoemde vervolgstappen).

1.3 Samenhang met andere beleidsdocumenten beheer en onderhoud

Het opstellen van dit beleidskader is mede het gevolg van het rekenkameronderzoek ‘Lessen beheer en onderhoud openbare ruimte Almere’ uit 2018. Een van de aanbevelingen was om te onderzoeken voor welke onderdelen van de openbare ruimte kaderstelling nodig is. Hiermee worden duidelijke afspraken gemaakt over de doelen en werkwijzen. Dit draagt bij aan professioneel beheer van de openbare ruimte (assetmanagement).

Figuur 1: Beleidshuis beheer openbare ruimte.

Visuele uitleg: Een afbeelding laat zien hoe de beleidsdocumenten van beheer openbare ruimte zich tot elkaar verhouden en tot andere gemeentelijke beleidsdocumenten. Deze vormen samen een beleidshuis, dat ook als huis is weergegeven. Bovenaan staan het gemeentelijk beleid, visies, het coalitieakkoord en gemeentebrede programma’s. Hieronder hangen de strategische

pag.4

documenten van Stadsruimte. Dit zijn de Visie openbare ruimte en het Strategisch assetmanagementplan. De tactische documenten die daar weer onder hangen, zijn de beleidskaders, de beheerplannen en begrotingen per vakdiscipline en het meerjarenprogramma- en begroting. Onderaan staan, als fundament van het beleidshuis, de uitvoerende documenten. Dit zijn de programma’s van eisen, de projectplannen, contracten en bestekken.

Bovenstaande figuur geeft deze samenhang tussen ambities, waarden, beleidskaders en processen schematisch weer. Bovenaan het schema – onder de gemeentebrede visies en programma – staat de Visie openbare ruimte, die in 2021 wordt geactualiseerd. Deze visie dient als overkoepelende paraplu die richting geeft aan alle (beleids-)documenten die er onder vallen. Het stelt de algehele ambities, uitgangspunten en waarden vast die in de onderliggende beleidskaders verder worden uitgewerkt. Het Strategisch assetmanagement plan (op dit moment in uitvoering) beschrijft wat er organisatorisch en in financieel opzicht nodig is om de Visie openbare ruimte waar te maken.

Het Beleidskader grootschalig onderhoud woonwijken en bedrijventerreinen staat in het schema op gelijke hoogte met de andere beleidskaders. Dit zijn bijvoorbeeld het al vastgestelde bomenkader, het gemeentelijk waterplan en het speelbeleid en de nog uit te werken beleidskaders voor groen en infrastructuur. Een ander document dat dicht tegen dit beleidskader aanzit, is de leidraad inrichting openbare ruimte (LIOR). Deze leidraad beschrijft de eisen voor het inrichten en onderhouden van de openbare ruimte. Daarom worden al deze zaken niet beschreven in dit beleidskader grootschalig onderhoud.

1.4 Leeswijzer

Na deze inleiding gaat het tweede hoofdstuk in op wat we verstaan onder grootschalig onderhoud. In hoofdstuk 2.1 staat wat grootschalig onderhoud is en hoe het past binnen de algehele onderhoudscyclus. De focus ligt vooral op het grootschalig onderhoud van woonwijken. Het grootschalig onderhoud van bedrijventerreinen verloopt grotendeels hetzelfde, maar met een paar uitzonderingen. Daar gaat hoofdstuk 2.3 specifieker op in.

Hoofdstuk 3 beschrijft welke belangen een rol spelen bij grootschalig onderhoud. Achtereenvolgens staan we hierin stil bij het belang van de bewoners en gebruikers, dat van onze andere partners in de stad en de toekomstige ontwikkelingen.

Hoofdstuk 4 beschrijft aan de hand van zes uitgangspunten hoe we afwegingen maken over wanneer en hoe we grootschalig onderhoud doen.

Hoofdstuk 5 gaat tot slot in op de vervolgstappen die nog nodig zijn om de kaders uit dit beleidsstuk goed te borgen binnen de beheerorganisatie.

De meerjarenprogrammering in de bijlage laat zien hoe de planning voor het grootschalig onderhoud er ongeveer uit komt te zien als je uitgaat van de nieuwe beleidskaders. Voor de eerstvolgende vier jaar staat deze programmering zo goed als vast. Hoe verder je in de toekomst kijkt, hoe meer ruimte voor bijstellingen er nog is.

pag.5

Visuele uitleg: Een foto laat een Almeers bedrijfspand zien, dat volgens een tekst op het raam te huur is. Voor het bedrijfspand liggen een sloot en netjes onderhouden groenvakken met gras en bloemen. Op de achtergrond zie je een rij huizen, met daarvoor twee geparkeerde auto's.

pag.6

2 Wat is grootschalig onderhoud? 2.1 Grootschalig onderhoud als onderdeel van de onderhoudscyclus Verschillende vormen van onderhoud van de openbare ruimte De gemeente Almere is de beheerder van de openbare ruimte. Dat is de ruimte in de stad die niet in bezit is van particulieren, de Provincie, het Rijk of andere organisaties. In woonwijken is de openbare ruimte het gebied buiten de huis- en tuingrenzen. Het gaat om straten, voetpaden, groen, watergangen en meer. Dat is de openbare ruimte die je bovengronds kunt zien. Onder de grond ligt er nog veel meer. Hier wordt de riolering door de gemeente beheerd en zijn kabels en leidingen voor bijvoorbeeld watertoevoer en elektriciteit van andere partijen.

Deze openbare ruimte gaat niet eeuwig mee. Als gemeente hebben we de kerntaak om de openbare ruimte schoon, heel en veilig te houden en daarom is voortdurend onderhoud nodig. Wanneer materialen verouderen door slijtage, of als functies in de openbare ruimte veranderen is het nodig om materialen en objecten te vervangen, of om aanpassingen te doen. Met ‘onderhoud’ worden alle werkzaamheden bedoeld die de gemeente uitvoert om de openbare ruimte schoon te maken, te herstellen of te vervangen. Dit onderhoud kan op verschillende manieren:

Dagelijks verzorgend onderhoud Planmatig onderhoud Groot(schalig) onderhoud •Een of meerdere keren per jaar •Elke paar jaar •Elke 20 tot 30 jaar •Werkzaamheden met beperkte •Op kleine schaal (deel van een object •Grote schaal (heel object, of een hele omvang of wijk) buurt of wijk) •Borgen van functionaliteit, veiligheid •Preventieve en correctieve •Gepland en ingrijpend onderhoud en netheid voor dagelijks gebruik werkzaamheden op basis van meerjarenplanning

Figuur 2: De verschillende type onderhoudsprojecten van beheer

2.2 Grootschalig onderhoud woonwijken

In Almeerse woonwijken is ongeveer eens per 30 jaar een ronde grootschalig onderhoud nodig. Dit houdt in dat de wijk in z’n geheel wordt onderhouden, op zo’n manier dat deze weer voor langere tijd mee kan. Waar nodig wordt de grond opgehoogd, leggen we de straten opnieuw en pakken we het groen aan. Ondergronds worden rioolbuizen, kabels en leidingen eens in de zoveel tijd vervangen, deels door de gemeente en deels door nutsbedrijven. Afhankelijk van de omvang van het project, duurt de uitvoering zo’n 2 tot 5 jaar. Het project wordt in verschillende delen (zogenoemde fases) uitgevoerd. Zo blijft de rest van de wijk bereikbaar en blijft de overlast beperkt. De illustratie op de volgende pagina laat zien aan welke werkzaamheden je kunt denken.

pag.7

pag.8

Visuele uitleg: Een tekening geeft weer wat voor werkzaamheden er worden gedaan bij grootschalig onderhoud in een wijk. Zo wordt de straat opgehoogd met een graafmachine en staat er dat bewoners tijdig worden geïnformeerd en mogen meedenken. Ook zijn alle kabels, leidingen en rioolbuizen onder de grond zichtbaar. De kabels worden gebundeld om ruimte te maken, bijvoorbeeld voor extra energiebuizen voor als huizen in de toekomst niet meer op gas zijn aangesloten.

Grootschalig onderhoud kan de komende jaren niet meer hetzelfde worden uitgevoerd als voorheen. De afgelopen jaren hebben we af en toe behoorlijk geëxperimenteerd binnen onze projecten. Zo hebben we in de Werven nieuwe manieren gehanteerd om bewoners te betrekken, bijvoorbeeld bij materiaalkeuzes. In de Regenboogbuurt testen we nieuwe materialen om hevige regenval beter te kunnen opvangen. Ook planten we meer groen aan, zodat de wijk beter bestand is tegen het veranderende klimaat. Op deze schaal innoveren met nieuwe werkwijzen kan in het vervolg niet meer. Door het ouder worden van de stad, zijn immers steeds meer wijken en bedrijventerreinen toe aan een grootschalige aanpak. Meer projecten uitvoeren met hetzelfde budget, kan alleen als de kosten per project lager zijn. Dit beleidskader legt uit hoe we met een meer gerichte en sobere aanpak de hele stad op een betaalbare manier blijven onderhouden.

Voortaan zijn er drie varianten van grootschalig onderhoud: gericht, standaard of met een plus. Deze aanpakken verschillen in de omvang van de werkzaamheden en de reikwijdte van het project. Bij alle drie de varianten geldt dat niet alles in de wijk wordt aangepakt. Wat er heel en veilig bij ligt en nog langere tijd kan worden gebruikt volgens de oorspronkelijke functie, kan in principe blijven liggen.

Na aanleg van een wijk kiezen we in de regel de eerste keer – na zo’n 30 jaar – voor de gerichte variant. Hierbij laten we de meeste materialen liggen of hergebruiken we ze. Bij de tweede keer, na ongeveer 50 jaar, kijken we nadrukkelijker welke materialen aan vervanging toe zijn, waardoor minimaal de standaard variant nodig is. Grootschalig onderhoud met een plus, waarin extra, kostenverhogende ambities worden meegenomen, kan alleen na een besluit van de raad over de dekking.

gerichte ingrepen ruimte voor extra ambities

GERICHT GROOTSCHALIG STANDAARD GROOTSCHALIG GROOTSCHALIG ONDERHOUD ONDERHOUD ONDERHOUD PLUS

Figuur 3: De drie varianten van grootschalig onderhoud

2.3 Grootschalig onderhoud bedrijventerreinen

Bedrijventerreinen worden net als woonwijken onderhouden, maar tot dusver is er nog nooit grootschalig onderhoud gedaan. Enige uitzondering zijn kleinere bedrijvenstrookjes die bij het grootschalig onderhoud van een woonwijk zijn meegenomen. Dit terwijl bedrijventerreinen zoals de Steiger, Markerkant en het oudste deel van De Vaart gezien hun leeftijd heel goed een periodieke onderhoudsbeurt kunnen gebruiken.

In veel opzichten zal de aanpak van bedrijventerreinen hetzelfde zijn als die van woonwijken. Ook hier wordt opgehoogd waar noodzakelijk en moeten straatstenen, groen en riool na een bepaalde periode worden vervangen. Het grootste verschil is dat voor bedrijventerreinen een lager beheerniveau wordt aangehouden dan voor woonwijken. Hierbij gaan we uit van de landelijk gehanteerde kwaliteitsmeetlat van kennisplatform CROW. Deze loopt van A+ (zeer goed) tot D (onvoldoende). Voor woonwijken gaan we uit van kwaliteitsniveau B (ruim voldoende), terwijl voor bedrijventerreinen een niveau C aanhouden (het instandhoudingsniveau). Het kwaliteitsniveau heeft invloed op de mate van grootschalig onderhoud. Waar we er voor woonwijken gemiddeld van uitgaan dat eens in de 30 jaar grootschalig onderhoud nodig is, leggen we deze termijn voor bedrijventerreinen gemiddeld op 35 jaar. Ook zullen we het onderhoud voor bedrijventerreinen nog meer beperken tot wat strikt noodzakelijk is.

pag.9

Visuele uitleg: Een foto geeft een bovenaanzicht van een autoweg, waar een groenstrook met bomen aan grenst. Achter die groenstrook ligt een sloot en daar weer achter zijn verschillende straten en huizenblokken te zien van een Almeerse woonwijk.

pag.10

3 Waarmee rekening te houden bij grootschalig onderhoud Grootschalig onderhoud voeren we in wijken en op bedrijventerreinen in de hele stad uit. Het is bij bewoners voor de deur, bij bedrijven om de hoek en het raakt aan bezit van andere partners zoals woningcorporaties en nutsbedrijven. Dit hoofdstuk gaat over alle belangen van betrokkenen en hoe we hiermee omgaan bij grootschalig onderhoudsprojecten.

3.1 Een aantrekkelijke wijk voor bewoners en gebruikers Aantrekkelijke openbare ruimte behouden Voor veel bewoners is de woonomgeving erg belangrijk. Zij houden van hun aantrekkelijke, prettige openbare ruimte en willen deze graag zo houden. Grootschalig onderhoud draagt bij aan de leefbaarheid van een wijk. De onderhoudswerkzaamheden hebben vaak een positief effect op de betrokkenheid van bewoners met de buurt. Een meer aantrekkelijke buitenruimte geeft een veiliger gevoel, biedt meer mogelijkheden tot ontmoeting op straat en meer motivatie om buiten te bewegen.

Inclusie Een belangrijke taak bij het onderhoud van de openbare ruimte is om deze voor iedereen zo toegankelijk mogelijk te maken en houden. Hierbij gaat het niet alleen om mensen die minder goed ter been zijn, maar bijvoorbeeld ook om slechtzienden. Om hun belangen te behartigen, maken we gebruik van expertise binnen de gemeentelijke organisatie en die van bewoners en belangengroepen.

Communicatie over de werkzaamheden Grootschalig onderhoud zorgt tijdelijk voor overlast voor bewoners en gebruikers. Denk hierbij aan minder goed bereikbare straten, werk- en bouwverkeer en geluidsoverlast. Hierbij is goede communicatie noodzakelijk, zodat het helder is voor bewoners hoe lang de werkzaamheden duren en wat ze aan overlast kunnen verwachten. Ook is het vereist om werkzaamheden zo goed mogelijk op elkaar af te stemmen, om de overlast voor bewoners zoveel mogelijk te beperken.

Wensen Wat een openbare ruimte prettig maakt, is voor iedereen verschillend. Dat is merkbaar in uiteenlopende wensen en behoeften van bewoners als hun wijk grootschalig onderhoud krijgt. Zo vraagt de ene bewoner om meer parkeerplaatsen, terwijl zijn buurman roept om meer groen in de straat. Op het moment dat grootschalig onderhoud wordt voorbereid, kunnen bewoners hun stem laten horen. Het is de taak van de beheerder om bewoners zo goed mogelijk te informeren en te betrekken. Daarna neemt de beheerder op basis van alle input – binnen de vastgestelde kaders – besluiten die de belangen van de bewoners zoveel mogelijk dienen.

3.2 Afstemmen werkzaamheden met partners in de stad Belangrijke spelers in de stad Voor het onderhouden van de openbare ruimte is de gemeente niet de enige speler. Er zijn in de stad veel andere partijen die ook (soms letterlijk) hun steentje bijdragen, van bewonersgroepen tot professionals. Daarnaast spelen winkeliersverenigingen en bedrijven in Almere een rol, waarbij de focus vooral ligt op hun eigen grondgebied. Omdat deze direct grenst aan de openbare ruimte en gezien de relatief grote omvang van dit grondgebied, is het van belang om samen met hen op te trekken voor het onderhoud van de openbare ruimte. Andere belangrijke spelers zijn de nutsbedrijven en woningcorporaties. De woningcorporaties hebben veel bezit in de stad, waaronder tuinen en groenstroken.

pag.11

Werkzaamheden op elkaar afstemmen Zowel binnen als buiten het stadhuis wil men tijdig weten wanneer een wijk in grootschalig onderhoud gaat. Zo kunnen partners kijken of zij willen aanhaken om werkzaamheden af te stemmen, wat tijd en geld bespaart. Door verschillende werkzaamheden tegelijk op te pakken, voorkom je dat je een paar jaar na het grootschalig onderhoud opnieuw door de wijk moet voor andersoortige werkzaamheden. Het liefst stemmen alle partijen de meerjarenprogrammering op elkaar af, maar in praktijk zijn de planningen van betrokkenen niet gelijk. Voor grootschalig onderhoud is de planning van de beheerder dan in principe leidend, maar dit is natuurlijk niet in beton gegoten. Het onderhoud kan worden vervroegd of uitgesteld wanneer dit per saldo beter is voor de stad. Door grootschalig onderhoud bijvoorbeeld uit te stellen tot het moment waarop ook een woningcorporatie grootschalig renoveert, vallen de totale kosten lager uit en is er minder overlast voor bewoners. De eventuele meerkosten door benodigd tussentijds reparatiewerk (bij uitstel van het grootschalig onderhoud) of door kapitaalvernietiging (bij vervroegde vervangingswerkzaamheden) komen dan voor rekening van de andere partij.

3.3 Oog op de toekomst Klimaatadaptatie Een opgave waar we niet om heen kunnen, is het klimaatadaptief maken van onze wijken. Als gevolg van het veranderende klimaat zien we dat zomers steeds warmer worden en dat er vaker extreme regenval voorkomt. Waar mogelijk maken we onze wijken groener door versteende omgeving te vervangen door bomen, planten en gras. Dit zorgt ervoor dat een wijk koeler blijft. Daarnaast nemen we maatregelen om water op te vangen en goed weg te laten lopen. Dit kan door de capaciteit van het hemelwaterriool te vergroten of door ondergronds een andere vorm van waterreservoirs aan te leggen. Het is ook mogelijk om het regenwater bovengronds op te vangen en af te voeren, over de straat of via zogenaamde wadi’s. Dit zijn lagergelegen groenstroken die bij hevige regenval tijdelijk onder water lopen.

Energietransitie Landelijk is afgesproken dat alle huizen in 2050 van het gas af moeten zijn. In Almere denken we daarom voor de wijken die niet aan stadsverwarming zijn aangesloten na over alternatieve energiebronnen. Hoe we dit precies gaan doen, is nog niet bekend. De kans is groot dat ondergrondse werkzaamheden nodig zijn, bijvoorbeeld voor nieuwe leidingen. Ook moet wellicht het elektriciteitsnet worden verzwaard, of is ruimte nodig voor opslag van elektriciteit, collectieve warmtepompen en laadinfrastructuur. Omdat met grootschalig onderhoud de straat open gaat, biedt dit de mogelijkheid om ondergronds aanpassingen te doen ter voorbereiding op deze energietransitie.

Duurzaamheid, circulariteit en biodiversiteit Bij het beheren en onderhouden van de stad wordt het steeds belangrijker om minder schadelijke gassen uit te stoten. Daarnaast proberen we grondstoffen zoveel mogelijk te hergebruiken. We vervangen materialen alleen wanneer dit echt nodig is en kijken of er een nieuwe bestemming mogelijk is voor verouderde materialen. Bij het gebruik van nieuwe materialen denken we meteen na over het moment wanneer we deze weer moeten vervangen. Beheer en onderhoud kunnen ook bijdragen aan de biodiversiteit. Diversiteit in dieren en planten zorgt niet alleen voor een beter leefklimaat voor mens en dier, maar helpt ook bij het tegengaan van boomziektes, plagen en overlast door invasieve exoten.

Innovatief en betaalbaar Om de openbare ruimte toekomstbestendig te maken, is voortdurende innovatie nodig. Dit is een lastige puzzel voor de beheerder. Want hoe combineer je kwaliteit, veiligheid en toekomstbestendigheid binnen een beperkt budget? Dit zorgt ervoor dat steeds opnieuw keuzes moeten worden gemaakt, iets waar de uitgangspunten in het volgende hoofdstuk bij kunnen helpen.

pag.12

Visuele uitleg: Op een foto zie je een opengebroken straat in een woonwijk, waar stratenmakers aan het werk zijn om nieuwe stenen te leggen. Op de achtergrond is het eerste deel van de weg al gelegd. Op de voorgrond ligt alleen nog een zandvlakte.

pag.13

4 Uitgangspunten grootschalig onderhoud Dit hoofdstuk gaat over hoe we omgaan met de verschillende belangen uit het vorige hoofdstuk. Onderstaande figuur licht toe hoe we voortaan grootschalig onderhoud inrichten. Dit doen we in drie verschillende vormen van grootschalig onderhoud: gericht, standaard en met een plus. De bijbehorende uitgangspunten worden in dit hoofdstuk toegelicht.

gerichte ingrepen ruimte voor extra ambities

GERICHT GROOTSCHALIG STANDAARD GROOTSCHALIG GROOTSCHALIG ONDERHOUD ONDERHOUD ONDERHOUD PLUS

• Alleen functioneel • In principe op moment van • Bestuurlijk besluit over extra noodzakelijke ingrepen vervanging riool ambities en benodigd budget • Alleen in delen van de wijk • Functioneel noodzakelijke • In principe op moment van • Techniek is leidend ingrepen vervanging riool • Meer nadruk op • Ophoging en vervangingen in • Ophoging en vervangingen in communicatie dan op merendeel van de wijk merendeel van wijk participatie • Communicatie én participatie • Veel ruimte voor participatie waar mogelijk vanuit • Communicatie en participatie aannemer zoveel mogelijk vanuit aannemer

Figuur 4: De werkzaamheden per variant van grootschalig onderhoud

Dit wordt beschreven aan de hand van zes uitgangspunten voor het maken van keuzes met betrekking tot grootschalig onderhoud van woonwijken.

1. Het belangrijkste doel van grootschalig onderhoudsprojecten is het voor de lange termijn heel en veilig houden van wijken en bedrijventerreinen. Dit wordt gericht gedaan. Vervangen van materialen en ophogen doen wordt alleen daar gedaan waar dit nodig is om de oorspronkelijke functie van de wijk in stand te houden.

2. Werkzaamheden van grootschalig onderhoud worden zo goed mogelijk op elkaar afgestemd door te werken met een meerjarenprogrammering. Hierbij wordt eerst gekeken naar wanneer het riool moet worden vervangen. Andere werkzaamheden worden zoveel mogelijk tegelijk gedaan met die rioolvervanging. Grootschalig onderhoud tussen de rioolvervangingen door richt zich nog meer op wat écht noodzakelijk is.

3. Er wordt gekozen voor een gedifferentieerde aanpak bij het grootschalig onderhoud. Dit betekent dat het meeste onderhoud wordt gedaan op plekken waar de noodzaak het hoogst is. Daarom zijn er vanaf nu drie varianten te onderscheiden in het grootschalig onderhoud: gericht grootschalig onderhoud, standaard grootschalig onderhoud en grootschalig onderhoud plus.

4. Het effect van grootschalig onderhoud kan worden vergroot door het als aanjaagmiddel in te zetten voor andere soorten investeringen in het gebied. Dit wordt bereikt door meer samen te werken tussen beleidsdomeinen van de gemeenten en met andere organisaties.

pag.14

5. Extra ambities die grootschalig onderhoud duurder maken, worden niet meer standaard meegenomen. Alleen de raad kan besluiten om extra geld vrij te maken voor grootschalig onderhoud met een plus.

6. Goede communicatie en ruimte voor participatie zijn bij werkzaamheden in de openbare ruimte erg belangrijk. Hoe meer de werkzaamheden van het grootschalig onderhoud tot veranderingen in de wijk leiden, hoe meer invloed bewoners en andere betrokken hierop hebben.

4.1 Heel en veilig als basisvoorwaarde

Hoewel grootschalig onderhoudsprojecten de potentie hebben om van veel grotere impact te zijn op de stad, houden we wijken in eerste instantie heel en veilig voor de lange termijn. Daarmee richten we ons op de kerntaak van de beheerder om de functies van de openbare ruimte in woonwijken te continueren. Deze algemene zorgplicht is wettelijk voorgeschreven, dus die moet altijd worden gegarandeerd. Het meenemen van andere ambities mag nooit ten koste gaan van deze kerntaak voor de hele stad. Hieronder staat beschreven wat ‘heel en veilig’ inhoudt per onderdeel van het grootschalig onderhoud.

Infrastructuur Straatstenen en stoeptegels gaan gemiddeld zo’n 50 jaar mee. Bij tussentijdse grootschalig onderhoudsbeurten worden alleen de stenen vervangen die zo aangetast zijn dat de veiligheid in het geding komt. Pas bij iedere tweede beurt grootschalig onderhoud, wanneer ook het riool aan vervanging toe is, worden de straat- en stoepstenen in de wijk in z’n geheel onderzocht. Ook dan is nog steeds het uitgangspunt dat we alleen vervangen waar dit echt nodig is. Dan is ook het moment om wijkbreed te kijken waar aanpassingen in het originele ontwerp zouden moeten worden gedaan om deze weer toekomstbestendig te maken.

Bomen en overig groen Omdat niet standaard meer wordt opgehoogd, is het ook lang niet altijd meer nodig om alle bomen te vervangen. Bomen die op termijn een onveilige situatie opleveren of een beperkte levensduur hebben, worden vervangen of verwijderd volgens de uitgangspunten van het Bomenkader. Hierin staat ook hoeveel groeiruimte nodig is om een boom groot en oud te laten worden. Dit kan helpen bij het hittebestendiger maken van de wijk, maar er zullen meer maatregelen nodig zijn. Daarom onderzoeken we bij grootschalig onderhoud bijvoorbeeld de mogelijkheden om het bomenbestand uit te breiden. Soms zijn bomen onhandig neergezet, bijvoorbeeld bovenop de kabels en leidingen onder de grond. Hierdoor kunnen deze kabels en leidingen niet goed worden onderhouden tijdens het grootschalig onderhoud. In die gevallen onderzoeken we of er een alternatieve plek is waar de bomen wel groot en oud kunnen worden, zonder dat dit toekomstige werkzaamheden in de weg staat.

Siergroen gaat minder lang mee dan een boom en zal daarom meestal wel moeten worden vervangen. Belangrijk hierbij is dat dit in de eerste jaren na het grootschalig onderhoud intensiever moet worden onderhouden. Zo krijgt het groen de kans om goed aan te slaan en voorkomen we dat het na een paar jaar alweer moet worden vervangen. Het dagelijks verzorgend onderhoud wordt voor drie jaar belegd bij de aannemer van het grootschalig onderhoud.

Waterhuishouding Het rioolstelsel gaat gemiddeld 50 jaar mee en hoeft daarom pas bij iedere tweede keer grootschalig onderhoud te worden vervangen. Wel wordt bij ieder grootschalig onderhoudsproject gekeken welke ingrepen nodig zijn om hevige regenval te kunnen opvangen en afvoeren. Dit zit ‘m deels in het treffen van ondergrondse maatregelen, zoals het uitbreiden van de capaciteit van het riool en het aanbrengen van waterbuffers onder de straat. Anderzijds kan worden gekeken naar bovengrondse mogelijkheden. Denk aan minder tegels, waterdoorlatende verharding en afwatering over de straat richting een wadi (een lagergelegen groenstrook die bij hevige regenval tijdelijk water kan opvangen).

pag.15

Ondergrondse objecten Behalve het rioolstelsel moeten ondergronds ook kabels en leidingen eens in de zoveel tijd worden vervangen. Wanneer met grootschalig onderhoud de grond opengaat, worden deze materialen zo geordend mogelijk (terug)gelegd. Op die manier wordt de beperkte ruimte optimaal benut.

Overige objecten Overige objecten, zoals bruggen, speelvoorzieningen en openbare verlichting, kennen een andere onderhoudscyclus dan de straatstenen, de stoeptegels en het riool. Hiervoor wordt per geval bekeken of de onderhoudscycli op elkaar passen. Als de vervanging van een object meteen bij het grootschalig onderhoud kan worden betrokken, is dat natuurlijk mooi meegenomen.

Circulair beheer Vanuit het oogpunt van duurzaamheid proberen we het gebruik van nieuwe grondstoffen zoveel mogelijk te beperken. Materialen die nog niet aan vervanging toe zijn laten we liggen. Als ze toch moeten worden vervangen, proberen we deze zoveel mogelijk een nieuwe bestemming te geven. Bij het plaatsen van nieuwe objecten gaat de voorkeur uit naar lokaal geproduceerde materialen die zo lang mogelijk meegaan en later weer hergebruikt kunnen worden.

4.2 Afstemming van werkzaamheden en ver vooruitkijken Nieuwe meerjarenprogrammering noodzakelijk Het is belangrijk om ver vooruit te bepalen wanneer grootschalig onderhoud in de wijken ongeveer plaatsvindt. Deze meerjarenprogrammering moet stevig staan voor de eerstvolgende jaren, ook voor wat betreft de omvang van de ingrepen. Zo kunnen naast de beheerder ook andere partijen hun werkzaamheden hierop afstemmen. Wel is het nodig om verder vooruit te kijken dan die eerste paar jaar, zodat het ook al ver vooruit mogelijk is om werkzaamheden globaal op elkaar af te stemmen. Voor deze latere jaren is de planning flexibeler, omdat nog minder bekend is hoe de wijken en bedrijventerreinen er dan bij liggen.

Riolering leidend voor meerjarenprogrammering Ten tweede is het van belang om het vervangingsritme van de grootste materiaalgroepen – riolering en straatstenen – zo goed mogelijk op elkaar af te stemmen. Nu we de komende jaren de eerste delen van het riool gaan vervangen, is dit het moment om hierover na te denken. Het is zonde om in een wijk eerst grootschalig onderhoud te doen en vervolgens na een paar jaar weer alles open te maken voor vervanging van het riool. De vervanging van riool maken we leidend voor de programmering voor het grootschalig onderhoud. De planning voor rioolvervanging staat daarmee voorop en daarna bekijken we hoe de programmering voor grootschalig onderhoud bij die vervanging aansluit. Dit sluit niet altijd op elkaar aan. In de gevallen waar grootschalig onderhoud eerder nodig is dan de rioolvervanging, wordt gekozen voor de gerichte variant van grootschalig onderhoud om de tussenliggende tijd te overbruggen. In de gevallen waar rioolvervanging eerder gepland staat dan grootschalig onderhoud, kiezen we ook voor de gerichte variant van grootschalig onderhoud. Zo wordt standaard grootschalig onderhoud op termijn zoveel mogelijk tegelijkertijd met de rioolvervanging uitgevoerd.

Alle vervangingsritmes inzichtelijk krijgen en afstemmen Hiervoor moeten we zo goed mogelijk inzicht hebben wanneer materialen en objecten moeten worden vervangen. Hoe verder van tevoren we dit weten, hoe betrouwbaarder de meerjarenprogrammering wordt en hoe beter we hier van tevoren op kunnen inspelen. Voor alle materialen en objecten in de openbare ruimte houden we bij wanneer deze zijn aangelegd en monitoren we steekproefsgewijs hoe lang ze nog meegaan. Hetzelfde inzicht is nodig voor kabels en leidingen. Hoewel het beheer hiervan veelal bij nutsbedrijven ligt, moet bij vervanging wel de grond open. Door regelmatig informatie uit te wisselen over de vervangingstermijnen kunnen we deze werkzaamheden zoveel mogelijk afstemmen op het moment van

pag.16

grootschalig onderhoud. Daarbij stemmen we ook af hoe alle kabels en leidingen wordt geordend, om te voorkomen alles dwars door elkaar komt te liggen.

Meer zicht op bodemdaling De bodemdaling in Almere is niet gelijkmatig, waardoor sommige delen van de stad sneller verzakken dan andere delen. Die verzakkingen zijn van invloed op het functioneren van objecten in de openbare ruimte en kunnen tot veiligheidsrisico’s en overlast leiden. Voor Almere is informatie over de snelheid van de bodemdaling en de plaatselijke verschillen die hierin optreden van groot belang, vanwege de grote invloed die dit heeft op alle materialen en objecten. Om in de meerjarenprogrammering preciezer te kunnen voorspellen waar meer verzakking optreedt (wat meer beheer en onderhoud vraagt), gaan we gedetailleerder monitoren.

Criteria voor de meerjarenprogrammering Bij het bepalen wanneer een wijk of bedrijventerrein wordt onderhouden en of hierbij voor grootschalig of gericht onderhoud wordt gekozen, gebruiken we onderstaande criteria. Deze worden verder toegelicht in de bijlage meerjarenprogrammering.

1. Riool is 2. Vaste 3. Correctie 4. Expertise en 5. Budget en leidend levensduur bodemdaling ervaring capaciteit

•Altijd •Tussentijds •Hoe sneller •Experts •Groot- grootschalig GO in basis een wijk checken de schalig onderhoud vast aantal verzakt, hoe concept onderhoud als riool aan jaar na eerder het planning moet vervanging laatste keer onderhoud •Aanpassing passen toe is •30 jaar voor wordt bij goede binnen de •Alleen woonwijk, ingepland reden middelen onderhoud 35 jaar voor hiervoor •Daarom zal boven de bedrijven- •Specifieke hier en daar grond als terrein aandacht nog daarvoor leefbaarheid geschoven aanleiding moeten is worden

Figuur 5: Criteria voor de meerjarenprogrammering

4.3 Een toekomstbestendige stad door een gedifferentieerde aanpak

Heel lang is er bij het beheer van de openbare ruimte van Almere voor gekozen om de hele stad op hetzelfde, hoge niveau te onderhouden. Dit veranderde met het vaststellen van de Visie openbare ruimte in 2012. Om het onderhoud van de openbare ruimte beter betaalbaar te maken, werd afgesproken om voor verschillende functiegebieden (zoals stadscentra, woonwijken en bedrijventerreinen) verschillende beheerniveaus aan te houden. Daar komt bij dat niet elke wijk hetzelfde is. De noodzaak om materialen te vervangen is niet overal even groot en de ene plek verzakt bijvoorbeeld meer dan de andere. Met dit beleidskader wordt daarom een verdere invulling gegeven aan onze gedifferentieerde aanpak. Dit betekent dat we delen van de stad soms op een verschillende manier onderhouden. Hieronder staat uitgelegd wanneer we deze verschillen toepassen.

Soberder onderhoud voor bedrijventerreinen dan voor woonwijken Allereerst maken we onderscheid tussen woonwijken en bedrijventerreinen. Voor beide functiegebieden is om de zoveel tijd grootschalig onderhoud nodig, maar vanwege het lagere beheerniveau (C in plaats van B) houden we voor bedrijventerreinen een langere periode tussen de onderhoudsbeurten aan.

Bodemdaling alleen aanpakken waar dit echt nodig is Ten tweede wordt verschil gemaakt in de mate waarin we bodemdaling aanpakken. De verzakkende klei- en zandgrond vraagt extra aandacht tijdens grootschalig onderhoud. Als het niet nodig is, is het beter om zo min mogelijk de grond op te hogen. Ophogen zorgt namelijk voor meer gewicht, wat kan leiden tot nieuwe

pag.17

verzakkingen en rioolbeschadigingen. Een ander nadeel is dat het extra zand de wortels van planten en bomen verstikt, waardoor ze vervangen moeten worden.

Het laten ontstaan van beperkte hoogteverschillen kan helpen bij het opvangen van de heftige regenbuien die door het veranderende klimaat steeds vaker voorkomen. We stappen daarom af van alles ophogen tot de oorspronkelijke hoogte en we wegen per wijk, buurt en straat af in hoeverre ophoging noodzakelijk is. Voortaan hogen we alleen op waar dit écht nodig is, bijvoorbeeld wanneer ergens relatief veel ouderen wonen of het functioneren van voorzieningen zoals wegen in het geding komt. In omliggende straten hoeft dan slechts beperkt te worden opgehoogd, om het ontstane hoogteverschil vloeiend te laten verlopen.

Gericht: niet altijd meer de hele wijk Ten derde krijgen woonwijken en bedrijventerreinen niet meer allemaal hetzelfde grootschalig onderhoud. Sommige wijken worden deels en andere helemaal aangepakt. Om dit te bepalen wordt behalve naar de mate van bodemdaling ook gekeken naar de noodzaak om materialen te vervangen.

Leefbare stad Bij het bepalen wanneer en met welke reikwijdte een wijk wordt aangepakt, wordt gekeken naar de noodzaak tot materiaalvervanging en hoeveel de bodem is gedaald. Hierbij letten we ook op hoe afhankelijk bewoners zijn van de openbare ruimte voor ontspanning en recreatie. Zo is deze openbare ruimte nu eenmaal belangrijker voor bewoners met een klein appartement dan voor bewoners met een riante tuin. Dergelijke aspecten kunnen een reden zijn om eerder met grootschalig onderhoud te starten of iets extra’s te doen voor de leefbaarheid, zoals het opknappen van een onaantrekkelijk hofje.

Daarnaast wordt bij het voorbereiden van grootschalig onderhoud natuurlijk gekeken naar het type mensen dat in een wijk woont, of wat voor soort bedrijven ergens gevestigd is. Voor ouderen is het tegengaan van bodemdaling bijvoorbeeld belangrijker, terwijl gezinnen vaak prioriteit geven aan speelmogelijkheden.

4.4 Maximaal inzetten als aanjaagmiddel

Het uitvoeren van grootschalig onderhoud in een wijk is hét moment om deze ook in andere opzichten toekomstbestendig te maken. Een wijk moet heel en veilig zijn, maar liefst ook een prettige plek om te wonen en te verblijven. In een grootschalig onderhoudsproject kunnen niet alle ambities die hiermee samenhangen worden gerealiseerd, maar het kan deze wel helpen aanjagen. Het project heeft immers al zo’n grote impact op de wijk, dat andere investeringen vanuit partners en beheerinnovaties hierin kunnen meegaan. Dit noemen we de ‘vliegwielgedachte’. Net als een vliegwiel kan grootschalig onderhoud allerlei kleine ‘radertjes’ laten meedraaien als het eenmaal op gang is.

Vak- en organisatie overstijgende samenwerking Deze vliegwielgedachte betekent dat we onze partners altijd uitnodigen om mee te doen aan grootschalig onderhoud. Door de juiste mensen op het juiste moment te betrekken bij de voorbereiding of uitvoering van een grootschalig onderhoudsproject kunnen vaak kleine aanpassingen worden gedaan die een wijk aantrekkelijker, prettiger en meer toekomstbestendig maken. Hiervoor is een voortdurend bewustzijn nodig van de veranderende maatschappij en van nieuwe werkwijzen binnen andere beleidsdomeinen. Hierbij hoort ook kennis van de historische context, zoals van de oorspronkelijke ontwerpprincipes die de wijk een eigen karakter geven en van eventuele gevoeligheden bij de bewoners.

Ruimte inbouwen voor innovatie De afgelopen jaren is er regelmatig voor gekozen om grootschalig onderhoudsprojecten te gebruiken om innovatie aan te jagen. Zo is in De Werven voor het eerst in bouwteamvorm gewerkt. Werken in de vorm van een bouwteam betekent nauwe en gelijkwaardige samenwerking tussen aannemer en gemeente. Bijvoorbeeld bij het samen maken en bijstellen van de plannen en het communiceren met bewoners. In de Regenboogbuurt is op grote schaal geëxperimenteerd met klimaatadaptie. In volgende grootschalig

pag.18

onderhoudsprojecten is het mogelijk om te experimenteren op het gebied van inclusie, biodiversiteit, mobiliteit en de energietransitie.

Alleen door nieuwe ambities uit te proberen, doe je de ervaring op die nodig is om het in het vervolg nog beter en slimmer aan te pakken. Zo hoeft innovatie op termijn helemaal niet meer te kosten en kan het misschien zelfs tot besparing leiden, waardoor de innovatie van nu in de toekomst misschien wel als standaard kan worden meegenomen. Op korte termijn leidt innovatie echter meestal wel tot extra kosten waar in veel gevallen geen budget voor is. Daarom zal het in de toekomst niet mogelijk zijn om bij elk grootschalig onderhoudsproject zo innovatief te werk te gaan. Alleen wanneer de raad bij de programmabegroting het extra geld beschikbaar stelt dat nodig is voor een plus variant wordt het grootschalig onderhoud als vliegwiel ingezet om écht te innoveren.

Extra impulsen door andere partijen Deze insteek vraagt iets van de andere afdelingen van de gemeentelijke organisatie, net als van onze maatschappelijke partners. Alleen wanneer andere partijen op de hoogte zijn van het onderhoudsritme van de stad, kunnen zij besluiten om hun expertise en eventueel financiële middelen in te zetten om het vliegwielprincipe van grootschalig onderhoud optimaal te benutten.

4.5 Bestuurlijk besluit over extra ambities Voor extra, kostenverhogende ambities is een bestuurlijk besluit nodig Over het meenemen van extra ambities waarvoor extra budget nodig is, moet voortaan altijd een bestuurlijk besluit worden genomen. Hierbij gaat het zowel om het toepassen van bovengenoemde innovaties, als om het vervroegd vervangen van materiaal of het aanpakken van een groter gebied dan technisch noodzakelijk is. Hierbij wordt eerst gekeken naar het slim combineren van het onderhoudsbudget met andere gemeentelijke budgetten. Als deze budgetten er niet zijn, of niet voldoende zijn, moeten extra middelen worden vrijgemaakt binnen de gemeentebegroting. Het college stelt dan het projectplan op hoofdlijnen vast en de raad wordt gevraagd om het budget beschikbaar te stellen via de programmabegroting.

Juiste toewijzing van meerkosten energietransitie Voor 2050 moet heel Nederland van het gas af. Daarom wordt nu al nagedacht over alternatieven. Hier zijn ondergrondse werkzaamheden voor nodig. Het is handig om hiervoor zoveel mogelijk aan te sluiten bij grootschalig onderhoudsprojecten om de kosten en overlast voor bewoners te beperken. Het is wel zaak om de kosten goed toe te rekenen. Hierbij is het uitgangspunt dat de afdeling of partij die de grond open maakt voor werkzaamheden betaalt. Dit geldt niet alleen voor de uiteindelijke aanleg van een nieuwe warmtevoorziening, maar ook voor het maken van de benodigde ruimte in de ondergrond. Dit kan al veel eerder plaatsvinden, voordat de energietransitie start.

Projectsturing en monitoring Bestuurlijke besluitvorming vindt dus alleen plaats bij extra ambities. Dit neemt niet weg dat we voor een grootschalig onderhoudsproject altijd een plan van aanpak opstellen. Behalve de eventuele extra ambities wordt hierin standaard ingegaan op de reikwijdte van het project, de doelstellingen, de financiële kaders en de gevolgen voor het toekomstige beheer. Als de projectopzet tussentijds verandert, stellen we het plan van aanpak hierop bij. Alleen door de plannen vooraf goed vast te leggen, kunnen we het grootschalig onderhoud goed monitoren en evalueren. Zo krijgen we uiteindelijk meer grip op de kosten van onze projecten, leren we van innovaties en verbeteren we de samenwerking met onze partners.

pag.19

4.6 Goede communicatie en ruimte voor participatie

Grootschalig onderhoud komt soms letterlijk tot de voordeur van bewoners. Daarom is het belangrijk om hen vroegtijdig en duidelijk mee te nemen in wat er in hun wijk gaat gebeuren en waarom. Dergelijke communicatie is maatwerk. Daarom is bij een grootschalig onderhoudsproject altijd een communicatieadviseur betrokken, die nauw samenwerkt met de projectleider van het grootschalig onderhoud.

Werkwijze bij communicatie en participatie Bij grootschalig onderhoud houden we rekening met de volgende zaken: • Bewoners en andere betrokkenen worden tijdig geïnformeerd over het verloop van grootschalig onderhoud in hun wijk: wat er gebeurt en wanneer. Dit moet vroeg genoeg om zelf voorbereidingen te treffen, maar niet te vroeg vanwege het risico dat het project later toch nog wordt uitgesteld of gewijzigd. • Zowel vooraf als tijdens het project managen we de verwachtingen om teleurstellingen achteraf te voorkomen. In een vroegtijdig stadium geven we aan wat wel en wat niet kan. Hierbij maken we ook duidelijk op welke momenten en binnen welke termijn bewoners hun stem kunnen laten horen. • Waar mogelijk geven we bewoners de ruimte om mee te beslissen over de inrichting van de wijk. Om te voorkomen dat de keuze achteraf toch niet mogelijk blijkt, maken we waar nodig vooraf een selectie aan opties om voor te leggen aan de bewoners. • Dat neemt niet weg dat we bewoners altijd uitnodigen om goede ideeën en efficiënte oplossingen aan te dragen. Hiervoor bieden we diverse mogelijkheden, zowel online als op locatie. • Voor bewonerswensen wegen we af of deze passen binnen de planning en het beschikbare budget, of er voldoende draagvlak is in de wijk en of het op de lange termijn kan worden beheerd. Deze zaken zijn uiteindelijk leidend bij de besluitvorming door de beheerder.

• We koppelen altijd terug wat er met de inbreng van bewoners is gedaan. Vooral als ideeën niet in de plannen passen, is het belangrijk om uit te leggen waarom niet.

De ruimte voor inspraak hangt samen met de gekozen projectvorm Bij grootschalig onderhoud is er altijd sprake van communicatie en participatie, maar de hoeveelheid hiervan kan per project verschillen. Bij gericht grootschalig onderhoud zijn de werkzaamheden kleinschaliger en gaat het vooral om herstelwerkzaamheden in een deel van de wijk. Hierbij is er minder ruimte voor participatie. Wanneer grootschalig onderhoud in standaard vorm of met een plus wordt uitgevoerd, heeft dit veel meer impact op een wijk. Daarom loopt de mate van communicatie en participatie ook verder op bij deze vormen, zoals is te zien in onderstaande figuur.

informeren meebepalen

GERICHT GROOTSCHALIG STANDAARD GROOTSCHALIG GROOTSCHALIG ONDERHOUD ONDERHOUD ONDERHOUD PLUS

• Beperkte ingrepen in deel • Aanpak hele wijk, maar • Innoveren op gebied van van de wijk zonder innovatie nieuwe ambities • Techniek is leidend • Behoorlijk veel ruimte om • Communicatie en participatie • Nadruk meer op goede mee te bepalen zoveel mogelijk vanuit communicatie dan op • Duidelijke afbakening aannemer participatie beïnvloedingsruimte • Veel ruimte om mee te bepalen • Communicatie en participatie • Goede communicatie en waar mogelijk vanuit verwachtingenmanagement aannemer blijven voorwaardelijk

Figuur 6: Mate van communicatie en participatie per variant van grootschalig onderhoud woonwijken

pag.20

Aangepaste wijze van participatie en communicatie voor bedrijventerreinen Vanwege de bijzondere doelgroep passen we onze werkwijze voor bedrijventerreinen op sommige punten aan. De verhouding tussen publiek en privaat eigendom ligt anders op bedrijventerreinen. Bedrijven beheren vaak zelf een veel groter deel van de openbare ruimte op het bedrijventerrein, waardoor het bij grootschalige aanpak van een bedrijventerrein nog belangrijker is om samen te werken met betrokkenen. Zonder investeringen vanuit de bedrijven zelf wordt het namelijk heel moeilijk om het gehele bedrijventerrein op te knappen. Bedrijven kunnen het onderhoud aan het terrein dat zij beheren ook uit handen geven aan de gemeente, maar moeten dan wel financieel bijdragen aan het onderhoud.

Dit betekent ook dat het logisch is om, nog meer dan met bewoners, het gesprek met bedrijven aan te gaan over welke accenten zij willen leggen met grootschalig onderhoud. Ook omdat het voor bedrijven (op individuele basis of als collectief) interessant kan zijn om een aanvullende bijdrage te leveren zodat alsnog een plus kan worden gerealiseerd. Deze bijdrage zou overigens ook kunnen komen uit de gemeentelijke budgetten voor de herstructurering van bedrijventerreinen. Op het moment dat dit beleidskader wordt geschreven, is hiervoor het ‘Fonds herstructurering en revitalisering bedrijventerreinen’ beschikbaar.

Ten slotte geldt dat bedrijven over het algemeen minder goed te bereiken zijn met communicatie-uitingen en verzoeken om mee te denken dan bewoners. Daarom is het verstandig om contact te onderhouden met de Vereniging Bedrijfskring Almere, waarbij veel ondernemers zijn aangesloten.

pag.21

Visuele uitleg: Een foto laat een stuk van een wijk van bovenaf zien. Er staan verschillende typen woonhuizen. De voorste huizen hebben zonnepanelen op het dak. Links ligt nog een stuk grond braak waar nog huizen komen. Op de achtergrond staan veel bomen en drie windmolens, met daar weer achter een watervlakte.

pag.22

5 Toepassen van het beleidskader in de praktijk Dit beleidskader bepaalt in grote lijnen hoe we het grootschalig onderhoud voor woonwijken en bedrijventerreinen voortaan voorbereiden en uitvoeren. Om de kaders zo goed mogelijk in te voeren, zijn de volgende stappen nodig.

Opstellen en jaarlijks actualiseren van de meerjarenprogrammering De uitgangspunten uit hoofdstuk 4 helpen ons om te bepalen welke wijken en bedrijventerreinen het eerst worden opgepakt. De meerjarenprogrammering die hieruit voortvloeit, gaan we jaarlijks actualiseren en afstemmen met onze partners. De grootschalig onderhoudsprojecten die binnen vijf jaar aan de beurt zijn, worden via het Meerjarenperspectief Beheer Almere (MPBA) zichtbaar. Formele besluitvorming hierover door de raad vindt plaats via de programmabegroting.

Sturing en controle op grootschalig onderhoudsprojecten Met het vaststellen van dit beleidskader stuurt de gemeenteraad op hoofdlijnen op het grootschalig onderhoud. Om ervoor te zorgen dat we in de praktijk ook volgens deze vastgestelde kaders werken, gaan we deze verder uitwerken in een projectsturingsdocument voor de beheerder.

Evaluatie van onze projecten Voortaan kijken we na afloop van elk grootschalig onderhoudsproject terug op hoe dit is verlopen, waarbij we successen en verbeterpunten uitlichten. Zo leren we hiervan voor volgende projecten en kunnen we waar nodig onze beleidskaders verder aanscherpen. Voor grootschalig onderhoudsprojecten met een plus, die bestuurlijk vastgesteld zijn, delen we de uitkomsten van de evaluatie ook met de raad.