Document · PDF

Bundel PM 18-11

Politieke Markt 18 november 2021, gemeente Almere32.665 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 13

3 In Almere zijn de oudste gebouwen gebouwd in 1976. Vervolgens zijn in

1976 Het oudste gebouw in Almere is uit snel tempo veel woningen bijgebouwd. Nu zijn er 86.178 woningen (2019) en 2.283 gebouwen met een bedrijvenfunctie (bron: BAG). Woningbouwcorporaties (De Alliantie, GoedeStede en Ymere) zijn belangrijke partners in Almere; zij bezitten ongeveer 24% van de woningen. In figuur 8 staan de bouwjaren en type woningen. We hebben

86.178 Huidige aantal woningen met name rij- en meergezinswoningen.

Een klein deel van de woningvoorraad in Almere is van vóór 1980.

2.283 Huidige aantal gebouwen met bedrijfsfunctie Hier is isolatie altijd zinvol. Woningen die in de jaren ‘80 zijn gebouwd, zijn beter geïsoleerd. Vanaf dat decennium is ook spouwmuurisolatie toegepast. Pas vanaf 2010 zijn nieuwbouw woningen echt goed geïsoleerd (energielabel A en beter).

Gemiddelde bouwjaar woningen gemeente Almere Verdeling bouwwijze woningen gemeente Almere 16.000 50.000 Inleiding 14.000 45.000 1 Waarom een Transitievisie Warmte 40.000 12.000 2 Basisprincipes 35.000 3 De opgave in Almere 10.000 30.000 4 Warmtevraag en 8.000 25.000 warmtebronnen Almere 6.000 20.000 5 Visie voor Almere 15.000 6 Tijdspad van de 4.000 warmtetransitie 10.000 7 Vervolgproces 2.000 5.000 uitvoeringsstrategie 0 0 8 Met wie werken we samen? '76-'79 '80-'84 '85-'89 '90-'94 '95-'99 (half)vrijstaand geschakeld rijenwoning '00-'04 '05-'09 '10-'14 '15-17 meergezinswoning overige woning 9 Wat is er nodig? 10 Hoe is de Transitievisie Warmte tot stand gekomen? Figuur 8: Overzicht van het aantal woningen verdeeld over het bouwjaar en het type woning.

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 14

3 Verduurzaming van een woning in Filmwijk Martin Wiegertjes is tijdens de werkgroep Nul op de meter in Filmwijk enthousiast geworden om zijn huis te verduurzamen. Hij woont in een huis uit de jaren ‘90. Hij vroeg zich af hoeveel energie zijn huishouden gebruikt. En hoe hij zijn ‘voetafdruk’ zo klein mogelijk maakt. Hij zag ook de lage energielasten als groot voordeel van een energieneutraal huis.

Wat heeft Martin geleerd? “Voordat je overstapt op een andere energiebron, ga je eerst goed naar je woning kijken. Wat kost energie? Wat is al goed? Je start met je verbruik te verminderen door isolatie en je gedrag. Je vloer, je dak, je glas, alles moet goed geïsoleerd zijn. Je hebt een betrouwbare partij nodig voor de berekening en het onderhoud, altijd met garantie op de service.” In het begin zijn er rekenfouten gemaakt met de hoeveelheid zonnepanelen en collectoren op het dak. Ook de warmtepomp gaf wat problemen in het begin. “De kinderziektes zijn echter snel verholpen. Onlangs heb ik nog HR++ glas genomen beneden om de laatste kilowattuur verder naar beneden te brengen.”

Inleiding 1 Waarom een Transitievisie Warmte 2 Basisprincipes 3 De opgave in Almere 4 Warmtevraag en warmtebronnen Almere 5 Visie voor Almere 6 Tijdspad van de warmtetransitie 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie 8 Met wie werken we samen? “Je vloer, je dak, je glas, 9 Wat is er nodig? 10 Hoe is de Transitievisie alles moet goed Warmte tot stand gekomen? geïsoleerd zijn.”

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 15

3 Verduurzaming van een woning in Keiwierde “Wat heeft geholpen is Kees en Christien hebben een hoekwoning uit 1983 die zij van energielabel C naar Label A hebben gebracht. Kees en Christien, beide gepensioneerd, een adviseur die naast onderzochten in 2019 of het verlagen van de hypotheeklasten gecombineerd hen heeft gestaan in het kon worden met de verduurzaming van hun woning. En dat kon! Per saldo proces en het vinden van hebben zij nu een energiezuiniger huis, dat comfortabeler en geluidsarmer is (ze wonen aan de Westerdreef). Ze hebben met het oversluiten van de de oplossing.” hypotheek geld vrijgemaakt om verduurzaming en groot onderhoud van de woning te combineren.

Ze hebben veel kunnen doen. Door vloerisolatie en vloerverwarming te installeren konden ze overstappen naar een hybride warmtepomp. Op de nieuwe dakkapel voor de badkamer zijn zonnepanelen gelegd. Het project is nog niet af. Ze raden aan een plan B te hebben, de tijd te nemen en stap voor stap te gaan. Elke woning is anders dus elke oplossing ook. Wat heeft geholpen is een begeleider/adviseur die naast hen heeft gestaan en ons heeft geholpen bij het denkproces en hun behoefte kon vertalen in oplossingen. Het project werkt aanstekelijk: inmiddels zijn hun buren begonnen met zonnepanelen.

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 16

3 Energieneutraal wonen Sebastiaan Vos: Na de bouw van mijn aardgasvrije huis in Nobelhorst, Daarom heb ik een overstek bij het dak aangebracht. Voor als het echt wilde ik nog verder gaan. Ik bouw nu zelf mijn eigen Wikihuis in de nodig is, heb ik een infraroodpaneel weggewerkt in mijn plafond. Stripheldenbuurt. In Nobelhorst had mijn huis nog een warmtepomp met Daarnaast heb ik 20 zonnepanelen en een aantal heatpipes voor aardwarmte, in dit huis heb ik helemaal geen verwarming. warmwater en een boilervat. Ik heb zoveel zonnepanelen vanwege mijn elektrische auto. En ook om de accu te laden als achtervang in de winter. Hoe doet hij dat? Het begint met een goede schil, ofwel goede isolatie van de muren, het dak, de vloer en triple glas. Maar je moet ook de zon buiten houden.

Inleiding 1 Waarom een Transitievisie Warmte 2 Basisprincipes 3 De opgave in Almere 4 Warmtevraag en warmtebronnen Almere 5 Visie voor Almere 6 Tijdspad van de warmtetransitie “In dit huis heb ik 7 Vervolgproces helemaal geen uitvoeringsstrategie 8 Met wie werken we verwarming. Als het echt samen? nodig is, heb ik een 9 Wat is er nodig? 10 Hoe is de Transitievisie infraroodpaneel.” Warmte tot stand gekomen?

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 17

4 Warmtevraag en warmtebronnen Almere Voor de verduurzaming van de gebouwde omgeving in Almere zorgen we voor:

Warmtevermindering Duurzame warmte door isolatie en bronnen voor de energiebesparing woningen en gebouwen

De warmtevraag en warmtebronnen staan centraal. We kijken dus welke alternatieven om van het aardgas af te stappen geschikt zijn voor de gebouwde omgeving. Dat doen we met een vrij technische blik. Voor een eerste visie kijken we vanuit onze opgave naar de totale huidige en toekomstige warmtevraag, en hoeveel warmte waar nodig is. Dit laatste bepaalt welke alternatieve technieken geschikt zijn voor het verduurzamen van de woningen en gebouwen. Vervolgens laten we zien welke beschikbare warmtebronnen kunnen helpen bij de verduurzaming.

4.1 Huidige en toekomstige warmtevraag Hoe goed zijn de woningen geïsoleerd? En welke toekomstige temperatuur Inleiding is nodig om de woning het hele jaar te verwarmen? Dat bepaalt de huidige Nieuwe streefwaarden voor woningisolatie 1 Waarom een en toekomstige warmtevraag van de woningen. In maart 2021 heeft de Rijksoverheid nieuwe streefwaarden Transitievisie Warmte aangekondigd voor de isolatie van particuliere woningen. 2 Basisprincipes Beperken van de warmtevraag: isoleren van gebouwen Uitgangspunt voor de nieuwe standaard is dat naoorlogse woningen 3 De opgave in Almere Het verminderen van de vraag naar warmte door isolatie en het aanpakken geschikt te maken zijn voor lage-temperatuurverwarming: 4 Warmtevraag en van tocht en kieren in de woningen is een ‘spijtvrije’ maatregel. Het verwarming met water van circa 50 °C. Woningen van vóór 1945 zijn warmtebronnen Almere vermindert direct het gasverbruik en het maakt huizen beter geschikt om lastiger te isoleren, waardoor verwarming op hogere temperaturen 5 Visie voor Almere aan te sluiten op duurzame collectieve of individuele warmtebronnen. (70 °C of hoger) voor deze woningen nodig lijkt.

6 Tijdspad van de warmtetransitie Omdat Almere een jonge stad is, zijn de meeste huizen redelijk tot goed geïsoleerd, maar niet altijd voldoende voor een lage of midden-temperatuur De nieuwe woningstandaard wordt (op dit moment) niet verplicht 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie verwarming. Het is vaak al rendabel (met de huidige gasprijzen) om van gesteld voor particulieren. Het is de bedoeling van het Rijk om de 8 Met wie werken we schillabel D naar B te isoleren (zie tabel 1). We willen daarom op grote nieuwe standaard onderdeel uit te laten maken van het verplichte samen? schaal stimuleren dat huiseigenaren hun woningen gaan isoleren. energielabel voor verkoop van woningen. Zo kunnen kopers van de 9 Wat is er nodig? Mogelijke maatregelen hiervoor zijn verder toegelicht in bijlage 3. Het doel woning beter inschatten of er (en zo ja, welke) kosten nodig zijn om 10 Hoe is de Transitievisie is dat in 2050 alle gebouwen in Almere verwarmd kunnen worden met de woning te verduurzamen en geschikt te maken voor verwarming Warmte tot stand gekomen? warmte van 50° C, in lijn met de visie van het Rijk (zie tekstblok). op 50 °C.

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 18

4 Huidige energielabel G F E D C B A

Bouwjaar/energielabel <1920 1920-1940 1941-1974 1975-1982 1983-1991 1992-2005 >2005

Aantal woningen a.d.h.v. bouwjaar - - - 9.222 23.624 37.943 15.389

Voorspeld energielabel D/C C/B B/A B/A B A A

Besparing warmtevraag 19% 34% 45% 41% 15% 17% 0%

Temperatuurniveau na besparing Midden temperatuur / Lage Hoge temperatuur (warmteprofiel) Lage temperatuur temperatuur Tabel 1: Overzicht van het aantal woningen in Almere naar huidig energielabel, bouwjaar, mogelijke besparing in warmtevraag en benodigd temperatuurniveau voor ruimteverwarming van de woning na deze besparing. Bron: rekenmodel van De WarmteTransitieMakers.

Om een inschatting te maken van de toekomstige warmtevraag hebben we een analyse gemaakt van de huidige woningvoorraad en de geschatte energiebesparing (tabel 1). Daarvoor gebruiken we bouwjaar, energielabel en oppervlakte van een gebouw. We hebben doorgerekend welk label we kunnen realiseren bij de woning.

Uit deze tabel blijkt dat met name de woningvoorraad met energielabel D de grootste kans maakt op energiebesparing met rendabele isolatie Inleiding maatregelen. Deze woningen staan overwegend in Almere Haven. 1 Waarom een Woningen met energielabel G, F en E zijn er niet in Almere omdat de stad Transitievisie Warmte nog jong is. Verder geeft dit ook een eerste richting in de benodigde 2 Basisprincipes temperatuur om de woning te kunnen verwarmen. Hoe beter de isolatie 3 De opgave in Almere van de woning, hoe lager die temperatuur is. 4 Warmtevraag en warmtebronnen Almere 5 Visie voor Almere 6 Tijdspad van de warmtetransitie 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie “Het verminderen van de vraag naar 8 Met wie werken we samen? warmte door isolatie en het aanpakken 9 Wat is er nodig? van tocht en kieren in de woningen is een 10 Hoe is de Transitievisie Warmte tot stand ‘spijtvrije’ maatregel.” gekomen?

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 19

4 Waar is de (toekomstige) warmtevraag het grootst? Hoeveel warmte je nodig hebt en hoe geconcentreerd de warmtevraag is, is belangrijk voor het alternatief voor aardgas. Als woningen dicht bij elkaar staan, zijn individuele oplossingen zoals warmtepompen of een biogas-netwerk de beste oplossing met de laagste kosten. Figuur 9 laat dit zien; hoe donkerder de kleur in de buurten, hoe groter de dichtheid van de elkaar staan, biedt een collectief systeem – zoals een warmtenet - warmtevraag. En hoe kansrijker de keuze voor een collectief systeem. mogelijkheden. Bij een lage dichtheid, waarbij woningen relatief ver uit Hier zijn wel warmtebronnen voor nodig.

Inleiding 1 Waarom een Transitievisie Warmte 2 Basisprincipes 3 De opgave in Almere 4 Warmtevraag en warmtebronnen Almere 5 Visie voor Almere Warmtevraagdichtheid na besparen [GJ/ha] 6 Tijdspad van de na besparen [GJ/ha] na besparen [GJ/ha] Warmtevraagdichtheid Warmtevraagdichtheid <= 500 warmtetransitie 500500 - 1.000 <= 500 <= 7 Vervolgproces 500 - 1.000 1.000- -1.000 500 1.500 uitvoeringsstrategie 1.000 - 1.500 > 1.500- 1.500 1.000 8 Met wie werken we > 1.500 > 1.500 Overige informatie samen? Overige informatie Bedrijventerreinen Overige informatie 9 Wat is er nodig? Bedrijventerreinen Bedrijventerreinen 10 Hoe is de Transitievisie Warmte tot stand Figuur 9: De warmtevraagdichtheid voor alle wijken uitgedrukt in gigajoule (GJ) per hectare. Hoe donkerder de kleur (paars) hoe groter gekomen? Warmtevraagdichtheid na besparen [GJ/ha] de kans dat een collectief warmtesysteem mogelijk is. De dichtheid varieert tussen de 0 en >1.500 GJ per hectare. <= 500 500 - 1.000 1.000 - 1.500 > 1.500 Overige informatie TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 20 Bedrijventerreinen

4 4.2 Welke alternatieve warmtebronnen zijn er voor aardgas? In bijlage 4 gaan we in op de rol van waterstof in deze visie en in warmtesystemen. In bijlage 2 zijn grafisch de locaties van alle mogelijke warmtebronnen De ontwikkelingen op het gebied van duurzame warmte gaan heel snel. Er uitgewerkt. Hieronder volgt een overzicht van collectieve warmtebronnen zijn al veel alternatieven, elk met voor- en nadelen. Eerst een overzicht en individuele warmteoplossingen. Voor alle alternatieven geldt dat er van bronnen, energiedragers, de infrastructuur en de verwarmings genoeg ruimte moet zijn in de omgeving, in de ondergrond en soms in de technieken. woning. Naast het verwarmen van woningen moet er soms een apart duurzaam alternatief komen voor het bereiden van warm tapwater.

BRONNEN ENERGIEDRAGERS INFRASTRUCTUUR VERWARMINGSTECHNIEK

Hoge temperatuur Restwarmte Warm water Warmtenet warmte-afleverset

Geothermie Midden temperatuur warmte-afleverset

Aquathermie Lage temperatuur Groene gassen piekvoorziening warmte-afleverset Inleiding 1 Waarom een Transitievisie Warmte Biomassa Waterstof 2 Basisprincipes piekvoorziening

3 De opgave in Almere Duurzame gassen 4 Warmtevraag en Zon warmtebronnen Almere 5 Visie voor Almere 6 Tijdspad van de Wind Elektriciteit Elektriciteitsnet Warmtepomp warmtetransitie 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie 8 Met wie werken we samen? 9 Wat is er nodig? 10 Hoe is de Transitievisie Elektriciteit Hoge temperatuur Midden temperatuur Lage temperatuur Warmte tot stand gekomen?

Figuur 10: Mogelijke routes voor woningen en gebouwen om van het aardgas af te gaan (bron: transitievisie warmte Rotterdam).

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 21

4 huizen in te zetten: Bodemenergie, warmte-koudeopslag Warmtebronnen voor individuele (WKO) en bodemwarmtewisselaars Biomassa De volgende warmtebronnen gebouwen zijn per(houtachtig) woning, gebouw of klein aantal Aardwarmte (ondiep en diep)

Restwarmte bedrijven

Luchtwarmtepompen (individueel) Luchtwarmtepompen halen warmte uit de buitenlucht om de woning te verwarmen. Ze gebruiken elektriciteit. Het is een individuele oplossing, die we per woning of appartementencomplex kunnen toepassen. De standaard Luchtwarmtepompen luchtwarmtepomp geeft warmte op lage temperatuur. Een woning moet dan – net als voor Waterstof andere lage Infraro temperatuur-oplossingen – goed Thermische energie uit oppervlaktewater geïsoleerd zijn. Er zijn ook midden- en hoge temperatuur warmtepompen op de Zonnewarmte panele gas markt. Die hebben wel een hoger elektriciteitsverbruik. Warmte door koeling van gebouwen

Bodemenergie, warmte-koudeopslag (WKO) en bodemwarmtewisselaars Omdat de bodem een vrij constante temperatuur heeft, kunnen we in de zomer koude en in de winter warmte winnen uit de bodem. In een groot deel van Almere is de inzet van bodemenergie mogelijk. In Almere Hout en de buurten Stichtsekant en Overgooi gelden beperkingen voor het boren naar bodemwarmte (bron: NP RES viewer). Bodemenergie, Dit gebied warmte-koudeopslag Aardwarmte is dus niet geschikt voor bodemenergie. Ook is bodemenergie op sommige plaatsen (ondiep in (bijvoorbeeld enhet diep) massa (houtachtig) (WKO) en bodemwarmtewisselaars Restwarmte bedrijven centrum) misschien lastig in te passen. Afhankelijk van de situatie is het ook mogelijk om bodemenergie naast Warmte door koeling van gebouwen individueel op kleinschalige buurtniveau toe te passen.

Inleiding 1 Waarom een Transitievisie Warmte Zonnewarmte (dak) 2 Basisprincipes De warmte wordt gewonnen met zonnecollectoren op het dak. Er zijn gecombineerde panelen die zowel 3 De opgave in Almere Luchtwarmtepompen Infrarood elektriciteit als warmte leveren: PVT-panelen (photovoltaïsch-thermisch). Waterstofmet een Die zijn gecombineerd rmische energie uit en 4 Warmtevraag oppervlaktewater warmtepomp. De Zonnewarmte panelen techniek is nog niet op grote schaal ingezet voor het verwarmen van de gebouwde omgeving, warmtebronnen Almere Restwarmte bedrijven maar heeft een groot potentieel. In principe is elke goed geïsoleerde woning met voldoende ruimte op het dak 5 Visie voor Almere geschikt. Voor woningen is ongeveer 2 gigajoule per vierkante meter op een dak mogelijk. 6 Tijdspad van de warmtetransitie 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie 8 Met wie werken we Infraroodpanelen samen? Infraroodpanelen maken stralingswarmte. Niet alle lucht in de ruimte wordt verwarmd; alleen die plekken waar 9 Wat is er nodig? Infrarood emenergie, warmte-koudeopslag gebruiken aanzienlijk mensen zijn. Ze Aardwarmte (ondiep enmeer elektriciteit dan een warmtepomp, maar door heel gerichte inzet van diep) 10 Hoe is de Transitievisie Zonnewarmte O) en bodemwarmtewisselaars panelen de warmte kan het toch voordelig zijn.

Infraroodpanelen zijn vooral geschikt voor ruimtes die maar af en toe Warmte tot stand gekomen? gebruikt worden, zoals een zolder.

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 22

htwarmtepompen Waterstof Aardwarmte (ondiep en diep)

Waterstof

4 gas Warmtebronnen voor een collectief warmtesysteem De volgende warmtebronnen zijn toepasbaar als collectieve warmtelevering: Warmte door koeling van gebouwen

Restwarmte van industrie en bedrijven Bij industriële processen blijft soms warmte over, die het bedrijf niet zelf kan gebruiken. Soms kan die warmte door middel van een collectief warmtesysteem ingezet worden voor verwarming. In Almere zijn geen bedrijven met hogere temperatuur restwarmte. Een aantal bedrijven heeft in potentie lage temperatuur restwarmte beschikbaar, tussen de 30 en 45° C. Deze warmte is geschikt voor goed geïsoleerde huizen (A-label), of moet massa (houtachtig) worden opgewaardeerd naarbedrijven Restwarmte een bruikbaar niveau. In bijlage 2 staan de locaties van die bedrijven. De bronnen hebben een geschatte potentie van meer dan 5 TJ per jaar. Er is meer gedetailleerd onderzoek nodig om de mogelijkheden in kaart te brengen.

In Sallandsekant staat een datacenter met een geschatte jaarlijkse potentie van 32 – 158 TJ. Deze warmtebron Biogas Warmte door koeling van gebouwen kunnen we inzetten om het huidige warmtenet in het centrum van Almere te verduurzamen of kan worden ingezet als lage temperatuur warmtebron in het nu nog aardgasgestookte Almere Haven en Almere Buiten. Biogas Warmte door koeling van gebouwen Infrarood rmische energie uit oppervlaktewater Zonnewarmte panelen (Houtige) biomassa Biomassa is de verzamelnaam voor diverse soorten organische materiaal, zoals voedselresten, snoeihout, meststromen en resten bij houtkap uit bossen voor het opwekken van energie. In Almere werken wij via onder Inleiding andere het Groene Grondstoffen Collectief (GGC) actief aan de inzet van biomassa voor de circulaire economie. Biomassa Deze (houtachtig) toepassing heeft voorrang. Wanneer biomassa niet geschikt is als grondstof, kan dezeRestwarmte bedrijven worden ingezet als 1 Waarom een Transitievisie Warmte brandstof. In lijn met de wens van de Raad blijft de inzet van biomassa voor het verwarmen van woningen beperkt 2 Basisprincipes tot de plannen van Vattenfall. Ook voor Vattenfall is biomassa een tijdelijke bron. De geschatte potentie van Biomassa (houtachtig) Restwarmte bedrijven 3 De opgave in Almere biomassa uit de omgeving van Almere is 180 TJ per jaar, genoeg voor 6.000 huizen.

emenergie, warmte-koudeopslag 4 Warmtevraag en Aardwarmte (ondiep en diep) O) en bodemwarmtewisselaars warmtebronnen Almere 5 Visie voor Almere 6 Tijdspad van de Thermische energie uit oppervlaktewater of afvalwater Infraro warmtetransitie Met een warmtewisselaar kunnen we warmte winnen uit oppervlakte- of afvalwater. Afhankelijk van de techniek Thermische energie uit oppervlaktewater Zonnewarmte panele 7 Vervolgproces wordt de warmte in de zomer in de bodem opgeslagen en in de winter gebruikt. Met een collectief warmtesysteem uitvoeringsstrategie komt de warmte bij de gebruikers. Infraro 8 Met wie werken we Almere heeft verschillende locaties met oppervlaktewater. We denken dat we dit op enkele plekken kleinschalig samen? Thermische energie uit oppervlaktewater Zonnewarmte panele kunnen inzetten voor warmte. Een concreet voorbeeld hiervan is de Hortus, een nieuwe wijk in de Floriade waar 9 Wat is er nodig? htwarmtepompen Waterstof 250 huizen worden verwarmd middels oppervlakterwater. In theorie is er genoeg potentie om heel Almere te 10 Hoe is de Transitievisie Warmte tot stand voorzien van thermische energie uit oppervlaktewater omdat we omringd zijn door het IJsselmeer.

Er moet wel gekomen? genoeg ruimte zijn in de woning voor een warmtepomp en het bereiden van warm tapwater, en in de ondergrond voor het gebruik van deze bronnen, zowel voor de opslag als voor de leidingen. Bodemenergie, warmte-koudeopslag Aardwarmte (ondiep en diep) (WKO) en bodemwarmtewisselaars TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 23 Bodemenergie, warmte-koudeopslag Aardwarmte (ondiep en diep) (WKO) en bodemwarmtewisselaars

Luchtwarmtepompen Waterstof

4 Restwarmte bedrijven

Restwarmte bedrijven

Zonnewarmte Warmte uit zonnecollectoren kunnen we in zowel grootschalige als kleinschalige oplossingen inzetten. Gecombineerde panelen leveren zowel elektriciteit als warmte (PVT-panelen). De warmte wordt via een collectief systeem verspreid. Het maximaal potentieel Infraroodvoor zonnewarmte is ongeveer 10 TJ per hectare (300 woningen) in oppervlaktewater een veldopstelling Zonnewarmte (bron: Berenschot position paper: Kansen voor zonnewarmte in het hart van de energie panelen transitie). Het zonne-eiland levert warmte direct aan Noorderplassen West. Dit zonne-eiland heeft een vermogen van 5 MWth en draagt bij aan leverenInfrarood van duurzame warmte. De techniek is verder nog niet op grote schaal oppervlaktewater Zonnewarmte panelen omgeving, maar gezien het grote potentieel interessant om te ingezet voor het verwarmen van de gebouwde onderzoeken.

Aardwarmte (diep en ondiep) -koudeopslag Aardwarmte Aardwarmte of geothermie (ondiep en diep) is het winnen van de warmte van de aarde, vanaf 500 m tot 1 km (ondiep, tot 50 °C) en wisselaars van 1 tot 7 km diep (diep/ultradiep, tot > 100 °C). Voor diepe geothermie is de geschatte potentie het hoogst: rond 12 MW per boring (bron: ThermoGis). De geschatte potentie voor ondiepe geothermie ligt tussen 4 en 6 TJ per -koudeopslag Aardwarmte (ondiep hectare (bron: en diep) WarmteAtlas). Staatsbedrijf EBN is met een onderzoek naar de potentie van geothermie bezig; in ewisselaars de loop van 2022 volgen aanvullende inzichten. Daarnaast hebben we samen met HVC en Vattenfall een aanvraag voor een opsporingsvergunning ingediend voor de ontwikkeling van een (ultra)diepe geothermie-bron. Inmiddels zijn de onderzoeken gedaan op het grondgebied van Almere om te bepalen of de bodem geschikt is. In het najaar komen de resultaten en zal meer duidelijkheid zijn of dit mogelijk is.

Inleiding Waterstof 1 Waarom een Transitievisie Warmte Restwarmte uit de rioolwaterzuiveringsinstallatie Waterstof Bij een rioolwaterzuivering (RWZI) kunnen we restwarmte winnen die via een collectief systeem naar woningen 2 Basisprincipes gaat. Het voordeel van deze vorm van warmte is dat dit het hele jaar een constante temperatuur levert. De RWZI 3 De opgave in Almere staat in De Vaart en heeft een potentie van ongeveer 180 TJ per jaar, goed voor 2.000 (nieuwbouw en of goed 4 Warmtevraag en warmtebronnen Almere geïsoleerde) woningen. De temperatuur moet wel altijd worden opgewaardeerd om de woning van de juiste Warmte door koeling van gebouwen 5 Visie voor Almere temperatuur te kunnen voorzien. 6 Tijdspad van de warmtetransitie 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie 8 Met wie werken we samen? 9 Wat is er nodig? 10 Hoe is de Transitievisie Warmte tot stand Restwarmte bedrijven gekomen?

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 24

Infrarood oppervlaktewater Zonnewarmte panelen

-koudeopslag Aardwarmte (ondiep en diep) wisselaars

Waterstof

4 TEMPERATUUR VAN DE BRON OF BRANDSTOF

diepe zonne- geothermie waterstof oppervlakte- ondiepe warmte water geothermie biomassa restwarmte warmte- pomp restwarmte (temp. laag) biogas

Figuur 11: Overzicht van de temperaturen die bij elke warmtebron en of energiedrager hoort, van laag (link/blauw) naar hoog (rechts/rood).

4.3 Hoe selecteer je de juiste techniek voor MARKTRIJP een wijk? Het selecteren van een warmtebron en techniek voor een wijk hangt van warmte- vele factoren af. Zoals de benodigde warmtevraag voor zowel ruimte biomassa pomp verwarming als warm tapwater, de aanwezigheid van de warmtebron, en restwarmte of die warmtebron bruikbare temperatuur-niveaus levert en voldoende Inleiding capaciteit heeft voor het vastgoed in de buurt. Bronnen zijn soms te

GEEN LOGISCHE KEUS 1 Waarom een combineren. Zo kunnen we restwarmte uit een datacenter opwaarderen oppervlakte-

VOOR WONINGEN

VOOR WONINGEN Transitievisie Warmte

LOGISCHE KEUS tot een bruikbaar temperatuurniveau met een warmtepomp. water 2 Basisprincipes Figuur 11 laat de hoogte van de temperatuur zien die een warmtebron in 3 De opgave in Almere de praktijk kan leveren. Hoe lager de temperatuur, hoe meer isolatie nodig biogas 4 Warmtevraag en is om de woning of het gebouw het hele jaar warm te krijgen. Omdat Almere diepe warmtebronnen Almere geothermie een jonge stad is, kunnen na isolatie de meeste woningen verwarmd 5 Visie voor Almere worden met lage temperaturen. restwarmte 6 Tijdspad van de (temp. laag) warmtetransitie Het is belangrijk dat technieken geschikt zijn om warmte te leveren en van zonnewarmte 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie toepassing zijn voor woningen. Hierbij moeten we kijken naar de totale met opslag

8 Met wie werken we verduurzamingsopgave. Biomassa, biogas en waterstof zijn brand- en samen? grondstoffen die vooral geschikt zijn voor industrie, transport en landbouw. ondiepe waterstof geothermie 9 Wat is er nodig? Anno 2021 staat de warmtetechnieken er grofweg zo voor (figuur 12). 10 Hoe is de Transitievisie Warmte tot stand NIET MARKTRIJP gekomen?

Figuur 12: Overzicht van elke warmtebron/energiedrager (kleur voor temperatuur) naar technische marktrijpheid en logische keuze voor een woning.

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 25

5 Visie voor Almere Hoe kan Almere er in 2050 zonder aardgas uitzien? De keuzes zijn niet leidend, maar geven wel richting voor de verduurzaming van de gebouwde omgeving. De komende jaren verkennen we kansen en mogelijkheden, en gaan we die met de betrokken partijen en bewoners verder uitwerken via verkenningsbuurten (zie hoofdstuk 7). Om de vijf jaar herijken we de Transitievisie Warmte en kijken of aanpassingen nodig zijn.

Op basis van openbare data, kennis van de betrokken stakeholders en buurtniveau voor heel Nederland doorrekent welk alternatief voor aardgas getallen van adviesbureau De WarmteTransitieMakers zijn de mogelijk is, vanuit nationale kosten. Bijlage 5 gaat hier verder op in. warmtevraag en de beschikbare warmtebronnen in kaart gebracht. Op basis van deze resultaten en verdere kennis van betrokken partijen Ook het rekenmodel van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) is kunnen we een eerste visie presenteren voor de woningen en gebouwen in verrijkt. PBL heeft een rekenmodel (Startanalyse) ontwikkeld die op Almere.

Inleiding 1 Waarom een Transitievisie Warmte 2 Basisprincipes 3 De opgave in Almere 4 Warmtevraag en warmtebronnen Almere 5 Visie voor Almere 6 Tijdspad van de warmtetransitie 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie 8 Met wie werken we samen? Visie warmtevoorziening 9 Wat is er nodig? Warmtenet Vattenfall gebied Collectief kansrijk 10 Hoe is de Transitievisie Individueel / klein-collectief Warmte tot stand Nog te ontwikkelen gekomen? Overige informatie Bedrijventerreinen

Figuur 13: Visie om de woningen en gebouwen voor 2050 van het aardgas af te krijgen. Visie warmtevoorziening TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 26 Warmtenet Vattenfall gebied Collectief kansrijk Individueel / klein-collectief Nog te ontwikkelen

Overige informatie Bedrijventerreinen

5 400 200 300 100 200 Bestaand warmtenet 0 MW Collectief kansrijk 100 Jan Feb Mrt Apr Mei Jun Jul Aug Sep Okt Nov Dec Het bestaande warmtenet van Almere beslaat een groot deel van de stad. Het oranje gebied in de kaart (figuur 13)0 MW laat buurten zien die kansrijk zijn 600 De meeste woningen zijn hierop aangesloten. De leverancier – Vattenfall voor de ontwikkeling van een collectief systeem. Denk aan nieuw te Jan Feb Mrt Apr Mei Jun Jul Aug Sep Ok - is dit warmtenet aan het verduurzamen (zie figuur 14). Op korte termijn 500 ontwikkelen collectieve warmtesystemen of uitbreiding van het bestaande gebeurt dit door de inzet van biomassa in de centrale in Diemen (in 2022 warmtenet. In deze buurten zijn geschikte 600warmtebronnen. Ook is de

volgt hier een definitief besluit over) en in Almere De Vaart. De inzet van 400 warmtevraag hoog genoeg en liggen de woningen dicht bij elkaar, zodat 500 deze bron verschuift van basislast (inzet hele jaar door) naar piek (inzet in een warmtenet zichzelf terug kan verdienen. 300 de winter) naarmate andere duurzame bronnen aangesloten worden. 400 Vattenfall heeft zich aan het verduurzamen van het warmtenet verbonden 200 in een biomassa-convenant (ondertekend door gemeenten Almere, Individueel of (klein) collectief 300

Amsterdam, Diemen, Gooise Meren, Weesp, de provincie Noord-Holland 100 200 en Vattenfall) en hebben een bronnenstrategie opgesteld voor het Almere Buiten 0 MW verduurzamen van het warmtesysteem. In de gearceerde (oranje/grijs) buurten in Almere Buiten (figuur 13) zijn de 100 Jan Feb Mrt Apr Mei Jun Jul Aug Sep Okt Nov Dec woningen relatief goed geïsoleerd en zijn er meer verschillende woning Voor het invoeren van de nieuwe (duurzamere) bronnen moet de infra 600 MW typen. Het is nog niet zeker wat hier de0meest rendabele oplossing is: structuur aangepast worden. Soms moeten ook de gebouwen van individuele elektrische systemen of een collectief Jan Febwarmtesysteem. Mrt Apr Mei JunDitJul Aug Sep Ok 500 bewoners en bedrijven worden aangepast aan een lagere temperatuur. weten we pas als de warmtebronnen beter in beeld zijn of ontstaan. Zoals 600 De meeste woningen zijn daar nog niet op aangepast en moeten hiervoor 400 restwarmte van supermarkten of productieprocessen. Kleinschalige toekomstbestendig worden gemaakt. Vattenfall zorgt voor de verduur warmtesystemen kunnen ook slim warmte 500 en koude uitwisselen. In het zaming van het warmtenet. Wij borgen de belangen van de bewoners en 300 onderzoek van de verkenningsbuurten en de daaropvolgende uitvoerings ondersteunen bewoners bij de maatregelen aan hun woningen.

plannen per wijk onderzoeken we verder400 wat de besparingsmogelijkheden 200 300 Inleiding 100 1 Waarom een 200 Transitievisie Warmte 0 MW 2 Basisprincipes WARMTEBRONNEN DIEMEN-NET 2018 WARMTEBRONNEN DIEMEN-NET Jan Feb Mrt Apr 2040 Mei Jun Jul Aug Sep 100 Okt Nov Dec 3 De opgave in Almere 600 600 0 MW 4 Warmtevraag en warmtebronnen Almere Jan Feb Mrt Apr Mei Jun Jul Aug Sep Ok 500 500 5 Visie voor Almere 6 Tijdspad van de 400 400 warmtetransitie H2 7 Vervolgproces 300 300 Biomassa uitvoeringsstrategie Datacenters/ aquathermie 8 Met wie werken we 200 200 samen? Geo 100 Afval AEB 9 Wat is er nodig? 100 Gas-warmte- 10 Hoe is de Transitievisie kracht-centrale Warmte tot stand 0 MW 0 MW Gasketel gekomen? Jan Feb Mrt Apr Mei Jun Jul Aug Sep Okt Nov Dec Jan Feb Mrt Apr Mei Jun Jul Aug Sep Okt Nov Dec

600 Figuur 14: De warmtebronnenstrategie van Vattenfall; warmtebronnen die in de toekomst duurzame warmte zullen leveren voor volledig duurzame woningen en gebouwen. 500 H2 Biomassa TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 27 400 Datacenters/ aquathermie Geo 300 Afval AEB Gas-warmte- 200 kracht-centrale Gasketel 100

0 MW

Jan Feb Mrt Apr Mei Jun Jul Aug Sep Okt Nov Dec

600

500

400

300

200

100

0 MW

Jan Feb Mrt Apr Mei Jun Jul Aug Sep Okt Nov Dec

5 zijn. Dan kijken we ook naar de beschikbaarheid van hoge, midden- en lage temperatuur warmtebronnen en de kosten daarvan. In het oostelijke deel van Almere Buiten zijn de woningen relatief nieuw en Om niet stil te staan, beginnen we hier met isoleren van de woningen, zodat bewoners energie besparen en alle woningen lagere temperatuur warmte kunnen ontvangen. In een volgende versie van de transitievisie goed geïsoleerd. Daardoor zijn ze geschikt voor een lage temperatuur evalueren we of de situatie verbeterd is. Misschien biedt de ontwikkeling warmtesysteem. Voor deze buurten kiezen we voor een individuele van bestaande en nieuwe technologieën mogelijkheden voor individuele oplossing. Ook hier blijft een lokaal collectief warmtesysteem op lage oplossingen of kleinschaligere systemen in Almere Haven. Enkele buurten temperatuur mogelijk als er in de toekomst lage temperatuur zijn ideaal voor een individuele toepassing; met name aan de randen van warmtebronnen komen (alleen als genoeg huizen meedoen). Almere Haven.

Almere Haven Nieuwbouwgebieden In verschillende buurten staan de woningen in Almere Haven relatief dicht Nieuwbouw wordt direct aardgasvrij gebouwd. Hier liggen kansen voor op elkaar, met een gemiddeld energielabel D. Een collectief systeem biedt innovatie in warmtetechnieken. Omdat Almere nog een grootschalige kansen voor de verduurzaming van dit stadsdeel. Er is nog verdere nieuwbouwopgave heeft, stimuleren we hier innovaties. De ontwikkelingen verkenning nodig naar warmtebronnen die de woningen van warmte kunnen zijn al goed te zien. Op de Floriade voeden we een klein collectief systeem voorzien. Onderzoek heeft laten zien dat een collectief warmtesysteem met warmte uit aquathermie. We gebruiken de warmte van het water van kan, met in eerste instantie een hoge-/midden temperatuur (70/80° C). het Weerwater voor het verwarmen van de gebouwen op dit terrein. Dat brengt wel uitdagingen met zich mee: drukte in de ondergrond en de nodige investeringen die we zonder vorm van subsidie niet terug kunnen verdienen. Betaalbaarheid is nodig om dit stadsdeel volledig van het aardgas af te krijgen.

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 28

6 warmtetransitie Tijdspad van de Het doel is om vóór 2050 in de gebouwde omgeving volledig van het aardgas af te zijn. De koppeling tussen warmtevraag en warmteaanbod is gemaakt, en een inventarisatie van de woningen en gebouwen laat zien welke kansen er zijn om de stad te verduurzamen.

Dan rest de vraag: wanneer gaan we samen aan de slag? We bekijken het In figuur 15 zijn alle woningen meegenomen die nog op het aardgas zijn tijdspad waarin we van het aardgas af gaan vanuit vier verschillende aangesloten. Het gaat hier om de woningen in Almere Haven, Almere termijnen (zie figuur 15). Die hangen samen met de natuurlijke ontwikkelingen Buiten en twee buurten in Almere Hout. In totaal zijn dat 34.879 woningen. in de buurten. Zoals het vervangen van het gasnet, onderhoudsplannen De overige delen van de stad zijn nog te ontwikkelen (nieuwbouw)gebieden van woningcorporaties of gemeente en vervangingsmomenten van of zijn aangesloten op een warmtenet. Om 2050 te halen moeten we cv-ketels in woningen. We zien deze momenten als concrete aanleidingen ongeveer dan 1200 woningen per jaar van het gas halen. Komende jaren om in een buurt te starten. Zo kunnen we werk met werk combineren en zal dit alleen op kleine schaal gebeuren, daarna zouden we moeten zorgen we er ook voor dat in de buurt niet meerdere keren grootschalige versnellen. werkzaamheden plaatsvinden. De nieuwbouwplannen zijn nog in de ontwikkelfase. Maar we willen nog zo’n 60.000 nieuwe woningen in onder andere Almere Pampus en in Almere Hout realiseren.

Voor de woningen die op het bestaande warmtenet zijn aangesloten, ligt de focus op het verduurzamen van de huidige warmtebronnen, dat is buiten deze figuur gehouden. Naast volledig van het aardgas af te stappen zetten we ook in op het stimuleren van energie besparende maatregelen.

Inleiding 1 Waarom een Transitievisie Warmte Korte termijn (2020-2030) 2 Basisprincipes Dit zijn buurten waar we op korte termijn mogelijke aardgasvrije 3 De opgave in Almere oplossingen verder verkennen. Samen met de woningcorporaties gaan we 4 Warmtevraag en voor deze buurten tussen nu en 2025 een projectaanpak opstellen voor de warmtebronnen Almere randvoorwaarden in de transformatie van fossiel naar duurzaam. De 5 Visie voor Almere invulling en het vervolgproces zijn beschreven in hoofdstuk 7.2. Hierin 6 Tijdspad van de warmtetransitie staan duurzaamheid, betaalbaarheid en leveringszekerheid centraal en spelen ook praktische voorwaarden, zoals draagvlak en inpasbaarheid, 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie een rol. Hoewel we in deze buurten starten met onderzoek, is nog niet 8 Met wie werken we besloten wanneer en hoe die buurten van het aardgas af gaan. De aanpak samen? staat in hoofdstuk 7. Afhankelijk van de lessen uit deze verkenningen 9 Wat is er nodig? kijken we verder naar andere wijken op de middellange termijn. 10 Hoe is de Transitievisie Warmte tot stand gekomen?

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 29

6 Natuurlijk tempo (2020-2050) Dit zijn buurten waarbij individuele warmteoplossingen het meest voor de Middellange termijn (2025-2040) Dit zijn vooral de buurten waarin we nu nog geen richting kunnen geven in hand liggen. We willen bewoners en gebouweigenaren hier zo lang mogelijk de geschiktste aardgasvrije techniek en waar zich op korte termijn geen de tijd voor geven en kiezen daarom voor een natuurlijk tempo. Dus niet de natuurlijke momenten voordoen. Tegelijkertijd zijn dit ook de buurten die hele buurt tegelijk, maar elk gebouw op een moment dat logisch is, bijvoor niet te lang kunnen wachten. De middellange-termijn-buurten volgen op beeld tijdens een verhuizing of verbouwing. We zullen in deze buurten de verkenningsbuurten waar we voor Almeerse gebouwen nieuwe kennis actief meedenken. Misschien maken we hier in de toekomst uitzonderingen, opdoen en samen met alle stakeholders en bewoners leren van de kansen zoals vervroegd afsluiten van het aardgas of collectieve cv-vervanging. Op en belemmeringen. die momenten kunnen we afwijken van het natuurlijk tempo.

Lange termijn (2040-2050) “In buurten waarbij individuele warmteoplossingen het meest voor de hand De buurten voor transformatie op de lange termijn zijn buurten die op de korte (en middellange) termijn geen natuurlijke momenten kennen en vaak liggen willen we bewoners en gebouw lastige gebouwen hebben om aan te passen. eigenaren zo lang mogelijk de tijd geven.”

OP WELK TEMPO ZOUDEN WONINGEN VAN HET AARDGAS AF MOETEN OM 2050 TE HALEN

1.800 100% Inleiding Aantal woningen per jaar Jaarlijks aantal woningen

1.600

Totaal aantal woningen 1 Waarom een Totaal aantal woningen (%) 80%

van het aardgas (%) Transitievisie Warmte 1.400 van het aardgas

2 Basisprincipes 1.200 60% 1.000 3 De opgave in Almere 800 4 Warmtevraag en 40% warmtebronnen Almere 600 5 Visie voor Almere 400 20% 6 Tijdspad van de 200 warmtetransitie 0 0% 7 Vervolgproces 2020 2025 2030 2035 2040 2045 2050 uitvoeringsstrategie 8 Met wie werken we Korte termijn (13%) samen? Middellange termijn (21%) 9 Wat is er nodig? Lange termijn (25%) 10 Hoe is de Transitievisie Natuurlijk tempo (41%) Warmte tot stand gekomen?

Figuur 15: Inschatting van het tempo om woningen de komende decennia van het aardgas af te halen. De inschatting is gebaseerd op verschillende criteria waaronder de leeftijd van het aardgasnetwerk, plannen voor groot onderhoud (bijv. Het riool) en andere natuurlijke momenten om in een wijk aan de slag te gaan.

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 30

7 Vervolgproces uitvoerings strategie Wij moeten de komende jaren de eerste stappen zetten om in 2050 een volledig aardgasvrije stad te zijn. Daarvoor organiseren we al activiteiten, waar we verder op in willen zetten.

7.1 Uitvoeringsstrategie Hoe we de komende jaren te werk gaan, beschrijven we in de uitvoeringsstrategie.

Programmaonderdeel Periode Toelichting

1. A anpak verkenningsbuurten In de verkenningsbuurten gaan we samen met de woningcorporaties, inwoners en lokale partijen een aanpak 2022-2025 (paragraaf 7.2) opstellen waarin we zowel leren van de ervaringen als zoeken welke mogelijke alternatieven er zijn voor aardgas.

2. A anpak overige buurten Wij ondersteunen bewoners (eigenaar/bewoner) die hun huis willen verduurzamen met een divers pakket aan Doorlopend (paragraaf 7.3) maatregelen. Zo kunnen we met (stapsgewijze) maatregelen voorbereidingen treffen richting aardgasvrij.

In Almere zijn diverse gebieden - De steiger, De (buiten)vaart – met veel bedrijventerreinen en nutsgebouwen. 3. A anpak bedrijventerreinen, Wij stellen de komende jaren – samen met de betrokken partijen – een aanpak op om ook die gebieden te nutsgebouwen en maatschappelijk 2022-2025 verduurzamen. Ons eigen en overig maatschappelijk vastgoed hoort hierbij. Hier zetten wij zelf stappen om het te Inleiding vastgoed verduurzamen. Dit is opgenomen in het Meerjarenonderhoudsplan van Vastgoedbedrijf Almere. We gaan in gesprek 1 Waarom een (paragraaf 7.4) met de onderwijssector en overige diensten om afspraken te maken over de verduurzaming van gebouwen. Transitievisie Warmte 2 Basisprincipes 3 De opgave in Almere 4. Kansen grootschalige De ontwikkeling van grootschalige (rest)warmtebronnen in Almere gebeurt onder onze regie. Op regionaal niveau 4 Warmtevraag en warmtebronnen en collectieve zijn wij betrokken bij potentiële ontwikkelingen (zoals: onderzoek ultradiepe geothermie). Daarnaast is een groot Doorlopend warmtebronnen Almere warmtesystemen deel van onze stad al aangesloten op een warmtenet. De verdere verduurzaming en besparing van de warmtevraag (paragraaf 7.5) voeren wij uit in nauwe samenwerking met de warmteleverancier. 5 Visie voor Almere 6 Tijdspad van de warmtetransitie 5.

C ommunicatie en Via diverse kanalen houden we bedrijven, inwoners en alle andere partijen op de hoogte van de stand van zaken 7 Vervolgproces informatievoorziening Doorlopend uitvoeringsstrategie rond de energietransitie en de overgang naar een aardgasvrij. (paragraaf 7.6) 8 Met wie werken we samen? Nieuwe (lokale en regionale) inzichten en ontwikkelingen nemen we mee door de Transitievisie Warmte iedere 5 jaar 9 Wat is er nodig? egionale afstemming en updaten 6. R 2025 te actualiseren. Zo kunnen we nieuwe technologieën en ontwikkelingen van de verschillende warmteoplossingen 10 Hoe is de Transitievisie Transitievisie Warmte meenemen in de keuze voor onze gemeente. Warmte tot stand gekomen? Nieuwe gebieden voor woningbouw zijn bij uitstek geschikt om marktpartijen en initiatieven uit te dagen om een 7. Innovatie in nieuwbouwgebieden Doorlopend andere duurzamere wijze van verwarmen te realiseren.

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 31

7 7.2 Proces wijkuitvoeringsplannen In de loop van de komende decennia maken we voor alle buurten een 2. Buurtanalyse. Met de werkgroep brengen we in kaart wie in de buurt wonen, wat hun behoeften zijn en hoe we bewoners het beste kunnen bereiken en betrekken. Tegelijk brengen we technische gegevens over wijkuitvoeringsplan. Dat is maatwerk. Elke buurt heeft specifieke de woningen, beschikbare duurzame warmtebronnen en de aanwezige kenmerken voor technische mogelijkheden, aard van de woningen, energie-infrastructuur in kaart. Voor de meest kansrijke warmteopties eigendomssituatie en/of samenstelling van de bevolking. De aanpak in brengen we in detail in kaart welke voordelen, nadelen, kosten en buurten die geschikt zijn voor collectieve warmtesystemen ziet er anders besparingen realistisch zijn. Met de resultaten uit deze buurtanalyse uit dan de aanpak in een buurt waar individuele of kleinschalig-collectieve kijken we vervolgens naar andere buurten met dezelfde oplossingen beter bij passen. karakteristieken. Zo leren we van de opgedane ervaringen.

Een wijkuitvoeringsplan komt altijd tot stand in nauwe samenwerking met 3. Kiezen van de optimale warmteoplossing. In samenspraak met lokale bewoners en lokale partijen. Een ander vast onderdeel is een gedetailleerde belanghebbenden brengen we kosten en baten van de aardgasvrije studie van de kosten en technische haalbaarheid. warmteoplossing in kaart. We vergelijken verschillende oplossingen en In de periode 2022-2025 gaan we samen met de woningcorporaties uitvoeringsvormen voor inzicht in de meest optimale oplossing. onderzoeken welke buurten in aanmerking komen voor een eerste In deze fase betrekken we bewoners, bedrijven en alle andere lokale verkenning. Hiervoor is een uitvoeringsplan nodig. Hieronder zijn daar de betrokkenen intensief. Dit betekent nog niet dat de warmteoplossing er eerste stappen voor weergegeven: direct zal komen.

1. Samen starten. We brengen lokale partijen bij elkaar en vormen een 4. Onderbouwen van de haalbaarheid en financiën. Voor de gekozen optie werkgroep en een klankbordgroep waarin lokale belanghebbenden zijn werken we in detail de kosten en baten uit voor referentiewoningen. De vertegenwoordigd. Bewoners kunnen deelnemen in de klankbordgroep investeringskosten, eindgebruikerskosten en energiekosten brengen we om zo direct input te leveren aan de ontwikkeling van het buurtuitvoerings in detail in kaart. Zo nodig realiseren we eerst kleinschalige concepten plan. Wij zorgen voor een procesbegeleider die ook toeziet op het in de praktijk om zeker te zijn van alle kosten en baten. Als vervolgens Inleiding participatietraject met bewoners. Het verkennen van de belangen is een de haalbaarheid toch twijfel oproept, dan gaan we een stap terug naar 1 Waarom een belangrijk onderdeel in deze fase. de vorige fase. Transitievisie Warmte 2 Basisprincipes 5. Besluitvorming (go/no go). Pas als alle betrokken partijen het gevoel 3 De opgave in Almere hebben dat de gekozen oplossing kansrijk is, zetten we de stap richting 4 Warmtevraag en besluitvorming. Dit kan per buurt verschillen. In de besluitvorming warmtebronnen Almere moeten we voldoen aan een aantal randvoorwaarden. De gemeenteraad 5 Visie voor Almere stelt de plannen vast.

We ontwikkelen plannen met: 6 Tijdspad van de warmtetransitie a. Een duurzame en technisch haalbare oplossing; b. Een voor alle belanghebbenden in principe betaalbare oplossing; 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie c. Draagvlak bij een ruime meerderheid van bewoners, bedrijven en 8 Met wie werken we andere belanghebbende organisaties die nodig zijn voor de realisatie; samen? d. Alle wettelijke voorwaarden. 9 Wat is er nodig? 10 Hoe is de Transitievisie Als de gemeenteraad en andere partijen akkoord zijn, maken we Warmte tot stand gekomen? afspraken over de realisatiefase. Denk aan tijdplanning, rolverdeling, benodigde aanpak van gebouwen en woningen en contracteren van partijen die verantwoordelijk zijn voor de bouw en aanleg van nieuwe infrastructuur.

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 32

7 7.3 Aanpak overige buurten We ondersteunen bewoners en lokale initiatieven die hun huis willen verduurzamen. Dit is belangrijk in alle buurten. Want ook als een buurt later van het aardgas af gaat, kunnen bewoners nu al stappen zetten om energie te besparen of om de woning voor te bereiden op een aardgasvrije toekomst. Dan daalt het energieverbruik, wordt de energierekening lager en de woning comfortabeler. We bieden hierbij de volgende ondersteuning:

1. Een energieloket met klantcontactcentrum voor particulieren, bedrijven en VVE’s. Dit loket geeft informatie over besparen, leningen en technieken.

2. Wijkgerichte besparing: als een afnemer aan de slag gaat met aanpassingen aan zijn huis, bieden wij webinars, informatie, inkoopacties en informatie over lokale aanbieders via het Regionaal Energieloket. Daarnaast is samen met de provincie een mobiel informatiepunt, De groene Karavaan, opgericht voor ondersteuning van lokale acties en evenementen.

3. De 50° C proef: in samenwerking met Milieucentraal stimuleren en ondersteunen wij bewoners om hun woning voor een aantal dagen op 50° C te verwarmen. Zo kunnen we zien of de woning geschikt is voor Inleiding een laagtemperatuur warmtesysteem. 1 Waarom een Transitievisie Warmte 4. Het Woningabonnement: daarmee leren we hoe we aanpassingen aan 2 Basisprincipes woningen kunnen financieren voor iedereen. Deze dienst ontzorgt 3 De opgave in Almere bewoners bij het nemen van de transformatiestappen in hun huis. 4 Warmtevraag en warmtebronnen Almere 5. Een duurzaamheidslening die bewoners en bedrijven kunnen inzetten 5 Visie voor Almere bij de verduurzaming van vastgoed. 6 Tijdspad van de warmtetransitie 6. Samenwerkingsinitiatieven met provincie en MRA-regio: voor de 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie verduurzaming van vastgoed van bedrijven, verenigingen en scholen. 8 Met wie werken we Hiermee willen we partijen ondersteunen, ontzorgen en helpen met de samen? verduurzamingsopgaven in de stad. 9 Wat is er nodig? 10 Hoe is de Transitievisie Warmte tot stand gekomen?

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 33

7 7.4 Aanpak bedrijventerreinen, nutsgebouwen en maatschappelijk vastgoed toepassingen te realiseren als die zich binnen 5 jaar terugverdienen. Maar zijn er ook bedrijventerreinen die zich gereed (gaan) maken voor herontwikkeling (zoals De steiger), of actief willen inzetten op het In Almere hebben we diverse bedrijvenclusters, bijvoorbeeld in verduurzamen van het bedrijfsproces. Daarvoor zetten wij ons actief in om Stichtsekant, De steiger en De (buiten)vaart. Ook zijn er verschillende samen met alle betrokken partijen tot de optimale warmteoplossing te nutsgebouwen en maatschappelijk vastgoed verspreid door de stad. Om komen. ervoor te zorgen dat ook die gebouwen naar een volledig aardgasvrije energievoorziening toegaan, stellen wij in de komende jaren – samen met Een voorbeeld is het gesprek dat is gestart op initiatief van de ondernemers de betrokken partijen – een plan van aanpak op. op bedrijventerrein de Vaart. Op dit grote bedrijventerrein, met circa 400 bedrijven, zijn veel mogelijkheden voor energiebesparing en verduurzaming We bekijken de bedrijven en nutsgebouwen die in de buurten met van het vastgoed. Er is een visie ontwikkeld door en met de ondernemers. woningen zijn gevestigd en nemen ze mee in de buurtaanpak.

Vervolgens Komend jaar zetten we deze visie om in een plan met concrete kijken we of de warmtevoorziening die bij de buurt past ook voordelig is maatregelen. voor de bedrijven en nutsgebouwen. In de praktijk kan dit enigszins afwijken, omdat bedrijven en nutsgebouwen gedurende het jaar een Ook het gemeentelijk vastgoed doet mee. Alle gemeentelijke gebouwen die andere warmtevraag hebben. daarvoor geschikt zijn sluiten aan op de systemen die worden ontwikkeld. Zoals het plaatsen van dakisolatie en zonnepanelen bij het vervangen van Bedrijventerreinen willen wij zo veel mogelijk op natuurlijke momenten het dak. Dat is meegenomen in het Meerjarenonderhoudsplan van het – en met eigen initiatieven – laten verduurzamen. Vanuit de overheid zijn Vastgoedbedrijf en het Integraal Huisvestingsplan voor schoolgebouwen hier ook al verschillende maatregelen voor opgesteld. Denk aan de (basisonderwijs). Verder sluiten het gemeentelijk vastgoed aan bij een erkende maatregelen, waarbij bedrijven verplicht zijn om duurzame keuze voor een warmteoplossing in een wijk.

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 34

7 7.5 Kansen voor grootschalige warmtebronnen en collectieve systemen 7.6 Communicatie en informatievoorziening Wij vinden de samenwerking en inbreng van bewoners, bedrijven en Op regionaal en lokaal niveau liggen diverse kansen voor de ontwikkeling overige betrokkenen belangrijk in het verduurzamingsvraagstuk. Want van duurzame warmtebronnen, zoals: uiteindelijk is het in de huizen van de mensen waar het echt gebeurt. Deze • ontwikkeling datacenter Stichtsekant; visie is opgesteld door intensief te communiceren met bewoners en • ontwikkeling aquathermie (vergelijkbaar met smart thermal grid van de organisaties, zie hoofdstuk 10. Wij ondersteunen bewoners en gebouw Floriade); eigenaren in de warmtetransitie door te communiceren en informeren • verduurzamen bestaande warmtenet met geothermie samen met de over wat er op hen afkomt. Hier lopen al verschillende activiteiten voor, MRA, Vattenfall en HVC. zoals het Regionaal Energieloket Almere en de Groene karavaan. Belangrijk is dat we de mensen faciliteren die willen en ook mensen Wij vinden het belangrijk om in de ontwikkeling van deze warmtebronnen bereiken die niet met duurzaamheid bezig zijn. We starten met laagdrempelig een stevige regierol te pakken, want zo kunnen toekomstige open informeren over de mogelijkheden om hun huis te verduurzamen, te collectieve warmtesystemen van de grond komen.

Op deze manier isoleren en aardgasvrije opties. Goede voorbeelden zijn belangrijk. ondersteunen wij toekomstige warmteleveranciers om het warmtesysteem te verduurzamen (of duurzaam te ontwikkelen). Dit is een doorlopend In de komende jaren, zolang de opgave er is om gebouwen te verduurzamen, proces dat we moeten bijsturen zodra er nieuwe mogelijke warmte blijven wij hierop inzetten. Participatie is daarbij een belangrijk onderdeel. bronnen komen. Onze ervaring leert dat niet iedereen even actief betrokken wil zijn, en elke buurt anders is. Het proces zal gelijk lopen met de verkenningsbuurten en We hebben het geluk dat een groot deel van Almere al is voorzien van een wijkuitvoeringsplannen. Het vraagt dus om maatwerk, waar wij sterk op warmtesysteem. Het verduurzamen van dit systeem vraagt de inzet van de gaan inzetten. Zo hebben we liever persoonlijke gesprekken dan het warmtebronnenaanbieders én van afnemers. Want de warmtevraag sturen van een brief. verminderen is en blijft een kernelement in onze visie. Hoe lager de Inleiding warmtevraag, hoe lager de aanvoertemperatuur kan zijn, en hoe meer 1 Waarom een warmtebronnen we kunnen toepassen.

Dit proces volgen wij in nauwe Transitievisie Warmte samenwerking met zowel de warmteleverancier (Vattenfall) van het 2 Basisprincipes bestaande warmtesysteem als toekomstige warmteleveranciers bij 3 De opgave in Almere nieuwe collectieve warmtesystemen. 4 Warmtevraag en warmtebronnen Almere 5 Visie voor Almere 6 Tijdspad van de warmtetransitie “De warmtevraag verminderen is en blijft 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie een kernelement in onze visie. Hoe lager de 8 Met wie werken we warmtevraag, hoe lager de aanvoer samen? 9 Wat is er nodig? temperatuur kan zijn, en hoe meer 10 Hoe is de Transitievisie warmtebronnen we kunnen toepassen.” Warmte tot stand gekomen?

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 35

8 we samen? Met wie werken De warmtetransitie is naast een technisch-financiële opgave ook een sociaal proces. In dit hoofdstuk leest u Bewoners en gebouweigenaren Bij het uitwerken van plannen zetten we bewoners centraal. We kiezen met wie en hoe we samenwerken. voor een van onderaf (bottom-up) benadering, waarbij we samenwerken met de bewoners als gelijkwaardige partners. Die aanpak heeft belangrijke voordelen: • het vergroot het draagvlak onder bewoners; • de ontwikkelkosten worden lager; • het vergroot de praktische uitvoerbaarheid van de gekozen oplossing.

Deze aanpak betekent dat we na gesprekken met bewoners van oplossingsrichting kunnen veranderen. De transformatie van woningen, zoals aanpassingen aan de installatie en isolatie, vergt intensief contact met bewoners. Als bewoners zelf een alternatief willen organiseren, kunnen we helpen met de uitvoering. Wij voeren de regie op de Wijkuitvoeringsplannen. Oplossingen bedenken we samen met bewoners. Hiervoor zetten we een projectteam op bij de start. Ook als we besluiten om eerst te focussen op besparende maatregelen, is het belangrijk dat we dit faciliteren door gemeenschappelijke acties, activeren van het bedrijfsleven, samenwerken met corporaties en informeren van bewoners. De inzet van een Energieloket met een klantcontactcentrum en inhoudelijk goede informatie over energie mogelijkheden voor de woning is daarbij zeer belangrijk. Zo ontzorgen we Inleiding bewoners bij het verduurzamen van hun woning. 1 Waarom een Transitievisie Warmte 2 Basisprincipes Woningcorporaties 3 De opgave in Almere 4 Warmtevraag en Landelijk is afgesproken dat woningcorporaties de startmotor zijn van de warmtebronnen Almere warmtetransitie. In 2018 is vastgelegd dat de corporaties tot en met 2022 5 Visie voor Almere minimaal 100.000 corporatiewoningen in heel Nederland versneld van het 6 Tijdspad van de warmtetransitie aardgas afhalen en aansluiten op bestaande warmtenetten.

De Almeerse corporaties Ymere, De Alliantie en GoedeStede hebben daarnaast het 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie ‘Startmotorkader Warmtenetten’ ondertekend. In dit handvest staan 8 Met wie werken we concrete afspraken hoe de woonlasten voor huurders hetzelfde blijven en samen? “Bij het uitwerken van wie welke investeringen draagt. Ook hebben ze hierin een aanzet gedaan 9 Wat is er nodig? om de samenwerking tussen warmtebedrijven en woningcorporaties vast plannen zetten we te leggen. 10 Hoe is de Transitievisie Warmte tot stand gekomen? bewoners centraal.”

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 36

8 De corporaties zijn dus belangrijke partners. Zij zijn vanaf de start van deze visie betrokken. Zij blijven belangrijke partners bij het opstellen van de wijkuitvoeringsplannen. De corporaties moeten minimaal 70% van hun huurders te overtuigen voordat ze grootschalige veranderingen mogen doorvoeren.

De corporaties geven aan dat het belangrijk is dat wij onze regierol voor de rest van de omgeving pakken. Zij vragen ons meer middelen en menskracht vrij te maken om de transitie te faciliteren.

Bedrijven Kleine bedrijven in buurten met een mix van woningen, winkels en kantoren, gaan in principe mee met de rest van de buurt. Als de aardgasleidingen verwijderd worden, heeft dat immers consequenties voor alle gebouwen in een buurt. Wij gaan ervan uit dat het participatie proces voor hen vergelijkbaar is met die voor bewoners.

Voor bedrijventerreinen en kantorenparken zijn aparte plannen nodig. Die zijn waarschijnlijk meer toegespitst op bijvoorbeeld het aanbod van restwarmte, een grote vraag naar koeling of juist naar warmte. Dit zijn meer intensieve technische onderzoeken, waarbij we nauw met de Inleiding bedrijven samenwerken. 1 Waarom een die in de winter weer kunnen gebruiken. We kunnen veel energie besparen Transitievisie Warmte De bedrijventerreinen in Almere zijn verspreid door de gemeente. Het doel als we verschillende partijen met elkaar weten te verbinden. 2 Basisprincipes is om in de transitie van bedrijventerreinen zoveel mogelijk aan te sluiten 3 De opgave in Almere op de natuurlijke (gebieds-)ontwikkelingen van die bedrijventerreinen. Wel moeten we altijd toetsen in hoeverre bedrijven een gezamenlijke 4 Warmtevraag en Daarnaast gelden voor bedrijven en kantoren soms andere (strengere) aanpak willen. Gezamenlijkheid ontzorgt de ondernemers en heeft vaak warmtebronnen Almere regels. Zo moeten bedrijfspanden van meer dan 100 m2 in 2023 verplicht financiële voordelen. Het beperkt wel de vrijheid van ondernemers om zelf 5 Visie voor Almere label C hebben. het moment van de investering te bepalen. 6 Tijdspad van de warmtetransitie Bedrijventerreinen, kantoren en winkelcentra vragen maatwerk in de 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie planvorming.

← Vorig deel Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/10783374/1