Bundel PM 18-11

Maatwerk is een afzonderlijk traject, waarin we naar de Netbeheerder 8 Met wie werken we specifieke behoeften van alle bedrijven kijken. Op bedrijventerreinen kan samen? het interessant zijn om een (lokaal) collectief warmtesysteem aan te We werken nauw samen met netbeheerder Liander. Die beheert het gas- 9 Wat is er nodig? leggen. Bijvoorbeeld bij grotere bedrijfspanden met een hoge warmte­ en elektriciteitsnet. Het aardgasnet moet verwijderd of aangepast worden. 10 Hoe is de Transitievisie dichtheid. De steeds grotere koelvraag van kantoren en supermarkten zijn Het elektriciteitsnet moet praktisch overal verzwaard worden vanwege Warmte tot stand gekomen? in deze plannen ook belangrijk. Warmte die ze in de zomer aan de een toename in elektrisch koken, rijden, verwarmen en de toenemende gebouwen onttrekken, kunnen opgeslagen worden in de bodem zodat ze hoeveelheid zonnepanelen op daken.

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 37

8 Warmtebedrijven en technisch dienstverleners We werken bij het uitwerken van de plannen ook nauw samen met de partijen die de opgave moeten uitvoeren. Zij hebben de technische en financiële expertise om warmtesystemen te ontwerpen, financieren en exploiteren. Vertrouwen in elkaar is belangrijk. Daarnaast werken we met goede contracten om afspraken vast te leggen en te sturen op maatschappelijk gewenste resultaten.

We werken specifiek samen met Vattenfall, de huidige leverancier van het grootste warmtenet in Almere. Met het huidige warmtenet zorgen we al voor veel CO 2 -reductie, maar Vattenfall moet het huidige net nog wel verder verduurzamen. Wij faciliteren dit proces en bewaken de belangen van onze bewoners.

Almere zou ook gebruik kunnen maken van de expertise van HVC, bijvoor­ beeld bij het ontwikkelen van lokale warmtebronnen of lokale warmte­ systemen. De organisatie is van oudsher een gemeentelijke afval­ verwerker (ook in Almere) en heeft de ontwikkeling van warmte­s ystemen nu als kernactiviteit omarmd. Almere is aandeelhouder van HVC.

We stimuleren ook het ontstaan van lokale warmtecoöperaties, net als die Inleiding voor groene stroom. Denk aan de Groene Reus en Almeerse wind. 1 Waarom een Transitievisie Warmte Belangrijk in de keuzes van warmtebedrijven is hoe de warmtewet 2 (Wet 2 Basisprincipes collectieve warmtevoorziening) zich gaat ontwikkelen. Onder andere de 3 De opgave in Almere wijze waarop warmteleveranciers worden aangewezen aan wijken wordt 4 Warmtevraag en bepalend voor de sturingsmogelijkheid van gemeentes. We monitoren dan warmtebronnen Almere ook hoe deze wet zich ontwikkelt en via VNG praten we mee. 5 Visie voor Almere Aannemers, installateurs en het onderwijs 6 Tijdspad van de warmtetransitie Bij het uitwerken van plannen zetten we in op samenwerking met lokale 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie installateurs en aannemers. Zij hebben de technische kennis en “Bij het uitwerken van plannen vaardigheden om werkzaamheden uit te voeren. Ook is het belangrijk dat 8 Met wie werken we samen? zij bewoners vertellen over subsidiemogelijkheden en gemeentelijke zetten we in op samenwerking met 9 Wat is er nodig? plannen (bijvoorbeeld bij de vervanging van een cv-ketel) en de bewoners lokale installateurs en aannemers.” 10 Hoe is de Transitievisie voorzien van goed advies. We gaan een ondernemersnetwerk vormen om Warmte tot stand gekomen? de warmtetransitie te versnellen.

Omdat hiervoor waarschijnlijk te weinig personeel zal zijn, betrekken we onderwijsinstellingen ROC, Windesheim en Aeres om de lokale ondernemers in contact te brengen met nieuw technisch talent.

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 38

9 Wat is er nodig? Om de warmtetransitie te doen slagen moet nog veel ontwikkeld worden. In dit hoofdstuk leest u wat er nog afdeling). Als we de opgave met dezelfde voortvarendheid aan willen pakken als Rotterdam, Amsterdam en Utrecht zou ongeveer 20 fte nodig zijn. Naast het aantrekken van de juiste mensen moeten we ook investeren moet gebeuren binnen de gemeente en nationaal. in opleidingen, ondersteuning en ICT-systemen om de transitie in goede banen te leiden. De kennis die nu bij adviesbureaus zit, moeten we opbouwen opbouwen in de gemeente. Kennis en middelen Om deze transitie te starten hebben we de juiste kennis nodig. Een deel Goede wetten en regelingen van deze kennis ligt bij bedrijven, zoals aannemers, installateurs, adviesbureaus, technische dienstverleners en warmteleveranciers. Onze Het aardgasvrij maken en de algemene verduurzaming van grote steden regierol vraagt ook menskracht. Het opstellen van plannen, aansturen van vergt een ingrijpende verbouwing in een bestaande stad, waar mensen dienstverleners, overleggen met en communiceren naar stakeholders is wonen en werken. Denk aan de verzwaring van elektriciteitsnetten, de intensief. Hier hebben we nog een slag te slaan. Almere heeft momenteel verwijdering of aanpassing van gasnetten en de inpassing van warmte­ op de duurzaamheidsafdeling een minimale bezetting, vergelijkbaar met systemen.

Gemeenten hebben nu nog niet het instrumentarium waarmee die van een kleine gemeente (2,4 fte). Ter vergelijking: Utrecht heeft ze deze opgave kunnen realiseren. Zo heeft een gemeente niet het recht ongeveer 30 fte, Amsterdam en Rotterdam ongeveer 40-50 fte. om een gasnet te verwijderen, ook niet als er nog maar één verbruiker in Het rapport ‘Uitvoeringskosten decentrale overheden onderdeel gemeente de straat op zit en het net vervangen moet worden. Op termijn is het gebouwde omgeving’ geeft aan dat die aantallen fte’s waarschijnlijk nog noodzakelijk dat we gasnetten wel kunnen weghalen bij de overgang naar moeten verdubbelen om de wijkgerichte aanpak uit te voeren. Het collectieve warmtesystemen. Anders ontstaan er drie slechte opstellen en uitvoeren van wijkuitvoeringsplannen kost het meest. businesscases: Zeker als we aan verschillende wijken tegelijkertijd werken. • een investering in het elektriciteitsnetwerk voor meer capaciteit die niet volledig wordt gebruikt (de kosten zijn voor de maatschappij); Inleiding Met de huidige bezetting van 2,4 fte boeken wij geen significante voortgang.

• een investering in een gasnetwerk waarvan de capaciteit niet volledig 1 Waarom een Het team moet daarvoor minimaal worden uitgebreid naar het niveau van wordt gebruikt (aanpassingen zijn nodig en de kosten zijn voor de Transitievisie Warmte een stad als Hilversum (90.000 inwoners, 15 fte op de duurzaamheids­ maatschappij); 2 Basisprincipes • de warmte-exploitant kan de investeringen niet terugverdienen (de 3 De opgave in Almere businesscase komt niet rond, het project wordt niet gefinancierd of de 4 Warmtevraag en kosten worden hoger).

2,4fte HUIDIGE DUURZAAMHEIDSBEZETTING warmtebronnen Almere 5 Visie voor Almere Daarnaast is, voor de betaalbaarheid, een betere subsidieregeling 6 Tijdspad van de warmtetransitie ALMERE noodzakelijk: één regeling die zowel de warmteleverancier als de gebouw­ ±216.000 inw eigenaren ondersteunt. De warmteleverancier kan de aansluitkosten

15 fte 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie verlagen, de gebouweigenaar krijgt een passende vergoeding als hij zijn 8 Met wie werken we woning moet aanpassen. De bestaande regelingen zijn niet samenhangend. samen? HILVERSUM Er is er een voor verhuurders, een voor particulieren, een voor scholen, 9 Wat is er nodig? ±90.000 inw etc. En alle regelingen hebben aparte voorwaarden, andere doorlooptijden

30fte 10 Hoe is de Transitievisie en loketten. Bovendien moeten eigenaren de regelingen individueel Warmte tot stand gekomen? aanvragen, waardoor zij meer belast worden dan noodzakelijk. Bij een wijkgerichte aanpak moet dit echt beter. UTRECHT ±360.000 inw

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 39

10visie Warmte tot Hoe is de Transitie­-

stand gekomen? Participatie & 2018-2021 Het-100-huizen- 2018-2021 Energie- 2019 Een verkenning Communicatie plan voor meer isolatie in coaches voor de met bewoners in de Filmwijk. Bewoners zijn huurders, Almeerders Gildemark. Een samen met de gemeente aan adviseren Almeerse duurzame energievoor- Ondersteuning de slag om verduurzaming huurders over de ziening had nog geen van de woning te realiseren. mogelijkheden voor haalbare businesscase energiebesparing in de maar wel draagvlak! woning.

2019 Pressure Cooker ter voorbereiding 2019-2020 Ronde tafelgesprek 2019 Gesprekken met van het besluit een onderzoek naar een bewonersplatform Almere sleutelfiguren over de warmtenet in Almere Haven (stap in de Buiten over de toekomst van warmtetransitie in de wijk Warmtevisie 2018). Samen met energievoorziening. Wat zijn de Marken. De koppelkans stakeholders in gesprek over het mogelijkheden voor individuele om samen met groot waarom van de transitie en de oplossingen zoals bijvoorbeeld onderhoud in de openbare mogelijkheden voor een duurzame een warmtepomp, all electric. ruimte is onderzocht. warmtevoorziening in Almere Haven.

2019-2020 Inzet warmtescans door energieambassadeurs. Bewoners zien door de scan 2019-2020 Uitvoering Reductie 2020 Infographic waar warmteverliezen zijn. Regeling Energiebesparing gepubliceerd Ambassadeurs (bewoners van (RRE). Aan de hand van een over de transitie Almere) adviseren bewoners energiescan concrete adviezen Hoe gaat n.a.v. de scan over verduurza- aan eigenaar-bewoners over 2020 Thema energie en Almere van het ming van de woning. verduurzamingsmogelijkheden. warmtevoorziening tijdens het aardgas af. Inleiding stadsgesprek. Bewoners per stadsdeel kregen met een spel 1 Waarom een inzage in wat de beste Transitievisie Warmte duurzame energievoorziening 2 Basisprincipes voor de buurt was.

3 De opgave in Almere 2021 Lancering digitaal loket 4 Warmtevraag en voor particuliere woningeigena- 2020 Presentatie over de 2020 Video Almere 2020 Enquête voor warmtebronnen Almere ren, via regionaalenergieloket/ energietransitie voor aardgasvrij geproduceerd Almere Haven via almere. Bewoners kunnen snel makelaars in Almere, voor de gemeentelijke 5 Visie voor Almere facebook over en eenvoudig informatie krijgen makelaars zijn op de website aardgasvrij Almere 6 Tijdspad van de over verduurzaming van de hoogte gebracht van Haven warmtetransitie woning. ontwikkelingen.

7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie 2021-2022 Uitvoering Regeling Reductie 8 Met wie werken we Energie Woningen voor inwoners (huurders samen? en eigenaren). Met o.a. collectieve 2021 Realisatie van de inkoopacties, informatie, vouchers, advies 9 Wat is er nodig? 2021 Enquête uitgevoerd Groene Karavaan, een worden energiebesparende maatregelen voor de Transitievisie 2021 Lancering van het gestimuleerd. Dit is een samenwerking van 10 Hoe is de Transitievisie mobiele informatieloket voor Warmte, gericht op het Regionaal Energieloket gemeente, woningcorporaties, energieam- Warmte tot stand inwoners met informatie over vraagstuk betaalbaar- Almere voor VVE’s en bassadeurs, het Regionaal Energieloket en gekomen? duurzame mogelijkheden in heid gebouweigenaren bedrijven NMF Flevoland. en bewoners en om de woning.

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 40

B1 Technische Warmtevraag: Toekomstige warmtevraagdichtheid

onderbouwing ontwikkelen, moet de dichtheid gemiddeld rond de 1.000 GJ/ha zijn. Figuur 16 geeft inzicht in de warmtevraagdichtheid voor Almere, waarbij vooral de Tabel 1 in hoofdstuk 4 geeft inzicht in de warmtevraagdichtheid van de centrumbuurten (Centrum Almere Haven, en Centrum Almere Buiten) een gebouwen in de gemeente. De dichtheid van warmte (in gigajoule per hoge (donkergekleurde) warmtevraagdichtheid hebben. Ook de omliggende hectare (GJ/ha)) is belangrijk om te bepalen welke buurten geschikt zijn buurten lijken interessant voor een collectief warmtesysteem. Of dit de voor een collectief warmtesysteem. Om die kosteneffectief te ontwikkelen beste oplossing is, hangt af van meerdere factoren (zoals de aanwezigheid is een bepaalde warmtevraagdichtheid nodig. Buurten waar veel van warmtebronnen). gebouwen dicht op elkaar zijn gebouwd (zoals centrumgebieden), zorgen er in de praktijk vaak voor dat de investeringen (met name van infra­ Voor de stadsdelen Almere Buiten en Almere Haven – die nog op het structuur) van een collectief warmtesysteem zich terug kan verdienen. aardgasnet zijn aangesloten – is zichtbaar dat de warmtedichtheid relatief hoog is. Met name de centrumgebieden zijn kansrijk voor een collectief In gebieden met een lage warmtevraagdichtheid kiezen we eerder voor warmtesysteem. individuele oplossingen. Om een collectief warmtesysteem rendabel te

Bijlagen B1 Warmtevraag: Technische onderbouwing B2 Warmtebronnen: technische omschrijving Warmtevraagdichtheid na besparen [GJ/ha] B3 Alternatieve technieken & stapsgewijze na besparen [GJ/ha] na besparen [GJ/ha] Warmtevraagdichtheid Warmtevraagdichtheid <= 500 maatregelen 500500 - 1.000 <= 500 <= B4 Waarom waterstof nu 500 - 1.000 1.000- -1.000 500 1.500 een beperkte plek heeft > 1.500- 1.500 1.000 1.000 - 1.500 B5 De Startanalyse > 1.500 > 1.500 Overige informatie Overige informatie Bedrijventerreinen Overige informatie Bedrijventerreinen Bedrijventerreinen

Figuur 16: De warmtevraagdichtheid in Almere in gigajoule per hectare. Hoe donkerder de kleur, hoe geschikter voor Warmtevraagdichtheid na besparen [GJ/ha] een collectief warmtesysteem. TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 41 <= 500 500 - 1.000 1.000 - 1.500 > 1.500 Overige informatie Bedrijventerreinen

B1 Benodigde temperatuur (warmteprofiel) Los van de warmtebehoefte is de temperatuur van warmtelevering een Figuur 17 geeft een overzicht van de mogelijke toekomstige temperatuur­ behoefte van een gebouw. In deze analyse is rekening gehouden met de bouwjaren, energie-labels en het besparingspotentieel. In dit overzicht is belangrijke indicator om in de (toekomstige) warmtevraag van woningen aangenomen dat gebouwen eerst worden geïsoleerd (zie tabel 1 ‘Voorspelde en gebouwen te kunnen voorzien. De hoogte van de temperatuur en het rendabele labelstappen’). De afbeelding hieronder geeft aan tot welke type radiator of vloerverwarming (het afgiftesysteem) in een woning of temperatuurbehoefte dit leidt. De keuze voor een installatie/techniek staat gebouw moet passen bij de isolatie. In het algemeen is de regel: hoe hoger nog niet vast. Zowel individuele als collectieve bronnen kunnen verschillende het isolatieniveau van het gebouw, hoe lager de temperatuurafgifte kan zijn. temperaturen leveren.

Bijlagen B1 Warmtevraag: Technische onderbouwing B2 Warmtebronnen: technische omschrijving Warmteprofielen B3 Alternatieve technieken & stapsgewijze Midden tot lage temperatuur maatregelen Lage temperatuur B4 Waarom waterstof nu Overige informatie een beperkte plek heeft Warmtenet Vattenfall gebied B5 De Startanalyse Bedrijventerreinen

Figuur 17: Het toekomstige warmteprofiel voor woningen en gebouwen in Almere. Alle gebouwen kunnen in de toekomst worden verwarmd Warmteprofielen met een midden- of laagtemperatuur warmtesysteem. Mogelijke temperatuurniveaus zijn bepaald op basis van rentabiliteit. Midden tot lage temperatuur Lage temperatuur TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 42 Overige informatie Warmtenet Vattenfall gebied Bedrijventerreinen

B1 Woningen Woningen met gemiddeld isolatieniveau, energielabel B t/m D of bouwjaar tussen 1960 en 2005, kunnen we na isolatie goed verwarmen met een afgiftetemperatuur van 55 tot 70°C: midden-temperatuur. Geschikte aardgasvrije technieken zijn collectieve warmtesystemen met een midden- temperatuurbron, collectieve warmtesysteem met lage temperatuurbron waarbij op woningniveau de temperatuur verder verhoogd wordt, of via (collectieve) warmtepompen. Goed geïsoleerde woningen, energielabel A of beter, of bouwjaar na 2005, kunnen meestal zonder verdere isolatie verwarmd worden op lage temperatuur (<55°C). Er is dan vaak wel een aanpassing aan de radiatoren nodig en soms aan het ventilatiesysteem. Daarna kunnen deze woningen verwarmd worden met vrijwel elke duurzame warmtevoorziening.

Bedrijfspanden en overige niet-woningen Voor bedrijven gelden vanaf 2023 strengere energie-eisen. Label C is vanaf dan minimaal vereist voor grotere kantoren (>100 m2). Voor kleinere bedrijfsgebouwen gelden deze regels niet. De verwachting is dat de eisen voor nutsbouw en kantoren in Europa en in Nederland verder aangescherpt worden. Daarmee zal het merendeel van de kantoren in 2050 geschikt zijn voor lagere of middelhoge temperatuur. Bij andere bedrijfspanden hangt de warmtevraag sterk af van de functie van een gebouw. Zo is het vaak niet nodig om een opslagloods tot 20°C te verwarmen. Voor bedrijfspanden moeten we meer op individueel niveau kijken welke warmtevoorziening volstaat. Bijlagen B1 Warmtevraag: Technische onderbouwing B2 Warmtebronnen: technische omschrijving B3 Alternatieve technieken & stapsgewijze maatregelen B4 Waarom waterstof nu een beperkte plek heeft B5 De Startanalyse

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 43

B2 technische omschrijving Warmtebronnen: De locatie van de warmtebron en de hoeveelheid – technische - potentie die een warmtebron kan leveren, is bepalend in de keuze van warmte­ bronnen om gebouwen van het aardgas af te krijgen. Voor Almere is een inventarisatie gemaakt van de warmtebronnen, met locatie en technisch potentieel (zie volgende afbeelding).

De totale warmtevraag voor Almere was 5.400 TJ woningen en bedrijven en 3.800 TJ voor alle woningen in 2019. De aardgasvraag voor Almere Haven en Almere Buiten is 1.100 TJ. Het technisch potentieel is voldoende om in de toekomstige warmtevraag van Almere te voorzien.

Warmtebronnen Bijlagen LT Warmtebronnen MT/HT Warmtebronnen B1 Warmtevraag: Datacenter Biomassa Technische onderbouwing TEO Zonneveld B2 Warmtebronnen: Bestaande warmtenet A technische RWZI omschrijving Warmtebronnen Overige informatie B3 Alternatieve technieken Bedrijventerreinen & stapsgewijze LT Warmtebronnen MT/HT Warmtebronnen maatregelen Datacenter Biomassa B4 Waarom waterstof nu een beperkte plek heeft TEO Zonneveld Bestaande warmtenet Almere B5 De Startanalyse RWZI Overige informatie Bedrijventerreinen

Warmtebronnen TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 44

LT Warmtebronnen MT/HT Warmtebronnen Datacenter Biomassa

TEO Zonneveld

RWZI Bestaande warmtenet Almere

Overige informatie Bedrijventerreinen

B2 Biogas Warmte door koeling van gebouwen

Warmtebronnen/bestaande warmtesysteem Potentie (TJ/jaar) Locatie

Biomassa (houtachtig) Restwarmte Biogas van Industrie Restwarmte bedrijven en bedrijven Datacenter (~30-150) Warmte door koeling van gebouwen Bedrijventerrein Sallandsekant

Biogas Warmte door koeling van gebouwen Biogas Warmte door koeling van gebouwen

Biogas Biogas Biogas Warmte door koeling van gebouwen ~120 Warmte door koeling van gebouwen - Infrarood Thermische energie uit oppervlaktewater Zonnewarmte panelen Biomassa (houtachtig) Restwarmte bedrijven

Biomassa (houtachtig) (Houtige) biomassa Restwarmte Biomassa bedrijven (houtachtig) ~ 200 Restwarmte bedrijven Almere Buiten Biogas Warmte door koeling van gebouwen

Biomassa (houtachtig) Restwarmte bedrijven Biomassa (houtachtig) Restwarmte bedrijven Biogas Warmte door koeling van gebouwen Infrarood Bodemenergie, warmte-koudeopslag Thermische energie Aardwarmte (ondiep en diep) (WKO) en bodemwarmtewisselaars Thermische energie uit oppervlaktewater (TEO) uit oppervlaktewater Zonnewarmte > 3.750 panelen Gooimeer en enkele binnenwateren in Almere Infrarood Infrarood Thermische energie uit oppervlaktewater energie uit oppervlaktewaterpanelen Zonnewarmte Thermische Zonnewarmte panelen Biomassa (houtachtig) Restwarmte bedrijven 10 TJ/hectare (veldopstelling) Infrarood Infrarood panelen Thermische energie uit oppervlaktewater Zonnewarmte (individueel en collectief) Thermische energie uit oppervlaktewaterpanelen Zonnewarmte Biomassa (houtachtig) Zonnewarmte 2 GJ/m (dakoppervlak) Restwarmte bedrijven 2 Kan op daken of in veldopstelling Luchtwarmtepompen Waterstof 5 MW_th (zonneveld Vattenfall) Bodemenergie, warmte-koudeopslag Aardwarmte (ondiep en diep) (WKO) en bodemwarmtewisselaars Locatie nog onbekend.

Bodemenergie, warmte-koudeopslag Aardwarmte (ondiep en diep) Infrarood (WKO) en bodemwarmtewisselaars Aardwarmte (diep en ondiep) Bodemenergie, Thermische (WKO) warmte-koudeopslag energie uit oppervlaktewater en bodemwarmtewisselaars Zonnewarmte~300 (per doublet)panelen Aardwarmte (ondiep en diep) Er loopt een traject Ultra Diepe Geothermie Bodemenergie, warmte-koudeopslag Aardwarmte (ondiep en diep) Infrarood (UDG) Bodemenergie, warmte-koudeopslag Aardwarmte (ondiep en diep) panelen Thermische (WKO) energie uit oppervlaktewater en bodemwarmtewisselaars Zonnewarmte (WKO) en bodemwarmtewisselaars Restwarmte uit de rioolwaterzuiveringsinstallatie Waterstof Luchtwarmtepompen Biogas Warmte door koeling van gebouwen ~150 Almere Buiten (RWZI) Luchtwarmtepompen Waterstof Luchtwarmtepompen Waterstof Bodemenergie, warmte-koudeopslag Aardwarmte (ondiep en diep) (WKO) en bodemwarmtewisselaars Restricties voor het boren naar bodemwarmte Bodemenergie, warmte-koudeopslag (WKO) en Luchtwarmtepompen Waterstof Luchtwarmtepompen Waterstof Bodemenergie, warmte-koudeopslag > 3.750 Aardwarmte (ondiep en diep) in Almere hout, en buurten Stichtsekant en bodemwarmtewisselaars (WKO) en bodemwarmtewisselaars Overgooi Biomassa (houtachtig) Restwarmte bedrijven Bijlagen B1 Warmtevraag: Luchtwarmtepompen Luchtwarmtepompen Waterstof n.v.t.

Individuele toepassing, niet locatie gebonden Technische onderbouwing Luchtwarmtepompen Waterstof B2 Warmtebronnen: Infrarood technische Thermische energie uit oppervlaktewater Zonnewarmte panelen omschrijving Bestaand warmtenet Almere n.v.t. Almere stad en Almere Poort B3 Alternatieve technieken & stapsgewijze maatregelen Tabel X: Inschatting van het potentieel volgens openbare data van de Klimaatmonitor en openbare gegevens van Vattenfall over het zonneveld. Inclusief de locatie waar we die bron B4 Waarom waterstof nu kunnen realiseren. een beperkte plek heeft Bodemenergie, warmte-koudeopslag Aardwarmte (ondiep en diep) (WKO) en bodemwarmtewisselaars B5 De Startanalyse

Luchtwarmtepompen Waterstof TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 45

B3 & stapsgewijze Alternatieve technieken

maatregelen Alternatieve technieken Onderstaande afbeeldingen bieden inzicht in de alternatieve technieken maatregelen nemen die leiden tot het verminderen van de energievraag voor buurten die nog op aardgas zijn aangesloten. Inclusief de werking en en/of aardgasgebruik, zoals isolatiemaatregelen die afnemers kunnen voor- en nadelen van de techniek. Aanvullend kunnen we ook al nemen in verschillende woonsituaties.

Individueel Warmtenet Hoe werkt het? Voordelen Hoe werkt het? Voordelen Elke woning, gebouw of bouwblok krijgt • Lage energierekening. Warmtenetten bestaan uit leidingen onder • Kost weinig ruimte in de woning. zijn eigen warmtevoorziening. De meeste • Meer comfort in de woning. de grond. Hierdoor stroomt warm water • Afhankelijk van de temperatuur van het van deze individuele opties gebruiken • Onafhankelijk van een van een warmtebron naar de woningen. Net warmtenet is verregaande isolatie daarvoor elektriciteit en leveren lage warmteleverancier. als bij het gasnet heeft elke woning een meestal niet noodzakelijk. temperatuur warmte • Zelf kiezen voor een systeem. eigen aansluiting. Er zijn allerlei warmte- • Er zijn veel verschillende duurzame bronnen mogelijk en er bestaan warmte- warmtebronnen mogelijk voor een Geschikt voor Nadelen netten op verschillende temperaturen. warmtenet. • Aan de voorkant hoge kosten. • Nieuwbouw • Er is vaak een flinke verbouwing nodig. Geschikt voor Nadelen • Meer ruimte nodig dan bij een cv-ketel. • Als bewoner ben je afhankelijk van de • Luchtwarmtepompen geven soms • Appartementen, flats, warmteleverancier. geluidoverlast portiekwoningen • De infrastructuur van een warmtenet vraagt een grote investering. Hier moet • Goed geisoleerde een geschikte marktpartij voor bestaande bouw gevonden worden.

• Rijtjeswoningen • Een warmtenet is alleen rendabel in dichtbebouwd gebied dichtbebouwde gebieden, en is dus niet overal toepasbaar. Zonnepanelen Warmtepomp wekken de benodigde Een elektrische warmte- elektriciteit (deels) op pomp maakt warmte en Radiatoren Afleverset warm water. Er zijn Radiatoren kunnen meestal De warmte uit het net wordt via varianten die warmte halen behouden blijven. Bij een een afleverset de woning in Ventilatie uit de lucht, de bodem of warmtenet op lage tempera- gebracht. Als het warmtenet van de woning is zonnewarmte. tuur zijn vloerverwarming of een lage temperatuur heeft, kan extra belangrijk speciale radiatoren nodig de temperatuur met een Bijlagen warmtepomp verder verhoogd worden. B1 Warmtevraag: Goede isolatie Technische van dak, gevel, onderbouwing ramen en vloeren is nodig B2 Warmtebronnen: technische omschrijving B3 Alternatieve technieken & stapsgewijze maatregelen B4 Waarom waterstof nu Elektriciteit Radiatoren een beperkte plek heeft Isolatie Vloerverwarming of speciale B5 De Startanalyse Verbetert het comfort en radiatoren voor lage temperatuur Warmte zorgt voor een lagere zorgen voor verspreiding van de energierekening, maar is warmte in de woning niet altijd een vereiste

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 46

B3 Duurzaam gas Hoe werkt het? Voordelen De huidige aardgasleidingen kunnen ook • Geschikt voor woningen die moeilijker gebruikt worden voor ander, duurzaam gas. te isoleren zijn, zoals monumenten. Bijvoorbeeld groen gas (biogas) of • Huidige gasleidingen en cv-keter waterstof. Duurzaam gas is slechts beperkt kunnen meestal gebruikt blijven beschikbaar. worden.

Geschikt voor Nadelen • Groen gas is beperkt beschikbaar. • Moeilijk te isoleren Duuzame waterstof wordt nu nog niet woningen zoals toegepast om woningen te verwarmen monumenten en het is onzeker of dit in de toekomst wel gaat gebeuren. • De inzet van duurzaam gas is relatief • Oude woningen in inefficiënt. De beperkte hoeveelheid buitengebieden duurzaam gas kan efficiënter in andere sectoren, zoals de industrie, worden ingezet.

Ketel Isolatie Bij groen gas kan de huidige Duurzaam gas levert warmte cv-ketel meestal gebruikt op hoge temperatuur. worden. Voor waterstof is een Verregaande isolatie is nieuwe cv-ketel nodig. daarom niet noodzakelijk. Wel is het altijd een goed idee om Hybride warmtepomp te isoleren, omdat dit het Eventueel kan het gasgebruik comfort in de woning verlaagd worden met een hybride verbetert en de energiereke- warmtepomp. Deze gebruikt gas ning lager wordt. én elektriciteit, en heeft een flink lager verbruik dan een cv.

Bijlagen B1 Warmtevraag: Technische onderbouwing B2 Warmtebronnen: technische omschrijving B3 Alternatieve technieken & stapsgewijze maatregelen B4 Waarom waterstof nu een beperkte plek heeft Gas Radiatoren B5 De Startanalyse Het is niet nodig om de radiatoren te vervangen.

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 47

B3 Wanneer we kiezen voor een individuele oplossing zijn verschillende installaties mogelijk. Zowel volledig van het aardgas afstappen (lucht-, bodem- en PVT-warmtepompsysteem) als fors verminderen van aardgas en CO 2 met deels verwarming door aardgas (hybride warmtepomp).

Luchtwarmtepomp 30-55 °C Bodemwarmtepomp 30-55 °C MINIMAAL SCHILLABEL B MINIMAAL SCHILLABEL B

Hoe werkt het? Kenmerken* Hoe werkt het? Kenmerken* De luchtwarmtepomp is een installatie die • Kosten: €6.500 - €14.000,- De bodemwarmtepomp is een installatie • Kosten: €8.500 - €19.500,- warmte uit de buitenlucht haalt en dit • ISDE Subsidie: €1.300 - €2.500,- die warmte uit de ondergrond haalt en dit • ISDE subsidie: €2.650 - €3.400,- omzet naar bruikbare warmte in de • Besparing t.o.v. HR-ketel 200 euro per omzet naar bruikbare warmte in de Wegvallen gasaansluiting woning. jaar + wegvallen kosten gasaansluiting woning. • Besparing t.o.v. HR-ketel 370 euro per van ongeveer 200 euro per jaar. jaar + wegvallen kosten gasaansluiting Aandachtspunten • Voor warm tapwater: boilervat met Aandachtspunten van ongeveer 200 euro per jaar • Geschiktheid ondergrond optioneel extra booster warmtepomp • Locatie en geluid buitenunit • Voor warm tapwater: boilervat met • Regenereren (opnieuw optioneel extra booster warmtepomp opwarmen van de bodem nodig • Koeling in zomer mogelijk

Bijlagen B1 Warmtevraag: Technische onderbouwing B2 Warmtebronnen: Vloerverwarming of Vloerverwarming of technische lage temperatuur lage temperatuur omschrijving radiatoren radiatoren

B3 Alternatieve technieken & stapsgewijze maatregelen B4 Waarom waterstof nu een beperkte plek heeft Efficiëntie Efficiëntie B5 De Startanalyse CV-Ketel CV-Ketel

*Bron: Milieucentraal (2020). Kosten afhankelijk van type woning of gevraagd vermogen *Bron: Milieucentraal (2020). Kosten afhankelijk van type woning of gevraagd vermogen

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 48

B3 Hybride warmtepomp 30-70 °C MINIMAAL SCHILLABEL D PVT - Warmtepomp systeem 30-55 °C MINIMAAL SCHILLABEL B

Hoe werkt het? Kenmerken* Hoe werkt het? Kenmerken* Een hybride warmtepomp werkt net als • Kosten: €4.700 - €6.700,- PVT panelen halen energie uit de • Kosten: €8.000 - €18.000,- een luchtwarmtepomp, maar gebruikt • ISDE subsidie: €1.500 - €1.800,- buitenlucht én uit zon- en daglicht. De • Subsidie: warmtepomp subsidie en (aard)gas op koude dagen wanneer de • Besparing t.o.v. HR-ketel €165 per jaar warmte wordt omgezet naar bruikbare teruggave deel van de BTW op PVT warmtepomp niet voldoet. • De cv-ketel zorgt voor het warme water warmte in de woning én de PVT panelen panelen produceren elektriciteit voor de • Besparing vergelijkbaar met Aandachtspunten warmtepomp. bodemwarmtepomp. • Locatie en geluid buitenunit Salderen/opbrengst PV panelen komt • Niet aardgasvrij daar nog bij. Aandachtspunten • Zowel voor ruimteverwarming als • Laagdrempelige eerste stap, ook voor • Voldoende dakoppervlak nodig warm tapwater een warmtepomp in minder goed geïsoleerde woningen combinatie met een buffervat

Normale of lage Vloerverwarming of temperatuur lage temperatuur radiatoren radiatoren

Bijlagen B1 Warmtevraag: Technische Efficiëntie Efficiëntie onderbouwing CV-Ketel CV-Ketel B2 Warmtebronnen: technische omschrijving *Bron: Milieucentraal (2020). Kosten afhankelijk van type woning of gevraagd vermogen *Bron: Milieucentraal (2020). Kosten afhankelijk van type woning of gevraagd vermogen

B3 Alternatieve technieken & stapsgewijze maatregelen B4 Waarom waterstof nu een beperkte plek heeft B5 De Startanalyse

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 49

B3 Stapsgewijze maatregelen De drie type bouwjaren die in Almere voorkomen zijn: 1965-1982, 1983-2005 en na 2005. Mede door de jarenlange aanscherping van het bouwbesluit zijn in alle woningen al enige isolatiemaatregelen genomen. De afbeelding hieronder toont een overzicht van de (mogelijke) isolatiemaatregelen per categorie.

Toekomstig Temperatuur Passende aardgas- Type woning Energielabel Maatregelen energielabel nodig in 2050 vrije technieken

F G • Isolatie van binnenuit (dak, gevel, B C D E E E Hoge • Biomassa • Gebouwd zonder isolatie, geen vloer) temperatuur • Groen gas spouwmuur • Maatwerk bij monumenten >70 °C • Hoge temperatuur <1940 • Historisch uiterlijk • HR++ of triple glas, monumenten­ warmtenet Slecht geïsoleerd

• Beperkte isolatie mogelijk glas of voorzetramen

E F • Spouwmuur isolatie of isolatie A E E E B C • Gebouwd zonder goede isolatie, gevel aan de buitenkant 1941- vaak wel met spouwmuur • Op natuurlijke onderhouds­ 1964 • Nieuwe uitstraling soms wenselijk momenten dakisolatie • Rendabel te isoleren • HR++ of triple glas

E C D E E • Spouwmuur isolatie of isolatie A E B E Midden • Warmtenetten op • Gebouwd met dak- en soms gevel aan de buitenkant of lage midden- of lage 1965- gevelisolatie • Op natuurlijke onderhouds­ temperatuur temperatuur Gemiddeld geïsoleerd

1982 • Rendabel te isoleren momenten dakisolatie tussen 50 °C • Middentemperatuur • HR++ of triple glas en 70 °C warmtepomp

Bijlagen B1 Warmtevraag: E E B E C D • Op natuurlijke moment is E E B A Technische onderbouwing • Gebouwd met redelijke isolatie isolatie (dak, gevel, vloer) 1983- • Jaren ’80 isolatie vaak kostbaar goed mogelijk B2 Warmtebronnen: technische 2005 • Jaren’90 gebouwd met dubbel • Bij voldoende isolatie focus omschrijving glas en redelijke isolatie op duurzame installaties B3 Alternatieve technieken & stapsgewijze maatregelen E B A E E A Goed geïsoleerd

• Extra isolatie meestal niet Lage • Na aanpassing van B4 Waarom waterstof nu • Gebouwd met goede isolatie zinvol temperatuur de radiatoren vrijwel een beperkte plek heeft >2005 • Lage temperatuur verwarming • Focus op duurzame installaties <50 °C elke techniek B5 De Startanalyse vaak al mogelijk geschikt

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 50

B4 Waarom waterstof Waarom waterstof nu een beperkte plek

plek heeft nu een beperkte Reden 2: Zomaar verbranden is niet slim heeft in de Transitievisie Warmte Waterstof moet gemaakt worden met stroom. Bij het omzetten van stroom gaat veel energie verloren. Als je waterstof hebt opgewekt, moet je het dus Waterstof lijkt de perfecte vervanger van aardgas: de huizen hoeven niet doelmatig inzetten. Daarbij kun je beter kijken naar het doel. Bij gas aangepast te worden, bij de verbranding komt alleen water vrij en de vervangen is dat het verwarmen van huizen. In een studie voor Londen is straten hoeven niet open. Waarom heeft waterstof nu een beperkte rol in berekend hoe efficiënt de keten van de bron tot warmte ongeveer is. de Transitievisie Warmte? Daar hebben we enkele redenen voor. Als de Op de pagina hierna worden links de scenario’s uitgelegd waarin waterstof techniek zich anders ontwikkelt, met name als waterstof goedkoper wordt wordt opgewekt (met gas en met groene stroom) en rechts waar warmte door bijvoorbeeld import, dan kan het wel een goede strategie zijn. We met warmtepompen wordt opgewekt (met stroom van gas of groene stroom). houden deze ontwikkelingen nauwgezet in de gaten.

Reden 3: De techniek is niet marktrijp Reden 1: Waterstof wordt eerst ingezet in de industrie Netbeheerder Stedin heeft een proef in Rotterdam uitgevoerd en is De vraag naar duurzame waterstof neemt de komende jaren in meerdere betrokken bij het aanleggen van een waterstofnet in Stad aan ’t Haringvliet. sectoren toe. Eerst moeten we wereldwijd de kunstmestproductie van De netbeheerder zegt in een paper van 2020 (Waterstof in de gebouwde duurzame waterstof voorzien, ter voorkoming van honger wereldwijd. omgeving) dat “tot 2030 waterstof naar verwachting geen significante rol Waterstof is namelijk de belangrijkste grondstof voor ammonia, dé speelt in de gebouwde omgeving. Of waterstof na 2030 een grote rol gaat grondstof van kunstmest. spelen in de gebouwde omgeving, hangt van een aantal factoren af. De kostprijs van waterstof, de kosten van alternatieven (waaronder andere Een tweede toepassing voor waterstof is het verduurzamen van de chemie duurzame gassen), de prijs die de bewoner bereid is te betalen, het beleid en staalindustrie. Waterstof kan dienen als grondstof voor het produceren dat de overheid voert (wetgeving, fiscaliteit, subsidie, etc.), de belasting van duurzaam plastic en als brandstof om staal te smelten. Bij de van CO 2 en de elektriciteitsprijs”. verbranding is de temperatuur zeer hoog (ca. 1.500 graden).

De derde geschikte toepassing van waterstof is het verduurzamen van zwaar We hebben waterstof ook nog niet meegenomen in de transitievisie omdat transport en de verduurzaming van vliegverkeer. er nog geen markttoezicht, wetgeving of veiligheidsnormen zijn (geschikt voor de gebouwde omgeving). Bovenstaande is samengevat de kabinetsvisie op het gebruik van waterstof en ook de verwachting van specialisten in de energiewereld. Waterstof zal daarmee voorlopig geen rol spelen in de bebouwde omgeving. In de Bijlagen kabinetsvisie wordt waterstof na 2030/2040 genoemd om tijdens de B1 Warmtevraag: koudste dagen bij te springen in warmtenetten. Het zal dan een rol spelen Technische tijdens pieken en als back-up (dit gebeurt nu met gasketels). De basislast onderbouwing voor het bestaande warmtenet van Almere zal gedragen worden door B2 Warmtebronnen: geothermie, restwarmte en aquathermie. technische omschrijving B3 Alternatieve technieken & stapsgewijze maatregelen B4 Waarom waterstof nu een beperkte plek heeft B5 De Startanalyse

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 51