Bundel PM 18-11

DOCUMENTEN / DOSSIERS / HISTORIE

ONDERWERP

Raadvoorstel ‘Transitievisie Warmte’

INHOUD

17-06-2021 Gesprekstafel VVD, Leefbaar Almere, AP/OPA en SP: Almere Fossielvrij verwarmen RG-173)

26-01-2021 Raadsbrief ‘Naar een warmtetransitievisie in 2021’

18-06-2020 Raadsvoorstel en –besluit ‘Concept Regionale Energie Strategie (cRES) voor Flevoland’ (RV-20)

14-05-2019 Raadsbrief ‘Stand van zaken Klimaatakkoord en Regionale Energietransitie’

12-02-2019 Raadsbrief ‘Stand van zaken Klimaatakkoord en Regionale Energietransitie’

24-05-2018 Agendavoorstel college: Warmtevisie (RG-84)

ROLLEN VAN DE DEELNEMERS

LUISTEREN INFORMEREN INSPREKEN BEVRAGEN MEESPREKEN UITSPREKEN

De feitelijke informatie Inwoners laten de raad Inwoners vertellen kort, Inwoners praten mee of de verschillende weten wat er leeft of bondig en ongehinderd over het geagendeerde politieke standpunten aan de hand is iets aan de raad onderwerp horen Aanmelden is nodig INWONERS uiterlijk op de dag van bespreken voor 12.00 uur via: raadsgriffie@almere.nl

Nog zonder oordeel (Debat) Raadsleden delen hun feiten, meningen, Raadsleden belangenafweging, opvattingen e.d. proberen anderen politieke overtuiging verzamelen van hun mening en/of keuze RAADSLEDEN te overtuigen

Kennisnemen van In openheid laten weten Het college Collegeleden proberen Het college neemt een inzichten en waar het om gaat of wat legt de raad dilemma’s anderen van hun standpunt in over het standpunten er aan de hand is voor mening te overtuigen geagendeerde inwoners/raadsleden onderwerp COLLEGE

VOORSTEL AAN DE GEMEENTERAAD

IN T E V U L L E N D O O R D E R A A D S G R I F F I E RV-NUMMER PROCEDURE PAGINA

RV-103/2021 Carrousel: 18 november 2021 1

ONDERWERP

Transitievisie Warmte

BELEIDSVELD PORTEFEUILLEHOUDER Duurzaamheid/energietransitie J. Hoek

VRAGEN BIJ TELEFOON Anke Delfos/Anja de Graaff 0651029078/0610918283

VOORGESTELD RAADSBESLUIT

1. Kennis te nemen van de Transitievisie Warmte voor de gemeente Almere.

2. In te stemmen met de volgende principes in de Transitievisie Warmte om Almere uiterlijk in 2050 aardgasvrij te maken en zo een bijdrage te leveren aan de CO2 reductie:

a. De alternatieven voor aardgas zijn betaalbaar voor iedereen, zodat iedereen mee kan doen aan de transitie naar aardgasvrij. We willen de kosten voor de transitie zo laag mogelijk houden door deze logisch en evenredig te verdelen over de gebouweigenaren, huurders, netbeheerders en de overheid (partijen in de warmtetransitie). Naast individuele kosten voor de gebouweigenaren zijn ook de maatschappelijke kosten van belang. b. We sluiten geen enkel beschikbaar en betrouwbaar alternatief uit voor aardgas in de gebouwde omgeving. c. De gemeente is de regisseur voor de warmtetransitie en zal voor elke wijk (inclusief bedrijventerreinen), een alternatief voor aardgas voorstellen. Maatschappelijk draagvlak is daarbij een belangrijke voorwaarde. d. Collectieve warmte in de vorm van een warmtenet is een alternatief voor aardgas in wijken onder de voorwaarde dat de toekomstige Wet Collectieve Warmtevoorziening inwoners de mogelijkheid biedt een eigen oplossing te kiezen, individueel of collectief, mits deze qua duurzaamheid gelijkwaardig is aan het warmtenet.

3. Pas daadwerkelijk te starten met het aardgasvrij maken van wijken door middel van wijkuitvoeringsplannen als het Rijk conform de afspraken voldoende capaciteit, middelen en instrumenten (wetgeving en bevoegdheden) ter beschikking stelt.

4. Tot 2026 vanuit de gemeente in te zetten op: a. Het reduceren van de warmtevraag en energiebesparing; b. Het verduurzamen van de warmtebron voor het huidige warmtenet; c. Het uitdagen van bouwers en projectontwikkelaars om innovatie voor de warmtevraag te realiseren in de nieuwbouwgebieden.

5. Samen met de woningcorporaties een verkenningsbuurt aanwijzen en starten met een onderzoek naar mogelijke scenario’s voor het aardgasvrij maken van deze buurt.

WAT IS DE ESSENTIE VAN DIT VOORSTEL EN WAT WORDT VAN DE RAAD GEVRAAGD? Waar de Regionale Energiestrategie (RES) gaat over grootschalige opwekking van duurzame elektriciteit, gaat de Transitievisie Warmte over de warmtevoorziening van de gebouwde omgeving in onze gemeente. De essentie van de Transitievisie Warmte is het reduceren van de vraag naar fossiele brandstof voor de verwarming van onze gebouwde omgeving. Almere kan niet in één keer van het aardgas af, ook al zijn grote delen van de stad al aardgasvrij door de aanleg van een warmtenet in het verleden. Nog ongeveer 35.000 woningen moeten voor 2050 worden overgezet op een andere warmtebron dan aardgas.

De visie geeft kaders en een route voor een aardgasvrij Almere. De visie is geen blauwdruk en is opgesteld met de kennis van nu op basis van de modelberekeningen van het Planbureau voor de Leefomgeving. Voor een aantal wijken lijkt de richting voor aardgasvrij goed aan te geven. Dit zijn met

VOORSTEL AAN DE GEMEENTERAAD

IN T E V U L L E N D O O R D E R A A D S G R I F F I E RV-NUMMER PROCEDURE PAGINA

RV-103/2021 Carrousel: 18 november 2021 2

name de nieuwe wijken in Almere Buiten Oost met recent gebouwde woningen met een hoge isolatiewaarde. Mochten bewoners hier al een stap willen maken naar aardgasvrij, dan lijkt een individuele oplossing een goede keuze.

Voor een groot deel van Almere is de richting voor aardgasvrij minder duidelijk. De alternatieven in deze wijken ontlopen elkaar niet of nauwelijks om onderscheidend te zijn. Het lijkt erop dat bij een dicht bebouwde omgeving, een grote energievraag en een lage isolatiewaarde een collectieve oplossing een goed alternatief is. Naast individuele kosten spelen ook maatschappelijke kosten voor de samenleving een rol bij de keuze voor een alternatief. Bij het opstellen van wijkuitvoeringsplannen worden de alternatieven verder uitgewerkt in concrete plannen. Dit gebeurt samen met alle partijen in de wijk (dit geldt ook voor bedrijventerrein). De wijkuitvoeringsplannen bevatten een aardgasvrij alternatief voor warmte, waarvoor draagvlak is verkregen. De gemeente raad stelt dit plan uiteindelijk vast als voorkeursalternatief voor de wijk.

Vanwege de lokale kennis en betrokkenheid krijgen gemeenten de regie in de warmtetransitie. Bovendien heeft de warmtetransitie raakvlakken met andere terreinen binnen de gemeente. Veranderingen vinden niet alleen in en aan het gebouw plaats, maar ook in de openbare ruimte. Denk bijvoorbeeld aan het verleggen van kabels en leidingen. Ook doen zich bij deze transitie kansen op andere gebieden voor, zoals het verminderen van wateroverlast, het verbeteren van de verblijfskwaliteit en het versterken van de lokale economie. Deze kansen zijn voor ons als gemeente belangrijk.

De visie is met de kennis van nu opgesteld, en wordt elke vijf jaar geactualiseerd. De eerste actualisatie is in 2026. Volgens de afspraken uit het Klimaatakkoord moet elke gemeente voor het eind van 2021 de Transitievisie Warmte aanleveren bij het Rijk. Naast de richting voor Almere aardgasvrij beschrijft de visie het traject waarlangs onder welke condities een transitie naar een aardgasvrij Almere en een CO2-vrije warmte in 2050 tot stand kan komen: • De principes voor de keuze voor een alternatief voor aardgasvrij in de wijken. • Een uitvoeringsagenda voor de route naar aardgasvrij en CO2-vrije warmte in 2050 voor de stad. • De plannen voor het verduurzamen voor het bestaande warmtenet, onder meer door het onderzoek, samen met de Metropoolregio Amsterdam en provincie Flevoland, naar mogelijkheden voor ultra diepe geothermie, ook wel aangeduid als aardwarmte. • De wijze waarop woningeigenaren worden ondersteund in hun individuele voornemens om te verduurzamen. • De verwachting dat nieuwbouwlocaties een podium zijn voor innovatieve oplossingen voor de warmtevoorziening c.q. energievoorziening voor de gebouwde omgeving. • Almere kan het niet alleen en verwacht daarom ondersteuning van het Rijk voor de warmtetransitie. Zonder extra financiële middelen en instrumenten van het Rijk zal de transitie naar aardgasvrij in Almere niet starten.

• De inzet van de gemeente voor de komende 5 jaar, waarbij er nog geen start wordt gemaakt met wijkuitvoeringsplannen. Wel gaan we samen met de woningcorporaties een verkenningsbuurt aanwijzen en scenario’s voor aardgasvrij onderzoeken.

HOE LUIDT HET VASTGESTELDE WETTELIJKE EN BELEIDSKADER? ZIJN ER EERDERE RAADSBESLUITEN OF -BESPREKINGEN DIE RELEVANT ZIJN TE NOEME N? In het landelijke Klimaatakkoord 2018 is afgesproken dat we in Nederland de CO 2 uitstoot met 49% verminderen in 2030. Nederland heeft in dit akkoord afgesproken dat het in 2050 aardgasvrij is. In 2018 is het wettelijk al verboden dat de nieuwbouw aangesloten wordt op aardgas. Alle nieuwbouw sindsdien is daarom al aardgasvrij. Dit geldt ook voor de transformatie van de bestaande gebouwde omgeving. Almere heeft daarmee een voorsprong ten opzichte van andere gemeenten. Meer dan de helft van de gebouwde omgeving is bij de aanleg ervan in de jaren '80 en '90 aardgasvrij opgeleverd; zeer vooruitstrevend voor die tijd. En ook de nieuwe wijken, die nog in aanbouw en/of gepland zijn zullen ook zonder aardgas worden aangelegd. Conform de vastgestelde Leidraad duurzame gebiedsontwikkeling (juni 2021).

In het besluit RES 1.0 (juli 2021) is vastgesteld wat de bijdrage van Almere is aan de grootschalige opwek van duurzame elektriciteit. Bij de vaststelling van de RES 1.0 zijn drie door de raad aangenomen

VOORSTEL AAN DE GEMEENTERAAD

IN T E V U L L E N D O O R D E R A A D S G R I F F I E RV-NUMMER PROCEDURE PAGINA

RV-103/2021 Carrousel: 18 november 2021 3

moties doorgeschoven naar de besluitvorming over de Transitievisie Warmte. Eveneens worden twee moties uit 2019 en 2020 behandeld in deze besluitvorming.

1.Motie Leefbaar Almere, AP/OPA en Respect Almere: Aardgasgebruik in Almere Haven vervangen door waterstof (RG-153) Deze motie verzocht het college voor Almere Haven niet alleen te kijken naar een warmtenet, maar ook waterstof te onderzoeken. De vraag was of het vervangen van aardgas door waterstof kan leiden tot een rendabele businesscase. Voorgesteld is om de lijst met vormen van hernieuwbare energie uit te breiden met waterstof.

Uiteraard is waterstof een van de alternatieve bronnen voor warmte. Op dit moment sluit het college geen enkel alternatief uit voor aardgasvrij in de gebouwde omgeving. In de wijkuitvoeringsplannen wordt naar concrete oplossingen gekeken en waterstof is daar een van de mogelijke oplossingen. Het college is van mening dat waterstof als warmtebron nu niet de meest voor de hand liggende oplossing is. De Transitievisie Warmte bevat een aparte bijlage waarin dat wordt uitgelegd. Zo lang waterstof nog niet grootschalig groen wordt geproduceerd is deze alternatieve bron voor aardgas voor de gebouwde omgeving nog niet haalbaar. Waterstof gaat waarschijnlijk op termijn wel een rol spelen in de piek- en back-up systemen van het warmtenet of lokale systemen en zal naar verwachting ook een rol spelen in de industrie en de mobiliteit.

2.Motie Leefbaar Almere en Respect Almere: Energietransitie in Almere Buiten (RG-154) De motie ‘Energietransitie in Almere Buiten’ waarin het college wordt opgedragen te onderzoeken of (grootschalige) warmteopslag - gevoed door vloeistof warmtewisselaarpompen van particulieren - een verbeterde oplossing voor Almere Buiten kan zijn en de raad hierover te informeren.

De Transitievisie Warmte onderzoekt de alternatieven voor aardgas. Zo ook voor Almere Buiten. De uitkomsten van het onderzoek waren niet eenduidig. De verschillende oplossingen lagen dicht bij elkaar. Geen van de uitkomsten leverde echter een rendabele businesscase op. De uitkomsten van de rekenmodellen geven richting. In de toekomstige wijkuitvoeringsplannen wordt onderzocht welk systeem het beste is. De in de motie genoemde oplossing vormt daarin een onderdeel.

3. Motie VVD en SP: Geen monopolie als randvoorwaarde warmtetransitie in RES (RG-155) en Bescherm inwoners tegen monopolie energieleverancier RG-219/2019: De motie ‘Geen monopolie als randvoorwaarde warmtetransitie in RES’ roept het college op een extra randvoorwaarde op te laten nemen om een monopolie te voorkomen in de warmtetransitie. En de motie 'Bescherm inwoners tegen monopolie energieleverancier' roept het college op te zorgen dat deze monopolie positie van warmte in de toekomst voorkomen wordt.

In de huidige wetgeving en concessies zijn bewoners verplicht aan te sluiten op het warmtenet. De concessies zijn voor onbepaalde tijd uitgegeven aan één partij. Bewoners hoeven echter geen warmte af te nemen en kunnen in plaats daarvan een eigen warmteoplossing kiezen. Collectieve warmtesystemen worden gevoed door vaste bronnen. Leverancier en producent zijn meestal dezelfde partij en in ieder geval aan elkaar gebonden. Warmte kan door bewoners niet zomaar ergens anders worden ingekocht. Daarmee is dus altijd sprake van een monopolie.

De toekomstige Wet Collectieve Warmtevoorziening regelt de voorwaarden voor collectieve warmtevoorzieningen. De positie van warmte aanbieders wijzigt ten opzichte van de huidige wet, deze wordt afgebakend. De duur van de contract wordt beperkt en meerdere contracten per stadsdeel zijn mogelijk. Bewoners kunnen kiezen voor een duurzame individuele oplossing of meedoen aan een collectieve oplossing.

Per stadsdeel zullen er straks meerdere wijkuitvoeringsplannen zijn. Als in een wijkuitvoeringsplan voor een warmtenet wordt gekozen, dan bepaalt de toekomstige wet dat door middel van een aanbesteding een aanbieder wordt gezocht voor een bepaalde tijd. De winnende aanbieder krijgt een contract voor de aanleg van het netwerk en de warmtelevering. Na afloop van de contractperiode wordt het deel van de stad opnieuw aanbesteed en wordt een nieuwe aanbieder gezocht. Een inwoner is daarmee niet verplicht

VOORSTEL AAN DE GEMEENTERAAD

IN T E V U L L E N D O O R D E R A A D S G R I F F I E RV-NUMMER PROCEDURE PAGINA

RV-103/2021 Carrousel: 18 november 2021 4

om aan te sluiten op het warmtenet, maar kan ook een alternatief realiseren dat ministens CO2 gelijkwaardig is aan het warmtenet.

4. Motie PVV, Respect Almere en SP: Energietransitie, haalbaar en betaalbaar? (RG-150) De motie “Energietransitie, haalbaar en betaalbaar?” draagt het college op om aandacht te hebben dat de energietransitie in Almere haalbaar, betaalbaar en zonder lasten verhogende uitgaven is voor inwoners.

Het uitgangspunt in de Transitievisie Warmte is dat de warmtetransitie voor iedereen haalbaar en betaalbaar is én blijft. Iedereen moet mee kunnen doen. Dus: energietransitie tegen een zo laag mogelijke prijs. Dat doen we door kosten te optimaliseren en logisch en evenredig te verdelen: niet alle lasten komen bij de gebouweigenaar/afnemer terecht. De overheid steunt waar mogelijk en nodig. We verwachten wel dat energieprijzen en -belasting (gas en stroom) de komende jaren gaan stijgen. Daarom is inzetten op betaalbare duurzame warmte noodzakelijk. In een wijkuitvoeringsplan worden de werkelijke kosten voor de alternatieven in beeld gebracht. Zowel de individuele kosten als de laagst maatschappelijke kosten zullen een belangrijk onderdeel zijn voor de afweging.

WAAROM WORDT DIT BESLUIT AAN DE RAAD VOORGELEGD? In het Nationale Klimaatakkoord is afgesproken dat er vanaf 2050 geen aardgas meer wordt gebruikt voor het verwarmen van gebouwen (inclusief bedrijfsgebouwen en maatschappelijke gebouwen) en koken. De gemeentes hebben de regie op de transitie naar duurzame alternatieven. Zij doen dit samen met bewoners, bedrijven en netbeheerders. Gemeenten zijn als gevolg hiervan verplicht om uiterlijk in 2021 een Transitievisie Warmte vast te stellen.

WAT IS HET DOEL EN HET BEOOGD EFFECT VAN HET VOORGESTELD BESLUIT? Met de Transitievisie Warmte geeft de gemeenteraad richting aan de warmtetransitie in Almere. De visie beschrijft de omvang van de opgave, de mogelijke technische oplossingsrichtingen, de visie op betaalbaarheid en de beoogde aanpak samen met de partners in de stad. Tot slot beschrijft het welke ondersteuning noodzakelijk is van het Rijk om deze transitie te starten. De gemeente heeft op dit moment onvoldoende financiële middelen en instrumenten en wacht op steun van het Rijk. Bij de ondertekening van het Klimaatakkoord zijn gemeenten akkoord gegaan met de uitvoering, echter onder de voorwaarde dat het Rijk voldoende geld beschikbaar stelt voor de uitvoering en capaciteit bij gemeenten.

Elders in het land zijn gemeenten wel gestart. Belangrijke aanjager hiervoor is de toekenning van een “Proefwijk aardgasvrij” door het Rijk. Gemeenten met een proefwijk hebben financiële middelen gekregen van het Rijk om bewoners te compenseren voor de gemaakte kosten. Almere had in 2018 ook een proefwijk aangevraagd maar heeft deze toekenning met bijbehorende middelen niet gekregen. Een andere reden is dat gemeenten door de verkoop van energieaandelen in energiebedrijven reserves hebben in de begroting, zodat zij deze middelen kunnen inzetten voor het verlenen van subsidies aan partijen. Almere heeft deze grootschalige middelen niet en is daardoor niet in staat om subsidies voor het aardgasvrij maken uit eigen middelen ter beschikking te stellen.

Met de woningcorporaties Goede Stede, Ymere en de Alliantie is regelmatig gesproken over de warmtetransitie in Almere. Als gebouweigenaar zien zij ook het belang van de warmtetransitie. Niet alleen voor zichzelf, maar zeker ook voor de Almeerse huurders. De visie is in goed overleg met hen tot stand gekomen. Ondanks dat we nog geen wijk aanwijzen voor een wijkuitvoeringsplan, is er wel behoefte om meer inzicht te krijgen. Met de corporaties is daarom overeengekomen een verkenningsbuurt te selecteren. Voor deze buurt gaan we, in plaats van met rekenmodellen met veel onzekerheid, de scenario’s voor aardgasvrij op werkelijke kosten onderzoeken voor alle partijen. De corporaties willen in overleg met hun huurders een buurt selecteren.

WAT ZIJN ALTERNATIEVEN VOOR DE RAAD? Zonder bekostiging door het Rijk van de uitvoeringslasten en een financiële bijdrage aan de investeringspartners kan niet gestart worden met het eerste wijkuitvoeringsplan. Almere wijst daarom ook nog geen wijk aan. Er worden nog geen middelen gevraagd of beschikbaar gesteld uit bestaande budgetten.

VOORSTEL AAN DE GEMEENTERAAD

IN T E V U L L E N D O O R D E R A A D S G R I F F I E RV-NUMMER PROCEDURE PAGINA

RV-103/2021 Carrousel: 18 november 2021 5

Voor de in de Transitievisie Warmte genoemde inzet op besparing en verduurzaming wordt voor 2021 en 2022 gebruik gemaakt van de reeds toegekende middelen van de Regeling Reductie Energie Woningen. Het in de Transitievisie Warmte genoemde onderzoek naar de verduurzaming van de bron van het bestaande warmtenet wordt gefinancierd uit het Fonds Verstedelijking Almere. Voor 2022 is in de Perspectievennota 2021 een voorstel gedaan van 500.000 euro. Onder meer voor huidige ambtelijke inzet voor de energietransitie. Voor de inzet in 2023 zijn nog geen middelen beschikbaar. Dit wordt meegenomen in de programmabegroting 2023-2028. Vanaf 2024 is er structureel budget voor de energietransitie ter hoogte van 1,4 miljoen euro. Zelfs dit bedrag is onvoldoende om de voorgestelde aanpak voor het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving, wijk voor wijk, straat voor straat, huis voor huis, bedrijf voor bedrijf te realiseren. Bij de actualisatie van de Transitievisie Warmte in 2026 zal het besluit over de aanpak en de benodigde inzet worden heroverwogen.

Alternatieven voor de raad:

1. De raad kan wel een keuze maken voor alternatieven per stadsdeel. In de Transitievisie warmte wordt geen keuze gemaakt voor alternatieven per wijk. Wel wordt daar waar mogelijk een richting aangegeven op basis van de rekenmodellen van het Planbureau voor de Leefomgeving. De definitieve keuze wordt gemaakt in de wijkuitvoeringsplannen. De raad kan aangeven dat zij voor bepaalde wijken het alternatief wel wil vastleggen. Echter dat alternatief wordt samen met partijen in de wijk aan de hand van een haalbare businesscase bepaald. Dit alternatief met draagvlak wordt vastgelegd in een wijkuitvoeringsplan. Het opstellen van wijkuitvoeringsplannen kost naar schatting ca. 500.000 euro per wijk. Binnen de huidige middelen is dit niet mogelijk. De raad kan hier geld voor beschikbaar stellen.

2. De raad kan het tempo voor aardgasvrij(klaar) maken van wijken versnellen. Binnen de Transitievisie Warmte wordt voorgesteld om samen met de Woningcorporaties een verkenningsbuurt aan te wijzen. Voor deze buurt worden scenario’s voor aardgasvrij uitgewerkt. De raad kan besluiten dat zij sneller wil en één of meerdere wijken aanwijst om het onderzoek naar aardgasvrije te starten. Dit kan niet uit het huidige budget voor de energietransitie. De raad kan hiervoor extra middelen ter beschikking stellen.

Binnen de Transitievisie Warmte wordt nu ingezet op besparing en verduurzaming van de woningvoorraad. Tot augustus 2022 zijn middelen beschikbaar vanuit de Regeling Reductie Energierekening wonen. De raad kan er voor kiezen de rijksmiddelen te continueren waarmee meer huishoudens en huurders op hun energierekening kunnen besparen en of worden voorzien van besparingsadviezen aan huis.

3. De raad kan middelen ter beschikking stellen voor de uitwerking in wijkuitvoeringsplannen. Op dit moment zijn er onvoldoende middelen om met bewoners wijkuitvoeringsplannen op te stellen. Het opstellen van wijkuitvoeringsplannen kost naar schatting ca. 500.000 euro per wijk.

WAT ZIJN DE CONSEQUENTIES VAN DIT BESLUIT VOOR INWONERS EN ORGANISATIES IN DE STAD OF ANDERE DERDEN? IS OF WORDT HIERAAN IN HET KADER VAN EEN PARTICIPATIETRAJECT AANDACHT BESTEED? Met dit besluit geeft de raad kaders aan de ontwikkeling van een aardgasvrij Almere. Er wordt richting gegeven. Echter, veel ligt nog niet vast en op voorhand sluiten we alternatieven voor aardgas nog niet uit. Zo maken we nog geen keuze voor een wijk waar de transitie start. En wordt voor veel wijken nog geen keuze voor de techniek voor aardgasvrij gemaakt. Wel wordt ingezet op het verminderen van de vraag naar warmte. Onder andere door de inzet van energieloketten voor particulieren, bedrijven en verenigingen voor eigenaren waar bewonersvragen beantwoord worden. Daarnaast is door de toekenning van de Regeling Reductie Energie Wonen een extra budget van het Rijk verkregen. Dit budget stelt bewoners in staat om gebruik te maken van energieadvies, het aanbrengen van kleine energiebesparende maatregelen, informatie te verkrijgen over besparing en deelname aan gezamenlijke inkoopacties.

VOORSTEL AAN DE GEMEENTERAAD

IN T E V U L L E N D O O R D E R A A D S G R I F F I E RV-NUMMER PROCEDURE PAGINA

RV-103/2021 Carrousel: 18 november 2021 6

Een andere belangrijke inzet voor de komende periode is het verduurzamen van het bestaande warmtenet van Almere, door het onderzoek naar ultradiepe geothermie, bekostigd uit het Fonds Verstedelijking Almere. In de nieuwbouw is ruimte voor innovatieve alternatieven en we dagen de bouwers, projectontwikkelaars en leveranciers hiertoe uit. En als laatste de energieloketten die bewoners en bedrijven ondersteunt en informeert. Bewoners en bedrijven krijgen zo inzicht in de mogelijkheden voor het aardgasvrij verwarmen en de stappen die zij kunnen zetten om klaar te zijn voor aardgasvrij in 2050. In onderstaande tijdlijn staat hoe participatie tot nu toe heeft plaatsgevonden.

Bij het opstellen van wijkuitvoeringsplannen worden bewoners, bedrijven, corporaties en netbeheerder vanaf dag één betrokken. Dit gebeurt wijk voor wijk, straat voor straat, huis voor huis. Voordat we hiermee starten moet het Rijk voldoende middelen vrijmaken en aan Almere toekennen.

WELKE FINANCIËLE MIDDELEN ZIJN MET DIT BESLUIT GEMOEID? Het opstellen van wijkuitvoeringsplannen kost naar schatting ongeveer 500.000 euro per wijk (schaalgrootte is een gemiddelde wijk bijvoorbeeld de Marken; en het gaat om de wijken in stadsdelen die nu nog op aardgas zijn aangesloten). In wijkuitvoeringsplannen werken bewoners, gemeente, netbeheerders, corporaties, bedrijven samen om te komen tot de beste oplossing voor aardgasvrij in die wijk. Dat vraagt om capaciteit, onderzoek, en maatwerk. Maar ook wellicht een bijdrage vanuit de gemeente voor bewoners die het niet kunnen betalen en aanpassing van de openbare ruimte. Zonder bekostiging door het Rijk van de uitvoeringslasten en een financiële bijdrage aan de investeringspartners kan niet gestart worden met een eerste wijkuitvoeringsplan. Almere wijst mede hierom nog geen wijk aan hiervoor worden op dit moment derhalve ook geen middelen gevraagd of beschikbaar gesteld uit bestaande budgetten.

VOORSTEL AAN DE GEMEENTERAAD

IN T E V U L L E N D O O R D E R A A D S G R I F F I E RV-NUMMER PROCEDURE PAGINA

RV-103/2021 Carrousel: 18 november 2021 7

Voor de in de Transitievisie Warmte genoemde inzet op besparing en verduurzaming wordt voor 2021 en 2022 gebruik gemaakt van de reeds toegekende middelen voor de Regeling Reductie Energie Woningen. Het in de Transitievisie Warmte genoemde onderzoek naar de verduurzaming van de bron van het bestaande warmtenet wordt gefinancierd uit het Fonds Verstedelijking Almere. Voor de capaciteit in 2022 is in de perspectievennota een voorstel gedaan van 500.000 euro voor onder andere de huidige ambtelijke inzet voor de energietransitie. Voor de inzet in 2023 is nog geen dekking en dit zal worden meegenomen in de begroting 2023. Vanaf 2024 is er structureel budget voor de energietransitie.

WANNEER WORDT HET BESLUIT VAN DE GEMEENTERAAD UITGEVOERD, GEREALISEERD EN WANNEER WORDT DE GEMEENTERAAD DAAROVER GERAPPORTEERD? De gemeente intensiveert komende periode de algemene ondersteuning bij de verduurzaming van huizen. Daarnaast selecteert de gemeente samen met de woningcorporaties een buurt voor een onderzoek naar de scenario’s voor aardgasvrij. Dit onderzoek geeft de partijen inzicht en kennis in de kosten van de verschillende scenario’s. Over de resultaten zal de raad medio volgend jaar worden ingelicht. De gemeente is van plan te starten met het ontwikkelen van wijkuitvoeringsplannen indien het Rijk met de gevraagde ondersteuning in financiële en juridische middelen komt. Er is afgesproken dat de Transitievisie warmte vijfjaarlijks wordt herzien, de eerste keer in 2026.

IS AAN DE BESLUITVORMING OVER DIT VOORSTEL EEN FATALE TERMIJN (WETTELIJKE DEADLINE) VERBONDEN? ZO JA, WAAROM? In het Klimaatakkoord is afgesproken dat alle gemeenten voor 31 december 2021 een Transitievisie Warmte vaststellen en deze aan het Rijk toesturen.

BIJLAGEN Transitievisie Warmte

ACHTERLIGGENDE STUKKEN Collegevoorstel Transitievisie Warmte en besluit d.d. 5 oktober 2021

RAADSBESLUIT

IN T E V U L L E N D O O R D E R A A D S G R I F F I E RV-NUMMER PROCEDURE PAGINA

1 RV-103/2021 Carrousel: 18 november 2021

ONDERWERP

Transitievisie Warmte

De raad van de Gemeente Almere

Gezien het voorstel van burgemeester en wethouders,

Besluit:

1. Kennis te nemen van de Transitievisie Warmte voor de gemeente Almere.

2. In te stemmen met de volgende principes in de Transitievisie Warmte om Almere uiterlijk in 2050 aardgasvrij te maken en zo een bijdrage te leveren aan de CO2 reductie:

a. De alternatieven voor aardgas zijn betaalbaar voor iedereen, zodat iedereen mee kan doen aan de transitie naar aardgasvrij. We willen de kosten voor de transitie zo laag mogelijk houden door deze logisch en evenredig te verdelen over de gebouweigenaren, huurders, netbeheerders en de overheid (partijen in de warmtetransitie). Naast individuele kosten voor de gebouweigenaren zijn ook de maatschappelijke kosten van belang. b. We sluiten geen enkel beschikbaar en betrouwbaar alternatief uit voor aardgas in de gebouwde omgeving. c. De gemeente is de regisseur voor de warmtetransitie en zal voor elke wijk (inclusief bedrijventerreinen), een alternatief voor aardgas voorstellen. Maatschappelijk draagvlak is daarbij een belangrijke voorwaarde. d. Collectieve warmte in de vorm van een warmtenet is een alternatief voor aardgas in wijken onder de voorwaarde dat de toekomstige Wet Collectieve Warmtevoorziening inwoners de mogelijkheid biedt een eigen oplossing te kiezen, individueel of collectief, mits deze qua duurzaamheid gelijkwaardig is aan het warmtenet.

3. Pas daadwerkelijk te starten met het aardgasvrij maken van wijken door middel van wijkuitvoeringsplannen als het Rijk conform de afspraken voldoende capaciteit, middelen en instrumenten (wetgeving en bevoegdheden) ter beschikking stelt.

4. Tot 2026 vanuit de gemeente in te zetten op: d. Het reduceren van de warmtevraag en energiebesparing; e. Het verduurzamen van de warmtebron voor het huidige warmtenet; f. Het uitdagen van bouwers en projectontwikkelaars om innovatie voor de warmtevraag te realiseren in de nieuwbouwgebieden.

5. Samen met de woningcorporaties een verkenningsbuurt aanwijzen en starten met een onderzoek naar mogelijke scenario’s voor het aardgasvrij maken van deze buurt.

Almere,

De raad voornoemd,

RAADSBESLUIT

IN T E V U L L E N D O O R D E R A A D S G R I F F I E RV-NUMMER PROCEDURE PAGINA

2 RV-103/2021 Carrousel: 18 november 2021

De griffier, De voorzitter,

G.J. Broer F.M. Weerwind

Transitievisie Warmte

Voorwoord We willen een gezonde planeet met een veilig klimaat achterlaten aan onze kinderen. Daarom zijn er de komende jaren grote veranderingen nodig. Beter omgaan met ons energieverbruik is er daar één van: minder energie verbruiken, en zorgen dat de energie die we verbruiken duurzaam is. Dat levert meer op dat alleen CO2-reductie. Fossiele brandstoffen raken op en we stoppen met de gaswinning in Groningen. Door zelf meer duurzame energie te produceren, wordt Nederland minder afhankelijk van import. Veel gas en olie komt nu uit landen met instabiele regimes. In goed geïsoleerde huizen is het comfortabeler wonen met een lagere energierekening. Elektrische auto’s bussen en scooters maken de steden schoner en stiller. Steeds meer mensen zullen hun eigen energie opwekken en daarmee geld besparen. De nieuwe, circulaire economie is een bron van economische kansen en innovaties.

Almere heeft een voorsprong als het gaat om het aardgasvrij maken van We hebben een warmtevisie opgesteld, een Regionale Energiestrategie de stad. In onze stad wordt ongeveer de helft van de warmte geleverd 1.0, een duurzaamheidsagenda, een leidraad duurzame gebieds­ door een warmtenet. Dat levert minder CO2-uitstoot op dan individuele ontwikkeling. En nu ligt de transitievisie warmte voor u. Inleiding CV-ketels, en een aardgasvrije woning is veiliger. Warmtenetten kunnen 1 Waarom een nog duurzamer gemaakt worden door ze aan te sluiten op duurzame Ik denk dat we met het beschikbare budget de juiste dingen doen. Maar Transitievisie Warmte warmte­bronnen zoals restwarmte van fabrieken en datacenters, of genoeg is het zeker niet. Bij lange na niet. Er is veel meer actie en veel 2 Basisprincipes warmte uit water of uit de aarde. Er zijn dan minder of geen aanpassingen meer geld nodig. Van gemeenten, maar ook van het Rijk. Zonder de inzet 3 De opgave in Almere aan woningen en gebouwen nodig. van het Rijk met middelen en wetgeving, kan en wil Almere geen groot­ 4 Warmtevraag en schalige ingrepen voorstellen. We hebben een globaal beeld van mogelijke warmtebronnen Almere De stadsdelen Almere Haven, Almere Buiten en Almere Hout hebben ingrepen, maar om op dit gebied echt stappen te zetten is geld nodig. Dat 5 Visie voor Almere geen warmtenet.

Daar hebben de meeste gebouwen een gasaansluiting. is er op dit moment maar zeer beperkt en te weinig om er een echt een 6 Tijdspad van de warmtetransitie Gemeenten hebben een regierol als het gaat om de warmtetransitie. vervolgslag met wijkuitvoeringsplannen aan te geven. Daarin hebben we al een aantal stappen gezet en acties ondernomen. 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie We helpen Almeerders om minder energie te verbruiken, met informatie Jan Hoek 8 Met wie werken we en met ondersteuning bij het vinden van financiering voor aanpassingen samen? aan de woning. We onderzoeken samen met de MRA en de provincie de 9 Wat is er nodig? mogelijkheden om warmtenetten te voeden met behulp van Ultra Diepe 10 Hoe is de Transitievisie Geothermie en de toepassing van innovatieve warmtesystemen in de Warmte tot stand gekomen? nieuwe gebieden als Oosterwold en Pampus. Wethouder Floriade, Duurzaamheid en Democratische Vernieuwing

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 01

Inhoud Voorwoord 01 7.5 K ansen voor grootschalige warmtebronnen en collectieve Inleiding 03 systemen 35 Leeswijzer 04 7.6 Communicatie en informatievoorziening 35

1 Waarom een Transitievisie Warmte 05 8 Met wie werken we samen? 36 Regierol Gemeente 06 Bewoners en gebouweigenaren 36 Woningcorporaties 36 2 Basisprincipes 07 Bedrijven 37 Visie op betaalbaarheid 09 Netbeheerder 37 Ook voor de betaalbaarheid gelden een aantal principes: 10 Aannemers, installateurs en het onderwijs 38 Warmtebedrijven en technisch dienstverleners 38 3 De opgave in Almere 11 3.1 De huidige situatie 12 9 Wat is er nodig? 39 Verduurzaming van een woning in Filmwijk 15 Kennis en middelen 39 Verduurzaming van een woning in Keiwierde 16 Goede wetten en regelingen 39 Energieneutraal wonen 17 10 Hoe is de Transitievisie Warmte tot stand gekomen? 40 4 Warmtevraag en warmtebronnen Almere 18 4.1 Huidige en toekomstige warmtevraag 18 Bijlagen 4.2 Welke alternatieve warmtebronnen zijn er voor aardgas? 21 4.3 Hoe selecteer je de juiste techniek voor een wijk? 25 B1 Warmtevraag: Technische onderbouwing 41 Toekomstige warmtevraagdichtheid 41 5 Visie voor Almere 26 Benodigde temperatuur (warmteprofiel) 42 Inleiding Bestaand warmtenet 27 Woningen 43 1 Waarom een Collectief kansrijk 27 Bedrijfspanden en overige niet-woningen 43 Transitievisie Warmte Individueel of (klein) collectief 27 2 Basisprincipes B2 Warmtebronnen: technische omschrijving 44 3 De opgave in Almere 6 Tijdspad van de warmtetransitie 29 4 Warmtevraag en Korte termijn (2020-2030) 30 B3 Alternatieve technieken

& stapsgewijze maatregelen 46 warmtebronnen Almere Natuurlijk tempo (2020-2050) 30 Alternatieve technieken 46 5 Visie voor Almere Middellange termijn (2025-2040) 30 Stapsgewijze maatregelen 50 6 Tijdspad van de warmtetransitie Lange termijn (2040-2050) 30 B4 Waarom waterstof nu een beperkte plek heeft 51 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie 7 Vervolgproces uitvoerings­strategie 31 8 Met wie werken we 7.1 Uitvoeringsstrategie 31 B5 De Startanalyse 53 samen? 7.2 Proces wijkuitvoeringsplannen 32 9 Wat is er nodig? 7.3 Aanpak overige buurten 33 Colofon 57 10 Hoe is de Transitievisie 7.4 A anpak bedrijventerreinen, nutsgebouwen en maatschappelijk Warmte tot stand gekomen? vastgoed 34

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 02

Inleiding In het Klimaatakkoord van 2019 is afgesproken dat Nederland de CO2-uitstoot in 2030 met 49% heeft verminderd ten opzichte van 1990. In 2050 moet dat zelfs 95% minder zijn. Onze energievraag (elektriciteit en warmte) veroorzaakt het grootste deel van de CO2-uitstoot.

Onze broeikasgassenuitstoot1 veroorzaakt de opwarming van de aarde en de daardoor grote klimatologische veranderingen. Alle fossiele vormen van energie zorgen voor CO 2 -uitstoot: kolen of aardgas voor het stoken van een elektriciteitscentrale, diesel van vrachtauto’s en benzine van personenauto’s. En dichter bij huis: gasketels in woningen zorgen ook voor CO 2 -uitstoot.

Waar de Regionale Energiestrategie gaat over grootschalige opwekking van elektriciteit, gaat de Transitievisie Warmte over de warmtevoorziening in de gebouwde omgeving in onze gemeente. In Nederland komt op dit moment circa 90% van de warmte uit aardgas. Willen we een bijdrage leveren aan een duurzamere toekomstbestendige wereld, dan moeten we dus ook onze warmte op een duurzame manier gaan produceren. Want aardgas is een fossiele (en eindige) brandstof die de CO 2 -uitstoot vergroot.

Daarnaast stopt de aardgaswinning in Groningen in 2022 echt. En binnen Inleiding Europa is te weinig gas voor onze vraag naar warmte. We worden dan ook 1 Waarom een steeds afhankelijker van import van Rusland, schaliegas uit de Verenigde Transitievisie Warmte Staten en per schip vervoerd gas uit het Midden-Oosten. Dit zijn alle drie 2 Basisprincipes minder duurzame bronnen dan het huidige Nederlandse aardgas. Vooral 3 De opgave in Almere omdat er veel energie nodig is om het aardgas hiernaartoe te brengen. 4 Warmtevraag en Ook de productie van dit gas zorgt voor meer broeikasgassen met negatieve warmtebronnen Almere gevolgen voor het klimaat. Dus als we warmte op een duurzamere manier 5 Visie voor Almere willen produceren, moeten we het gebruik van aardgas snel flink 6 Tijdspad van de warmtetransitie verminderen voor dezelfde CO 2 -emissie en op termijn stoppen. Tot slot is het onwenselijk om afhankelijk te zijn van het Midden-Oosten en Rusland 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie voor onze warmtevoorziening. 8 Met wie werken we samen? Bij het verduurzamen van de gebouwde omgeving staan gemeenten aan 9 Wat is er nodig? het roer, maar veel partijen hebben een rol. Gemeenten maken nu plannen 10 Hoe is de Transitievisie om straks in 2050 het doel van een duurzame warmtevoorziening te Warmte tot stand gekomen?

1 Voor de overzichtelijkheid worden andere broeikasgassen, bijvoorbeeld methaan, omgerekend naar CO 2 -uitstoot. Het aantal ‘CO 2 -equivalenten’ geeft dan de totale uitstoot van broeikasgassen, uitgedrukt in CO 2 .

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 03

kunnen halen. Almere was in 2018 een van de eerste gemeenten met een visie op de warmtevoorziening. Deze Warmtevisie is destijds vastgesteld Leeswijzer door het college en besproken met de gemeenteraad. De inhoud van de Warmtevisie klopt nog grotendeels, we hebben sindsdien veel geleerd over • In hoofdstuk 1 gaan we in op het waarom achter de Transitievisie de kosten en complexiteit van de transitie. De visie die voor u ligt is minder Warmte, waarin we ook de regierol voor de gemeente uitleggen. technisch van aard, geeft meer richting én zet in op starten met isolatie. • Hoofdstuk 2 beschrijft de basisprincipes voor het creëren van aardgasvrij Almere en een visie op betaalbaarheid en De Transitievisie Warmte is in samenwerking met de woningbouw­ keuzevrijheid. corporaties Ymere, de Alliantie en Goede Stede, de huidige warmte­ • De opgave en huidige situatie van Almere staat in hoofdstuk 3. leverancier (Vattenfall) en de netbeheerder (Alliander) tot stand gekomen. • In hoofdstuk 4 beschrijven we welke CO 2 -besparende Daarnaast praat de gemeente al jaren met bewoners over dit onderwerp. alternatieven er zijn voor aardgas in de bebouwde omgeving. Wij, als gemeente Almere, gaan niet in één keer naar een duurzame • Hoofdstuk 5 en 6 gaan in op de visie voor Almere: waar liggen warmtevoorziening.

We starten eerst met verkenningsbuurten samen met kansen en in welke volgorde gaan we te werk? de woningcorporaties. Met de lessen uit deze buurten leren we samen met • In hoofdstuk 7 staat het vervolgproces van de bewoners en andere partijen in de stad de Wijkuitvoerings­plannen op te uitvoeringsstrategie. stellen. Daarin maken we samen met de bewoners een keuze voor de • De warmtetransitie is iets wat we samendoen: vandaar dat nieuwe manier van verwarmen. Elke vijf jaar herijken we de Transitievisie hoofdstuk 8 ingaat op onze partners: met wie werken we samen? Warmte op basis van de opgedane ervaring. • Hoofdstuk 9 geeft aan wat we nodig hebben aan middelen en regelingen om de warmtetransitie tot een succes te maken. • Hoofdstuk 10 sluit af met hoe deze visie tot stand is gekomen. • De bijlagen bieden achtergrondinformatie en dienen als onderbouwing. Ze bestaan vooral uit technische documenten met uitleg voor experts die met de informatie aan de slag moeten. Inleiding 1 Waarom een Transitievisie Warmte 2 Basisprincipes 3 De opgave in Almere 4 Warmtevraag en warmtebronnen Almere 5 Visie voor Almere 6 Tijdspad van de warmtetransitie 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie 8 Met wie werken we samen? 9 Wat is er nodig? 10 Hoe is de Transitievisie Warmte tot stand gekomen?

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 04

1 Warmte Waarom een Transitievisie Het klimaatakkoord legde voor iedere sector afspraken vast om de CO2-uitstoot naar beneden te krijgen, zo zijn er afspraken voor mobiliteit, industrie en landbouw. Iedere gemeente moet een Transitievisie Warmte opstellen. Dit document gaat alleen over hoe we het aardgas voor de warmte van woningen, kantoren en andere bedrijfspanden naar beneden halen en uiteindelijk verwijderen. Voor andere sectoren, zoals verkeer of industrie, worden andere plannen gemaakt.

TVW VAN 2019 GEMEENTEN 2030 ALLE GEBOUWEN IN KLIMAATAKKOORD UITERLIJK NEDERLAND ZIJN PARIJS GEREED AARDGASVRIJ

KLIMAATAKKOORD EERSTE WIJKEN NEDERLAND ZIJN AARDGASVRIJ 2015 2021 2050

Inleiding 1 Waarom een Transitievisie Warmte 2 Basisprincipes 3 De opgave in Almere 4 Warmtevraag en Figuur 1: Het tijdspad om te komen tot een aardgasvrije gemeente. warmtebronnen Almere 5 Visie voor Almere 6 Tijdspad van de Het jaar 2030 is een belangrijke mijlpaal: in heel Europa willen we dan

2030 55% 49% warmtetransitie KLIMAATAKKOORD EUROPA NEDERLAND 55% minder CO 2 uitstoten. Dat gaat verder dan onze landelijke doel­stelling 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie van 49%. Om het doel in 2050 te halen, moeten meer dan 7 miljoen huizen 8 Met wie werken we in Nederland van het gas. Voor 2030 gaat het om 1,5 miljoen woningen. De samen? transitie moet na 2030 dus gaan versnellen. 9 Wat is er nodig? afspraken minder CO2-uitstoot minder CO2-uitstoot

1.500.000 10 Hoe is de Transitievisie Warmte tot stand gekomen? huizen van het gas af in Nederland

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 05

1 Regierol Gemeente Gemeenten zijn de regisseurs van de warmtetransitie; zij staan het dichtst “Vooralsnog wachten we op bij de maatschappij. Vanuit deze rol kunnen we samen met vastgoed­­ eigenaren, bewoners, netbeheerders en medeoverheden een aanpak financiële ondersteuning maken voor de warmtetransitie. De Transitievisie Warmte geeft een eerste van het Rijk en de juiste richting in de oplossingen – met de kennis van nu - voor het duurzaam juridische bevoegdheden.” verwarmen van woningen, aardgasvrij te koken en warm tapwater te maken. Omdat de ontwikkelingen doorgaan, herzien we eens in de vijf jaar de Transitievisie Warmte. En in buurten waar zich eerder kansen voordoen, gaan we samen met de nodige partijen aan de slag met wijkuitvoerings­ plannen (figuur 2). Deze plannen worden voorgelegd aan de raad ter goedkeuring.

Het grote plaatje

2015: Wereld Parijs-Akkoord

2023/24: Warmtewet 2.0 Inleiding Nederland 2021: Omgevingswet 2019: Klimaatakkoord 2021: Energiewet 1 Waarom een Transitievisie Warmte 2 Basisprincipes 3 De opgave in Almere Regio RES 4 Warmtevraag en warmtebronnen Almere 5 Visie voor Almere Transitievisie 6 Tijdspad van de Gemeente Warmte warmtetransitie 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie

Wijk 8 Met wie werken we samen? Wijkplan 1 Wijkplan 2 Wijkplan 3 Wijkplan X 9 Wat is er nodig? 10 Hoe is de Transitievisie Warmte tot stand gekomen? Figuur 2: Inzicht in hoe de verantwoordelijkheden zijn onderverdeeld per type overheid. De gemeente is verantwoordelijk voor de Transitievisie Warmte en bijbehorende wijkuitvoeringsplannen.

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 06

2 Basisprincipes Omdat het een grote stap is om alle woningen aardgasvrij te maken, is er veel onderzoek, planning en afstemming voor nodig. En veel geld. Daarom is ook een visie op betaalbaarheid gemaakt. Beiden zijn leidend in de stappen om Almere aardgasvrij te maken. Daarvoor zijn een aantal basisprincipes nodig.

We doen het: Voor het klimaat Niet in één keer Almere gaat van het aardgas af om klimaatverandering tegen te gaan en We zetten in op een stapsgewijze transitie, op een behapbaar en omdat het aardgas in Nederland opraakt. We willen de CO 2 -uitstoot zoveel controleerbaar tempo. Waarbij we onze aanpak blijven evalueren en mogelijk verlagen om de opwarming van de aarde tegen te gaan. Onze verbeteren. keuzes moeten aan dit doel bijdragen. Open en transparant Samen De warmtetransitie vindt in verbinding met de maatschappij plaats. De warmtetransitie draait meer om mensen dan om techniek en geld. Alle betrokken partijen - de gemeente krijgt de regie - communiceren De verandering is letterlijk achter de voordeur, in het privédomein van transparant met bewoners en andere belanghebbenden over hun rol, het bewoners, door aanpassingen in de woningen. Draagvlak is daarom proces, de techniek, de duurzaamheid en de kosten. essentieel. Daar zorgen we voor door de transitie slim in te richten en die zo goed mogelijk te laten aansluiten bij andere opgaven in de wijk én bij de Met isolatie individuele wensen van mensen. Voor de opgave zijn kundige en betrokken We zetten in op isolatie en aanvullende maatregelen om de energievraag regisseurs nodig die oog hebben voor de gevolgen voor de inwoners van van gebouwen te verminderen en ze klaar te maken voor duurzame Inleiding Almere. warmte.

Alle gebouwen van Almere moeten in 2050 verwarmd kunnen 1 Waarom een worden met 50° C of minder. Dit is in lijn met de normen die worden Transitievisie Warmte ontwikkeld binnen de EU en in nationale wetgeving. 2 Basisprincipes 3 De opgave in Almere Met keuzevrijheid 4 Warmtevraag en We bieden zoveel keuzevrijheid als kan binnen de wettelijke mogelijkheden. warmtebronnen Almere Als er in plaats van gas een andere collectieve energie-infrastructuur 5 Visie voor Almere komt, bieden we gebouweigenaren altijd de kans eigen oplossingen te 6 Tijdspad van de warmtetransitie ontwikkelen. Lokale initiatieven zijn altijd welkom; die ondersteunen we met informatie over energiebesparing en verduurzaming. We werken 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie transparant zodat gebouweigenaren, bewoners en bedrijven kunnen 8 Met wie werken we meedenken. samen? 9 Wat is er nodig? Kostenefficiënt 10 Hoe is de Transitievisie We gaan voor maximale CO 2 -reductie tegen de laagste kosten voor de Warmte tot stand gekomen? maatschappij is ons uitgangspunt. We gaan ervanuit dat de energiekosten voor afnemers gelijk blijven na de overstap naar duurzame warmte. We zetten in op het alternatief met de laagste kosten voor gebouweigenaren,

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 07

2 bewoners, netbeheerder, Rijk en gemeente. We gaan voor kostenefficiëntie: als aardgas-arm tegen de helft van de kosten van aardgasvrij mogelijk is, “We bieden zoveel keuzevrijheid dan heeft aardgas-arm voorlopig de voorkeur. Aardgas speelt dus voorlopig nog een rol in warmtesystemen als piek- en back-upvoorziening: als kan binnen de wettelijke op hele koude dagen en als het systeem uitvalt. In de verre toekomst mogelijkheden.” wordt waterstof genoemd als beoogde vervanger, maar ook warmteopslag in basalt, bassins en elektrische boilers worden onderzocht.

Vanuit lokale duurzame bronnen Als collectieve warmtesystemen het beste lijken te zijn, dan tappen die uit lokale duurzame bronnen. Denk aan aquathermie, geothermie of restwarmte zoals van datacenters. Deze bronnen hebben vaak een lagere temperatuur dan het huidige warmtenet en gasketels. Het warmtenet levert een hoge (90° C) en middelhoge temperatuur (70° C), die ook woningen met beperkte isolatie comfortabel verwarmt. Gaan we bronnen met een lagere temperatuur gebruiken, dan moeten woningen beter geïsoleerd worden om ze goed te kunnen verwarmen. Ook moet warm water voor douchen etc. extra verwarmd worden.

Via open systemen met inspraak Als collectieve warmtesystemen de beste keuze lijken te zijn, streven we naar maximale inspraak, financiële participatie van bewoners. Bedrijven die werkzaamheden uitvoeren mogen geld verdienen, maar een monopolie Inleiding zonder (publieke) zeggenschap is ongewenst. Coöperaties en publiek/ 1 Waarom een private-samenwerkingsverbanden zijn een optie. Systemen ontwikkelen Transitievisie Warmte met de netbeheerders ook. De eigenaren van grote gebouwen, VVE’s en 2 Basisprincipes woningcorporaties zijn de startmotor van de warmtetransitie. Wij stemmen 3 De opgave in Almere de plannen intensief met deze partijen af. 4 Warmtevraag en warmtebronnen Almere Met beschikbare en betrouwbare technieken 5 Visie voor Almere Bij het vaststellen van alternatieven voor aardgas speelt de beschikbaarheid 6 Tijdspad van de warmtetransitie van de alternatieven een rol. We volgen de ontwikkelingen en voegen nieuwe technieken toe aan de Transitievisie Warmte zodra die beschikbaar 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie en betrouwbaar zijn voor huishoudens. Als initiatieven van inwoners zich 8 Met wie werken we melden met alternatieve technieken, dan ondersteunen wij die bij voorkeur. samen? 9 Wat is er nodig? 10 Hoe is de Transitievisie Warmte tot stand gekomen?

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 08

2 Visie op betaalbaarheid Wij stellen voor elke wijk het beste alternatief voor aardgas vast. Dat is het alternatief dat op gebiedsniveau de laagste totale kosten over een periode van 30 jaar heeft. Hierbij gaat het om de kosten voor aanpassing van de woningen (isolatie + aansluiten), de infrastructuur en de energierekening. Mogelijke oplossingen zijn individuele systemen (per gebouw) of collectieve systemen (warmtenetten). De kosten verdelen we als volgt:

COLLECTIEF SYSTEEM KOSTENVERDELING warmteleverancier gebouweigenaar bewoner INDIVIDUEEL SYSTEEM De investering wordt Installatiekosten (bijvoorbeeld betaald door de warmte­ een warmtepomp) zijn voor de leverancier. Het Rijk biedt gebouweigenaar. Kosten voor ISOLATIEKOSTEN ISOLATIEKOSTEN subsidies. CV-ketel vervallen. Het Rijk betaalt de gebouw­eigenaar. betaalt de gebouw­eigenaar. biedt subsidies. Energiekosten voor de bewoners Energiekosten voor de bewoners dalen. Meer isolatie betekent dalen. Bij dit type systeem moet lagere energiekosten. vaak meer geïsoleerd worden. BINNENINSTALLATIES BINNENINSTALLATIES Het Rijk biedt subsidies. Het Rijk biedt subsidies. moeten soms worden moeten vaak worden aangepast. Kosten zijn aangepast. Kosten zijn voor de gebouweigenaar. voor de gebouweigenaar.

DE AANSLUITKOSTEN Inleiding zijn voor de gebouw­ eigenaar. Kosten voor 1 Waarom een CV-ketel vervallen. Transitievisie Warmte Het Rijk biedt subsidies. 2 Basisprincipes 3 De opgave in Almere 4 Warmtevraag en DE ENERGIETARIEVEN DE ENERGIETARIEVEN warmtebronnen Almere De kosten voor gas vallen weg, De kosten voor gas vallen weg. 5 Visie voor Almere het maandbedrag is ongeveer De stroomkosten stijgen. Vaak hetzelfde als bij gas. is het maandbedrag lager. 6 Tijdspad van de warmtetransitie 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie 8 Met wie werken we € € samen? 9 Wat is er nodig? 10 Hoe is de Transitievisie Warmte tot stand gekomen?

Figuur 3: Overzicht van de kostenverdeling voor de warmteleverancier, gebouweigenaar en bewoner.

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 09

2 Ook voor de betaalbaarheid gelden een aantal principes: Goede financiering van het Rijk We hebben geen financiële ruimte om de energietransitie te subsidiëren; dat is een taak van het Rijk. We verwachten dus dat het Rijk passende en aantrekkelijke subsidieregelingen ontwikkelt voor gebouweigenaren, Haalbare en betaalbare warmtetransitie voor iedereen warmtebedrijven en leveranciers. Deels zijn die er al. Met een betere Uitgangspunt is dat de warmtetransitie voor iedereen haalbaar en betaalbaar onderlinge aansluiting van deze regelingen hopen we dat we beter de regie is en blijft. Iedereen moet mee kunnen doen. Dat betekent dat we kunnen voeren. De warmtetransitie lukt alleen als voor alle partijen de energiearmoede moeten voorkomen. Daarvan is sprake als mensen meer juiste steun op het juiste moment beschikbaar komt. We denken mee in de dan 10% van hun besteedbaar inkomen kwijt zijn aan de energie­rekening. ontwikkeling van leningen en subsidies voor het isoleren en aardgasvrij Dus: energietransitie tegen een zo laag mogelijke prijs. Dat doen we door maken van woningen. kosten te optimaliseren en logisch en evenredig te verdelen: niet alle lasten komen bij de gebouweigenaar/afnemer terecht. De overheid steunt Extra ondersteuning voor onze regierol waar mogelijk en nodig.

We verwachten dat energieprijzen en -belasting De kosten voor de warmtetransitie bestaan uit investeringen in de infra­­ (gas en stroom) de komende jaren gaan stijgen. Daarom is inzetten op structuur of woningen, en ook uit de begeleiding van de gemeente. Als wij betaalbare duurzame warmte noodzakelijk. de wijken in gaan om met bewoners de wijkuitvoeringsplannen te maken, hebben we meer mensen en middelen nodig. Om het proces te plannen, te Individuele verantwoordelijkheid voor energieverbruik begeleiden en uit te voeren. Wij gaan pas op grote schaal aan de slag als Om naar een lagere CO 2 -uitstoot te gaan, stoppen we stapsgewijs met het van het Rijk een passende bijdrage voor procesondersteuning levert. gebruik van fossiele brandstoffen. We moeten naar minder energieverbruik per huishouden en bedrijf. Energiecoaches helpen bewoners hun energie­ Meer transparantie en sturing op de tarieven verbruik te verminderen. Het regionaal energieloket geeft ook voorlichting. Om het draagvlak voor warmtenetten en -systemen te vergroten, is meer Wij hebben dus alleen een faciliterende en stimulerende rol. Zo onder­ transparantie nodig over de kosten. Warmteleveranciers moeten inzage zoeken we financieringsconstructies om de aanschaf van energiezuinige bieden in de totstandkoming van tarieven en aansluitkosten.

Dat betekent Inleiding apparaten en elektrisch koken voor iedereen mogelijk te maken. dat de maatschappij inzage krijgt in de investering, kosten, opbrengsten 1 Waarom een etc. van het warmtesysteem. Voordat we starten moet het Rijk de Transitievisie Warmte Woningisolatie door woningeigenaren juridische middelen ontwikkelen om te sturen op de tarieven van de 2 Basisprincipes Wat hierboven staat, geldt ook voor isolatie – een beproefde manier om de warmteleveranciers, zodat we de belofte van gelijkblijvende energietarieven 3 De opgave in Almere energielasten naar beneden te brengen. Daar is wel eerst een investering kunnen waarmaken. Nu zijn warmtetarieven gekoppeld aan de kosten van 4 Warmtevraag en voor nodig. Wij ondersteunen en stimuleren dit. Daarmee helpen we aardgas. warmtebronnen Almere bewoners om hun woningen verder te isoleren en/of te verduurzamen. We 5 Visie voor Almere coachen de woningeigenaren door ze te verbinden met de juiste partijen, Gasnetten blijven liggen 6 Tijdspad van de warmtetransitie samenwerking en het verkrijgen van leningen en subsidies. Voorlopig blijven gasnetten liggen in buurten waar nog geen haalbare en betaalbare aardgasvrije oplossing mogelijk is. We zitten in een fase waarin 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie we leren en waar gas via hybride systemen nog een rol kan spelen.

Dit is 8 Met wie werken we een tijdelijke situatie: ooit zullen we wel gasnetten moeten weghalen, ook samen? “Van energiearmoede is sprake als nog niet iedereen is overgestapt. Voorlopig wordt pas als een wijk, 9 Wat is er nodig? als mensen meer dan 10% van straat of buurt overgezet is naar een duurzame warmtevoorziening de 10 Hoe is de Transitievisie aardgasleiding afgesloten. We dwingen de bewoners niet om aan te sluiten Warmte tot stand hun besteedbaar inkomen kwijt op een collectief systeem: er moet altijd ruimte zijn voor eigen initiatief en gekomen? zijn aan de energierekening.” eigen duurzame alternatieven.

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 10

3 De opgave in Almere Almere heeft een duidelijke opgave om te voldoen aan de doelen uit het klimaatakkoord. Almere is in dat opzicht een stad met een groot voordeel: meer dan de helft van de gebouwen wordt al verwarmd door een warmtenet. Dit warmtenet wordt de komende jaren verduurzaamd (zie pagina 27). Nieuwe gebouwen zijn sinds 2019 ook aardgasvrij.

35.720 Aardgas aansluitingen 52.741 Warmtenet aansluitingen

34.789 841 51.299 1.442 woningen aangesloten bedrijven aangesloten woningen aangesloten bedrijven aangesloten op het warmtenet op het warmtenet op het warmtenet op het warmtenet

78.823 55.820 Inleiding 1 Waarom een Transitievisie Warmte ton CO2 ton CO2 2 Basisprincipes per jaar per jaar 3 De opgave in Almere 4 Warmtevraag en warmtebronnen Almere 5 Visie voor Almere 6 Tijdspad van de warmtetransitie 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie 8 Met wie werken we samen? 9 Wat is er nodig? 10 Hoe is de Transitievisie Warmte tot stand gekomen?

Figuur 4: De warmteopgave van Almere in cijfers: De huidige CO 2 -uitstoot en onderverdeling van woningen en gebouwen per type warmtesysteem. Bronnen: BAG 2020 en https://klimaatmonitor.databank.nl/dashboard/dashboard/co2-uitstoot/

TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 11

3 3.1 De huidige situatie Almere is een veelzijdige stad als het gaat om de ontwikkeling van nieuwbouwgebieden de kans om met innovatieve en duurzame woningen en gebouwen. Zo is een groot deel van onze stad aangesloten op oplossingen, conform de gestelde basisprincipes, aan de gang te gaan een warmtenet. Een deel van de stad heeft dus geen individuele gasketels waar we van kunnen leren (zoals in Almere Pampus en Almere Hout). in de woningen (Almere Stad en Almere Poort) en kookt niet op aardgas. Almere Haven en Almere Buiten zijn nog wel op het aardgas aangesloten Het het warmtenet wordt verwarmd met restwarmte van de elektriciteits­ (zie figuur 5). centrale, die nog op aardgas werkt. Het warmtenet wordt in de komende We richten ons in deze visie zowel op het bestaande warmtenet en hoe we jaren verduurzaamd. Er is in de stad ook veel ruimte voor ontwikkeling en naar een duurzaam systeem toewerken, als op de stadsdelen die nog op uitbreiding van nieuwe woningen en gebouwen. Dat biedt voor het aardgas zijn aangesloten.

Inleiding 1 Waarom een Transitievisie Warmte 2 Basisprincipes 3 De opgave in Almere 4 Warmtevraag en warmtebronnen Almere 5 Visie voor Almere Huidige situatie 6 Tijdspad van de Warmtenet Vattenfall gebied warmtetransitie Aangesloten op aardgas Nog te ontwikkelen 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie Warmtebronnen WKC 8 Met wie werken we samen? Zonneveld 9 Wat is er nodig? Overige informatie 10 Hoe is de Transitievisie Bedrijventerreinen Warmte tot stand gekomen?

Figuur 5: De huidige situatie in Almere per stadsdeel. Almere Poort en Stad zijn aangesloten op het warmtenet van Vattenfall (groen), Almere Pampus Huidige situatie en Hout zijn grootschalige nieuwbouwgebieden waar we de komende jaren aan innovatieve duurzame oplossingen werken (geel). Almere Haven en Warmtenet Vattenfall buurt Buiten (inclusief gebied ‘Vogelhorst’ in Almere Hout) zijn nog op aardgas aangesloten (grijs). Aangesloten op aardgas Nog te ontwikkelen TRANSITIEVISIE WARMTE ALMERE | 12 Warmtebronnen WKC

Zonneveld

Overige informatie Bedrijventerreinen

3 Het totale energieverbruik in Almere in 2019 van woningen en bedrijven was 5.400 TJ, hiervan is 3.800 TJ (zie tekstkader) voor de woningvoorraad (zie figuur 6). Een groot deel van deze warmtevraag wordt voorzien vanuit Wat is een Terajoule (TJ)? • De hoeveelheid energieverbruik drukken we uit in joules (1 watt in het bestaande warmtenet van Vattenfall (De stadsdelen Stad en Poort). 1 seconde) Verder heeft een groot deel van Almere geen aardgas (voor verwarming en • Een gemiddeld huishouden verbruikt jaarlijks 30 gigajoules (GJ) koken) in de woningen, en krijgt dit ook niet in de nieuwbouwgebieden. warmte Woningen die nog wel op het aardgas zijn aangesloten hebben – afhankelijk • 1.000.000 GJ = 1.000 terajoules (TJ) van het type woning – een gemiddeld aardgasverbruik van 1.500 m3 per • 1.000 TJ kan ongeveer +/- 34.000 huishoudens verwarmen jaar (zie figuur 7). • De stadsdelen Stad en Poort, welke zijn aangesloten op het warmtenet van Vattenfall, hebben een warmtevraag van 1.700 TJ • De stadsdelen Haven en Buiten, welke zijn aangesloten op aardgas, hebben een warmtevraag van 1.100 TJ

Energiegebruik Almere (TJ) 3.000

Stadswarmte 2.460 Inleiding 2.500 1 Waarom een Transitievisie Warmte 2.000 1.850 2 Basisprincipes Aardgas 1.500 1.460 3 De opgave in Almere 1.210 1.270 4 Warmtevraag en 1.000 900 warmtebronnen Almere 5 Visie voor Almere Elektriciteit 500 6 Tijdspad van de warmtetransitie 0 500 1.000 1.500 2.000 2.500 0 7 Vervolgproces uitvoeringsstrategie Woningen Commerciële dienstverlening Publieke dienstverlening Appartement Tussenwoning Alle woningen Hoekwoning Twee-onder-een-kapwoning Vrijstaande woning 8 Met wie werken we samen? 9 Wat is er nodig? Figuur 6: Energieverbruik Almere (2019). Bron: Klimaatmonitor. Figuur 7: Gemiddeld aardgasverbruik per type woning. Het gaat hier om het 10 Hoe is de Transitievisie kubieke meter (m3) aardgas per jaar. Warmte tot stand gekomen?