F35 Almelo-Borne - bijlage 1 - Fietssnelweg F35 Masterplan
Tekst van het document
1
MASTERPLAN FIETSSNELWEG F35 ACTUALISATIE 2013
regiotwente.nl
Eindversie
Colofon uitgave
Het masterplan fietssnelweg F35 - actualisatie 2013 is een uitgave van Regio Twente. samenstelling
De samenstelling van het masterplan fietssnelweg F35 (vastgesteld in januari 2009) werd begeleid door de projectgroep F35, met deelname van: dhr. R. Valk (gemeente Hellendoorn), dhr. G. Bak (gemeente Almelo), dhr. F. Pasman (gemeente Wierden), dhr. G. Hofman (gemeente Twenterand), dhr. J. Wissink (gemeente Borne), dhr. J.D. Steenbruggen (gemeente Hengelo), dhr. W. Salomons (gemeente Enschede), dhr. F. Blokhuis (gemeente Oldenzaal), dhr. K.M. ten Heggeler (Regio Twente), dhr. H.D. van Essen (Goudappel Coffeng), dhr. R. ter Avest (Goudappel Coffeng). Ook het masterplan fietssnelweg F35 - actualisatie 2013 is tot stand gekomen met medewerking van de projectgroep F35, met deelname van: dhr. R. Valk (gemeente Hellendoorn), dhr. G. Bak (gemeente Almelo), dhr. E. Wilts (gemeente Wierden), dhr. G. Hofman (gemeente Twenterand), dhr. H. Horsthuis (gemeente Borne), dhr. J. Schilstra (gemeente Hengelo), dhr. K. Lems (gemeente Enschede), dhr. G. Fidom (gemeente Oldenzaal), mw. M. van der Haar (Regio Twente), dhr. J. Waagmeester en dhr. R. ter Avest (Goudappel Coffeng). redactie
Regio Twente en Goudappel Coffeng fotomateriaal
Regio Twente illustraties
Leen Brouwer en Bureau Walanne ontwerp en opmaak
Digidee concept creatie emotie drukwerk
NetzoDruk verschijning
Augustus 2014 eindversie
De eindversie is vastgesteld door het dagelijks bestuur van Regio Twente op 17 maart 2014.
MASTERPLAN FIETSSNELWEG F35 ACTUALISATIE 2013
4
5
Inhoudsopgave Samenvatting
7
Hoofdstuk 1 Inleiding
9
1.1
Inleiding
9
1.2 Aanleiding
10
1.3 Regionaal Mobiliteitsplan Twente 2012-2020
11
1.4 Andere fietsprojecten
14
1.5 Masterplan fietssnelweg F35
17
1.6 Leeswijzer
18
Hoofdstuk 2 Parelketting van Twente
23
2.1 Inleiding
23
2.2 Integrale doelstellingen
24
Hoofdstuk 3 Het tracé
31
3.1 Inleiding
31
3.2 Voorwaarden tracékeuze
32
3.3 Gekozen tracé en ligging
32
3.4 (Voor)ontwerptracé
35
3.5 Samenvatting ontwikkelingen en opgaven
46
Hoofdstuk 4 Ontwerpprincipes fietssnelweg f35
47
4.1 Inleiding
47
4.2 Stedenbouwkundige en landschappelijke ontwerpprincipes
48
4.3 Architectonische aspecten
50
4.4 Verkeerskundige ontwerpprincipes
57
4.5 Materiaalgebruik
60
4.6 Programma van eisen
60
Hoofdstuk 5 Realisatie
67
5.1 Inleiding
67
5.2 Geraamde kosten
68
5.3 Financiering
69
5.4 Organisatie
72
Bijlagen
77
Bijlage 1 Prognose fietsintensiteiten
77
Bijlage 2 Voorontwerptracé
83
Bijlage 3 Kostenramingen
113
6
Samenvatting Fietsen in Twente
het sociaalrecreatieve verkeer, zorgt voor een afname
In Twente wordt van oudsher veel gefietst. Het vlakke
van het autogebruik en de CO2-uitstoot. Dat komt de
landschap en de korte afstanden tussen steden en dorpen
bereikbaarheid en leefbaarheid van stad en land ten goede!
zorgen ervoor dat de fiets een veelgebruikt vervoermiddel is. Met een fietsaandeel van ruim 32% nestelt Twente
Fietssnelweg F35
zich in de landelijke top, tussen ‘fietsminded’ provincies
De centrale ‘drager’ van het Hoogwaardig Fietsnetwerk
als Zeeland en Friesland. Tot een aantal jaren terug was
Twente is de beoogde fietssnelweg F35. Een snelle,
echter een ontwikkeling zichtbaar dat er minder werd
comfortabele, veilige en non-stop fietsverbinding tussen
gefietst in Twente. Door (toenemende) schaalvergroting
Nijverdal, Wierden, Almelo, Borne, Hengelo en Enschede/
en spreiding van ruimtelijke functies, onvolledige
Glanerbrug. Er zijn zijtakken van Vriezenveen naar
fietsroutes, oponthoud in de stedelijke gebieden en een
Almelo en van Oldenzaal naar Enschede. De fietssnelweg
toenemende autobeschikbaarheid nam het fietsgebruik in
kan worden doorgetrokken naar Gronau en vanaf daar
de afstandsklasse van 3 tot 15 kilometer af. Tegelijkertijd
aansluiten op de Duitse (recreatieve) fietsroutes. Op het
nam en neemt het belang van regionale verplaatsingen
moment van verschijnen van dit masterplan zijn de eerste
op deze afstanden toe door schaalvergroting van
12 km van de 62 km lange F35 een feit.
voorzieningen voor bijvoorbeeld onderwijs en vrije
De potentie van de fietssnelweg is aanzienlijk. Het gaat
tijd. In het regionaal mobiliteitsbeleid werd de fiets
niet alleen om fietsritten over de hele afstand. Door
dan ook een belangrijke rol toegekend. Regio Twente
voldoende aansluitingen biedt de F35 een comfortabel
ontwikkelde hiertoe een hoogwaardig fietsnetwerk, dat
alternatief voor de auto op korte afstanden.
ook in het Regionaal Mobiliteitsplan Twente 2012-2020 is opgenomen. Beleidsinzet op de fiets is van belang
De F35 is multifunctioneel en dient meerdere doelen:
vanuit mobiliteitsoogpunt, maar nadrukkelijk ook vanuit
1. Verminderen van congestie op autoroutes naar de
leefbaarheids- en gezondheidsoverwegingen. Sinds 2009
binnensteden, stations, kantoren en evenementen-
neemt het aantal verplaatsingen per fiets en met name de
locaties; een goed alternatief voor het steeds drukkere
reisafstand en reistijd weer voorzichtig toe.
autoverkeer (mobiliteitsfunctie). 2. Een vlotte verbinding tussen steden, stadsdelen, dorpen
Hoogwaardig Fietsnetwerk Twente
en nieuwbouw: tussen alle mogelijke bevolkingsgroepen
Het Hoogwaardig Fietsnetwerk Twente bestaat uit een
in de Twentse samenleving (sociale functie).
netwerk van regionale hoofdroutes. Deze verbinden op korte afstanden de belangrijkste kernen, steden en
3. Steden, dorpen en recreatieve bestemmingen verbinden (recreatieve en toeristische functie).
stadsdelen, werkgebieden en recreatieve gebieden
4. Een vlotte verbinding naar de centrumgebieden waar de
met elkaar. Ideaal voor de dagelijkse fietsritten: van
meeste mensen werken en wonen en waar de meeste
en naar het werk, school, sportvereniging of om boodschappen te halen. Investeren in het Hoogwaardig Fietsnetwerk Twente betekent investeren in kwaliteit en snelheid: goede
openbare voorzieningen zijn (economische functie). 5. Bijdrage in vermindering van broeikasgas (CO2) en geluid (milieufunctie). 6. Stimuleren van beweging per fiets en andere
bewegwijzering en stallingsvoorzieningen, comfort-
mensaangedreven vervoermiddelen (gezondheids-
verharding en sociale en verkeersveiligheid. Kortom, een
functie).
kwaliteitsimpuls die ervoor zorgt dat het fietsgebruik en het imago van de fiets het verloren terrein kan terugwinnen. Bijkomend voordeel is dat een toename van het fietsgebruik, zeker voor het woon- werkverkeer en
7. Verlagen van het aantal verkeersslachtoffers (veiligheidsfunctie). 8. Een zichtbaar project, waar Twente mee op de kaart wordt gezet (PR-functie).
7
Tracé
(herkenbaarheid) is. De randen bieden de mogelijkheid
Het tracé van de F35 volgt tussen Nijverdal en Almelo
om alle losse elementen (verlichting, rustpunten,
het spoor en de rijbaan van de rijksweg N35. De precieze
bewegwijzering, voorzieningen, beplanting etc.) in een
ligging is hier afhankelijk van de plannen voor de
heldere structuur te organiseren.
verlegging en verdubbeling (naar 2x2 rijstroken) van de
• Verlichting, bewegwijzering, informatieborden e.d. zijn
N35. Tussen Almelo en Enschede komt de F35 langs het
de voorzieningen die het gebruik van de fietssnelweg
spoor te liggen. De zijtak van Vriezenveen naar Almelo
veraangenamen. De keuze voor het type voorziening is
krijgt deels een vrijliggend tracé en deels een stuk langs de
afhankelijk van de mogelijkheden die de locaties bieden.
Aadorpweg. De zijtak van Oldenzaal naar Enschede krijgt een vrijliggend tracé of komt langs de provinciale weg
Programma van eisen
N342 te liggen.
De F35 is een uniek project dat hoge eisen stelt aan de kwaliteit van de stedelijke en landschappelijke inpassing,
De ligging langs het spoor is van grote waarde. Hier ligt
het aanzicht (architectuur), duurzaamheid (profilering
immers een strook vrije ruimte, die de realisatie van
en materiaalgebruik) en het gebruik door fietsers
een vrijliggende, non-stop fietsverbinding richting de
(verkeerstechnische inrichting). De verschillende eisen
centrumgebieden en stationsomgevingen mogelijk maakt.
op deze gebieden zijn uitgewerkt in een programma van
Daarnaast kan de F35 meeprofiteren van de vaak ongelijk-
eisen. Vier essentiële inrichtingskenmerken zorgen voor
vloerse kruisingen tussen spoorwegen en drukke auto-
herkenbaarheid over de hele lengte van de fietssnelweg:
wegen. Dit komt de veiligheid van het fietsverkeer ten
1. De F35 bestaat uit (ten minste) 4 m breed rood asfalt
goede.
2. Aan beide kanten van het asfalt worden 30 cm brede opsluitbanden toegepast (bij fietsstraten 75 cm brede
De stedelijke centra en vooral de stationsomgevingen zijn de knooppunten in het systeem. Hier is het mogelijk om over te stappen op het openbaar vervoer (bus, trein) of om verder te fietsen over het Hoogwaardig Fietsnetwerk Twente. Over het gehele tracé komen voldoende op- en
margestroken) 3. Het F35 symbool wordt toegepast op wegdek en portalen. 4. Overal langs de F35 wordt een uniforme verlichting toegepast.
afritten, zodat niet alleen de stedelijke centra maar alle
Het programma van eisen is de basis voor de uitwerking
Twentse ‘parels’ snel en veilig bereikbaar zijn.
van deeltracés in definitieve ontwerpen en Regio Twente gebruikt het als toetsingskader voor subsidie aanvragen.
Bouwstenen Het tracé van de F35 is opgebouwd uit vier ‘bouwstenen’:
Deeltracés
• de rode loper, de constructie, de randen en de
Realisatie van de F35 is voorzien in de periode tot 2020.
voorzieningen.
Het tracé wordt niet in één keer gerealiseerd, maar in
• De rode loper is de continue lijn: het fietspad dat
logische delen. De meest kosteneffectieve deeltrajecten
4 meter (of meer) breed is.
- de trajecten die het hoogste fietsgebruik opleveren per
• Afhankelijk van de locatie maar vooral de inpassings-
geïnvesteerde euro - zijn:
mogelijkheden ligt de fietssnelweg op maaiveld, talud of
• Borne - Hengelo - Enschede
palen. In overleg met alle betrokken partijen moeten hier
• Almelo - Vriezenveen
definitieve afspraken over worden gemaakt.
• Almelo - Wierden/Zuidbroek
• De randen zijn de verticale bouwelementen die een
Regio Twente heeft in de afgelopen jaren diverse bijdragen
duidelijke begrenzing aan de fietssnelweg geven,
van het ministerie van Infrastructuur en Milieu ontvangen ter
daar waar dat noodzakelijk (veiligheid) of gewenst
stimulering van de realisatie van deeltrajecten van de F35.
8
Financieringsmogelijkheden
partijen. Waar mogelijk kunnen de deeltrajecten
Om te stimuleren dat de deeltrajecten de nodige
worden geïntegreerd in economische en ruimtelijke
kwaliteit krijgen, wordt vanuit de Brede Doeluitkering
projecten. Dat vergemakkelijkt co-financiering en
Verkeer en Vervoer (BDU) een bijdrage van 50% in
vergroot de kans op bijdragen uit verschillende
de uitvoeringskosten voorzien. Voorwaarde is dat de
subsidieregelingen, zoals Investeringsbudget Landelijk
deelprojecten voldoen aan het programma van eisen.
Gebied (ILG), Plattelandsontwikkelingsplan Overijssel (POP II), Ruimtelijke kwaliteit stads- en dorpsranden,
Door als regio gezamenlijk op te trekken en heldere
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO),
deeltrajecten te benoemen en vast te stellen, kan
het programma voor grensoverschrijdende projecten
gefaseerd over meerdere jaren subsidie worden
INTERREG en Horizon 2020.
aangevraagd bij overheden, maar ook particuliere
Hoofdstuk 1 Inleiding
Hoofdstuk 1 Inleiding
9
1.1 Inleiding Dit masterplan fietssnelweg F35 - actualisatie 2013, betreft
in 2009. De basisgedachte en vormgeving van de F35
een actualisatie van het oorspronkelijke masterplan F35
blijven grotendeels ongewijzigd. De oorspronkelijke
zoals dat begin 2009 van kracht werd. De afgelopen
teksten uit het plan van 2009 zijn dan ook grotendeels
jaren is een start gemaakt met de realisatie van de eerste
gehandhaafd. Ook om niets verloren te laten gaan van de
deeltracés van de F35. De ervaringen die dit oplevert,
gedachtevorming van toen.
de benodigde actualisatie van het voorlopig ontwerp, plus nieuwe ontwikkelingen zoals de opkomst van de
De eerste 11 kilometer van de in totaal 62 km F35 liggen
elektrische fiets en gewijzigde ruimtelijke ontwikkelingen
er inmiddels. De gebruikerservaringen op de eerste
vormen aanleiding voor deze actualisatie. De actualisatie
gerealiseerde deeltracés zijn positief. We zien dit als
betreft met name een verbijzondering (bijv. het
een bevestiging van de (toegevoegde) waarde van een
programma van eisen) dan wel een update (bijv. bij
fietssnelweg en de wijze waarop we deze in Twente
het tracé) van de uitgangspunten en keuzes gemaakt
vormgeven!
10
1.2 Aanleiding Ruimtelijke, economische en mobiliteitsontwikkelingen
VPR-studie ‘naar een hoogwaardig fietsnetwerk’
Twente ontwikkelt zich. Er worden nieuwe locaties
Het fietsaandeel in Twente ligt boven het landelijke
voor woningbouw en bedrijventerreinen ontwikkeld
gemiddelde: 32%1 om 25%. De afgelopen jaren was echter
en er komen nieuwe voorzieningen voor onderwijs en
een ontwikkeling zichtbaar dat er minder wordt gefietst in
recreatie. Nieuwe voorzieningen worden daarbij meer
Twente. De oorzaken worden gevonden in het incomplete
verspreid aangelegd en er vindt schaalvergroting plaats.
fietsnetwerk en (toenemende) schaalvergroting en
In de ambitie de economie in Twente structureel te
spreiding van ruimtelijke functies, waardoor fietsafstanden
versterken, speelt het stedelijk netwerk een belangrijke
groot worden. Om het fietsgebruik te stimuleren, is
rol met in het bijzonder de Innovatiedriehoek Twente.
een voldoende fijnmazig netwerk met kwalitatief goede
Maar ook buiten het stedelijk netwerk ontwikkelen zich
fietsverbindingen een belangrijke vereiste. In de VPR-
economische activiteiten. De komende jaren groeit de
studie ‘Naar een hoogwaardig fietsnetwerk in de regio
Twentse bevolking nog, maar de samenstelling verandert
Twente’ (2005) zijn de hoofdroutes van een dergelijk
(vergrijzing, kleinere huishoudens). Jongeren trekken meer
fijnmazig fietsnetwerk in Twente benoemd. Aan deze
en meer naar de steden. Twente fungeert in de praktijk als
hoofdroutes zijn kwaliteitseisen gekoppeld, die een hoge
een daily urban system, waarin wonen, werken, recreëren
kwaliteit wat betreft directheid, comfort en veiligheid
en mobiliteit met name op regionaal schaalniveau
moeten garanderen. Daarnaast zijn de mogelijkheden
plaatsvinden. De samenhang tussen de steden en
verkend om binnen dit netwerk het concept van
de kernen eromheen is zeer sterk. Gezien genoemde
fietssnelwegen uit te werken. Dit leidde tot drie varianten,
ruimtelijke en economische ontwikkelingen zal dit zo
waarvan een route via Nijverdal, Wierden, Almelo, Borne,
blijven en wordt rekening gehouden met een blijvende
Hengelo en Enschede - en met zijtakken van Vriezenveen
groei van de mobiliteit in Twente de komende jaren.
naar Almelo en Oldenzaal naar Enschede - als meest kansrijk werd beoordeeld. Kansrijk in termen van het
Twente heeft ook te maken met ontwikkelingen buiten
vervangen van autokilometers door fietskilometers en,
de regio. De omvang van het doorgaande verkeer
daaraan gerelateerd, het verminderen van de uitstoot
op de Twentse autosnelwegen neemt toe, vooral het
van koolstofdioxide (CO2). Berekeningen met het
vrachtverkeer. Dit betekent een zwaardere belasting van
verkeersmodel laten een flinke toename van het aantal
de A1 en A35. Als er niks wordt gedaan, leidt dit op termijn
fietsers zien. De hoogste intensiteiten (tussen 4.000 -
tot een verminderde bereikbaarheid. Investeringen in
8.000 fietsers per etmaal per doorsnede) zijn berekend
infrastructuur blijven noodzakelijk om het wegverkeer
voor de relaties Almelo - Vriezenveen, Almelo Wierden en
in Twente te laten rijden. Verder zijn er ontwikkelingen
Borne - Hengelo - Enschede (zie bijlage 1). In het kader
die niet alleen regionaal of landelijk spelen, maar
‘Fietsen in twente’ (pagina 20) worden geactualiseerde
wereldwijd aandacht vragen. De opwarming van de
fietscijfers voor Twente gepresenteerd. Het fietsgebruik
aarde (broeikaseffect), het uitputten van de natuurlijke
is de afgelopen jaren niet toegenomen ten opzichte van
grondstoffen en het toenemende aantal ‘welvaartsziekten’
het gebruik van andere vervoerwijzen, maar het aantal
staan de komende jaren hoog op de (politieke) agenda.
verplaatsingen met de fiets, en met name de reisafstand
Tegen deze achtergronden neemt het belang van
en reistijd laten vanaf 2009 wel een gestage groei zien.
kwalitatief goed openbaar vervoer en snelle en veilige fietsverbindingen toe.
1 Bron: CBS, 2010.
11
1.3 Regionaal Mobiliteitsplan Twente 2012-2020 Om de toekomstige bereikbaarheid van Twente te garanderen, en daarmee het economisch functioneren van de regio, is het Regionaal Mobiliteitsplan Twente 2012-2020 (RMP) opgesteld. De doelstelling van het RMP ligt in het verlengde van het vorige RMP 2007-2011 en is ambitieus: het waarborgen van de huidige (multimodale) bereikbaarheid en tegelijkertijd streven naar een verbetering van het totale niveau van leefbaarheid en veiligheid. Om deze doelstelling te realiseren, is een pakket maatregelen uitgewerkt, die de volle breedte van het speelveld beslaat en is onderverdeeld in de thema’s bereikbaarheid, veiligheid en leefbaarheid. Binnen deze thema’s zijn de essentiële onderdelen van beleid benoemd, die (analoog aan de Structuurvisie Ruimte en Infrastrutuur) moeten doorwerken in het gemeentelijke mobiliteitsbeleid.
De fiets in het RMP
Zowel de realisatie van het Hoogwaardig Fietsnetwerk
In het RMP wordt de rol van de fiets op twee
Twente (HFT) als de realisatie van de fietssnelweg
manieren erkend. Enerzijds is er de fiets als één van
F35, als centrale drager van het HFT, zijn in het RMP
de vervoers-*wijzen in de totale mobiliteitsketen.
aangemerkt als essentiële onderdelen van beleid. In de
Met de toename van de verkeersdrukte groeit het
Uitvoeringsprogramma’s RMP krijgt de F35 de status van
belang van de fiets als alternatief voor de auto.
‘TOP-project’. Dit betekent dat het project in belangrijke
Zeker op korte afstanden, tot ongeveer 7,5 à 10
mate bijdraagt aan de regionale mobiliteitsdoelstellingen
kilometer kan de fiets concurreren met de auto.
van bereikbaarheid, leefbaarheid en/of verkeersveiligheid.
Dit vergt directe, snelle, comfortabele en veilige
Realisatie van het project is dan ook van regionaal belang.
fietsroutes. Daarnaast heeft de fiets een duidelijke rol in het voor- en natransport van het openbaar vervoer. Dit vergt kwalitatief goede en voldoende stallingsvoorzieningen (bij vooral NS-stations en in de stedelijke centra). Anderzijds wordt het belang van de fiets ook nadrukkelijk gezien vanuit leefbaarheid en gezondheid. De fiets is een ‘schoon’ vervoermiddel (geen uitstoot van geluid en schadelijke stoffen) en kan dus in belangrijke mate bijdragen aan het in stand houden van een gezonde en schone leefomgeving. Tegelijkertijd is fietsen gezond voor lijf en leden.
12
F35 en het rijk Via de Netwerkanalyse Twente (2006) heeft ook het Rijk
De naam “F35” is afgeleid van de Twentse autosnelweg
de waarde van de F35 onderkend. Om de bereikbaarheid
A35. Dit zorgt niet alleen voor herkenbaarheid, maar
van Twente op peil te houden, is een gezamenlijke (Regio
impliceert ook een bepaald kwaliteitsniveau. Een snelweg
en ministerie) gebiedsgerichte aanpak opgesteld waar
staat voor verbinden (steden, regio’s en zelfs landen),
fietsmaatregelen onderdeel van uitmaken. Dit heeft
snelheid, veiligheid (relatief gezien de veiligste wegen)
geresulteerd in financiële bijdragen (Quick Win-gelden)
en herkenbaarheid. Dat is precies wat de fietssnelweg
voor de F35 tracégedeelten in Almelo en Enschede.
moet zijn: een snelle en veilige fietsverbinding tussen de
In de jaren daarna zijn er ook vanuit FietsFilevrij
Twentse woon, werk, recreatie en vrijetijdsgebieden.
(stimuleringsprogramma regionale woon-werkroutes) en Beter Benutten gelden verstrekt voor tracégedeelten van de F35. In het vervolgtraject wil Regio Twente met het ministerie van Infrastructuur en Milieu bespreken of structurele financiering van de F35 tot de mogelijkheden behoort. Hierbij is relevant het verzoek van de Tweede Kamer aan de regering om de decentrale overheden te ondersteunen bij de uitwerking van de eind 2013 door hen opgestelde ‘Toekomstagenda snelfietsroutes’. Tot slot blijkt ook uit het initiatief voor de (eerste) Green Deal fiets in het woon-werkverkeer, met onder andere uitbreiding van snelfietsroutes in Nederland en inzet op de kwaliteit daarvan, het belang dat het rijk hecht aan fietsstimulering.
F35 en de provincie In de Omgevingsvisie van Provincie Overijssel worden goede verbindingen van en naar stedelijke netwerken en streekcentra gezien als belangrijke voorwaarde voor de economische en duurzame ontwikkeling van de provincie. Naast auto, spoor en vaarwegen gaat het daarbij nadrukkelijk ook om fietsverbindingen. Het stimuleren van fietsgebruik als alternatief voor de auto geldt als provinciaal belang, omdat het een belangrijk element is in het regionale (bovenlokale) verkeerssysteem. De provincie zet hiervoor in op nieuwe concepten zoals fietssnelweg en connectie van fiets en OV, uiteraard in samenwerking met lokale en regionale partners. In het programma Ketenmobiliteit wordt een en ander verder uitgewerkt. Tot nu toe is voor twee F35 tracégedeelten een provinciale bijdrage ontvangen (Wierden en Enschede).
13
14
1.4 Andere fietsprojecten Naast de realisatie van het HFT en de F35 wordt
inventarisatie van wegkenmerken (inclusief diverse,
in het RMP ingezet op voldoende capaciteit van
specifieke fietskenmerken, zoals breedte en kwaliteits-
fietsenstallingen bij stations en de doorontwikkeling van
niveau van fietspaden) verschaft inzicht in het huidige
een fietsrouteplanner. Daarnaast is in 2007 het Twentse
kwaliteitsniveau van de ‘rode’ hoofdroutes en knelpunten.
fietsknooppuntensysteem geopend. Aangezien de
Verbeteringen van fietsverbindingen, behorend tot het
fietssnelweg centraal onderwerp is in dit rapport, worden
HFT, kunnen in principe rekenen op een subsidie van Regio
de andere fietsprojecten hieronder kort beschreven.
Twente. Gemeenten financieren zelf ook een deel.
Realisatie hoogwaardig fietsnetwerk Twente
Capaciteit fietsenstallingen
In 2013 is het rapport “Verdiepingsslag hoogwaardig
In het kader van de Samenwerkingsagenda Twente is in
fietsnetwerk, Naar een hoogwaardig fietsnetwerk in de
2008-2010 1 1,2 miljoen geïnvesteerd in het vergroten
Regio Twente 2.0” vastgesteld, waarin de ideeën uit de
van de capaciteit van fietsenstallingen bij de stations van
genoemde VPR-studie verder zijn uitgewerkt en op kaart
Almelo (fietsenstalling dubbellaags maken), Hengelo
gezet. Het HFT bestaat uit een netwerk van regionale
(Voorstadhalte Gezondheidspark, aanleg fietsenstallingen)
hoofdroutes, die kernen van 1.000 inwoners en meer met
en Enschede (realisatie fietsenstallingen).
elkaar verbinden (zie figuur 1.1). Een in 2010 uitgevoerde
Vanuit het ProRail-programma ‘Ruimte voor de Fiets’
Figuur 1.1. Hoogwaardig Fietsnetwerk Twente (HFT), 2013
15
zijn financiën beschikbaar gesteld om de capaciteit
geleverd aan de CO2-reductie. Per jaar wordt deze reductie
van onbewaakte fietsenstallingen op diverse Twentse
geschat op 75,5 ton. Voor de komende jaren is verdere
stations te vergroten. In de eerste fase (2009-2012) is de
doorontwikkeling van de fietsrouteplanner voorzien en zal
stallingscapaciteit op 14 Twenstse stations vergroot met
onder meer de fietssnelweg worden toegevoegd.
circa 3.000 plaatsen voor een investeringsbedrag van 1 2 miljoen. ProRail nam daarvan ruim 1 1 miljoen voor
Fietsknooppuntensysteem
haar rekening. Het resterende gedeelte werd gefinancierd
Ter versterking van de toeristisch-recreatieve infrastructuur
door Regio Twente en betrokken gemeenten. Momenteel
in Twente is het fietsknooppuntensysteem ontwikkeld.
is een 2e fase Ruimte voor de Fiets in voorbereiding,
De oorsprong van dit systeem ligt in Vlaanderen. In
waarbij op zeven stations in Twente in totaal ca. 2.000
de afgelopen jaren is het succesvol in verschillende
plaatsen zullen worden bijgebouwd. Totale investeringen
Nederlandse regio’s ingevoerd, waarbij Twente (2007)
bedragen wederom 1 2 miljoen.
één van de eerste regio’s was. Fietsers kunnen met informatiekaarten en -borden zelf een route samenstellen.
Fietsrouteplanner
De verbindingspunten worden gevormd door genummerde
In 2008 is een internetapplicatie gemaakt waarmee
knooppunten. Het systeem is gebiedsdekkend en biedt
recreatieve en utilitaire fietsers een fietsroute kunnen
de fietser veel keuzemogelijkheden bij het samenstellen
plannen. Hiermee wordt een stuk service verleend van
van een route. Hoewel de fietssnelweg in eerste instantie
de Regio voor de regio, waarmee Twentse inwoners beter
een utilitair karakter heeft, worden delen van de route
kunnen afwegen of het fietsen een acceptabel alternatief
opgenomen in het knooppuntensysteem, bijvoorbeeld de
is voor het autogebruik (op korte afstanden). In die zin
route van Enschede centrum naar stadsrand en de route
vormt de fietsrouteplanner een goede stimulans voor het
in Nijverdal naar de Regge. Veiligheid en beleving zijn hier
fietsgebruik, waarmee tevens een bijdrage kan worden
pluspunten voor de fietser.
16
17
1.5 Masterplan fietssnelweg F35 De uitwerking van het tracé van de fietssnelweg F35 is
ProRail/NS, provincie Overijssel en Rijkswaterstaat zijn
tot stand gekomen onder regie van Regio Twente en
betrokken bij het initiatief en de ontwikkeling van het
Goudappel Coffeng BV, in nauwe samenwerking met
voorontwerptracé. In 2013 is het voorontwerptracé op
de acht gemeenten waar de fietssnelweg F35 wordt
een aantal onderdelen geactualiseerd in overleg met de
gerealiseerd: Hellendoorn, Wierden, Almelo, Twenterand,
betrokken gemeenten.
Borne, Hengelo, Enschede en Oldenzaal. Partners zoals
1.5.1 Essentiële onderdelen De resultaten van het gehele ontwerpproces staan in
definitieve ontwerpen (DO) per deeltracé. Dat is een zaak
dit Masterplan fietssnelweg F35. De inhoud van het
voor de desbetreffende gemeenten/ wegbeheerders.
masterplan bestaat uit een aantal onderdelen. Twee
Het geactualiseerde voorontwerptracé is, met de
daarvan, het voorontwerptracé en het programma van
vaststelling van het geactualiseerde masterplan,
eisen zijn essentiële onderdelen. Deze twee onderdelen
vastgesteld. Bestuurlijke vaststelling bij de gemeenten
zijn van wezenlijk belang voor de realisatie van de
vindt separaat plaats.
fietssnelweg F35. Regio Twente gebruikt deze twee onderdelen als toetsingskader voor subsidieaanvragen
Programma van eisen
door gemeenten. Na hernieuwde vaststelling door
De fietssnelweg F35 is een uniek project, dat hoge
Regio Twente zullen de betrokken gemeenten deze twee
eisen stelt aan de kwaliteit van de stedelijke en
onderdelen in geactualiseerde vorm moeten opnemen
landschappelijke inpassing, het aanzicht (architectuur),
in hun eigen (ruimtelijke) beleid en het vertrekpunt laten
duurzaamheid (materiaalgebruik) en het gebruik door
zijn voor:
fietsers (verkeerskundige richtlijnen). Op deze punten
1. Een nadere uitwerking van de deeltracés in een
zijn door stedenbouwkundigen, landschapsarchitecten
definitief ontwerp en het bestek voor realisatie van de
en verkeerskundigen van de betrokken partijen
deeltracés.
ontwerprichtlijnen opgesteld. Deze ontwerprichtlijnen
2. Op te starten planologische procedures (waaronder het vastleggen van de deeltracés in bestemmingsplannen).
zijn het gedachtegoed van de fietssnelweg F35. De belangrijkste punten uit de ontwerprichtlijnen, de punten die essentieel zijn voor het functioneren als
Voorontwerptracé
fietssnelweg en de inpassing als infrastructureel element
Het tracé van de fietssnelweg F35, zoals opgenomen
in de stedelijke en landelijke omgeving, zijn opgenomen
in dit masterplan, heeft de status van voorontwerp.
in het programma van eisen. Dit is in 2013 uitgewerkt naar
Er zijn richtinggevende keuzen gemaakt in de kansrijke
aanleiding van nieuwe ontwikkelingen en de ervaringen
verbindingen (met onderscheid in hoofdroute en zijtakken)
met de eerste gerealiseerde deeltracés. Gemeenten
en de ligging van het tracé (langs de weg, het spoor of via
gebruiken het programma van eisen als toetsingskader
een vrij tracé). Belangrijke ontwerpkeuzen, bijvoorbeeld
bij de nadere uitwerking van de deeltracés in definitieve
ten aanzien van de mogelijkheden voor ongelijkvloerse
ontwerpen of voor het beheer van de fietsinfrastructuur.
kruisingen met (spoor)wegen of een verhoogde ligging van het tracé, zijn nog niet gemaakt. Dit moet gebeuren in de
18
1.5.2 Vaststelling en realisatie Het Masterplan Fietssnelweg F35 - actualisatie 2013 is
De eerste 11 km van de F35 is inmiddels aangelegd.
vastgesteld door het dagelijks bestuur van Regio Twente.
De realisatie van de resterende kilometers F35, in
Bestuurlijke vaststelling van dit masterplan betekent
deeltracés, is voorzien in de periode 2014-2020.
dus vaststelling van de twee essentiële onderdelen:
De voortgang van de uitvoering wordt gewaarborgd door
het (geactualiseerde) voorontwerptracé en het
deze op te nemen in het uitvoeringsprogramma van het
(geactualiseerde) programma van eisen. Dit betekent
RMP. Realisatie van de F35 is een gezamenlijke inspanning
expliciet dat de route van de F35 en het beoogde
van de gemeenten, Regio Twente en andere betrokken
kwaliteitsniveau dat daaraan wordt gekoppeld,
partijen. Zie verder hoofdstuk 5.
bestuurlijk zijn geaccordeerd.
1.6 Leeswijzer • In hoofdstuk 2 wordt ingegaan op de doelstellingen van
• In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de voorwaarden voor
de fietssnelweg F35. De F35 moet niet alleen zorgen
een fietssnelweg en de doorvertaling daarvan naar de
voor meer fietsverkeer (en minder autogebruik), maar
kansrijke relaties (met onderscheid naar hoofdroute
beoogt in bredere zin een bijdrage te leveren aan het
en zijtakken) en de ligging (naast de weg of het spoor
verstevigen van de sociaal-economische structuur
of over een vrij tracé) van de Twentse fietssnelweg. Dit
van Twente.
mondt uit in een voorontwerptracé. Voor het volledige tracé zijn de belangrijkste (ruimtelijke) ontwikkelingen en (nog te maken) tracékeuzen inzichtelijk gemaakt. • In hoofdstuk 4 wordt ingegaan op het beoogde kwaliteitsniveau van de fietssnelweg F35. Er worden eisen gesteld ten aanzien van de stedelijke en landschappelijke inpassing, de ‘aankleding’ (architectuur en materiaalgebruik) en de verkeerstechnische inrichting (met aspecten als maatvoering en afstanden tot het spoor). • In hoofdstuk 5 wordt ingegaan op de realisatie van de fietssnelweg F35. Er is een kostenraming opgesteld (uitgaande van een hoog kwaliteitsniveau) en de mogelijkheden voor financiering zijn verkend. Verder is een nauwe samenwerking nodig, waarbij een duidelijke rolverdeling tussen gemeenten en Regio Twente weergegeven is. De bestaande projectgroep F35, met deelname van Regio Twente en betrokken gemeenten, voert de regie bij de realisatie. Voor besluitvorming wordt aangesloten bij reeds bestaande ambtelijke en bestuurlijke overleggen.
19
20
Fietsen in Twente Verdeling over de vervoerwijzen In het totaal van de vervoerswijzen neemt het fietsgebruik in Twente een aanzienlijk aandeel in (zie figuur 1.2). 30 procent van alle verplaatsingen wordt gemaakt met de fiets. Het autogebruik is echter dominant (als bestuurder en passagier), met een aandeel van 51%. De overige vervoerswijzen, waaronder lopen, hebben een gezamenlijk aandeel van 17%.
Auto (bestuurder en passagier) Openbaar vervoer Fiets Overig
Figuur 1.2. Aandeel vervoerswijzen in Twente (gemiddeld over 19992012) (Bron: Onderzoek Verplaatsingen in Nederland)
Fietsgebruik
Verplaatsingen
Gemiddelde afstand (km)
Reisduur (minuten)
0,94
2,7
13,3
2001
0,95
2,8
13,1
2002
0,89
2,6
12,1
2003
0,88
2,5
12,2
deze cijfers tussen 1996 en 2003 eerst een neerwaartse
2004
0,92
2,5
13,0
ontwikkeling zien (zie figuur 1.4). Maar vanaf 2003 is
2005
0,93
2,6
12,8
weer een stijgende lijn zichtbaar: vooral de afgelegde
2006
0,89
2,7
12,1
afstand neemt de laatste jaren weer duidelijk toe.
2007
0,87
2,7
12,1
Het gemiddelde aantal fietsritten per dag, gemaakt door Twentenaren, bedraagt ongeveer 0,90 (zie figuur 1.3). Dit betekent dat bijna één hele verplaatsing met de fiets wordt gemaakt. De gemiddeld afgelegde afstand was in 2012 ongeveer 3 kilometer en de gemiddelde reisduur 14 minuten. Uitgezet over een langere periode laten
Wat is een verplaatsing? Een verplaatsing wordt gedefinieerd als een reis met een motief: woon-werk, visite, winkelen, etcetera. Eén verplaatsing kan bestaan uit meerdere ritten met verschillende vervoerswijzen. Met de auto naar het station, verder met de trein en het laatste stuk naar kantoor op de vouwfiets is dus één verplaatsing. Voor het bepalen van de verplaatsing geldt in dit voorbeeld de trein als hoofdvervoerswijze.
2000
2008
0,87
2,8
12,4
2009
0,85
2,7
12,0
2010
0,85
2,7
12,7
2011
0,85
2,9
13,9
2012
0,88
3,0
14,1
Figuur 1.3. Fietsgebruik in Twente naar verplaatsingen, afstand en reisduur van 2000-2012 (Bron: Onderzoek Verplaatsingen in Nederland)
21
110 105 100 95 90 85 80 75
1996 1997
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Verplaatsingen p.p.d.
Afstand p.p.d. (km)
2010
2011
2012
Reisduur p.p.d. (min)
Figuur 1.4. Ontwikkeling fietsgebruik in Twente van 1996-2012 (1996 = 100 (Bron: Onderzoek Verplaatsingen in Nederland)
Fiets- en autogebruik naar afstand
10 kilometer is het de auto die de dienst uit maakt.
Op afstanden tot 2,5 kilometer heeft de fiets een duidelijke
Meer dan de helft (tot driekwart) van de verplaatsingen
concurrentiepositie ten opzichte van de auto (zie figuur 1.5).
wordt op die afstanden met de auto gemaakt. Op afstanden
Ruim 60% van de verplaatsingen wordt op deze afstanden
groter dan 10 kilometer is de positie van de auto schijnbaar
met de fiets gemaakt. Voor afstanden tussen 2,5 en
onaantastbaar, met ruim 90% van de verplaatsingen.
100 % 90 % 80 % 70 % 60 % 50 % 40 %
Auto
30 %
(bestuurder
20 %
en passagier) Fiets
10 % 0% tot 2,5 km
2,5 - 3,7 km
3,7 - 5 km
5 - 7,5 km
7,5 - 10 km
10 km en meer
Figuur 1.5. Fiets- en autogebruik in Twente naar afstand (gemiddeld over 1996-2012) (Bron: Onderzoek Verplaatsingen in Nederland)
22
Conclusie
Onderzoek Verplaatsingen in Nederland (OViN)
Het fietsaandeel in het totaal van de vervoerswijzen is
De gegevens over het fietsgebruik in Twente zijn ontleend
stevig met 30%. En na een lange periode van afnemend
aan het Onderzoek Verplaatsingen in Nederland (OViN)
fietsgebruik, neemt het fietsgebruik de laatste jaren
van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).
weer toe. Vooral de gemiddelde afstand van een
Hiervan worden ook regionale uitsplitsingen gemaakt.
fietsverplaatsing stijgt. Toch blijft de fiets vooral op korte
Het OViN is de opvolger van het Onderzoek Verplaatsings-
afstanden de overheersende vervoerswijze. Boven de
gedrag (1978-2004) en het Mobiliteitsonderzoek
2,5 kilometer verliest de fiets aan concurrentiepositie ten
Nederland (2004-2010). Het onderzoek wordt jaarlijks
opzichte van de auto.
uitgevoerd door het Centraal Bureau voor de Statistiek. De gemeten mobiliteit in het OViN is exclusief vakantie-
Aanbeveling: met name op afstanden tussen de
verkeer, verplaatsingen vanwege goederenvervoer en
2,5 en 10 kilometer is voor de fiets winst te behalen.
exclusief de mobiliteit van bewoners van instellingen,
De fiets wordt op die afstand nog voor circa 30% van
inrichtingen en tehuizen.
de verplaatsingen gebruikt. Bij wijzigingen in reistijd en prijs voor de auto is de verwachting dat de concurrentie van de fiets toeneemt. In enkele grote steden in Nederland is die tendens nu al te zien. Op afstanden groter dan 10 kilometer is voor de fiets winst te behalen, mits de reis kan worden versneld, bijvoorbeeld door een verkorting van de reisduur (non-stop routes, elektrische fietsen).
Parelketting van Twente
Hoofdstuk 2 Parelketting van Twente
Hoofdstuk 2
23
2.1 Inleiding De fietssnelweg F35 is in de eerste plaats een
F35 uit om te fietsen, wat goed is voor de gezondheid.
veelzijdige vorm van individueel publiek transport op
Twentenaren en toeristen kunnen de steden, dorpen en
een vernieuwende en hoogwaardige as. Doorstroming
landschappen beter bereiken en ‘beleven’, mede dankzij
en veiligheid staan voorop door uit te gaan van
de afwisselende en gevarieerde route van de F35.
ongelijkvloerse kruisingen. Vlot doorfietsen is daarmee
Door goede aansluitingen op het onderliggende
gegarandeerd, terwijl conflictsituaties met andere
(recreatieve) fietsnetwerk en het fietsknooppuntensysteem
vervoerswijzen tot een minimum worden beperkt. Waar
is het mooie en dunner bevolkte Twentse platteland
dat niet mogelijk is, krijgen fietsers voorrang op andere
goed bereikbaar. Dit biedt goede mogelijkheden voor
vervoerswijzen. Hiermee kan de F35 op korte afstanden
verblijfsrecreatie en recreatieve fietsritten vanuit de
een alternatief zijn voor de auto.
steden. Als Twentse ‘Parelketting’ (met de F35 als ketting
De F35 is de verbinding tussen de binnensteden, de
en de gebieden en functies/ voorzieningen als parels)
nieuwe en bestaande stedelijke zones, de stations-
kan de F35 bijdragen aan het verstevigen van de sociaal-
omgevingen, de Twentse dorpen en de fraaie Twentse
economische structuur van Twente. In dit hoofdstuk wordt
landschappen. Door de geboden kwaliteit nodigt de
hier verder op ingegaan.
24
2.2 Integrale doelstellingen De fietssnelweg F35 is multifunctioneel en dient
4. Een vlotte verbinding naar de dichte centrumgebieden
meerdere doelen:
waar de meeste mensen werken en wonen en waar de
1. Voorkomen van congestie op autoroutes
meeste openbare voorzieningen zijn (economische
naar de binnensteden, stations, kantoren en evenementenlocaties (mobiliteitsfunctie). 2. Een vlotte verbinding tussen steden, stadsdelen, dorpen en nieuwbouw; met andere woorden: tussen alle mogelijke bevolkingsgroepen in de Twentse samenleving (sociale functie). 3. Steden, dorpen en recreatieve bestemmingen verbinden (recreatieve en toeristische functie).
functie). 5. Bijdrage in vermindering van broeikasgas (CO2) en geluid (milieufunctie). 6. Stimuleren van beweging per fiets en andere ‘mensaangedreven’ vervoermiddelen (gezondheidsfunctie). 7. Verlagen van het aantal verkeersslachtoffers (veiligheidsfunctie). 8. Een zichtbaar project, waar Twente mee op de kaart wordt gezet (PR-functie).
2.2.1 Mobiliteitsfunctie Met de realisatie van het HFT en de fietssnelweg F35
van 10% van het aantal autokilometers (gemeten in een
krijgt de regio een modern mobiliteitssysteem,
zone met een afstand van maximaal 1,5 kilometer tot het
dat uitgaat van ontvlechten. De autoroutes staan los
tracé van de fietssnelweg) en een reductie van de CO2-
van het hoogwaardige openbaar vervoer (Agglonet)
uitstoot met 4.250 ton per jaar (0,2 kg/km). Verder zal het
en de vrijliggende fietssnelweg F35 (zie figuur 2.1).
aantal verkeersslachtoffers naar schatting afnemen met
Op grote delen van de F35 is sprake van bundeling van
25% tot het jaar 2020.
treinverkeer en fietsverkeer. Beide modaliteiten kunnen heel goed achter elkaar (de fiets als voor- en natransport van het openbaar vervoer) en naast elkaar functioneren. De vrije ruimte naast de spoorbaan van Almelo naar Enschede kan worden benut om de F35 met een breedte van ten minste 4 meter te realiseren. Zonder dat dit ten koste gaat van auto-infrastructuur of kostbare bouwgrond. Door realisatie van de F35 blijft Twente mobiel. Op afstanden tussen 4 en 8 kilometer en voor de e-fiets tussen 10 en 15 km is de fietssnelweg F35 een alternatief voor het gebruik van de auto, helemaal in combinatie met goede stallingsvoorzieningen bij NS-stations en in de binnensteden. Daarmee is er een goed alternatief voor de drukke autoroutes. In het kader van de VPR-studie ‘Naar een hoogwaardig fietsnetwerk’ is berekend dat realisatie van de F35 leidt tot een reductie
25
2.2.2 Sociale functie Voor de sociale ontplooiing van mensen is mobiliteit
belangrijke schakel in het voor- en natransport van het
een voorwaarde. Mobiel zijn, betekent verplaatsen en
openbaar vervoer. Ook de uitbreiding van de capaciteit van
deel kunnen nemen aan het dagelijkse leven: naar werk,
stallingsvoorzieningen bij de Twentse stations draagt hier
school of sportvereniging gaan, boodschappen doen, op
aan bij. Als kwalitatief hoogwaardige as biedt de F35 de
visite gaan etc. De F35 legt nieuwe verbindingen en maakt
mogelijkheid om de leefbaarheid en de (sociale) dynamiek
mobiliteit mogelijk. Dit geldt vooral voor mensen die geen
van woonwijken, stationsomgevingen en centra te
auto kunnen of willen bezitten. Vooral deze groep mensen
vergroten. De F35 verbindt bestaande en nieuwe functies
is aangewezen op goede voorzieningen voor fiets en
en voorzieningen met elkaar. Toekomstige ruimtelijke
openbaar vervoer. De fietssnelweg verenigt beiden in zich:
ontwikkelingen kunnen worden geconcentreerd rondom
kwalitatief hoogwaardige fietsinfrastructuur, maar ook een
deze hoogwaardige as.
Figuur 2.1. Verkeer en vervoersysteem in Twente
26
2.2.3 Recreatieve en toeristische functie Infrastructuur als de fietssnelweg ligt er niet alleen om
naar functies en voorzieningen en andere mooie en
in de spitsperiodes snel van A naar B te kunnen fietsen.
interessante locaties langs de route (bijvoorbeeld in een
Ook buiten die drukke periodes is de F35 beschikbaar
straal van 5 km). Zie figuur 2.2. Dit geeft de betekenis van
voor fietsverkeer met andere doelen dan snelheid.
de F35 voor recreatie en toerisme nog een extra impuls
Door de fietssnelweg op een goede en creatieve manier
en draagt rechtstreeks bij aan het verstevigen van
in te passen in het gevarieerde landschap van Twente,
de recreatief-toeristische infrastructuur.
wordt ook het recreatieve fietsen over de F35 een belevenis op zich. Vanaf de F35 wordt verwezen
Legenda:
NS station
dorpscentrum
Figuur 2.2. De Parelketting van Twente
stadscentrum
landschapspark
nieuw stadscentrum
winkelcentrum
bedrijventerrein
expo/evenementen
nieuwbouwwijk
stadion
luchthaven
27
Recreatieve bestemmingen
in de omgeving van de fietssnelweg langzaam over in
De F35 verbindt Nationaal Park Sallandse Heuvelrug
het stedelijke gebied van Hengelo richting Hengelo
rechtstreeks met Nationaal Landschap Noordoost
CS en Hart van Zuid met in de toekomst veel
Twente. Tussen deze twee gebieden liggen diverse
publiekstrekkers als het WTC en culturele podia en
aantrekkelijke gebieden en voorzieningen, die
pleinen. Vanaf Hengelo CS vervolgt de fietssnelweg
een bezoek per fiets waard zijn. In Nijverdal is er
F35 haar weg richting de leisure zone in de omgeving
het nieuwe sportbad met regionale functie, Het
van de Grolsch Veste. Dit gebied kent naast het
Ravijn. In Hellendoorn is er de publiekstrekker
voetbalstadion grote regionale publiektrekkers
‘Avonturenpark Hellendoorn’. Vanuit Almelo en
als de ijsbaan, een mega bioscoop en een indoor
Borne is landschapspark ‘Zendersche Esch’ snel
kartbaan. Vanuit dit gebied vormt de fietssnelweg
te bereiken. Vanuit dit parklandschap kan de reis
F35 de verbinding met Enschede CS, van waaruit
worden vervolgd naar Westermaat Noord en West,
een aftakking naar Oldenzaal gaat door Lonneker en
waar veel grootschalige winkels en beurslocaties zijn
het natuurgebied van Driene en een aftakking via
te bezoeken. Vanuit Westermaat gaat het landschap
Glanerbrug richting de Duitse grens.
28
29
2.2.4 Economische functie Vanuit de drie bovengenoemde functies levert de F35
De F35 versterkt de recreatief-toeristische en
ook een bijdrage aan het economische functioneren
vrijetijdsinfrastructuur van Twente. Een toename van
van de regio Twente. Realisatie van de F35 geeft een
het aantal toeristen en recreanten geeft de regio een
positieve impuls aan de bereikbaarheid en daarmee het
economische impuls. De F35 draagt rechtstreeks bij
vestigingsklimaat van Twente in het algemeen en de
aan de mobiliteit van de Twentse bevolking. Mobiel zijn
binnensteden en stationsomgevingen (met kantoren) in
betekent verplaatsen en verplaatsen is een voorwaarde
het bijzonder.
voor economisch functioneren.
2.2.5 Milieufunctie Meer fietsen draagt bij aan een verbetering van het
autoritten zijn namelijk sterk vervuilend. Omdat de
milieu en het leefklimaat in Twente. Er is geen schoner
katalysator nog niet goed werkt bij een koude start, is de
vervoermiddel dan de fiets. Hoe meer mensen de auto
uitstoot van een groot aantal schadelijke stoffen de eerste
verruilen voor de fiets, hoe groter het effect op het
paar kilometer veel hoger dan de rest van de rit. Minder
leefklimaat in Twente. Landelijk is ongeveer de helft van
autobewegingen betekent dus minder luchtvervuiling
alle autoverplaatsingen een korte rit (minder dan 7,5
(CO2 en fijnstof) en minder geluidsproductie in vooral de
kilometer). Ook voor de hele korte afstanden (minder
stedelijke centra van Almelo, Hengelo en Enschede (waar
dan 2,5 kilometer) wordt de auto vaak gepakt. Vervanging
de afstanden kort zijn en de milieuhinder relatief gezien
van deze korte ritten levert veel milieuwinst op. Korte
het grootst is).
2.2.6 Gezondheidsfunctie Uit onderzoek van het ministerie van Onderwijs, Cultuur
dagen van de week. Middelzwaar staat gelijk aan fietsen
en Wetenschap blijkt onder meer dat mensen die
met een makkelijk haalbare snelheid van zestien kilometer
regelmatig fietsen de conditie van een sporter hebben en
per uur. In dertig minuten fietst men dan acht kilometer.
lichamelijk tien jaar jonger zijn dan hun werkelijke leeftijd.
Dat is ongeveer de afstand tussen de verschillende steden
Verder zijn fietsers weerbaarder tegen ziekten en hebben
en dorpen langs de route van de F35. Alleen de route
zij 50% minder kans op een hartaanval. Iedere volwassene
tussen Enschede en Oldenzaal is langer (ongeveer
moet in totaal minimaal dertig minuten middelzwaar
10 kilometer).
lichamelijk actief zijn op minstens vijf (maar het liefst alle)
30
2.2.7 Verkeersveiligheidsfunctie Fietsers behoren tot de meest kwetsbare
12 tot en met 15 jaar en 60+ zijn op de fiets zeer kwetsbaar.
verkeersdeelnemers in Twente. Zowel landelijk als
De realisatie van vrijliggende fietsroutes, die drukke
regionaal vormen fietsers een risicogroep, die veelvuldig
autoroutes ongelijkvloers kruisen, kan bijdragen aan
betrokken zijn bij ernstige letselongevallen, al dan niet met
een reductie van het aantal fietsverkeersslachtoffers.
dodelijke afloop. Vooral de leeftijdscategorieën
Dit principe is het uitgangspunt voor de fietssnelweg F35.
2.2.8 PR-functie Nationaal en internationaal neemt de aandacht
gemeenten) en keuze voor een consequent, herkenbaar
voor fietssnelwegen toe. Vooral als instrument om
ontwerp een unieke plaats in. In diverse regionale
de dichtbevolkte stedelijke omgevingen leefbaar en
(Tubantia, RTV Oost) en landelijke media (Spits, Esta) en
bereikbaar te houden. In een aantal Nederlandse
vakliteratuur (Verkeer in Beeld) is reeds gepubliceerd over
gemeenten zijn al fietssnelwegen gerealiseerd (Nijmegen,
de Twentse fietssnelweg. Hiermee zet Twente zichzelf als
Amersfoort, Den Haag, Leiden). Twente neemt door
(fiets)regio op de kaart. De opgedane ervaringen in Twente
de omvang van het project (lengte van de complete
zijn een voorbeeld voor andere projecten.
fietssnelweg meer dan 60 kilometer en acht betrokken
Hoofdstuk 3 Het tracé Hoofdstuk 3 Het tracé
31
3.1 Inleiding Bij het ontwerp van fietssnelwegen wordt de voorkeur
Deze elementen zorgen voor het wervende karakter
gegeven aan snelle doorgaande fietsroutes, die een groot
van fietssnelwegen. In dit hoofdstuk wordt ingegaan
aantal autoritten tot ongeveer 10-15 kilometer kunnen
op de (wervende) voorwaarden voor een fietssnelweg
vervangen. Op afstanden tot 5 kilometer heeft de fiets een
en de doorvertaling daarvan naar de tracékeuze (met
duidelijke concurrentiepositie. Tussen 5 en 10 kilometer
onderscheid naar hoofdroute en zijtakken) en ligging
is de fiets kansrijk. Tussen 10 en 15 kilometer is de fiets
(naast de weg of het spoor of over een vrij tracé)
kansrijk, mits reistijdwinst wordt behaald. Met de opkomst
voor de Twentse fietssnelweg. Dit mondt uit in een
van de elektrische fiets neemt de kansrijkheid van de
voorontwerptracé (VO). Voor het volledige tracé
fiets alleen maar toe. Om reistijdwinst te behalen, zijn
worden de belangrijkste (ruimtelijke) ontwikkelingen en
doorstroming en snelheid van doorslaggevend belang.
(nog te maken) tracékeuzen inzichtelijk gemaakt.
32
3.2 Voorwaarden tracékeuze Uit ervaringen met andere fietssnelwegen (of vergelijkbare
(non-stop, conflictvrije rode loper). Ook een exclusief
concepten) blijkt dat voor een succesvolle fietssnelweg,
karakter, met zo min mogelijk gelijkvloerse oversteken,
waar voldoende fietsers gebruik van maken, een aantal
is belangrijk.
duidelijke voorwaarden zijn te benoemen.
Bundeling op de route Verplaatsingsbehoefte
Er moet zoveel mogelijk worden uitgegaan van bundeling
In de huidige situatie, of in de toekomstige situatie door
van fietsers op de fietssnelweg. Hierbij spelen drie
ruimtelijke ontwikkelingen, dient er een verplaatsings-
aspecten een rol:
behoefte te zijn van en naar de gebieden die de F35 verbindt.
• De wervende kracht van de fietssnelweg. Indien de route via de fietssnelweg veel sneller, korter en
Voldoende versnelling
comfortabeler is, kan een breder gebied worden
Door kortere routes, hogere snelheden en minder
bediend.
oponthoud kan de fietsverplaatsing versneld worden.
• De kwaliteit van parallelle routes. Indien op een
In dezelfde tijd kan verder worden gefietst, waardoor het
parallelle route een min of meer even snelle en
aantrekkelijker wordt om de fiets te gebruiken. Hierdoor
aantrekkelijke route aanwezig is, zullen weinig
kan het aandeel fiets toenemen ten koste van andere
fietsers omrijden om de overstap te maken naar de
vervoerswijzen (vooral bij de motieven sociaal-recreatief,
fietssnelweg.
school en woon-werk). Extra kansen zijn er op relaties
• Indien fietsers ter hoogte van de passage van een
waar de kwaliteit van de infrastructuur voor auto en
spoorlijn, autoverbinding of waterweg gebundeld
openbaar vervoer onvoldoende is.
worden op één passeerpunt zal de fietsroute die de barrière slecht altijd goed worden gebruikt. Waar geen
Continue kwaliteit
‘natuurlijke’ bundeling is, zal het niet mee vallen de
De fietssnelweg onderscheidt zich van een regionale
fietsers op parallelle routes alsnog te ‘vangen’.
hoofdroute door de continue kwaliteit van de fietsroute
3.3 Gekozen tracé en ligging Uit een toetsing van kansrijke fietsrelaties in Twente
Andere relaties zijn minder kansrijk voor een fietssnelweg,
(tussen 3 en 15 kilometer met een drempelwaarde van
omdat er meerdere goede parallelle routes zijn of omdat
50 autoritten per uur) aan de bovengenoemde
er minder effect van te verwachten is in termen van
voorwaarden, zijn de volgende relaties als meest kansrijk
overstap van auto naar fiets. Tussen Hengelo en Oldenzaal
naar voren gekomen:
is er bijvoorbeeld al een directe fietsroute, langs de oude
• Hoofdroute: Nijverdal - Wierden - Almelo - Borne -
rijksweg. De fietssnelweg F35 zal daar dus geen concurrent
Enschede - Glanerbrug
zijn voor de A1 en de bestaande fietsverbinding.
• Zijtak: Almelo - Vriezenveen
Bij de keuze voor routes tussen Nijverdal en Wierden
• Zijtak: Enschede - Oldenzaal
en Enschede en Oldenzaal is niet de mobiliteitsfunctie doorslaggevend (vervanging van autokilometers), maar de functie als hoofdverbinding tussen twee recreatieve
33
34
gebieden van formaat: Nationaal Park Sallandse Heuvelrug
ruimte om een non-stoproute richting centrumgebieden
en Nationaal Landschap Noordoost Twente. Deze tracés
en stationsomgevingen te maken. Dat is een kans.
zullen naar verwachting niet de hoogste vervoerwaarde
Een fietssnelweg heeft een eigen tracé en dat gaat niet
kennen, maar zijn als verbindend element belangrijk.
ten koste van de auto-infrastructuur of van kostbare bouwgrond. Indien de fietssnelweg F35 kan meeliften
Relatie RO en verkeer
met het spoortracé (ook op hoogte) zijn er meestal geen
De hoofdroute verbindt de binnensteden (met talrijke
conflicten met autoroutes. De route Hengelo - Enschede
bestemmingen) met elkaar via de kortste route voor
langs het spoor wordt veiliger geacht dan de bestaande
de fiets, langs het spoor. Daarnaast wordt een aantal
route langs de Hengelosestraat, waar zich afgelopen
nieuwbouwgebieden optimaal ontsloten voor de fiets:
jaren tientallen (letsel)ongevallen met fietsers hebben
centrum/stationsgebied en Kruidenwijk-Zuid in Nijverdal,
voorgedaan.
Zuidbroek in Wierden, de Bornse nieuwbouwgebieden, Westermaat in Hengelo, werkgebied Enschede-West en
Gekozen zijde
Eschmarke/Euregio in Enschede-Oost.
De gekozen zijde van de F35 ten opzichte van de spoorlijn of de weg is bepaald aan de hand van:
Ligging
• de ligging van de belangrijkste bestemmingen
De ligging van het tracé is voor een groot deel gebundeld
• de mogelijk te gebruiken bestaande paden
met het spoortracé. Hier is immers nog voldoende
• de ruimtelijke inpassing van nieuwe paden
Figuur 3.1. Tracé fietssnelweg F35
35
3.4 (Voor)ontwerptracé In tabel 3.1 is de ligging van de fietssnelweg F35
De hoofdroute loopt van Almelo - Borne - Hengelo -
weergegeven: langs de weg, het spoor of over een geheel
Enschede - Glanerbrug evenwijdig aan de spoorlijn.
nieuw tracé. Van de hoofdroute loopt het deeltracé
De zijtak Oldenzaal - Enschede loopt over het tracé van
Nijverdal - Wierden - Almelo evenwijdig aan de huidige
de oude spoorlijn tussen Enschede en Oldenzaal (deels al
N35. De zijtak Vriezenveen - Almelo krijgt een nieuw tracé
aangelegd via Roombeek) of kan langs de provinciale weg
dat deels ook langs de N750 kan komen te liggen.
N733 komen te liggen.
Tracé
Lengte (km)
Waarvan reeds gerealiseerd
Langs spoor NS
Langs weg
Nijverdal - Wierden
9,4
2,3
Wierden - Almelo
5,9
-
x
Almelo - Vriezenveen
7,4
0,3
x
x
Almelo - Borne (incl. deel westzijde spoor)
9,7
1,1
x
Borne - Hengelo
5,4
1,9
x
Hengelo - Enschede Drienerlo
4,2
3,1
x
Enschede Drienerlo - Enschede CS
3,9
2,0
x
Enschede - Glanerbrug
6,9
-
x
Enschede - Oldenzaal
9,3
1,1
x
x
Totaal kilometers
62,1
11,8
x
Nieuw tracé
x
Tabel 3.1. Tracédelen fietssnelweg F35
In bijlage 2 is het volledige tracé weergegeven op een
worden gemaakt over de precieze ligging van het tracé
(uitklapbare) overzichtskaart en in een elftal kaartbeelden
(langs de weg, het spoor of via een vrij tracé) of over
per tracédeel. Daarbij zijn ook de aansluitingen op het
de mogelijkheden om (on)gelijkvloerse kruisingen met
Hoogwaardig Fietsnetwerk Twente weergegeven en de
de (spoor)wegen of een verhoogde ligging (Enschede)
status van de tracédelen in grote lijnen.
te realiseren. Dat is een zaak voor de desbetreffende
De status van het ontwerp verschilt nog per tracédeel:
gemeenten/wegbeheerders.
sommige delen van het tracé zijn al gerealiseerd, andere zijn al uitgewerkt tot definitief ontwerp (DO) en weer
Hieronder volgt een korte beschrijving van de deeltracés
andere hebben nog de status van voorontwerp (VO). Bij
inclusief de belangrijkste ontwerpopgaven.
de voorontwerptracés moeten soms nog nadere keuzes
36
37
3.4.1 Hoofdroute: Nijverdal-Wierden-Almelo Sallandse Heuvelrug
Zwolle-Almelo. In 2014 zijn de werkzaamheden volgens
De fietssnelweg F35 begint (of eindigt) in het
planning gereed. Dan zal het doorgaande (vracht)verkeer
Nationaal Park de Sallandse Heuvelrug, het gebied
niet meer door het centrum rijden, wat de bereikbaarheid
dat zich uitstrekt tussen Holten en Hellendoorn.
en leefbaarheid ten goede komt. In relatie hiermee wordt
Een aantrekkelijk gebied met vergezichten over golvende
het centrum geherstructureerd en ontwikkeld tot dé
heidevelden en uitgestrekte bossen. Kenmerkende
ontmoetingsplek van Nijverdal. Het centrumplan (met
heuvels zijn de Hellendoornse Berg, de Haarlerberg,
o.a. het nieuwe stadhuis, theater, winkelvoorzieningen en
de Holterberg en de Koningsbelt. De laatste is het hoogst
een parkeergarage) is inmiddels grotendeels gerealiseerd
en reikt tot 75 meter boven zeeniveau. De bijzondere
en ook is het NS-station inmiddels verplaatst. Als het
natuurwaarden en het aantrekkelijke landschap maken
werk aan de N35 klaar is, zal als laatste de winkelstraat
de Sallandse Heuvelrug geliefd bij wandelaars, fietsers én
Grotestraat heringericht worden. Er ontstaat een
automobilisten. Voor dag- en verblijfsrecreanten zijn er
aantrekkelijk, veilig en leefbaar centrumgebied met meer
verder Avonturenpark Hellendoorn en vakantiepark Landal
en betere stallingsvoorzieningen voor fietsers.
De Hellendoornseberg. De fietssnelweg is een directe verbinding tussen deze publiekstrekkers en de Twentse
Het tracé van de F35 is opgenomen in ‘De Strip’
dorpen en steden.
(de zone rondom het Combiplan). Er is gekozen voor dit tracé omdat daarmee een optimale ontsluiting wordt
Nijverdal
geboden van de meeste voorzieningen en functies in
Nijverdal is een van de laatste kernen in Nederland
Nijverdal, waaronder het nieuwe station (een belangrijke
die in tweeën wordt gedeeld door een rijksweg,
vervoersknoop), de nieuwbouwwijk Kruidenwijk-Zuid en
de N35 van Zwolle naar Almelo. Het Combiplan N35
het nieuwe sportbad Het Ravijn.
maakt hier een einde aan: de N35 wordt verlegd en gedeeltelijk ondertunneld, in combinatie met de spoorlijn
Tussengebied Nijverdal - Wierden In het gebied tussen Nijverdal en Wierden is sprake van een overwegend agrarisch landschap. Verder ligt hier de rijksweg N35 tussen Zwolle en Twente. Deze is onderdeel van een oude postroute tussen de steden Zwolle en Münster (Duitsland). Op dit moment is de N35 een enkelbaans (drukke) stroomweg, met aan de zuidzijde een parallelweg, die aansluit op het bedrijvenpark van Nijverdal. De precieze loop van het tracé van de F35 is nog niet bekend. Dit is mede afhankelijk van de mogelijke verlegging en verdubbeling (naar 2x2 rijstroken) van de N35. Indien de N35 ter hoogte van de huidige aansluiting N35/Nijverdalsestraat richting het spoor afbuigt, zijn er voor het tracé van de fietssnelweg F35 twee mogelijkheden: 1. Vanaf Nijverdal blijft de F35 aanvankelijk aan de noordzijde van de spoorlijn Zwolle-Almelo lopen. Bij de Vossenbosweg kruist de F35 de spoorbaan ongelijkvloers en gaat vervolgens langs de zuidzijde van de spoorbaan verder richting Wierden.
38
2. De F35 kruist het Combiplan in Nijverdal (ongelijk-
nieuwe Wierden. Fietsers hebben dwarsverbindingen
vloers) en volgt vervolgens het huidige tracé van de
naar de oude kern, maar kunnen ook direct naar
N35 (hoofdrijbaan of de parallelweg) in de richting van
nieuwbouwwijk Zuidbroek, die ten zuiden ligt van de
Wierden.
‘oude’ Rondweg Wierden. In Zuidbroek worden ongeveer 1.500 nieuwe woningen gerealiseerd. Met de doortrekking
Beide mogelijkheden zijn van invloed op de aansluiting
van de autosnelweg A35 komt het doorgaande (vracht)
van het tracé in Nijverdal en Wierden.
verkeer op grotere afstand van Wierden te rijden. Om ervoor te zorgen dat het doorgaand (vracht)verkeer
Wierden
geen gebruik meer maakt van de Rondweg Wierden,
De F35 volgt in grote lijnen het tracé van de (oude)
is deze geknipt. Dit komt de veiligheid van fietsers
Rondweg Wierden. Hier is voldoende ruimte aanwezig om
(en voetgangers) ten goede.
een volwaardige fietssnelweg te realiseren. Hiervoor is het noodzakelijk dat fietsers op de rotondes Almelosestraat en Rijssensestraat voorrang krijgen. Aanleg van het tracédeel tussen beide rotondes is in voorbereiding (DO fase). Aan de westzijde van Wierden (ter hoogte van de kruising met de spoorbaan Deventer-Almelo) zijn er verschillende mogelijkheden voor het tracé, waaruit nog een keuze gemaakt moet worden (mede in relatie tot de keuzes die gemaakt worden voor de doortrekking van de N35): 1. Bij een keuze voor optie 1 in het gebied tussen Nijverdal en Wierden blijft de F35 aan de noordzijde van de N35 en gaat de F35 samen met deze weg over de spoorbaan Deventer-Almelo heen. 2. Bij een keuze voor optie 2 in het gebied tussen Nijverdal en Wierden moet de F35 de N35 kruisen. Daarvoor zijn twee (sub)varianten: a. de F35 gaat eerst langs het spoor onder de N35 door en wordt vervolgens met een lus over het spoor geleid richting Wierden (deze variant is alleen
Almelo
mogelijk als hier géén aansluiting op de N35 komt);
Almelo ontwikkelt zich de komende jaren tot een sterke
b. er wordt een nieuwe fietstunnel onder de spoorbaan
centrumstad met nieuwbouwgebieden te midden van
Deventer Almelo gemaakt; vervolgens kruist de
regionale kernen. Als resultaat van het Masterplan voor de
F35 de N35 via de bestaande route Stegeboersweg -
stad Almelo rijdt het doorgaande (vracht)verkeer steeds
Kruissteenweg.
meer via hoogwaardige infrastructuur rond de stad en is de spoorlijn in Almelo verdiept aangelegd. Verder komen
Het centrum van Wierden wordt steeds aantrekkelijker
er in het centrum en rond het station nieuwe kantoren
door goede openbare voorzieningen (station,
en voorzieningen, zoals het inmiddels gerealiseerde
winkelgebied, parkeren) en realisatie van een autoluw
Regionaal Onderwijscentrum (ROC). In de binnenstad is
karakter waar veel ruimte is voor voetgangers en fietsers.
geïnvesteerd in mooie openbare pleinen en een gevarieerd
Het tracé van de F35 ligt ideaal tussen het bestaande en
aanbod van wonen, werken en recreëren. De fietssnelweg
39
40
F35 lift in Almelo mee met bestaande ruimtelijke plannen,
zijn verdwenen en het leefklimaat in de directe omgeving
zoals het Masterplan Stationsomgeving en Almelo
van het spoor is verbeterd.
Verdiept. Richting Borne komt de F35 door Almelo De Riet. Vanaf de stationsomgeving naar het zuiden loopt de F35 Masterplan Stationsomgeving
aan weerszijden van het spoor: aan de westzijde ligt de
In de stationsomgeving wordt gewerkt aan de uitvoering