Bijlage 1 bij Raadsbrief 2. Ruimtelijk Economische Bouwsteen Twente 2040

Wat is de strategie?

Een eerste analyse als basis voor gesprek over prioritering herontwikkeling In een eerste analyse zijn 180 bedrijventerreinen in Twente vanuit IBIS (2022) gekoppeld aan panden uit BAG (2022). Dit geeft inzichten in de huidige staat van de terreinen. Het doel is om een eerste aanzet te geven zodat er een gesprek gevoerd kan worden over het optimaal benutten van bestaande werklocaties. Hieruit is een prioriteitenlijst opgesteld met locaties waar kansen liggen voor herontwikkeling. Er is gekeken naar zes beoordelingscriteria waarop punten behaald konden worden: • Milieucategorie. Score 1 wanneer de milieucategorie groter is dan Cat. 2; Buck Consultants International

29

• • • • •

Aantal oude panden. Een terrein scoort 1 als er meer dan 10 panden voor 1970 gebouwd zijn. Een terrein scoort ook 1 als er meer dan 30 panden voor 1990 gebouwd zijn; Grootte terrein. Een terrein scoort 1 als het bruto oppervlak groter is dan 15 ha; GSI. Een terrein scoort 1 als er minder dan 40% van het terrein is bebouwd; Gemiddelde leeftijd panden. Een terrein scoort 1 als het gemiddelde voor 1990 ligt; Aangemerkt als revitalisatie. Een terrein scoort 1 als er een waarde is toegekend aan de kolom oppervlakte revitalisatie.

Een hoog aantal punten weergeeft een hoge prioriteit voor herontwikkeling. Uit de analyse is een lijst gekomen met terreinen waar kansen liggen voor herontwikkeling. Tabel 7 toont een overzicht van deze lijst met de 10 terreinen waar de hoogste prioriteit ligt. Tabel 7

Overzicht eerste aanzet voor mogelijke locaties voor herontwikkeling

Bron: Buck Consultants International, 2025

4.2

Voldoende ruimte op bedrijventerreinen voor lokaal MKB

Voldoende ruimte op bedrijventerreinen voor MKB Waarom urgent?

Buck Consultants International

• Het lokaal MKB vormt de ondersteunende basis van de Twentse economie. Het is erg belangrijk om in de toekomst ruimte te blijven bieden aan deze ondersteunende en verzorgende bedrijvigheid zodat ze mee kan groeien met de bevolkingsgroei. • De ontwikkeling van voldoende nieuwe lokale en regionale bedrijventerreinen is van belang om op termijn voldoende geschikte vestigingsruimte beschikbaar te hebben in Twente voor het MKB. • Voldoende ruimte voor MKB is nodig om lokaal gewortelde bedrijven door te laten groeien. Bijna alle gemeenten hebben in de gesprekken gemeld dat ze nu al een sterke behoefte hebben aan ruimte voor het lokale bedrijfsleven.

30

Welke afwegingen?

Wat is de strategie?

4.3

• Verschillende Twentse gemeenten zijn op zoek naar locaties door uitbreiding van bestaande terreinen of nieuwe terreinen. • De ontwikkeling van nieuwe werklocaties wordt afgestemd met buurgemeenten, zeker als er op eigen grondgebied onvoldoende mogelijkheden zijn. • Naast lokale uitbreidingen van terreinen zal in de toekomst ook mogelijk naar een drietal regionale terreinen gekeken moeten worden, verspreid over de regio, zowel één in het stedelijk gebied als twee in het landelijk gebied (noordwest Twente en Noordoost Twente). • Voor deze locaties kunnen de volgende leidende principes worden gebruikt: o zoekgebieden van 20 tot 50 ha bruto; o die goed ontsloten moeten zijn op het regionaal wegennet; o die aangesloten zijn op elektriciteitsnetwerken en waternetwerken; o die goed ingepast moeten worden in de omgeving; o waar grote en kleine kavels worden aangeboden; o waar mogelijk meerdere gemeenten samenwerken om de locatie te realiseren.

Zoeklocaties voor nieuwe ontwikkelingen

Zoeklocaties voor nieuwe grootschalige ontwikkelingen Waarom urgent?

Buck Consultants International

• In de stuwende basis van de Twentse economie zitten diverse maakbedrijven, bouwbedrijven en logistieke bedrijven die willen doorgroeien en verduurzamen en daarom op zoek zijn naar grote kavels. Om te voorzien in de (uitbreidings)behoefte van de stuwende basis zal de regio moeten kijken naar een nieuwe ontwikkeling met grootschalige kavels zodat de stuwende basis toekomstbestendig kan groeien. • Het proces van eerste zoekgebied tot aan daadwerkelijke gronduitgifte is voor veel (kleinere) gemeenten: complex, tijdrovend, financieel risicovol en soms ook maatschappelijk beladen (NIMBY). Dit kan beter regionaal worden opgepakt. • Het risico bestaat dat er op termijn onvoldoende goede ruimte beschikbaar is in Twente voor de gewenste economische ontwikkeling (schaalsprong) en verduurzaming (energie en circulariteit) voor onder meer de maakindustrie, bouw en regionale logistieke bedrijven.

31

Welke afwegingen?

Wat is de strategie?

• Voor de Twentse economie van de toekomst is ook grootschalige vestigingsruimte cruciaal – de behoefteraming voor bedrijventerreinen laat een forse vraag zien voor dit segment. • Om te komen tot nieuwe grootschalige zoekgebieden is een integrale ruimtelijke aanpak nodig. In Twente liggen er ruimtelijke mogelijkheden, waarbij er per definitie barrières optreden die een nieuwe ontwikkeling complex maken. • Om aan de (boven)regionale vraag te kunnen voldoen zal er gekeken moeten worden naar zoeklocaties voor grootschalige (boven)regionale bedrijventerreinen. We spreken in dit kader van grootschalige bedrijfsvestigingen bij een kavelomvang van 3 hectare of meer. • Het is van economisch belang dat er gekeken wordt naar een grootschalige ontwikkeling gelegen aan de nationale en regionale vervoerscorridors. Zoals eerder aangegeven is grootschaligheid gericht op regionale meerwaarde van belang voor vernieuwing in de economie en doorgroei van eigen bedrijven in de regio Twente.

De hierbij gebruikte redeneerlijn is: het gaat om zoeklocaties voor de tijdshorizon tot 2040/2050 met een omvang van ongeveer 200 ha bruto, de volgende leidende principes kunnen worden gehanteerd; o die voorzien in de behoefte aan grote kavels (>3ha) van de bedrijven uit de regio; o of die voorzien in de bovenregionale vraag mits ze passen bij het opgestelde profiel voor het terrein en de bedrijven een meerwaarde voor de regio hebben; o die goed gepositioneerd moeten zijn in netwerken (bereikbaarheid (de A1, A35 en de N-wegen), energie, water); o waar de mogelijkheden liggen voor een goede inpassing in de omgeving; o en waar overwegend grote kavels (>3 ha) worden aangeboden; o waarvan de ontwikkeling door meerdere gemeenten en/of provincies wordt ondersteund (planontwikkeling, opstartfase en eventueel de exploitatie). De figuur op de volgende pagina geeft een overzicht van de bestaande netwerken in Twente.

Buck Consultants International

32

Figuur 13

Locatievoorwaarde (boven)regionale bedrijventerreinen Twente

Buck Consultants International

33

4.4

Functiemenging in binnenstedelijke gebieden en kernen

Functiemenging in binnenstedelijke gebieden en kernen Waarom urgent?

Welke afwegingen?

Buck Consultants International

• Innovatieomgevingen vragen niet direct om de ontwikkeling van een nieuw (campus)terrein. Eerder is al benoemd dat Twente hiervoor al een goede basis heeft. Twente zal wel enkele aantrekkelijke en toekomstbestendige werklocaties moeten creëren voor de kennisspeerpunten. Hiervoor is het nodig om binnenstedelijke werklocaties te ontwikkelen. • Een duurzame stedelijke ontwikkeling vraagt om voldoende (praktische) banen in stedelijk gebied (en in kernen) – niet alleen kantoren, maar ook ruimtes voor bedrijven in o.a. de chiptech, medtech, energie en defensietechnologie. • Het ontbreekt aan een samenhangende aanpak voor functiemenging (voldoende ‘werkmeters’ naast wonen) en aan een visie op het beperken van lichte (dienstverlenende/ categorie 1+2) bedrijven op bedrijventerreinen waar hinder (categorie 3 en hoger) is toegestaan. • Kansrijke locaties voor de ontwikkeling van woon/werkgebieden bevinden zich rondom spoorzones of op bedrijventerreinen die midden in een stad of kern liggen. • Veel steden in Nederland houden zich bezig met het ontwikkelen van concepten voor functiemenging rondom stations en op binnenstedelijke terreinen. Voor de regio Twente liggen hier ook kansen, maar het is nog een zoektocht hoe om te gaan met haalbare concepten rond verdichting en de ontwikkeling van woon-werkmilieus.

• Allereerst valt er een onderscheid te maken tussen verschillende vormen van woon-werkmilieus waar functiemenging in verschillende mate voorkomt. Figuur 14 laat zien dat er verschil kan zitten in de aanwezigheid van wonen, werken en verblijven. Dit leidt tot een typologie van verschillende gebieden. In deze gebieden is er een verschil tussen ‘rust, ruis en reuring’. In woongebieden hebben mensen een voorkeur voor rust. Ruis komt voor in werklandschappen waar bijvoorbeeld meerdere bedrijven gevestigd zijn of waar een groot aantal vervoerbewegingen zijn. In verblijfsgebieden is er reuring, mensen komen er samen om te ontmoeten.

34

Wat is de strategie?

•

•

•

Buck Consultants International

Het wensbeeld bij functiemenging is een gevarieerd woon/werkgebied in kernen of zelfs hippe stadswijken in steden. Het pad tot realisatie is lastig en duurt lang. Dit is bijvoorbeeld het geval als in een gebied bedrijven zijn gevestigd met een milieucategorie 3 of hoger. Niet alle bedrijven kunnen of willen uitgeplaatst worden. Hoe worden de dan al gevestigde bedrijven goed ingepast in de gebiedsontwikkeling? Bij functiemenging ligt overigens de focus veelal op bedrijvigheid uit categorie 1 en 2. Onderzoek daarom de mogelijkheden voor inpassingen van hogere milieucategorieën. Nu worden gebiedsontwikkelingen veelal ingevuld met een bepaald percentage werken (commercieel vastgoed) zonder dat onderbouwd is wat voor soort werkmilieus te- gen welke (huur)prijs kunnen worden aangeboden. Door standaard te programmeren (bepaald percentage werken in een gebied) ontstaat het gevaar dat de ruimte voor werken niet op korte termijn gevuld kan worden en de werk- ruimte vervolgens wordt omgezet in wonen. Creëer innovatie werkmilieus waar ruimte is voor bedrijven uit de speerpuntsectoren. Er zijn doorgaans onvoldoende middelen van overheden om ‘werken’ en voorzieningen goed in te passen. Dit zal op een creatieve manier moeten gebeuren, bijvoorbeeld door marktdruk te creëren.

Dit kan worden gedaan door reële plannen te maken waarin de focus ligt op de inrichting van een kleiner deelgebied in de totale gebiedsontwikkeling waar werken de hoofdtoon voert. Waar plannen voor werken eerst gemaakt werden voor terreinen van bijvoorbeeld 10 hectare zal er gefocust moeten worden op kleinere gedeeltes binnen het grote geheel door te kijken naar kleinere kavels en kleinere gebouwen. In feite moet in deze fase de vraag beantwoord kunnen worden: kennen we bedrijven in de gemeente of regio die we graag op deze plek willen faciliteren of is er in de gemeente behoefte aan kleinschalige bedrijfsruimtes voor bedrijven uit de kennis- speerpunten. De gemeente kan hierin een richtinggevende (via Omgevingsplan) rol vervullen waarin ze heldere kaders aangeeft voor de gebiedsontwikkelaars.

35

Figuur 14

Ontwikkelingsvarianten voor een stedelijke functiemix

Bron: Buck Consultants International, 2025

Spoorzones in Twente In Twente lopen er ook trajecten waar verdichting plaatsvindt rondom de spoorzone, bijvoorbeeld in Wierden. Daar speelt de revitalisering van het terrein Kluinveen. Recentelijk zijn er 4 scenario’s gepresenteerd met o.a. een combinatie ‘wonen en werken’. Het terrein zal daarin deels worden getransformeerd naar een mix van wonen en werken langs het spoor. Er zijn daar momenteel een aantal bedrijven gevestigd die zouden moeten vertrekken om de ontwikkelingen te realiseren. Dit blijkt echter lastig. In Hengelo en Enschede worden de handen ineengeslagen voor de ontwikkeling van de spoorzone Hengelo, Enschede (SHE). In dit project worden drie stationsgebieden ontwikkeld tot één district. Het traject is een langjarig programma en essentieel voor het maken van een schaalsprong in de regio. In Hengelo wordt gekeken om rondom het station een levendige situatie te creëren waarbij diverse werkconcepten gemixt kunnen worden met wonen. Er is hier met name ruimte voor lichte productie en innovatie. In Almelo ondergaat de spoorzone een ingrijpende transformatie en wordt ontwikkeld tot een levendige en toekomstgerichte stadswijk. Dit gebied, dat strategisch gelegen is rondom het spoor en het station, wordt heringericht met een mix van functies die wonen, werken, mobiliteit, onderwijs (ROC) en recreatie samenbrengen.

Er komen moderne woningen voor verschillende doelgroepen, duurzame kantoor- en bedrijfsruimtes en aantrekkelijke openbare ruimten. Innovatieve oplossingen voor mobiliteit, zoals deelvervoer en fietsenstallingen, maken het gebied klaar voor de toekomst.

Buck Consultants International

36

Hoofdstuk 5 5.1

Conclusies en aanbevelingen

Conclusies

Twentse speerpunten versterken de nationaal economische structuur Twente versterkt – mede met haar innovatieve maakindustrie en de vier speerpunten – de nationale economische structuur. Het profileren van die kracht is goed belegd bij de Strategische Agenda van de Twente Board. Maar het vraagt ook om een ruimtelijk economische strategie. Daarbij gaat het zowel om de inrichting en uitbreiding van campussen en andere innovatieomgevingen, maar ook om de groei van bedrijven elders in Twente, die deel uitmaken van de clusters rondom die vier speerpunten. De speerpunten zijn dermate belangrijk dat daar in de programmering van ruimte (bedrijventerreinen, campussen en andere innovatieomgevingen) specifiek aandacht aan besteed moet worden. Belang van het op termijn realiseren van een nieuw grootschalig bedrijventerrein De partijen (gemeenten, provincies, bedrijfsleven) onderschrijven het gezamenlijke belang om op regionaal niveau te komen tot een oplossing voor een grootschalig bedrijventerrein, als aanvulling op XL Businesspark 1 en 2. Vanuit economisch perspectief bezien zijn geschikte locaties gebieden gelegen aan de nationale en regionale vervoerscorridors bestaande uit de A1, A35 en de N-wegen. Een belangrijke vestigingsfactor voor (boven)regionale bedrijventerreinen is een uitstekende bereikbaarheid (bij voorkeur multimodaal).

Ontwikkelopgave voor regionale MKB-bedrijventerreinen Verspreid over de regio worden drie kleinere regionale bedrijventerreinen ontwikkeld om lokaal en regionaal MKB te kunnen faciliteren. Uit de eerste verkenningen is naar voren gekomen dat diverse gemeenten de noodzaak zien om met de buurgemeenten de beste oplossingen te zoeken. Het beeld is dat zowel in het stedelijk gebied als in Noordoost- en Noord- west Twente kansen liggen (en noodzaak aanwezig is) voor een regionaal bedrijventerrein. Innovatieve werkmilieus Twente heeft al een ruim aanbod aan campussen en innovatieomgevingen met een grote economische betekenis, die ook een sterke groei laten zien. Daarnaast is het belangrijk om voor het aantrekken en vasthouden van talent en kleine innovatieve bedrijven attractieve werkmilieus te ontwikkelen in de spoorzones van de steden. De uitdaging daarbij is om de juiste hoeveelheden ‘werkmilieus’ (geen leegstand creëren, maar marktdruk opbouwen) te realiseren en ook van een onderscheidende kwaliteit (gebouwen en/of de aantrekkelijkheid van de omgeving). Optimaal benutten bestaande bedrijventerreinen De wil om bestaande bedrijventerreinen beter te benutten is alom aanwezig. In het kader van deze Bouwsteen is op basis van enkele criteria een top 10 lijst van terreinen opgesteld waar het accent zou kunnen liggen.

De opgave is namelijk dermate groot dat niet overal tegelijk aan de slag gegaan kan worden. Die lijst is verder te verfijnen met meerdere criteria, maar de essentie is dat gemeenten met bedrijven op een verouderd bedrijventerrein aan de slag gaan. Het is niet mogelijk om een terrein in één keer te herontwikkelen. De aandacht richt zich op deelgebieden waar enkele bedrijven zelf de urgentie voelen (omdat ze bijv. willen uitbreiden) en daar met de ‘buren’ aan de slag willen. Die deelgebieden worden in deze Bouwsteen ‘kansenzones’ genoemd. Herontwikkeling leidt tot intensiever ruimtegebruik, anders is die herontwikkeling door bedrijven/ontwikkelaars niet te financieren. Private Buck Consultants International

37

partijen richten zich bij de herontwikkelingsplannen op de eigen kavels en gebouwen. Overheden ondersteunen het proces en investeren in infrastructuur en openbare ruimte. Uitvoeringskracht om toekomstbeeld te kunnen realiseren Uit gesprekken met gemeenten blijkt dat de diverse onderwerpen die naar voren zijn gekomen (nieuwe terreinen, energietransitie op bedrijventerreinen, herontwikkeling, functiemenging wonen en werken) veel kennis en capaciteit vragen van gemeenten die meestal niet in voldoende mate aanwezig is. Dat vraagt niet zozeer om nieuwe structuren, maar wel om frequenter overleg (ambtelijk en bestuurlijk) over deze onderwerpen, om vervolgens ook te bepalen wat we als gemeenten oppakken en waar we de uitvoering samen met andere gemeenten en partners aangaan (bedrijfsleven, provincie, kennisinstellingen). Transities vinden op bedrijventerreinen plaats Gemeenten, provincie en ondernemersverenigingen hebben grote ambities omtrent de energietransitie en circulaire economie. De sleutel om successen te behalen ligt op de bestaande en nieuwe bedrijventerreinen. Daar vinden de transities plaats, voor 90% binnen de al bestaande bedrijven. Door deze bedrijfsgerichte aanpak worden beleidsmatige wensen tot meer verduurzaming concreet gemaakt. 5.2

Aanbevelingen

Vanuit de conclusies zijn concrete aanbevelingen opgesteld. De toelichting is drieledig: waarom is het van belang, hoe wordt het vormgegeven en wie is beoogd trekker. 1 R a a m op een nieuwe manier Waarom van belang?

Hoe vorm te geven?

Buck Consultants International

Er is in dit traject voortdurend gevraagd om een nadere onderbouwing van de ruimtebehoefte van de toekomstige vraag naar bedrijventerreinen, gemengde milieus en campus/innovatieomgevingen als gevolg van de schaalsprong. Dat verzoek is in het kader van dit traject indicatief uitgewerkt om belangrijke aanknopingspunten te achterhalen die in een volgende ronde van ramin- gen van werklocaties meegenomen kunnen worden. De huidige ramingen laten bij een geringe groei van de werkgelegenheid al tekorten zien, laat staan als de regio in de komende decennia een schaalsprong wil realiseren. Werk naast de beleidsneutrale ramingen, zoals in de huidige ramingen, ook het schaalsprong scenario verder uit. Denk na over welke ruimte de vier speerpunten nodig hebben en om welke typen vestigingsmilieus dat vraagt. Maak in de ramingen duidelijk zichtbaar vanuit welke onderdelen van de stuwende basis in Twente de vraag naar grootschalige kavels afkomstig is. Raam niet alleen de ruimte voor bedrijventerreinen, maar neem ook de andere werklocaties (kantoren, gemengde milieus) in één keer mee, want al die werkmilieus hangen samen, zeker als het gaat

38

om bedrijven in de lage milieucategorieën die op meerdere locaties terecht kunnen. Wie beoogd trekker?

Gemeenten en provincie.

2 Organiseer de uitvoeringskracht die hoort bij een schaalsprongregio Waarom van belang?

Hoe vorm te geven?

Wie beoogd trekker?

Daar is (ambtelijk) vanuit de gemeenten behoefte aan. De onderwerpen in de Bouwsteen gaan verder dan de programmeringsafspraken bedrijventerrein. Verbreed het ambtelijk en bestuurlijk overleg rond die programmeringsafspraken. Met een aantal daaraan gelieerde onderwerpen (zoals herontwikkeling, functiemenging, terreinprofielen voor nieuwe grotere terreinen). Vervolgens kan de uitvoeringskracht worden versterkt doordat een aantal gemeenten samenwerkt op een bepaald thema, hetgeen nu ook al in diverse deelgebieden gebeurt. Gemeenten en provincie.

3 Onderzoek de haalbaarheid van nieuwe regionale bedrijventerreinen: grootschalig (voor heel Twente) en voor enkele deelgebieden (kleinere regionale terreinen) Waarom van belang? Het creëren van draagvlak voor de ontwikkeling van enkele regionaal bedrijventerreinen (gericht op lokaal en regionaal MKB) en op de ontwikkeling van een groter bedrijventerrein met grote kavels, direct gelegen aan de vervoerscorridors in Twente. Deze terreinen zijn nodig voor een toekomstbestendige ontwikkeling van de economie in Twente, zeker als de regio in de komende decennia ook de schaalsprong wil realiseren. Hoe vorm te geven? Verken in de overleggen rond ‘ruimte voor economie’ (zie advies 2) of er draagvlak is voor de drie (kleinere) regionale terreinen en voor een groter bedrijventerrein met grote kavels. En ga de verkenning met direct betrokken partijen uitvoeren, waarbij de zoektocht naar locaties veel verschillende elementen moeten worden meegenomen. Wie beoogd trekker? Gemeenten en provincie.

Buck Consultants International

39

4 Prioriteer in de herontwikkelingsopgave en breng hierbij strategisch focus aan Waarom van belang?

Hoe vorm te geven?

Wie beoogd trekker?

Door als regio meer werk te maken van intensiever ruimtegebruik kan leiden tot de ambitie om 20% van de brekende ruimtevraag niet in te vullen, zodat er voor het bedrijfsleven en overheden een stimulans om steviger met herontwikkeling aan de slag te gaan. Door schaarse nieuwe ruimte wordt de marktdruk op herontwikkeling verhoogd. Hanteer een percentage te behalen ruimtewinst door herontwikkeling als ambitie aan te wijzen. Het voorstel is om 20% als ambitie te hanteren. Ambtelijk overleg (AO) programmering bedrijventerreinen samen met Herstructureringsmaatschappij Overijssel (HMO).

5 Verken (on)mogelijkheden van functiemenging in typen binnenstedelijke gebieden Waarom van belang?

De economische programmering van functiemenging zal tot realistische volumes vastgoed voor werken leiden in de gebiedsontwikkelingen en dat leidt tot haalbare exploitaties. Daar kan door samenwerking tussen gemeenten veel van elkaar geleerd worden.

Hoe vorm te geven?

Het advies is om het onderdeel werken in gebiedsontwikkelingen met functiemenging net zo te gaan programmeren zoals de woningbouw dat doet. Wat zijn de doelgroepen, tegen welk huurniveau en in welke typen gebouwen (niet alleen in plinten, maar ook karakteristieke werkgebouwen in een gemengd gebied). Ambtelijk overleg programmering bedrijventerreinen samen met projectontwikkelaars die aan de slag zijn met de binnenstedelijke gebieden of in de hoofdkernen van de kleinere gemeenten

Wie beoogd trekker?

Buck Consultants International

40

Bijlage I

Cijfers huidige situatie

In deze bijlage is achtergrondinformatie opgenomen, waar in de hoofdtekst naar verwezen is. Tabel 8

Netto bedrijventerrein areaal Twente (januari 2023)

Gemeente Enschede Almelo Hengelo Rijssen-Holten Hof van Twente Oldenzaal Twenterand Hellendoorn Haaksbergen Wierden Dinkelland Tubbergen Borne Losser Twente

Netto areaal (hectare) 689 620 467 251 246 231 198 156 140 102 83 80 71 46 3.380

Aandeel 20% 18% 14% 7% 7% 7% 6% 5% 4% 3% 2% 2% 2% 1% 100%

Bron: IBIS, 2024 Tabel 9

Werkgelegenheidsgroei op campussen t.o.v. gehele gemeente

Gemeente

Campus(sen) in fasen volwassen of groei

Werkgelegenheidsgroei¹ bij Gemeentelijke werkgelegenbedrijven op campussen heidsgroei 2018-2024² - totaal 2018-2024

Groningen

Campus Groningen

14%

15%

Leeuwarden

Watercampus

42%

19%

Enschede

Kennispark Twente

64%

14%

Hengelo

High Tech Systems Park

100%

11%

Amsterdam

Amsterdam Science Park

134%

20%

Utrecht

Utrecht Science Park

76%

27%

Leiden

Leiden Bio Science Park

33%

12%

Noordwijk

NL Space Campus

-33%

68%

Delft

Biotech Campus Delft TU Delft Science Park

113%

17%

Wageningen

Wageningen Campus

50%

27%

Nijmegen

Lifeport Kennispark Nijmegen Noviotech Campus

66%

16%

Oss

Pivot Park

103%

12%

Eindhoven

Brainport Industries Campus High Tech Campus Eindhoven TU/e Campus

25%

8%

Helmond

Automotive Campus

41%

-9%

Sittard-Geleen

Brightlands Chemelot Campus

66%

-1%

Maastricht

Brightlands Maastricht Health Campus

46%

7%

48%

17%

Totaal Bron: CBS, 2024

Buck Consultants International

41

Bijlage II

Behoefteramingen Twente

In de ramingen voor de toekomstige vraag naar bedrijventerreinen, is gebruik gemaakt van de ramingen (hoog een laag) voor werkgelegenheid en toegevoegde waarde van het EIB, die in opdracht van het Rijk waren opgesteld. De raming vormde de basis voor de programmeringsafspraken voor de regio Twente voor de periode 2023-2026. De verwachte uitbreidingsvraag voor de regio Twente in de behoefteraming voor de periode 2023-2040 heeft een bandbreedte van 221 tot 443 hectare netto. De vraag is vertaald naar vijf typen werkmilieus. De twee grootschalige werkmilieus (productie en distributie) hebben voor de periode tot 2040 samen opgeteld een bandbreedte van 147 (EIB Laag) tot 266 hectare (EIB Hoog). Van de grootschalige uitbreidingsvraag is het grootste deel distributie gerelateerd (108 tot 162 hectare), en een kleiner deel productie gerelateerd (39 tot 104 hectare). De uitbreidingsvraag is verder uitgesplitst naar kavelomvang. Het segment vanaf 3 hectare heeft tot 2040 een bandbreedte van 122 hectare (EIB Laag) tot 199 hectare (EIB Hoog). Kijkend naar Twente worden er twee scenario’s geschetst: laag en hoog. In het scenario laag zal het totaal aantal banen in Twente afnemen van 322.400 in 2022 naar 318.300 in 2031 en 312.600 in 20414.

Wanneer de scenario’s worden uitgesplitst naar sectoren valt op dat in het lage scenario het aantal banen in de sector industrie afneemt, maar de toegevoegde waarde neemt in deze sector wel het meest toe. In de sectoren bouw, handel en logistiek neemt het aantal banen wel toe, maar is de groei van de toegevoegde waarde lager dan voor de industrie. In het scenario hoog zal het totaal aantal banen toenemen van 325.300 in 2022 naar 330.700 in 2031 en 335.300 in 20415. Sectoren die relatief gezien sterk stijgen zijn overheid, zorg en onderwijs en bouw, handel en reparatie. Opvallend is dat, ook in het scenario ‘hoog’ het aantal banen in de sector industrie niet groeit, ondanks dat in de laatste jaren er weer een groei gerealiseerd is in deze sector. In het scenario ‘hoog’ is de groei van de toegevoegde waarde in de industrie substantieel. Tabel 10 laat zien dat er weinig hard aanbod is per 1-1-2023. Uit gesprekken blijkt dat sinds de ramingen de tekorten alleen maar verder zijn opgelopen. De indicatieve vraag gaat uit van een vergelijkbare economische groei tot 2040 en toont een tekort in meerdere gemeenten een tekort is aan ruimte.

4 Behoefteraming bedrijventerreinen Overijssel (Stec Groep, 2023) 5 Behoefteraming bedrijventerreinen Overijssel (Stec Groep, 2023)

Buck Consultants International

42

Tabel 10

Indicatieve vraag tot 2040 en hard aanbod per 1-1-2023 in Twente

Gemeente

Indicatieve vraag tot 2040

Hard Aanbod per 1-1-2023

121 – 199 ha

18,04 ha

Almelo

10 – 40 ha

16,58 ha

Borne

0 – 10 ha

6,91 ha

Dinkeland

0 – 10 ha

0,79 ha

Enschede

15 – 45 ha

16,63 ha

Haaksbergen

5 – 15 ha

0,58 ha

Hellendoorn

5 – 15 ha

1,04 ha

Hengelo

10 – 50 ha

18,39 ha

Hof van Twente

5 – 15 ha

11,88 ha

Losser

0 – 10 ha

-

Oldenzaal

10 – 25 ha

9,41 ha

Rijssen-Holten

10 – 30 ha

3,65 ha

Tubbergen

0 – 10 ha

-

Twenterand

0 – 10 ha

12,85 ha

Wierden

5 – 15 ha

0,46

Almelo: geraamde vraag voor de regio

grootschalige

Tabel 11 toont de terreinquotiënt per sector. Hiermee wordt het aantal vierkante meter per werknemer aangegeven. Tabel 11

Ontwikkeling terreinquotiënt (TQ) per sector en regio, in vierkante meter kavel

Bron: Behoefteraming bedrijventerreinen Overijssel (2023)

Buck Consultants International

43

Bijlage III

Indicatieve berekening schaalsprong

Het realiseren van de schaalsprong vergt forse inspanningen. Een flink deel van die nieuwe banen komt uit de groei van inwoners (meer vraag verzorgende sectoren) en kan in een gemengde omgeving worden ingepast. Maar het is ook belangrijk dat deze nieuwe inwoners het talentpotentieel voor de speerpunten en stuwende basis (maakindustrie, IT, bouw, etc.) vergroten. In onderstaand kader is een INDICATIEVE berekening doorgevoerd om het effect van de schaalsprong te bepalen. De eerste uitkomsten geven aan dat in een volgende ronde van de ramingen bedrijventerreinen het effect van de schaalsprong moet worden meegenomen. Dat vraagt om met elkaar te bepalen wat de regio wil met de groei van de economie: • willen we de vier speerpunten een specifieke plaats geven in de ramingen. Wat is de huidige omvang, wat zijn de ambities en groeiverwachtingen en in welke vestigingsmilieus gaat die groei plaatsvinden; • wat beschouwen we als de stuwende basis voor de economie van Twente (wel of geen logistiek van elders, waar zitten de groeikansen voor welke typen maak- en bouwbedrijven) en vragen die bedrijven om grote kavels; • welk deel van het lokale MKB wil zich op bedrijventerreinen vestigen en welk deel kan gemengd worden met wonen en andere functies; • willen we de ambities van intensiever ruimtegebruik in de ramingen benoemen.

Indicatieve berekening extra ruimtevraag bedrijventerreinen door schaalsprong • Stap 1: voor hoeveel banen extra ruimte creëren: o groei autonoom is maximaal 10.000 banen, 55.000 banen voor de schaalsprong vraagt nog ruimte voor 45.000 banen; o in de beleidsneutrale ramingen gaan 35% van de banen naar bedrijventerreinen. In deze berekening wordt uitgegaan van 30% (meer banen naar gemengde omgevingen); o 30% van 45.000 banen bedraagt 13.500 banen op bedrijventerreinen. • Stap 2: wat is de ruimtebehoefte: o uitgaand van de driedeling kennisintensief, stuwende basis en lokaal/regionaal MKB; o ruimtevraag op bedrijventerreinen ongeveer 369 ha extra door schaalsprong. • Stap 3: hoe gaan we die vraag accommoderen: o taakstelling intensivering is nodig (zie ramingenrapport STEC), ambitieus door herontwikkeling en intensivering 20% is dus ongeveer 74 ha. • Stap 4: wat is extra nodig voor schaalsprong: o zeer indicatief 295 ha extra boven op de ramingen; o onduidelijk is of daarvoor het aanbod (harde en zachte plannen) aanwezig is. Uit de programmeringsafspraken blijkt dat de berekende autonome vraag (zonder schaalsprong) in diverse gemeenten al tot tekorten leidt en dat het tekort aan grootschalig nu al fors is (zie Tabel 10).

Buck Consultants International

44

Van de 45.000 extra banen zal 30% landen op bedrijventerreinen in de regio (nu 35%), dat komt, zoals te zien in de indicatieve berekening, neer op 13.500 banen. We gaan ervan uit dat de helft van de banen lokaal/regionaal MKB zal zijn en de andere helft stuwend (maak, bouw en logistiek). Dat is een aanname, die rekening houdt met de versterking van de stuwende basis. Hiervan komt het volgende op bedrijventerreinen: •

groei maakindustrie met 2.750 banen (deel grootschalig, deel regionaal) met TQ van 363 m2 (gemiddelde sectoren maakindustrie, zie Bijlage II). De groei is ambitieus omdat in de maakindustrie de komende jaren bedrijven zullen krimpen of ophouden te bestaan. De groei moet komen van maakbedrijven die gebruik maken van de kennisspeerpunten en de brede technologiebasis die in de regio aanwezig is;

•

groei logistiek, opslag en groothandel van nu 36.000 met 2.000 banen met TQ van 354 m2 (helemaal grootschalig). Dat is een relatief beperkte groei, zeker ten opzichte van het recente verleden en richt zich vooral op de doorgroei van bedrijven uit de regio;

•

groei bouw van nu 25.000 banen met 2.000 met een TQ van 230 m2. Dat de Twentse bouwsector gaat groeien op basis van de verwachte bouwvolumes is logisch. Deels vindt dit in vestigingen en prefab fabrieken in de regio plaats.

Groei MKB-bedrijven op bedrijventerreinen met 6.750 arbeidsplaatsen (lokaal/regionaal) met TQ van 227 m2 op bedrijventerreinen (gemiddelde consumentendiensten, perifere detailhandel, maatschappelijke diensten, reparatiebedrijven, zakelijke dienstverlening). Als deze indicatieve aannames worden doorgerekend dan zou de schaalsprong (naast de autonome ramingen leiden tot een ruimtebehoefte van ongeveer 369 hectare (zie figuur 11). Er zijn ook bedrijven die niet in de indicatieve berekening zijn meegenomen. Deze bedrijven zitten vaak niet op bedrijventerreinen maar in andere werkomgevingen: • Kennisspeerpunten. Deze bedrijven en instellingen zullen niet landen op bedrijventerreinen, maar op innovatieomgevingen. De analyse laat zien dat er nu ongeveer 13.300 banen zijn in deze sector. Dit zal bij een groeipercentage van 2% per jaar groeien naar ongeveer 17.300 banen. De gemiddelde TQ van deze sector is 60 m2 bvo. Een groei van 4.600 banen leidt dan tot een vraag naar 276.000 m2 aan ruimte in innovatie omgevingen. • kennisintensieve bedrijven (IT, overig kennisintensief) die zich niet op bedrijventerreinen maar in kantoorachtige omgevingen bevinden. Hierbij zijn ook de arbeidsplaatsen van de kennisinstellingen (MBO, HBO en WO) meegenomen. Dat zijn nu 26.100 banen. Dit groeit naar ongeveer 29.100 banen.

Dat leidt mogelijk tot een vraag naar kantoorachtige omgevingen van 60.000 m2 (20 m2 per baan).

Buck Consultants International

45

Bijlage IV

Samenvattingen beelden/ambities gemeenten

Deze bijlage bevat korte samenvattingen van de gesprekken die zijn gevoerd met de gemeenten in de regio Twente. Uitzonderingen zijn Almelo, Hengelo en Enschede. Met deze gemeenten zijn in eerdere onderzoeken al gesprekken gevoerd. Almelo Almelo kent een gebalanceerde en solide economie met een sterke sectoren als de Tech/ (maak)industrie, zorg en logistiek/handel. Naast de ontwikkeling van XL Businesspark 2 is er ook aandacht voor de lokale vraag. Almelo wil blijven aansluiten op de economische clusters en netwerken in de regio. Borne Er was in het verleden een samenwerking in netwerkstad verband (Enschede, Hengelo, Almelo, Borne en Oldenzaal) en Borne was één van de partners in XL Businesspark. Borne heeft weinig mogelijkheden om een nieuw terrein te ontwikkelen. Bedrijventerrein Molenkamp wordt gedeeltelijk getransformeerd naar wonen. Het terrein Westermaat-de Veldkamp is inmiddels uitgegeven en is ontwikkeld in samenwerking met Hengelo. Op dat terrein loopt ook een verduurzamingsproject (energy hub). Het is niet eenvoudig om een locatie voor een nieuw terrein te vinden. De gemeente wil in regionaal verband afspraken maken over de programmering bedrijventerreinen, met name met Hengelo. Voor Zenderen wordt gekeken of de komst van de Vloedveldverbinding er ook kansen liggen voor een kleinschalig bedrijventerrein.

Het is van belang om in de Omgevingsvisie scherpere keuzes te maken. Het accent ligt nu nog te veel op wonen. Ook in de Regionale Ontwikkelstrategie is meer aandacht nodig voor economie, met accent op maakindustrie en MKB. Dinkelland-Tubbergen Dinkelland-Tubbergen kent veel lokaal gebonden en sociaal gewortelde bedrijvigheid. Grote sectoren zijn de bouwnijverheid, handel en maakbedrijven. Tussen de kernen in de gemeente is er weinig uitwisseling van bedrijven. In de gemeente zijn er ook weinig bedrijven die een link hebben met de grote kennisinstellingen in de regio. Wel is er de innovatiehub Tubbergen waar bedrijven de studenten proberen te betrekken. De uitbreidingsurgentie in de gemeente is hoog. Zo is de vraag naar nieuw terrein ongeveer 10-20 hectare. In Weerselo wordt de vraag van buitenaf tegengehouden en is de ruimte bedoeld voor de lokale vraag. Echter is er op de lokale terreinen weinig ruimte. De gemeente vreest dat lokale bedrijven zich daardoor buiten de gemeente zullen gaan vestigen. Dinkelland-Tubbergen kijkt naar herontwikkeling, echter is verdichting nog moeilijk gebleken. Het is voor veel bedrijven nog makkelijk om naar een nieuwe kavel te gaan. Wel komt er de komende periode veel agrarische grond vrij in de gemeente. Hier zal de gemeente op in kunnen spelen. Enschede Enschede is sterk in technologie, innovatie en creativiteit.

Er is veel doorgroei van innovatieve technologiebedrijven in zowel de stad als de regio. Met de aanwezigheid van o.a. Kennispark Twente, Connect-U en Technology Base Twente kent de gemeente veel innovatiehubs. Binnen de gemeente is er een behoefte aan een nieuw, toekomstbestendig bedrijventerrein. Hiervoor zal een locatie aangewezen moeten worden. Buck Consultants International

46

Haaksbergen Haaksbergen heeft de meeste vestigingen per inwoner. Momenteel zijn er rond de 11.000 banen in Haaksbergen en kent het weinig forenzen. De inwoners van Haaksbergen werken ook in Haaksbergen. Er bevinden zich o.a. innovatieve familiebedrijven en technologische bedrijven. Onder in de gemeente zit de zware industrie. Er is behoefte om dit naar boven te verplaatsen, richting Stepelerveld. Er is vraag vanuit de logistiek maar de gemeente is daar minder enthousiast over. De ondernemers in Haaksbergen staan te popelen om uitbreidingsruimte. Het probleem is echter dat de gemeente wél de ruimte heeft, maar niet de middelen om dit te realiseren. Dit komt mede door een tekort aan capaciteit. Dit capaciteitsprobleem speelt op meerdere vlakken, zo ook bij de grondverwerving van Stepelerveld en het realiseren van herontwikkelingstrajecten binnen de gemeente. De gemeente is bang dat ze bedrijven die willen uitbreiden moeten doorverwijzen naar locaties buiten de gemeentegrenzen. Het is duidelijk dat er over de gemeentegrenzen heen gekeken moet worden om op meerdere vlakken een gezamenlijke aanpak te realiseren voor het oplossen van het capaciteitsprobleem. Hellendoorn In de kern Hellendoorn is behoefte aan een nieuw terrein omdat bedrijventerrein ’t Lochter uitgegeven is. Er is wel concrete vraag vanuit ondernemers.

Daar komt bij dat voor de herontwikkeling van verouderde delen op het terrein schuifruimte nodig is. Het vinden van een nieuwe locatie is complex (gemengd/parkachtig ontwikkeling binnen de kern voldoet niet aan de wensen van het lokale bedrijfsleven). Op ’t Lochter loopt ook een pilot voor een energy hub. Het bedrijventerrein Nijverdal Noord en de spoorzone in Nijverdal worden in de komende jaren herontwikkeld, waarbij de Herstructureringsmaatschappij Overijssel (HMO) een belangrijke rol vervuld. Bestaande gebouwen worden gesloopt of verduurzaamd voor nieuwe bedrijven die uit Nijverdal Ten Cate zijn voortgekomen. Bovendien wordt in het gebied ook de relatie versterkt tussen onderwijs en bedrijfsleven. Er bestaan contacten met andere gemeenten over economisch beleid in de vijf West-Twentse gemeenten. Hengelo Hengelo kent een gunstige ligging te midden van Almelo en Enschede en is daarnaast goed ontsloten zowel via weg, water als spoor. De stad is een echte maak- en techniekstad met veel dynamiek waar de bedrijventerreinen het brandpunt voor de economie vormen. De economie kenmerkt zich door de aanwezigheid van het klein- en middelgrote maaksegment. De komende jaren zal er in de gemeente extra ruimte nodig zijn voor het vaardig, vindingrijk en sterk MKB van de stad. Met de aanwezigheid van het High Tech Systems Park en The Green Box kent ook Hengelo meerdere innovatiehubs.

Hof van Twente Bedrijven in de gemeente Hof van Twente zijn van groot belang voor de leefbaarheid in de kernen. De ondernemers sponsoren verenigingen zoals de lokale voetbalclub. Belangrijke bedrijven bevinden zich o.a. in de machinebouw. Tuinte in Hengevelde is daar een voorbeeld van. Het bedrijf heeft een grote uitbreidingsbehoefte. Voor de gemeente is dit een probleem, de bedrijventerreinen zijn namelijk vol. Momenteel loopt er een onderzoek waarin gekeken wordt naar de behoeften en mogelijkheden voor uitbreiding. In alle 6 de kernen zijn al locaties aangewezen. In Goor bevinden zich watergebonden kavels die niet optimaal worden benut. Er zal gekeken moeten worden naar transities voor deze bedrijven. Daarnaast komt uit het gesprek naar voren dat de Buck Consultants International

47

campussen in de regio worden gezien als een ‘black box’. De link tussen de lokale bedrijven en de campussen is niet zichtbaar. Het is van belang dat er een goede samenwerking ontstaat tussen de gemeenten en te kijken naar de transities. Losser Losser heeft de ambitie om te groeien naar 25.000 inwoners. Dit vraagt om een goede balans tussen wonen en werken en de aanwezige voorzieningen. In maart 2025 vond er een behoefteonderzoek plaats om de vraag naar bedrijventerreinen concreet te krijgen. Er is nu geen aanbod beschikbaar, er zijn geen nieuwe kavels en er is geen leegstand. Op basis van onderzoek wordt gestreefd om de ruimte op bestaande bedrijventerreinen beter te benutten. Daarvoor is een investeringsagenda opgesteld en er is ook budget voor beschikbaar. Oldenzaal Oldenzaal heeft de wens om te groeien naar 40.000 inwoners en een zelfstandige gemeente te blijven. Ze voelt zich de schakel tussen stad en platteland in de regio. Met de wens om te groeien ontstaan er discussies wat betreft het ruimtegebruik. Dit is namelijk zeer beperkt. Zo speelt er over Juffenbeek-Noord de discussie of dit een bedrijventerrein of woningbouwlocatie moet zijn. Het uitgangspunt is de ontwikkeling van een werklocatie. Binnen de gemeente zijn ze momenteel nog niet bezig met herontwikkeling. Dit is wel een politieke wens.

Wanneer bedrijven willen uitbreiden dan moet dat in de eigen gemeente kunnen, verzoeken van elders worden doorgestuurd naar Almelo XL business park. Rijssen-Holten De gemeente Rijssen-Holten ligt tegen de A1. Binnen de gemeente zijn er veel sterke familiebedrijven onder andere in de bouw en logistieke sector. Momenteel spelen er geen concrete plannen voor uitbreiding van deze bedrijven. De wens is wel om te kunnen blijven voldoen aan de vraag naar uitbreiding wanneer deze zich voordoet. Binnen de gemeente bevinden zich weinig verouderde terreinen en is er weinig leegstand. Het terrein in Rijssen is groot en bevat echter wel enkele kansenzones. In het verleden is al het een en ander met HMO opgepakt. Kampus in Rijssen is een opleidingsinstituut en onderdeel van het ROC waar ontwikkeling van innovatief vakmanschap centraal staat. Toch wordt er aangegeven dat er een mismatch is tussen de opleiding en industrie binnen de gemeente. Twenterand De gemeente Twenterand kent een grote aanwezigheid van transportbedrijven. Kijkend naar de ruimte ligt er een uitdaging betreft de uitbreiding. Recent is er wel in Den Ham groen licht gegeven voor een stuk van kleiner dan 3 hectare. Daarnaast is er de uitbreiding van 30 hectare in VriezenveenZuid een meerjarenproject. In Vriezenveen zijn er een aantal bedrijven die uit hun jas groeien. Op de oude locaties wordt woningbouw gerealiseerd.

De gemeente wil het liefst de lokale en grote bedrijven binnen de eigen grenzen houden. Ze werken met een actief grondbeleid waardoor er de komende jaren goed ingespeeld kan worden op vrijkomende agrarische gronden binnen de gemeente. Betreft het thema herontwikkeling loopt momenteel de revitalisering van Garstelanden. Dit loopt al langere tijd en blijkt een lastig project te zijn. Dit wordt veroorzaakt door het capaciteitstekort binnen de gemeente. Buck Consultants International

48

Wierden De gemeente Wierden huisvest verschillende innovatieve maakbedrijven. Er is veel vraag naar bedrijfsruimte. In Enter komt er tussen twee bestaande terreinen een nieuwe locatie zodat er een verbinding ontstaat tussen de bestaande terreinen. Deze nieuwe plek is bedoeld voor het lokaal bedrijfsleven. Kijkend naar de A1 is er vanuit de gemeente momenteel geen behoefte aan grootschalige bedrijventerreinen. Binnen de gemeente lopen er meerdere herontwikkelingstrajecten. Wel zijn er middelen nodig om de plannen te realiseren.

Buck Consultants International

49

Bijlage V

Indeling SBI-codes

Om in dit onderzoek de kennisspeerpunten, zoals beschreven in de ‘Agenda voor Twente’, lading te geven is gebruik gemaakt van een combinatie van LISA-data en een analysetool. De analysetool is gebruikt om de SBI-codes te scharen onder de verschillende kennisspeerpunten en vervolgens te laden met getallen. Doel hiervan was om een eerste indicatie te geven van het profiel. Definitie speerpuntsectoren Het is niet mogelijk om de speerpunten volledig af te bakenen aan de hand van SBI-codes. Bedrijven kunnen meerdere bedrijfsactiviteiten uitvoeren waardoor een SBI-code niet de volledige lading dekt. Documentatie aangeleverd door onder andere de Twenteboard is gebruikt als startpunt van de analyse. Vervolgens is geprobeerd een eerste stap te zetten door voor de speerpuntsectoren in ieder geval de volgende SBI-codes te hanteren: •

•

•

•

Bij defensie gaat het om bedrijven die produceren voor defensie of onderdeel zijn van de keten. Voorkomende SBI-codes: 26.11, 26.30, 26.51, 25.30, 30.13, 30.32, 30.40, 33.18, 24.46, 26.70. Bij chiptech gaat het met name om bedrijven die microchips en halfgeleiders ontwerpen, produceren of toepassen. Bijvoorbeeld bedrijven in de vervaardiging van elektronische componenten en printplaten. Voorkomende SBI-codes: 26.11, 26.51, 26.11, 28.92, 29.31, 26.51, 71.12. Bij medtech gaat het om bedrijven in de medische technologie. Bedrijven zitten op het snijvlak van gezondheidszorg, productie en innovatie. Bijvoorbeeld vervaardiging van medische en tandheelkundige instrumenten, groothandels in medische producten. Voorkomende SBI-codes: 32.50, 26.60, 21.20, 46.46.2, 33.19, 72.193. De sector energie bestaat uit bedrijven in de productie, levering en advisering van energie. Het gaat hier naast productie en distributie ook om advisering en speur- en ontwikkelingswerk. Voorkomende SBI-codes: 25.11, 71.12, 28.29, 35.13, 72.19, 27.11

Het is erg belangrijk om te controleren welke activiteiten een bedrijf daadwerkelijk uitvoert. Door middel van de websites van bedrijven zijn de bedrijfsactiviteiten individueel gecontroleerd. Bovendien hebben experts van BCI en de Twente Board de lijsten met bedrijven doorgenomen. Hierdoor zijn nog enkele bedrijven met verschillende SBI-codes toegevoegd of juist verwijderd. Op basis van aangeleverde documentatie, een eerste aanzet o.b.v. SBI-indelingen en de bedrijfswebsites zijn bedrijven ingedeeld in een speerpuntsector. Indeling stuwende basis Hightech 21 26 261 262 265 266 303

Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten Vervaardiging van computer-, elektronische en optische producten Vervaardiging van elektronische componenten en printplaten Vervaardiging van computers en randapparatuur Vervaardiging van meet-, regel-, navigatie- en controleapparatuur en van uurwerken Vervaardiging van bestralingsapparatuur en van elektromedische en elektrotherapeutische apparatuur Vervaardiging van lucht- en ruimtevaartuigen en van toestellen in verband daarmee

Buck Consultants International

50

Medium-high tech 20

Vervaardiging van chemische producten

254

Vervaardiging van wapens en munitie

27

Vervaardiging van elektrische apparatuur

29

Vervaardiging van machines en apparaten

29

Vervaardiging van auto's, aanhangwagens en opleggers

30 (excluVervaardiging van andere transportmiddelen m.u.v. bouw schepen en vervaardiging van luchtsief 301 & en ruimtevaartuigen en van toestellen in verband daarmee 303) 325

Vervaardiging van medische en tandheelkundige instrumenten en benodigdheden

Medium-low tech 182

Reproductie van opgenomen media

19

Vervaardiging van cokes en geraffineerde aardolieproducten

22

Vervaardiging van producten van rubber of kunststof

23

Vervaardiging van andere niet-metaalhoudende minerale producten

24

Vervaardiging van metalen in primaire vorm

25 (exclu- Vervaardiging van producten van metaal, exclusief machines en apparaten, met uitzondering sief 254) van de vervaardiging van wapens en munitie 301

Bouw van schepen

33

Reparatie en installatie van machines en apparaten

Low-tech 10

Vervaardiging van voedingsmiddelen

11

Vervaardiging van dranken

12

Vervaardiging van tabaksproducten

13

Vervaardiging van textiel

14

Vervaardiging van kleding

15

Vervaardiging van leer en van producten van leer

16

Houtindustrie en vervaardiging van artikelen van hout en van kurk, exclusief meubelen; vervaardiging van artikelen van riet en van vlechtwerk

17

Vervaardiging van papier en papierwaren

18 (excluDrukkerijen en reproductie opgenomen media, m.u.v. reproductie opgenomen media sief 182) 31

Vervaardiging van meubelen

32 (exclu- Andere verwerkende industrie met uitzondering van de vervaardiging van medische en tandsief 325) heelkundige instrumenten en benodigdheden R&D 721 7211 72111

Natuurwetenschappelijk speur- en ontwikkelingswerk Biotechnologisch speur- en ontwikkelingswerk Biotechnologisch speur- en ontwikkelingswerk op het gebied van agrarische producten en processen

Buck Consultants International

51

72112 72113 7219 72191 72192 72193 72199 722 7220

Biotechnologisch speur- en ontwikkelingswerk op het gebied van medische producten en farmaceutische processen en van voeding Biotechnologisch speur- en ontwikkelingswerk voor overige toepassingen Natuurwetenschappelijk speur- en ontwikkelingswerk Speur- en ontwikkelingswerk op het gebied van landbouw en visserij (niet biotechnologisch) Technisch speur- en ontwikkelingswerk Speur- en ontwikkelingswerk op het gebied van gezondheid Overig natuurwetenschappelijk speur- en ontwikkelingswerk (niet biotechnologisch) Speur- en ontwikkelingswerk op het gebied van de maatschappij- en geesteswetenschappen Speur- en ontwikkelingswerk op het gebied van de maatschappij- en geesteswetenschappen

Hoogwaardige IT 582 62 63

Uitgeverijen van software Dienstverlenende bedrijven op het gebied van informatietechnologie Dienstverlenende bedrijven op het gebied van informatie

Overig kennisintensief 71 741

Architecten, ingenieurs en technisch ontwerp en advies Industrieel ontwerp en vormgeving

Bouwnijverheid 41 42 43

Algemene burgerlijke en utiliteitsbouw en projectontwikkeling Grond-, water- en wegenbouw (geen grondverzet) Gespecialiseerde werkzaamheden in de bouw

Logistiek, opslag en groothandels 46

Groothandel en handelsbemiddeling (niet in auto’s en motorfietsen)

Buck Consultants International

52