Bijlage 1 bij Raadsbrief 2. Ruimtelijk Economische Bouwsteen Twente 2040

Ruimtelijk Economische Bouwsteen Regio Twente 2040

Uitgevoerd in opdracht van: Provincie Overijssel en de Twentse gemeenten Nijmegen, 20 juni 2025

Voorwoord Dit rapport ‘Ruimtelijk Economische Bouwsteen’ beschrijft het economisch profiel van Twente in 2040 (REB2040): ‘Een Groene Technologische Topregio – met in (inter)nationaal economisch perspectief vier kennisspeerpunten (chiptech, medtech, defensie- en energietechnologie), die nauw verweven zijn met de brede stuwende basis in de technologisch gedreven maakindustrie en bouw en beschikt over een gevarieerd lokaal en regionaal MKB’. De regio Twente maakt werk van haar toekomst. De regionale stedelijke investeringsagenda (RSIA) en de Position Paper Twente 2050 liggen aan de basis van het besluit om een Ruimtelijke Ontwikkelstrategie Twente (ROS Twente) op te stellen. Op 7 november 2024 hebben de regio en het rijk besloten om onder de vlag van de ROS Twente samen te gaan werken aan de verstedelijkingsstrategie van Twente. De ambitie is om een schaalsprong te maken in wonen (+100.000 inwoners en +50.000 woningen) en werken (+55.000 banen). Dat sluit goed aan op het voorontwerp Nota Ruimte van het Rijk waarin Twente als kansrijke regio voor de nationale verstedelijkingsopgave is aangewezen. Ruimte voor wonen én werken is nodig om de schaalsprong te laten slagen. Hoe geven we invulling aan voldoende ruimte voor economie binnen deze schaalsprong terwijl de huidige ramingen al een tekort voor bedrijventerreinen en campuslocaties laten zien.

En hoe houden we rekening met ruimte voor transities zoals circulariteit, energie en digitalisering? Om deze ruimte voor economie en in het bijzonder de (grootschalige) bedrijventerreinen en innovatieomgevingen scherper te krijgen voor de toekomst van Twente heeft Buck Consultants International (BCI) in opdracht van de provincie Overijssel en de Twentse gemeenten de ‘Ruimtelijk Economische Bouwsteen Regio Twente 2040’ (REB Twente) opgesteld. Hierin is het toekomstig economisch profiel van de regio beschreven gebaseerd op deskresearch, trends en ontwikkelingen, de Agenda voor Twente, bestaand beleid en onderzoeken en gesprekken met de regionale partners. In de REB maken we nadrukkelijk geen keuzes of beleid. Het is een bouwsteen voor de ROS. Het levert de onderbouwingen en strategische richtingen voor de ruimtelijke afwegingen die daar gemaakt worden. Daarnaast brengen we de REB in bij de Omgevingsvisies van provincie en gemeenten, de ruimtelijk economische visie van het rijk en het ruimtelijk arrangement dat provincies en rijk met elkaar overeen willen komen. Ook is het input voor de herijking van de programmeringsafspraken bedrijventerreinen. De REB geeft dus richting aan afwegingen die in andere trajecten worden gemaakt met als doel een toekomstbestendige economische ontwikkeling in Twente. De komende periode gaan we aan het werk met de aanbevelingen uit deze REB.

Dat doen we met onze partners. Samen werken we aan een krachtige Twentse economie nu en in de toekomst. En maken we in het hier en nu de keuzes die daaraan bijdragen. Namens de veertien Twentse gemeenten en de provincie Overijssel.

Buck Consultants International

1

Inhoudsopgave

Samenvatting

3

Hoofdstuk 1

Introductie REB 2040

7

Hoofdstuk 2

Huidig economisch profiel Regio Twente

9

Hoofdstuk 3

Economisch toekomstbeeld Twente

19

Hoofdstuk 4

Ruimtelijk-economische strategie

28

Hoofdstuk 5

Conclusies en aanbevelingen

37

Bijlage I

Cijfers huidige situatie

41

Bijlage II

Behoefteramingen Twente

42

Bijlage III

Indicatieve berekening schaalsprong

44

Bijlage IV

Samenvattingen beelden/ambities gemeenten

46

Bijlage V

Indeling SBI-codes

50

Buck Consultants International

2

Samenvatting Ruimte voor economie vraagt om goede afwegingen tegen claims zoals wonen, agrarische activiteiten, recreatie, water/bodem, groen en energie. Deze Ruimtelijk Economische Bouwsteen Twente bouwt voort op de ambities die in de afgelopen jaren zijn vastgelegd in de Agenda voor Twente en de strategie van de Twente Board. Twente wil een schaalsprong maken in wonen en werken (100.000 nieuwe inwoners; 55.000 nieuwe banen). Die schaalsprong is belangrijk om voorzieningen op peil te houden, voldoende jong talent aan te trekken en bedrijven en instellingen in Twente een toekomstbestendige basis te geven. In opdracht van de provincie Overijssel en de Twentse gemeenten heeft Buck Consultants International de ‘Ruimtelijk Economische Bouwsteen Regio Twente 2040’ (REB Twente) opgesteld. De Bouwsteen heeft de volgende drie doelstellingen: 1. Een heldere inbreng vanuit Twente in de Ruimtelijk Economische Verkenningen van het Rijk. Dit document beantwoordt de vraag: wat draagt Twente bij aan de nationale economische structuur door aandacht te besteden aan innovatieomgevingen en clustering van grootschalige bedrijvigheid. 2.

De REB Twente is van belang om bouwstenen aan te leveren vanuit de economie om de juiste afwegingen te kunnen maken in de diverse Omgevingsvisies (van provincie en gemeenten) en om de economische paragraaf van de in ontwikkeling zijnde Regionale Ontwikkelstrategie (ROS) goed in te kunnen vullen. 3. Het vinden van ruimte voor de schaalsprong vraagt om een regionale aanpak. In een volgende ronde van ramingen van bedrijventerreinen en andere werklocaties zal de schaalsprong expliciet aan de orde moeten komen. De REB biedt hiervoor belangrijke richtlijnen. Economische driedeling toont kracht van Twente Om de toekomstige economie in kaart te brengen is bij het bepalen van het economisch profiel een driedeling aangebracht waarbij is voortgebouwd op de positionering als ‘Groene Technologische Topregio’. Dat houdt in: ‘Twente heeft in (inter)nationaal economisch perspectief vier kennisspeerpunten (chiptech, medtech, defensie- en energietechnologie), die nauw verweven zijn met de brede stuwende basis in de technologisch gedreven maakindustrie en bouw en beschikt over een gevarieerd lokaal en regionaal MKB’. Twente is daarbij in staat om voor die drie verschillende typen bedrijven vestigingsmilieus beschikbaar te stellen op de juiste locaties die goed zijn ingepast in de omgeving.

Die economie van de Groene Technologische Topregio vraagt net zoals woningbouw, natuur en landschap om ruimte. Die ruimte is te vinden in Twente, als op regionaal niveau de juiste keuzes met elkaar worden gemaakt. De vier speerpunten staan niet op zichzelf maar zijn onderdeel van de innovatieve maakindustrie in Twente en onderdelen van de kennisintensieve IT-sector. Die sterke verwevenheid van R&D en ‘maken’ is de kracht van Twente. Het is niet eenvoudig om de speerpunten en stuwende basis goed van elkaar te scheiden, maar het is wel belangrijk om voor die speerpunten en de stuwende basis de juiste werkmilieus/vestigingsomgevingen te creëren. Bij de speerpunten gaat het vooral om innovatieomgevingen op campussen, rond techbedrijven en in aantrekkelijke binnenstedelijke gebieden. Voor de stuwende basis, die vooral bestaat uit de maakindustrie en de grotere bedrijven in de bouw Buck Consultants International

3

en ondersteunende logistiek (aan maakindustrie en bouw), is het belangrijk dat in de regio ook grote kavels beschikbaar zijn voor bedrijven om door te kunnen groeien en te verduurzamen. Daarnaast zorgt groei van de bevolking ook tot groei van bestedingen en dus ook tot groei van het brede lokale MKB en voorzieningen, deels op bedrijventerreinen maar ook op andere locaties in steden en kernen (wel of niet gemengd met wonen). Het economisch profiel van Twente is schematisch weergegeven. De kennisspeerpunten en de stuwende basis, die nauw met elkaar verbonden zijn, zijn de motoren achter de schaalsprong van de economie omdat ze nieuwe banen creëren en/of belangrijk zijn voor het verdienvermogen van de economie (omzet realiseren buiten de regio). Het gaat om ongeveer 135.800 banen. Dit legt een stevige basis voor de economische toekomst van Twente.

Aantal banen in 2023

De vier speerpunten (vooral gericht op ontwikkeling van nieuwe technologische producten of systemen) zijn duidelijk herkenbaar in Twente en dat maakt de regio onderscheidend. Veel andere regio’s hebben die technologiespeerpunten minder of niet (bijv. Regio Zwolle, Stedendriehoek, Achterhoek, etc.), ook al zitten daar interessante maakbedrijven. De combinatie van innovatieve bedrijven, onderzoek en onderwijs aan de kennisinstellingen in Twente (UT, specifieke researchfaciliteiten, Saxion) zorgen voor de toepassing van nieuwe technologieën. Niet voor niets is het kabinet positief over de Twentse Beethovenplannen als onderdeel van het Nationaal Versterkingsplan microchip-talent. De bedrijven uit de speerpunten zijn vooral op zoek naar ruimte in innovatieomgevingen (op campussen, in directe omgeving van techbedrijven en in aantrekkelijke binnenstedelijke milieus). De groei van de speerpunten met enkele duizenden arbeidsplaatsen in de komende decennia leidt tot een vraag naar extra ruimte voor innovatieomgevingen. Een belangrijk deel van de stuwende basis (maakindustrie, bouw, grotere bedrijven in de logistiek) is in de komende decennia op zoek naar ruimte op grote kavels vanwege groei, maar ook vanwege verduurzaming. De ontwikkeling van een groter bedrijventerrein met grotere kavels (> 3 hectare) neemt een behoorlijke doorlooptijd in beslag. Buck Consultants International

4

Het begint bij het creëren van draagvlak en erkenning in de regio dat een dergelijke stap gezet moet worden. Het creëren van ruimte voor MKB staat in veel gemeenten scherp op het netvlies, maar tegelijkertijd is ook de situatie ontstaan dat (naast kleine uitbreidingen van bestaande terreinen) nieuwe locaties moeilijk te vinden zijn. Daarom zal over de gemeentegrenzen heen gekeken moeten worden. Schaalsprong vraagt om extra ruimte en regionale samenwerking Voor de schaalsprong bestaat veel draagvlak in de regio, daarbij ligt het accent op de doorgroei van eigen bedrijven en speerpunten. Tegelijkertijd zal dat leiden tot extra vraag naar werklocaties. De huidige bedrijventerreinramingen wijzen in diverse gemeenten al op een tekort aan bedrijventerreinen. Die ramingen houden echter nog geen rekening met de schaalsprong. Een belangrijk deel van de schaalsprong van de economie zal neerslaan in de innovatieomgevingen. Bij de inschatting van de groei van de stuwende basis is het accent gelegd op een beperkte groei van de maakindustrie, een beperkte groei van de logistiek (alleen regionale bedrijven) en een beperkte groei van de bouw. Dat leidt ertoe dat de vraag naar bedrijventerreinen in de schaalsprong relatief laag is ten opzichte van de voorliggende (nu geldende) ramingen. Dat komt met name omdat de vraag naar logistiek lager is ingeschat.

Bij de schaalsprong is de aandacht niet alleen gericht op nieuwe locaties, maar ook op het beter benutten van de ruimte op de bestaande terreinen (herontwikkeling verouderde delen). Bovendien kunnen op binnenstedelijke locaties wonen en werken meer worden gemengd. Als met dit alles rekening wordt gehouden, dan is er ongeveer 300 ha extra ruimte nodig op bedrijventerreinen boven op de plannen en ramingen die er nu al liggen. Regionale samenwerking is daarvoor noodzakelijk om voldoende ruimte voor economie te creëren. In die regionale aanpak kan meer van elkaar geleerd worden als het gaat om het ontwikkelen van een nieuw terrein, herontwikkeling van verouderde locaties en de (financieel en ruimtelijk) haalbare invulling van functiemenging. Dit moet ook bijdragen aan een efficiënter ruimtegebruik in de regio. Dit geeft aan dat het invullen van de ruimtelijk economische opgaven niet door gemeenten afzonderlijk kan worden gerealiseerd. Het vraagt om (meer) regionale samenwerking, zowel in de planontwikkeling als in de realisatie van projecten. Actielijnen Om de schaalsprong en voldoende ruimte voor de veranderingen in de economie te kunnen realiseren, zijn de volgende acties nodig: 1. Met de keuze voor vier speerpunten en de verwevenheid met de maakindustrie en bouw laat Twente al zien dat ze een belangrijke bijdrage levert aan de nationale economische structuur.

De omvang, samenstelling en dynamiek van die speerpunten en de daaraan gelieerde stuwende basis kan nog beter zichtbaar worden gemaakt. Dit helpt bij het kunnen bepalen wat nodig is aan (extra) talent en wat de juiste werklocaties voor dien bedrijven en instellingen zijn. Maar het laat ook zien wat de bedrijven uit de speerpunten bijdragen aan de transities rond energie, klimaat, zorg en digitalisering. Niet de overheden maar de bedrijven maken de economische schaalsprong. 2. Raam, gericht op de schaalsprong. De beleidsneutrale ramingen van werklocaties laten al zien dat er een tekort is aan ruimte voor de economie. Werk daarom het schaalsprongscenario verder uit om aan te tonen dat Twente de komende jaren ruimte kan bieden aan alle drie Buck Consultants International

5

de onderscheidende lagen van de economie (speerpunten, stuwende basis, lokaal MKB) en houdt daarbij ook rekening met economische transities (energie, circulaire economie). Dit is in feite een ruimtelijke vertaling van de economie zoals die zich in de Groene Technologische Topregio gaat ontwikkelen. Dat belang van de juiste ruimte voor economie moet een belangrijke plaats krijgen in de Regionale Ontwikkelstrategie (ROS). 3. Organiseer uitvoeringskracht. Om ruimte voor economie in Twente te creëren is een regionale aanpak en gezamenlijke uitvoeringskracht nodig. De meeste gemeenten missen kennis en capaciteit om met nieuwe bedrijventerreinen, herontwikkeling van verouderde locaties en de juiste vormen van functiemenging aan de slag te gaan. Verbreed daarom het ambtelijk en bestuurlijk overleg rond de programmeringsafspraken met deze thema’s om draagvlak en slagkracht te realiseren.

Buck Consultants International

6

Hoofdstuk 1 1.1

Introductie REB 2040

Waarom een ‘Ruimtelijk Economische Bouwsteen Regio Twente 2040’?

Twente wordt gezien als een regio met veel kansen voor groei. In de periode tot 2050 zetten Rijk en regio in op een groei van 100.000+ inwoners en op de bouw van ongeveer 50.000 woningen.1 Daarmee gepaard gaat de realisatie van ongeveer 55.000 nieuwe banen2. De groei van wonen en werken wordt door Twente als schaalsprong gezien om toekomstbestendig te kunnen functioneren en een bijdrage te leveren aan de nationale economische structuur. De schaalsprong in wonen en werken vraagt om een goede afweging over het benodigde ruimtegebruik voor wonen, werken, economie, bereikbaarheid, natuur, bodem en water. Bovendien zullen de komende jaren complexe transities op het gebied van circulariteit, energie en water om forse investeringen en een gezamenlijke aanpak van overheden en bedrijfsleven vragen. De Regionale Economische Bouwsteen kan worden benut als input voor de Nota Ruimte en ook voor de Ruimtelijk Economische Verkenningen van het Rijk. Het Rijk wil namelijk dat regio’s, en zeker ook Twente, meer aandacht gaat besteden aan het realiseren van voldoende innovatieomgevingen voor de speerpunten waarin Twente (inter)nationaal onderscheidend is, maar ook dat bij de ontwikkeling van bedrijvenlocaties rekening wordt gehouden naar de vraag naar grote kavels van met name bedrijven uit de regio zelf.

In de meeste regio’s in Nederland is er veel aandacht voor het voldoende creëren van ruimte voor wonen. Daarnaast moet er ook voor de toekomstbestendige ontwikkeling van de economie meer ruimte worden gecreëerd. Er is op dit moment in Twente onvoldoende ruimte gereserveerd voor het huisvesten van zowel de toekomstige vraag van lokaal en regionaal MKB als van de grootschalige (bovenlokale) vraag3. Er is een collectieve behoefte aan een heldere visie op de toekomstige ontwikkeling van de economie en de daaruit voortvloeiende noodzaak om nieuwe zoeklocaties te ontwikkelen, maar ook om meer aandacht te besteden aan de herontwikkeling en het beter benutten van bestaande locaties. Samen met de betrokken partijen (gemeenten, vertegenwoordiging bedrijfsleven en provincie) is deze ruimtelijk economische bouwsteen opgesteld. Doel van dit traject is om voort te bouwen op de ‘Agenda voor Twente’ en te komen tot een ruimtelijk economische bouwsteen (REB) 2040 voor de regio Twente die kan worden ingebracht in zowel nationale trajecten als in de regionale ontwikkelstrategie (ROS), zie Figuur 1.

1

Regionale Stedelijke Investeringsagenda Almelo – Hengelo – Enschede 2050 (Twynstra Gudde, Must, 2023)

2 De huidige verhouding tussen inwoners en aantal arbeidsplaatsen in Twente betreft 0,55 (zie daarvoor tabel 1 hoofdstuk

2). In deze REB wordt voor het aantal banen bij de schaalsprong vastgehouden aan deze verhouding. Dit resulteert in 55.000 banen bij een schaalsprong van 100.000 inwoners. 3 Behoefteraming bedrijventerreinen Overijssel (Stec Groep, 2023) Buck Consultants International 7

Figuur 1

Beleidscontext rond de ruimtelijk economische bouwsteen 2040

Bron: Buck Consultants International, 2025

1.2

Status en reikwijdte

De bouwsteen helpt de regionale partners om gezamenlijk de ruimtelijk economische afwegingen en bovenregionale afspraken te maken, onder meer voor nadere invulling van: • de programmering bedrijventerreinen Twente; • de provinciale en gemeentelijke omgevingsvisies; • de ruimtelijk economische verkenning van het rijk; • de regionale ontwikkelstrategie Twente (ROS). 1.3

Leeswijzer

De hoofdstukindeling volgt uit de gehanteerde redeneerlijn. Hoofdstuk 2 schetst het huidig economisch profiel van Twente, waarbij het onderscheid wordt gemaakt tussen: de speerpunten waarop Twente (inter)nationaal onderscheidend is: de stuwende sectoren die bestaan uit de maakindustrie, groothandel en logistiek en de bouw; het lokale en regionale MKB. Hoofdstuk 3 schetst het toekomstig economisch profiel voor Twente waarin trends en ontwikkelingen in de speerpunten en de stuwende sectoren een belangrijke plaats innemen. Ook wordt de daarbij horende ruimtebehoefte aan innovatieomgevingen en grote en regionale bedrijventerreinen beschreven. Hoofdstuk 4 beschrijft de belangrijke onderdelen van de ruimtelijk economische strategie van Twente, oftewel het handelingsperspectief. Hoofdstuk 5 begint met de conclusies en geeft vervolgens enkele aanbevelingen mee aan de economische partners in Twente.

Buck Consultants International

8

Hoofdstuk 2

Huidig economisch profiel Regio Twente

Een beschrijving van het huidige economisch profiel van de regio Twente vormt de basis voor het ruimtelijk-economisch toekomstbeeld. Het economisch onderscheidend vermogen van nu staat aan de basis van nieuwe kansen en opgaven in de toekomst. Ook de huidige positionering ten opzichte van andere regio’s is hierbij relevant. 2.1

Ontwikkeling Twente afgelopen jaren

Twente is een ‘hechte’ economische regio, met meer samenhang en samenwerking dan in andere regio’s in Noord- en Oost-Nederland. Er is sprake van het ‘Twentegevoel’, mede dankzij regionale samenwerking en organisaties zoals de Twente Board en Ondernemend Twente. De cijfers in Tabel 1 laten zien dat Twente de afgelopen 10 jaar beperkt is gegroeid in het aantal inwoners (+2%) maar wel substantieel in het aantal banen (+12%). Economisch gezien doet Twente het vergelijkbaar met Nederland en de Stedendriehoek. Tabel 1

Economische ontwikkeling Regio Twente in vergelijking met andere regio's

Regio

Inwoners 2023

Groei 20142023

Banen 2023

Groei 2014-2023

Groene Metropoolregio

802.000

+5%

425.620

+17%

Regio Zwolle

803.000

+6%

418.300

+27%

Twente

639.000

+2%

346.500

+12%

Stedendriehoek

451.600

+4%

240.690

+12%

Nederland

+6%

+13%

Bron: CBS PWE Gelderland/ Lisa, 2024, Buck Consultants International

Twente bestaat uit 14 gemeenten. Hierbinnen zijn de steden Almelo, Enschede en Hengelo samen goed voor ongeveer de helft van het aantal inwoners en twee derde van het aantal banen. De groei van de economie vindt plaats over de hele regio, zowel in de steden als in de landelijke gemeenten (zie Tabel 2). De groei in banen was relatief gezien het sterkst in Wierden (+38%), Borne (+27%) en Rijssen-Holten (+27%).

Buck Consultants International

9

Tabel 2

Economische ontwikkeling gemeenten in de regio Twente

Gemeente

Inwoners 2023

Groei 20142023

Banen 2023

Groei 2014-2023

Almelo

74.000

+3%

47.300

+14%

Borne

24.600

+12%

8.100

+27%

Dinkelland

26.700

+3%

13.000

+16%

Enschede

160.600

+2%

95.400

+15%

Haaksbergen

24.400

+0,2%

11.400

+20%

Hellendoorn

36.300

+2%

15.800

+17%

Hengelo

82.300

+2,5%

52.500

+9%

Hof van Twente

35.400

+1,5%

17.200

+9%

Losser

23.400

+4%

8.800

+18%

Oldenzaal

31.800

-1%

20.200

+11%

Rijssen-Holten

38.700

+2%

23.500

+27%

Tubbergen

21.400

+1%

9.800

+19%

Twenterand

34.000

+0,5%

13.200

+19%

Wierden

24.900

+4,5%

10.200

+38%

Bron: BIRO, 2024

2.2

Economische structuur Twente

De economische structuur van Twente is weergegeven in Figuur 2. De groot- en detailhandel is met ruim 68.000 banen goed voor 20% van alle banen in Twente, gevolgd door zorg (59.000 banen, 17%) en industrie (45.000 banen, 13%). Samen zijn deze drie sectoren goed voor 50% van alle banen in Twente. Groot- en detailhandel (met name de groothandel) en de industrie zijn sectoren die van oorsprong vaak op bedrijventerreinen zijn gevestigd. Dit geldt ook voor de bouwnijverheid (26.000) en vervoer & opslag (11.000 banen).

Buck Consultants International

10

Figuur 2

Economische structuur Twente Groot- en detailhandel; reparatie van auto’s Gezondheids- en welzijnszorg

Verhuur roerend goed en overige zak. dienstverlening

Winning en distributie van water Winning van delfstoffen

0%

2%

4%

6%

8% 10% 12% 14% 16% 18% 20%

Bron: BIRO, 2024

In Figuur 3 is de huidige samenstelling van de Twentse economie vergeleken met de nationaal economische structuur. Daaruit blijkt dat de sectoren maakindustrie en bouw sterk vertegenwoordigd zijn en dat kennisintensieve diensten en IT relatief minder vertegenwoordigd zijn, maar naar verwachting wel zullen groeien. Figuur 3 Werknemersbanen per sector: omvang, aandeel en ontwikkeling Twente, verwachte omvang (2025) en groeiprognose 2024-2025

Bron: UWV, 2024 Buck Consultants International

11

Onderverdeling naar wat Twente uniek maakt Er is in de overleggen met de regionale partners nadrukkelijk aandacht gevraagd om het economisch profiel verder inzichtelijk te maken. Dit is gedaan door te kijken naar een driedeling van de economie: de kennisspeerpunten, de stuwende basis en het brede lokale MKB (inclusief voorzieningen). Dat onderscheid is met beschikbare data zo goed mogelijk in beeld gebracht en vormt het economisch profiel van Twente. Figuur 4

Economisch profiel Twente: onderscheidend, excellerend en ondersteunend

Bron: Buck Consultants International, 2025 (aantal banen in 2023)

Noot: de beschreven analyse en indeling hebben betrekking op de huidige situatie. Binnen de speerpuntanalyse in dit onderzoek zijn bedrijven toegekend aan één specifieke sector. In een clusteranalyse kan een bedrijf toegedeeld worden aan meerdere speerpunten. Hiermee doet een clusteranalyse meer recht aan de verschillende bedrijfsactiviteiten die een bedrijf kan uitvoeren. Volgens de clusteranalyse bestaan de speerpuntsectoren samen uit ruim 16.000 banen. Dat bedrijven in meerdere speerpunten actief zijn geeft ook de onderlinge samenhang tussen die speerpunten aan. In Twente waren er in 2023 totaal 346.500 banen. Op basis van beschikbare data is een analyse gedaan om de huidige verdeling van het aantal banen onder te verdelen in negen subcategorieën (zie figuur 4). De beschikbare data zijn gecategoriseerd aan de hand van SBI-codes (zie Bijlage V). Startpunt voor de analyse is het totaal aantal banen in de regio Twente. In 2023 is dit 346.500. Bedrijven zijn in de analyse ingedeeld in één sector en dus niet in meerdere sectoren. Bij dubbelingen is de keuze gemaakt om deze in te delen in één sector. Die toedeling is gedaan op basis van een check van de bedrijfsactiviteiten op de websites van de bedrijven. De speerpuntsectoren zijn chiptech, medtech, defensie- en energietechnologie zoals aangewezen in de Agenda voor Twente en in regiosessies.

De vier speerpunten zijn nauw verweven met de Buck Consultants International

12

maakindustrie en de kennisintensieve diensten. Door middel van een analysetool zijn de (speerpunt)sectoren afgebakend. Aangeleverde documenten door de Twente Board over de speerpuntsectoren (defensie, chiptech en medtech) zijn genomen als uitgangspunt van de clusters en vormden het startpunt van de analyse. Door analyse van data en experts van BCI en de Twente Board zijn de vier speerpunten verder afgebakend en is (via het doornemen van bedrijvenlijsten) gecontroleerd of belangrijke bedrijven onder de juiste speerpunten zijn ondergebracht. Dit heeft geresulteerd in ruim 13.300 arbeidsplaatsen in top-technologische bedrijven in de vier speerpunten. Daarbij gaat het zowel om R&D als hightech productie. Dat is van substantiële omvang, zeker in vergelijking tot andere regio’s in Oost-Nederland. De combinatie van kennisinstellingen en researchfaciliteiten (onder meer UT en Saxion) en de aanwezigheid van top-technologische bedrijven die sterk verweven zijn met de maakindustrie en kennisintensieve diensten, maakt Twente ‘Onderscheidend’. De stuwende basis van de Twentse economie bestaat uit de maakindustrie, de bedrijven in de bouwnijverheid en logistiek en bedrijven uit de kennisintensieve diensten (R&D, IT, overig kennisintensief en het hoger onderwijs).

Het geeft de Twentse economie verdienvermogen en massa en dat maakt de Twentse economie sterk, of ‘excellerend’ zoals in Figuur 4 is vermeld. Om de speerpuntsectoren lading te geven is ervoor gekozen om binnen de maakindustrie een onderscheid te maken in high, medium-high, medium-low en low-tech (zie Bijlage V). In totaal zijn er bijna 45.000 banen in de industrie. Daarvan behoren ongeveer 9.600 banen tot de speerpunten; 9.000 banen zitten in de techindustrie (high/ medium-high tech). De ‘overige’ maakindustrie bestaat uit 26.400 banen (medium-low en low-tech). Een andere manier om de economie in te delen is door te kijken naar de topsectoren. Paragraaf 2.3 gaat dieper in op de indeling van de Topsectoren HTSM en Agrifood, die groot zijn in Twente. Ook de bouwnijverheid is met 25.400 banen een belangrijke stuwende sector in de regio Twente net als de logistiek, opslag en groothandel die bestaat uit 35.600 banen. Het is van belang om naast de kennisspeerpunten, de maakindustrie, de bouw en logistiek, de ontwikkelingen in de IT-sector en overige kennisintensieve bedrijven en instellingen (afbakening zie Bijlage V) goed te blijven volgen. Deze zullen de komende jaren naar verwachting gaan groeien (zie ook Figuur 3). Het gaat nu in totaal om 26.100 banen, hiervan zit een groot deel in het middelbaar, hoger en universitair onderwijs (10.000 banen).

De beschreven kennisspeerpunten en stuwende basis vormen samen de kracht van de Twentse economie en zijn goed voor 135.800 banen. Het brede lokale MKB en de voorzieningen vormen de basis van het Twentse ecosysteem. Hieronder vallen overige sectoren als detailhandel, diensten, zorg en overig onderwijs. Een indicatieve berekening van het totaal aantal banen in Twente (346.500) minus de banen in de speerpunt (13.300) en stuwende sectoren (122.500) toont aan dat het brede MKB bestaat uit ongeveer 210.700 banen.

Ambities Twenteboard: een illustratie van het groeipotentieel De bovengenoemd analyses en indeling hebben betrekking op de huidige situatie. De Twenteboard heeft een inschatting gemaakt hoeveel banen er nodig zijn in de toeleveringsketen van microchipbedrijven die onderdeel zijn van ASML. Zo is de schatting dat tot aan 2030 4.500 extra fte nodig zal zijn. Het is belangrijk om de ontwikkeling van de speerpunten en de stuwende sectoren in de komende jaren goed te monitoren om te kunnen laten zien dat er substantiële groeikracht in de Twentse economie zit. Buck Consultants International

13

2.3

HTSM en Agrifood sterk in Twente

In dit onderzoek is er nadrukkelijk voor gekozen om de sectoren uit elkaar te trekken om zo de omvang en de samenstelling van de economie (speerpunten, stuwend, lokaal/regionaal verzorgend) inzichtelijk te maken, ondanks de sterke verwevenheid van de sectoren. Een andere manier om de kracht van Twente zichtbaar te maken is door te kijken naar de topsectoren. HTSM is één van de Topsectoren. Het topsectorenbeleid richt zich op sectoren die belangrijk zijn voor de concurrentiepositie van Nederland en is bedoeld om de Nederlandse kenniseconomie te stimuleren. Dat zijn bijvoorbeeld sectoren met een hoge kennisintensiteit en exportoriëntatie. Zo zijn er in Twente bedrijven die een belangrijke rol spelen in de landelijke keten. Er zijn negen topsectoren in Nederland geïdentificeerd. In Twente hebben HTSM (33.810) en Agrofood (23.120) in 2022 het grootste aantal werkzame personen. De topsectoren zijn sector overstijgend, wat betekent dat onder HTSM naast de metaalindustrie en machinebouw (industrie) ook groothandel en de ontwikkeling van software valt (informatie en communicatie). Onder Agrifood vallen naast de voedingsmiddelenindustrie ook akkerbouw en veeteeltbedrijven (landbouw). Deze bredere afbakening van de twee topsectoren heeft aan de basis gestaan van de Agenda voor Twente. In de afgelopen 10 jaar groeide het aantal banen in de industrie in Twente met 4%.

Dit gebeurde niet alleen in de grote steden, maar juist ook in de kleinere gemeenten. De sterke aanwezigheid van de industrie in Twente, ten opzichte van andere regio’s in Nederland, wordt ook goed zichtbaar als naar de omvang van toegevoegde waarde wordt gekeken (zie Figuur 5). Figuur 5

Toegevoegde waarde industrie

Bron: Ministerie Economische Zaken, 2024

Buck Consultants International

14

2.4

Bedrijventerreinen sterk geworteld

Uit de behoefteraming van de provincie Overijssel blijkt dat bedrijventerreinen de motor zijn geweest onder de economisch groei van de afgelopen jaren. Bedrijventerreinen in Twente hebben in totaal een netto omvang van 3.380 hectare. Tabel 8 (zie Bijlage I) laat zien dat Enschede (20%), Almelo (18%) en Hengelo (14%) samen ongeveer de helft van het totale netto areaal huisvesten. In Twente is het aantal banen op bedrijventerreinen sinds 2018 toegenomen met 9.060 banen, dat is een jaarlijkse groei van 0,9%. Voor bijna alle sectoren is de werkgelegenheid op bedrijventerreinen harder gestegen dan buiten de bedrijventerreinen. Figuur 6

Bedrijventerreinen (blauw) Twente

Bron: Buck Consultants International, 2025

2.5

Grootschalige bedrijvigheid

De nationale discussies over ‘verdozing’ en de vraag naar grootschalige kavels spelen al geruime tijd. Grootschaligheid bestaat al decennia, zeker in Twente waar diverse bedrijventerreinen liggen met grote kavels. Tabel 3 toont een overzicht van grootschalige bedrijventerreinen in de regio Twente met een oppervlakte van meer dan 50 hectare netto. Een groot deel bevindt zich in de steden. Op de genoemde terreinen zijn meerdere bedrijven aanwezig die grote kavels (> 3 ha) in gebruik hebben. Op een groot deel van deze terreinen speelt dezelfde problematiek, namelijk: veroudering, onjuist ruimtegebruik van watergebonden kavels (bedrijven die de vaarweg en kade niet benutten) en Buck Consultants International

15

aanwezigheid van lichte bedrijvigheid en activiteiten (zakelijke diensten, maatschappelijke voorzieningen, sportscholen, etc.) die in feite niet gevestigd zouden moeten zijn op bedrijventerreinen. Het is belangrijk om naast het zoeken van nieuwe locaties ook aandacht te besteden aan het beter benutten van deze bestaande locaties in Twente. Tabel 3 Overzicht grootschalige bedrijventerreinen (>50 ha netto)

Bruto Oppervlakte (hectare)

Netto Oppervlakte (hectare)

Rijssen–Holten

231

181

Twentekanaal Zuid

Hengelo

220

174

Bedrijvenpark Twente

Almelo

193

168

Havengebied

Enschede

220

152

Boeldershoek-Twence

Enschede

163

117

't Lochter

Nijverdal

152

108

Turfkade

Almelo

153

106

XL Businesspark Twente (RBT)

Almelo

185

93

Eekte-Hazewinkel

Oldenzaal

117

93

Westermaat Zuidwest

Hengelo

98

78

Marssteden

Enschede

91

74

Bornsestraat

Almelo

81

71

Euregio Bedrijvenpark

Enschede

76

56

Twentekanaal Noord

Hengelo

70

53

4.597

3.380

Plannaam

Gemeente

Bedrijventerrein Rijssen

Twente (totaal) Bron: IBIS, 2023, bewerking Buck Consultants International

Naast de al gerealiseerde terreinen uit Tabel 3 is de ontwikkeling van XL Businesspark (2) in Almelo een belangrijke strategische stap voor Twente. Dit bedrijventerrein, specifiek gericht op 75% technologisch gedreven maakindustrie en 25% regionaal ondersteunende logistiek, biedt mogelijkheden om naast bedrijven uit de regio (die door willen groeien op een nieuwe locatie) ook hightechbedrijven van elders aan te trekken die bijdragen aan innovatie en technologische vooruitgang. Het terrein speelt in op de groeiende vraag naar grootschalige kavels, waarmee het een belangrijke randvoorwaarde schept voor duurzame economische groei in de regio.

Buck Consultants International

16

2.6

Innovatieomgevingen

Innovatieomgevingen zijn een belangrijke bron van economische groei. De ontwikkeling van innovatieomgevingen heeft een grote economische meerwaarde voor een gemeente en voor de regio. In opdracht van het Nationaal Campussen Overleg en in afstemming met het ministerie van Economische Zaken heeft BCI een actueel overzicht van campussen opgesteld en de meerwaarde van campussen verkend. Uit het onderzoek (zie Bijlage I, Tabel 9) kan worden geconcludeerd dat de werkgelegenheid in innovatieomgevingen fors harder groeit dan op andere locaties binnen de gemeenten. Twente huisvest drie van de 35 nationale campussen (Figuur 7), zoals blijkt uit dat onderzoek: •

•

•

Figuur 7

op Kennispark Twente (volwassen campus) zijn de Universiteit Twente en een breed scala aan bedrijven, waaronder veel innovatieve bedrijven, gevestigd. De focus ligt onder andere op chiptech, medtech, robotica, advanced manufacturing, materials en Smart IT. In totaal werken er ruim 11.000 personen (kennisinstellingen en +/- 450 bedrijven. De werkgelegenheidsgroei bij bedrijven is in de jaren 2018-2024 toegenomen met 64%; het High Tech Systems Park in Hengelo (groeicampus) is een innovatiepark op het terrein van Thales, een wereldwijde speler op het gebied van defensietechnologie. De campus focust zich op het verbinden van scale-ups en volwassen bedrijven in de hightech sector. Het aantal bedrijven vervijfvoudigde sinds 2018. Thales is nog immer werkgever voor 2/3e van de werkzame personen op de campus. De werkgelegenheidsgroei op de campus is tussen 2018 en 2024 met 100% gegroeid; Technology Base Twente in Enschede (campus in ontwikkeling) is het voormalig militair vliegveld gelegen tussen Hengelo, Oldenzaal en Enschede. Deze campus richt zich op thema’s zoals onbemande systemen (drones), Safety & Security en Advanced Materials & Manufacturing, en huisvest ook luchthaven gebonden bedrijvigheid. In 2024 zaten er 26 bedrijven op het terrein met plaats voor 227 arbeidsplaatsen. Overzicht campussen

•

Bron: Buck Consultants International, 2024 Buck Consultants International

17

2.7

Positionering in het netwerk van regio’s

Twente heeft met de vier speerpunten en de stuwende basis wat te bieden aan andere regio’s in Nederland en Duitsland en dat leidt omgekeerd ook dat bedrijven en talent hun relaties met Twente zullen intensiveren en zich soms zich ook in de regio vestigen. Belangrijk is dat de regio goed bereikbaar is. Twente ligt op een belangrijke corridor tussen de Randstad en overig Nederland, richting Duitsland en Centraal- en Oost-Europa en richting Scandinavië (zie Figuur 8). De regio heeft een goede bereikbaarheid en is multimodaal ontsloten door de aanwezigheid van snelwegen (A1 en A35), N-wegen, spoorwegen en vaarwegen (Twentekanaal). De regio heeft meerdere IC-stations en een directe spoorverbinding met Duitsland. Daarnaast beschikken ook meerdere kleinere kernen over een station waardoor er een goede treinverbinding is met de omliggende steden en dorpen. Deze kwaliteiten zijn van belang voor verdere ruimtelijk-economische ontwikkeling van de regio. Dat geldt niet alleen voor de ligging aan internationale corridors. Belangrijk is ook dat regionale (kennis)clusters goed verbonden zijn met kennisclusters en economische netwerken elders, zoals in Figuur 8 is vermeld. Figuur 8

Twente als middelpunt van (inter)nationale corridors

Bron: Regionale Stedelijke Investeringsagenda (RSIA), 2023

Buck Consultants International

18

Hoofdstuk 3

Economisch toekomstbeeld Twente

Twente heeft in (inter)nationaal economisch perspectief vier kennisspeerpunten (chiptech, medtech, defensie- en energietechnologie), die nauw verweven zijn met de brede stuwende basis in de technologisch gedreven maakindustrie en bouw en beschikt over een gevarieerd lokaal en regionaal MKB. Veel aandacht gaat uit naar het versterken van de economische speerpunten, maar er is ook aandacht nodig voor de stuwende basis en voor het lokaal MKB. Daarbij komt dat de economie, technologie en maatschappij in een hoog tempo veranderen. Hierdoor veranderen ook (processen van) bedrijven én de eisen die zij stellen aan arbeidskrachten, opleidingen, huisvesting en de bedrijfsomgeving. Het is daarom van belang om de impact van trends en ontwikkeling voor grootschalige bedrijfsvestigingen en innovatie-omgevingen inzichtelijk te hebben en de bijbehorende ruimtevraag te bepalen. 3.1

Visies voor Twente

Figuur 9 geeft een overzicht van visies en ambities opgesteld in bestaande documenten. Deze visies vormen de basis voor het toekomstig profiel van Twente. Hierin zijn de belangrijke kernwaarden van de schaalsprong van wonen en werken terug te vinden. Er is vertrouwen in de toekomst. Het ‘wat willen we’ is goed beschreven, maar ‘hoe’ die eindbeelden gerealiseerd worden, zal in de komende periode verder uitgewerkt moeten worden. Deze bouwsteen is daarvoor één van de ingrediënten. Figuur 9

Overzicht visies voor Twente

Bron: Twenteboard, 2024, Agenda voor Twente, Startnotitie ROS 2024. RSIA 2023

Buck Consultants International

19

Realiseren van de schaalsprong In Nederland ontwikkelen meerdere regio’s plannen voor een brede schaalsprong, waaronder bijv. de Stedendriehoek, de Regio Zwolle, Arnhem/Nijmegen en de Achterhoek. De wil om te groeien met extra woningbouw is logisch als naar het tekort op de woningmarkt wordt gekeken. Ook Twente gaat voor 100.000+ inwoners. Het toekomstig economisch beeld is nog niet in detail in te vullen gezien de economische onzekerheden. In dit document is daar in de volgende hoofdstukken wel een eerste aanzet toe gegeven. De groei van inwoners leidt in ieder geval tot meer bestedingen in verzorgende sectoren, maar belangrijk voor de schaalsprong is dat het verdienvermogen van de regio wordt versterkt door groei van de toegevoegde waarde in de speerpunten en de stuwende basis. Dat hoeft niet altijd tot sterke banengroei te leiden, maar wel tot verdienvermogen en groei van de toegevoegde waarde. Daarnaast is het van belang dat de groei van de inwoneraantallen ook tot een groei van de beroepsbevolking gaat leiden. Groei van de bevolking zal voor een deel ook moeten komen uit het aantrekken van talent en jonge gezinnen van elders, waardoor met name de speerpunten en de stuwende basis een impuls krijgen. Twente profileert zich als de ‘Groene Technologische Topregio’.

Hier stimuleren de aantrekkingskracht van kennisinstellingen, innovatieve bedrijven, het startupklimaat en de groene leefomgeving de groei. De manier waarop dat gerealiseerd gaat worden is vanuit de economische optiek nog in ontwikkeling. Figuur 10 geeft enkele topwerklocaties in de regio Twente weer die bijdragen aan de economische kracht van de regio. De regionale ontwikkelstrategie (ROS) bevat uiteraard ook andere elementen zoals het creëren van noodzakelijke voorzieningen (cultuur en onderwijs) en het versterken van het mobiliteitsnetwerk. Figuur 10 toont ook de samenhang van stedelijke en landelijke gebieden in Twente die de regio aantrekkelijk maakt om te wonen en te werken. Een belangrijk onderdeel in het vervolgtraject van de ROS is het beantwoorden van de vraag hoe de economische schaalsprong gerealiseerd kan worden in Twente. De regio heeft een mooie en goede visie maar de weg richting uitvoering moet in de komende jaren nog concreter worden ingevuld. Figuur 10

Regio Twente Groene Technologische Topregio

Buck Regionale Consultants International Bron: Stedelijke Investeringsagenda (RSIA), 2023

20

3.2

Trends kennisspeerpunten en stuwende basis

Trends beïnvloeden de economie in Twente. De driedeling geïntroduceerd in hoofdstuk 2 (zie Figuur 4) staat centraal in de verdere uitwerking van deze paragraaf. Kennisspeerpunten Naar buiten toe staat er een sterke profilering die bijdraagt aan het op de kaart zetten van de regio. De heldere profilering gericht op medtech, chiptech, defensie - en energietechnologie en de goede verbindingen met de hightech maakindustrie zorgen ervoor dat Twente zich in de toekomst (inter) nationaal kan onderscheiden ten opzichte van andere regio’s. Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZ) heeft medio 2023 in een kamerbrief een visie gegeven op de Nederlandse hightech maakindustrie. Volgens het ministerie kan Nederland met de innovatieve industrie het verschil maken bij grote transities waar Nederland en de EU mee te maken zullen krijgen. De kennisspeerpunten en de daaraan gelieerde hightech (maak)industrie vormen de motor van de innovatieve economie in Twente door het ontwikkelen en toepassen van digitale en andere sleuteltechnologieën. Wat is in de komende decennia ruimtelijk-economisch van belang voor de vier kennisspeerpunten: • innovaties zijn vaak gebaseerd op basis van de nieuwste speerpunttechnologieën (AI en digitale technieken, fotonica, nieuwe materialen, etc.).

Daardoor kunnen bedrijven snel groeien en hebben talent en ruimte nodig; • voor dergelijke doorbraakinnovaties zijn top-technologische faciliteiten nodig, die meestal bij een kennisinstelling (UT) worden gerealiseerd. Het Rijk en de EU gaan in de komende decennia veel investeren in deze faciliteiten; • niet voor alle innovaties zijn universiteiten en top technologische centra nodig. Veel startups en talent voor de hightechbedrijven zijn sterk aangewezen op het (hoger) beroepsonderwijs. Het op peil houden van de hele onderwijskolom (WO, HBO en MBO) is van groot belang voor de (hightech)maakindustrie in Twente en dat vraagt om de passende werk- en leeromgevingen (variërend van campussen tot hybride onderwijs in de innovatiehubs) verspreid over de regio; • een innovatieve economie vraagt om voldoende (betaalbare) ruimte voor starters in de maakindustrie (en in IT en ontwerp), verspreid over de gehele regio; • grote bedrijven ontwikkelen zelf hun eigen bedrijfscampussen zoals Thales en diverse bedrijven vanuit Nijverdal Ten Cate Campus, of grote bedrijven die naar een nieuwe locatie zijn verhuisd (VDL). Bedrijven doen dat mede om aantrekkelijk te zijn voor talent. Het versterken van de speerpunten sluit goed aan op de Strategie die de Twente Board onlangs heeft gepresenteerd.

In de Agenda voor Twente 2023 – 2027 wordt het strategisch en economisch belang van de chiptech, medtech en defensie-industrie benadrukt. Het is volgens de Twente Board van belang om in de toekomst ruimte te geven aan deze drie speerpunten. Die speerpunten gaan volgens de Twente Board in de komende jaren ook sterk groei. Denk alleen al aan de toeleveringsketens rond ASML en de sterke groei van de defensie uitgaven. De Twente Board onderkent ook het belang van het energiecluster, al heeft zij daar geen specifieke analyses voor uitgevoerd. Het blijven volgen (monitoren) van de vier speerpunten is van groot belang voor de toekomstige concurrentiepositie van de regio, waarbij ook de relaties met de maakbedrijven, IT-bedrijven en kennisinstellingen uit de stuwende basis van groot belang zijn.

Buck Consultants International

21

Stuwende basis De stuwende basis wordt voor een groot deel gevormd door de maakindustrie, logistiek en de bouwnijverheid. Maakindustrie • de maakindustrie vraagt om toekomstige ruimte voor innovatieve bedrijven die duurzame producten ontwikkelen en internationale markten bedienen. Automatisering en robotisering, maar ook extra voorzieningen voor duurzame energie en opslag van materialen vragen in veel maakbedrijven om meer ruimte; • circulaire ketens en productieprocessen zullen leiden tot meer ruimte voor opslag van producten/halffabricaten en de verwerking daarvan. Bovendien zullen voor de circulaire economie meer bedrijventerreinen met voldoende milieuruimte beschikbaar moeten zijn (en soms ook met mogelijkheden voor multimodaal vervoer). Diverse havens in de regio kennen verouderde locaties aan kades waar herontwikkeling prioriteit zou moeten hebben; • om innovaties te versnellen, is het echter noodzakelijk om bedrijven en talent van buiten de regio aan te trekken. Daarvoor zullen bedrijven aantrekkelijke werkomgevingen moete aanbieden in de innovatieomgevingen of in en rond het eigen bedrijf; • de agrofoodindustrie (Johma, Bolletje, Zuivelhoeve, Vivera, Host, etc.) is sterk vertegenwoordigd in Twente en kent grote uitdagingen om de processen in de agrofoodketens duurzamer te maken (minder CO2, minder energie, minder water, minder verlies grondstoffen).

Dat vraagt om nieuwe technologie maar ook om duurzame vestigingslocaties die voorzien zijn van duurzame energieoplossingen en waar nodig, voldoende beschikbaarheid van water om de productieprocessen te ondersteunen. Logistiek • de verduurzaming van transport en opslag wordt belangrijker in de internationale waardeketen, gedreven door wettelijke eisen (CO₂-reductie en verplichtingen rondom duurzaamheidsverslaglegging); • daarnaast groeit de behoefte aan opwekking en opslag van duurzame energie en brandstoffen, zowel bij individuele bedrijven als collectief op een bedrijventerreinen; • de consolidatie in de sector zet door, dat leidt tot grotere bedrijven die grotere kavels/warehouses willen ontwikkelen. Bouwnijverheid • klimaatverandering vraagt om het terugdringen van de CO2-uitstoot, dit leidt tot innovaties in de bouw (prefab en circulair bouwen); • het woningtekort zorgt ervoor dat de bouwproductie over een langere periode hoog zal zijn en dus zal ook de vraag naar ruimte voor bouwnijverheid groot blijven. 3.3

Ruimtebehoefte voor ambities

De voorliggende ramingen In de ramingen bedrijventerreinen voor Twente (Stec Groep 2023, zie Bijlage II voor een uitgebreide toelichting) naar de toekomstige vraag naar bedrijventerreinen is gebruik gemaakt van de ramingen (hoog een laag) voor werkgelegenheid en toegevoegde waarde van het EIB. Deze zijn in opdracht van het Rijk opgesteld. Deze ramingen vormden de basis voor de programmeringsafspraken in Twente voor de periode 2023-2026. Buck Consultants International

22

Tabel 4 geeft de ontwikkeling van het aantal banen weer. De werkgelegenheidsontwikkeling is berekend door de groeipercentages vanuit het EIB te vermenigvuldigen met onder meer het arbeidsvolume uit LISA. Hieruit komt naar voren dat in het minst gunstige scenario het aantal arbeidsplaatsen zal afnemen met 10.000 en in het meest gunstige scenario, het aantal arbeidsplaatsen zal toenemen met 10.000. Dit is een groot contrast met de gewenste schaalsprong van 55.000 arbeidsplaatsen. Tabel 4

Totaal aantal banen volgens EIB-scenario’s

Bron: Behoefteraming bedrijventerreinen Overijssel (2023)

De verwachte uitbreidingsvraag voor Twente (zonder schaalsprong) in de behoefteraming voor de periode 2023-2040 heeft een bandbreedte van 221 tot 443 hectare netto (zie Tabel 5). De vraag is vertaald naar vijf typen werkmilieus. De twee grootschalige werkmilieus (productie en distributie) hebben voor de periode tot 2040 samen opgeteld een bandbreedte van 147 (EIB Laag) tot 266 hectare (EIB Hoog). Van de grootschalige uitbreidingsvraag is het grootste deel distributie gerelateerd (108 tot 162 hectare), en een kleiner deel productie gerelateerd (39 tot 104 hectare). Tabel 5

Uitbreidingsvraag naar werkmilieu in Twente in netto hectare

Bron: Behoefteraming bedrijventerreinen Overijssel, 2023 (Stec Groep aan Provincie Overijssel)

De uitbreidingsvraag is verder uitgesplitst naar kavelomvang (zie Tabel 6). Het segment vanaf 3 hectare heeft tot 2040 een bandbreedte van 122 hectare (EIB Laag) tot 199 hectare (EIB Hoog). Tabel 6

Uitbreidingsvraag naar grootteklasse in Twente in netto hectare

Bron: Behoefteraming bedrijventerreinen Overijssel, 2023 (Stec Groep aan Provincie Overijssel)

De ramingen laten zien dat ook bij een relatief beperkte groei van het aantal banen (10.000) er een forse vraag naar bedrijventerreinen is in Twente. Die ruimtevraagramingen houden rekening met schaalvergroting (en extensiever ruimtegebruik) in met name de industrie en logistiek (grootschalige productie en distributie). De regio kiest er echter voor om minder in te zetten op externe logistiek

Buck Consultants International

23

(grote bedrijven van elders). Dit zal in de praktijk leiden tot een minder grote vraag naar grootschalige kavels. Ruimte voor ambities Twente gaat voor een strategie die uitgaat van een forse woningbouwuitbreiding en dat vraagt om een evenwichtige economische ontwikkeling. De gewenste schaalsprong van 55.000 extra arbeidsplaatsen betekent 45.000 arbeidsplaatsen extra t.o.v. de autonome groei van 10.000. Dit vraagt om extra ruimte voor economie boven op de geraamde hectares door Stec in 2023. Het creëren van nieuwe ruimte voor economische activiteiten gaat niet alleen om het veiligstellen of laten groeien van het aantal arbeidsplaatsen, maar ook over het in staat stellen van gevestigde bedrijven om een transitie te maken naar een toekomstgerichte bedrijfsvoering. Dat vraagt in een regio om verschillende typen werkmilieus met vestigingsmogelijkheden voor zowel kleine en startende bedrijven als voor grote volwassen bedrijven. Ook hier maken we het onderscheid tussen kennisspeerpunten, stuwende basis en brede lokale MKB. Kennisintensief Het belang van innovatieve omgevingen blijkt al uit de behoefteraming bedrijventerreinen voor Twente. Er wordt tussen 2023 en 2040 een vraag verwacht van 4 tot 14 hectare in het segment Campus/Innovatiedistrict (zie Tabel 5).

Deze vraag kan landen op de campussen, in de spoorzone Hengelo-Enschede, maar ook door uitbreidingen van bedrijven verspreid over de regio. Innovatieve bedrijven zijn van groot belang voor de sterke, toekomstbestendige regio. Nu is geïnventariseerd dat in de vier speerpunten ongeveer 13.300 mensen werken. Dat volume zal zeker groeien in de komende decennia met enkele duizenden arbeidsplaatsen en dat leidt waarschijnlijk tot een hogere vraag dan nu in de ramingen is meegenomen. Een groei van de speerpunten met 4.600 arbeidsplaatsen (jaarlijkse groei met 2% van de speerpunten tot 2040) leidt al snel tot een vraag van meer dan 276.000 m2 bvo in de diverse innovatieomgevingen (campussen, nabijheid van techbedrijven en in binnenstedelijke milieus). Stuwende basis De grootschalige vraag komt de komende decennia grotendeels van de eigen bedrijven, met name grote gevestigde bedrijven uit de maakindustrie, logistiek en bouw die doorgroeien. Daarnaast vraagt de energietransitie en ontwikkeling naar een circulaire economie om het bieden van passende ruimte. Bedrijven willen zoveel mogelijk doorgroeien op de huidige locatie. Dit lukt niet altijd, bedrijven moeten dan op zoek naar een nieuwe locatie. Schuifruimte is van belang in alle deelgebieden van de regio.

Door het bieden van grootschalige kavels op nieuwe terreinen is het mogelijk om ruimte te creëren op bestaande locaties voor het regionale MKB. Op dit moment is er in Twente geen vestigingsruimte beschikbaar voor bedrijven met een vraag naar grootschalige kavels nu Businesspark XL 1 nagenoeg uitgegeven is. Volgens de huidige ramingen is er veel vraag geconstateerd naar grootschalige kavels vanuit logistiek als vanuit de maakindustrie. Businesspark XL 2, dat nu volop in voorbereiding is, kan slechts voorzien in een deel van de vraag. Die forse vraag naar grootschalige kavels is af te leiden uit de recente vraagraming bedrijventerrein Twente (Stec groep, 2023 zie Bijlage II). Ook hier geldt dat de toekomstige vraag groter zal zijn bij de schaalsprong. Dat betekent dat in de regio nagedacht moet worden aan een nieuw grootschalig bedrijventerrein. De schaalsprong leidt in de stuwende basis al snel tot een ruimtevraag van meer dan 216 hectare bedrijventerreinen (zie Figuur 11). Buck Consultants International

24

Brede lokale MKB Op bedrijventerreinen vestigen zich ook diverse bedrijven die van belang zijn voor de lokale economie. Daarbij gaat het om kleine bouwbedrijven, garages, perifere detailhandel, maatschappelijke voorzieningen, maar ook kantoren van uiteenlopende bedrijven. Ook hier is in de toekomst extra vraag naar ruimte te verwachten. Een deel van die ruimtevraag kan in de toekomst ook gemengd worden met wonen in gemengde werkmilieus. Maar ook voor lokaal MKB en enkele grotere bedrijven zijn verspreid over de regio regionale bedrijventerreinen nodig, indicatie ingeschat op ongeveer 153 hectare (zie Figuur 11). Impact schaalsprong op het ruimtegebruik op bedrijventerreinen en overige werklocaties In Bijlage III is een eerste indicatieve berekening gemaakt om het effect van de schaalsprong te bepalen. Hieruit komt naar voren dat er 369 hectare extra nodig zal zijn boven op de bestaande ramingen. In Figuur 11 staat de behoefte aan bedrijventerreinen centraal, door de verwachte groei afkomstig van de ruimtevraag van de schaalsprong indicatief in te schatten voor de stuwende basis en lokaal MKB (zie ook Bijlage III). Maar naast bedrijventerreinen zal de groei van de vier speerpunten en de kennisintensieve diensten ook tot extra vraag leiden naar ruimte op de campussen en in de binnenstedelijke zones waar wonen en werken worden gemengd.

Met die menging worden attractieve milieus voor bedrijven en (jong) talent gecreëerd. Figuur 11

Berekening ruimtebehoefte schaalsprong per sector

Bron: Buck Consultants International, 2025

Buck Consultants International

25

Bij de indicatieve berekeningen gelden de volgende kanttekeningen: • in de volgende reguliere ramingsronde van werklocaties kan in een scenario de impact van de schaalsprong worden doorgerekend; • dat vraagt om een goede discussie over hoe de economie zich gaat ontwikkelen. Gaan de speerpunten en de daaraan gelieerde hightech maakindustrie groeien, gaat de bouw groeien en groeit de regionale logistiek dankzij de kracht van regionale logistiek dienstverleners en hun klanten in de regio; • is de regio in staat om meer kleinschalige bedrijvigheid in te passen in gemengde omgevingen; • gaat het ruimtegebruik veranderen in een aantal sectoren (maakindustrie en logistiek) en heeft de regio daar voldoende zicht op; • wil de regio een deel van de berekende vraag verminderen met een ambitie om intensiever met ruimte om te gaan. Met meer aandacht voor functiemenging en intensivering van ruimtegebruik op bestaande terreinen is die ruimtevraag naar beneden te brengen onder de 300 hectare aan bedrijventerrein. Het is ook belangrijk om te constateren dat de voorliggende (nu geldende) ramingen met een beperkte groei van het aantal arbeidsplaatsen (max. 10.000) leiden tot een forse groei van de vraag naar bedrijventerreinen 220 tot 440 hectare.

De indicatieve doorrekening van de schaalsprong (45.000 arbeidsplaatsen extra) leidt tot een relatief lagere vraag naar bedrijventerreinen van ongeveer 369 hectare. In vergelijking met de Stec-raming lijkt dit relatief gezien weinig omdat er nu is gerekend met 45.000 extra arbeidsplaatsen. De oorzaak is dat in de schaalsprong de groei van de economie meer aan de kennisspeerpunten, maak-industrie en kennisintensieve diensten is toebedeeld en minder op de groei van de logistieke sector (zoals in de ramingen van de Stec). Nogmaals, belangrijk om op te merken de berekeningen zeer indicatief zijn en onder andere bij de herziening van de programmeringsafspraken nader moeten worden uitgewerkt. Wel geven ze een beeld van extra ruimte die nodig is voor de schaalsprong op innovatieomgevingen, een bedrijventerrein met grote kavels en terreinen voor lokaal/regionaal MKB. Kortom, het ramen van de ruimtebehoefte van diverse typen werklocaties vraagt aan de voorkant om meer inzicht in en overleg over de vraag waar de regio met de economie naar toe wil. De uitgangspunten die daarbij worden gehanteerd zijn net zo belangrijk als de uitkomsten. Bij de indicatieve ramingen in de REB zijn aannames gehanteerd (zie Bijlage III) die verder verdiept moeten worden.

In ieder geval kan nu al worden geconstateerd dat de vraag naar diverse type werklocaties groter is dan de voorliggende ramingen aantonen en dat daardoor het tekort aan diverse type werklocaties zal oplopen en dat het invullen van nieuwe locaties om een gedragen regionale aanpak vraagt.

Buck Consultants International

26

3.4

Regionale aanpak is nodig

De samenwerking in de regio Twente is er onder meer op gericht om een samenhangend ruimtelijk economisch beleid te voeren. Dat is in de komende jaren van groot belang. Allereerst blijkt dat er vanuit meerdere gemeenten, zowel grote als kleine, behoefte is aan ruimte voor nieuwe bedrijventerreinen. Deels zijn die in ontwikkeling, maar vaak verkeren de ontwikkeltrajecten nog in de beginfase. De wens van de meeste gemeenten is om bedrijven afkomstig uit de eigen gemeente die ‘uit hun jas groeien’, in de eigen gemeente of in samenwerking met de buurgemeenten, te huisvesten. Voor grootschalige ruimtevragers (> 3 ha) is buiten XL Businesspark 2 nu nog geen concrete oplossing aangedragen. Gemeenten geven aan dat wanneer regionale bedrijven zich niet kunnen vestigen binnen de eigen gemeentegrenzen, ervoor gezorgd moet worden dat deze bedrijven zich in een andere gemeente in Twente kunnen vestigen. Dit laat zien dat er over gemeentegrenzen heen gekeken moet worden.

Buck Consultants International

27

Hoofdstuk 4

Ruimtelijk-economische strategie

Om richting te geven aan de regionale ontwikkeling van Twentse werklocaties zijn op basis van analyses en gesprekken vier ruimtelijk-economische strategieën geformuleerd. Deze strategieën gaan over bestaande én nieuwe locaties en over het ruimtelijk accommoderen van grootschalige én kleinschalige (innovatieve) bedrijfsvestigingen. Om het economisch toekomstbeeld te kunnen realiseren is de juiste (hoeveelheid en kwaliteit) ruimte voor economische activiteiten nodig. Om een evenwichtige en kwalitatieve schaalsprong te kunnen maken zal meer ruimte nodig zijn. Die ruimte kan niet alleen gevonden worden op de bestaande werklocaties. Er zijn vier manieren waarop de ruimte, die nodig is voor het toekomstig profiel, gerealiseerd kan worden (Figuur 12). Deze vier strategieën zouden deel uit moeten maken van de Regionale Ontwikkelstrategie (ROS). Figuur 12 De ruimtelijk-strategische strategieën dragen bij aan het economisch toekomstbeeld van Twente

Bron: Buck Consultants International, 2025

Buck Consultants International

28

4.1

Optimaal benutten van bestaande werklocaties

Optimaal benutten en behouden van bestaande werklocaties Waarom urgent?

• Om de stuwende basis en kennisspeerpunten ruimte te bieden zal er in de programmeringen gekeken moeten worden of de bestaande ruimte op bedrijventerreinen en op innovatieomgevingen en campussen beter kan worden benut. • De herontwikkelingsopgave is een belangrijke en urgente uitdaging die voortkomt uit veranderende economische, ruimtelijke en klimaateisen. • Op (bijna) elk terrein in Twente zijn wel delen aan te wijzen die gedateerd zijn, kampen met inefficiënt grondgebruik en/of onvoldoende aansluiten bij wensen van bedrijven. • De gedateerde bedrijfslocaties vragen om nieuwe investeringen om daarmee de economische, maatschappelijke en ruimtelijke potenties beter te benutten. • Met beter benutten van bestaande terreinen is minder ruimte in Twente nodig voor nieuwe terreinen.

Welke afwegingen?

• De Twentse herontwikkelingsopgave is – net als in bijna alle Nederlandse regio’s – te omvangrijk om volledig aan te pakken. Het is daarom belangrijk om tot een prioritering te komen in de vorm van ‘kansenzones’. • De grootste kansen liggen op die terreinen waar bedrijven willen investeren in hun eigen kavels/gebouwen en omgeving, omdat ze willen uitbreiden en/of willen verduurzamen. • Provincie en gemeenten hebben niet alleen de mogelijkheid om te sturen via beleid of (het coördineren van de) regionale samenwerking, maar kunnen ook overwegen om een actieve rol te pakken bij de (door)ontwikkeling van werklocaties door het organiseren van een goede planvoorbereiding samen met ondernemers en door te investeren in de infrastructuur en/of openbare ruimte. • Een meer proactieve en faciliterende rolopvatting is nodig om tot realisering van concrete projecten te komen. Dat vraagt om het vormgeven van gemeentelijk en/of regionaal herontwikkelingsbeleid en om de organisatie van een duidelijk proces met marktpartijen. Herontwikkelingsbeleid biedt vast- goedontwikkelaars de nodige duidelijkheid en richting, wat cruciaal is voor het succesvol realiseren van projecten.