Document · PDF

9 Uitvoeringsprogramma Cultuurregio 2023-2028.pdf

Raad 30 mei 2023, gemeente AlmeloBij agendapunt: raadsbrieven vanuit B&W14.849 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Gemeente Almelo

Raadsbrief ter informatie

Postadres: Gemeente Almelo Postbus 5100 7600 GC Almelo

Aan de raad van de gemeente Almelo Bijlage

Doorkiesnummer

Behandeld door I. ter Horst

Datum 11 april 2023

Onderwerp Uitvoeringsprogramma Cultuurregio Twente 2023-2028

Geachte leden van de raad, In onze vergadering van 11 april 2023 hebben wij besloten om in te stemmen met het “Uitvoeringsprogramma Cultuurregio Twente 2023-2028”. In deze raadsbrief informeren wij u hierover. In het laatste kwartaal van 2018 hebben alle 14 colleges van de Cultuurregio Twente het regioprofiel “Ruimte voor Verbeelding - Cultuurprofiel Regio Twente 2021-2024” aangenomen, hierover hebben wij u geïnformeerd (raad-5105). In de periode 2019 tot heden worden verschillende projecten uitgevoerd vanuit de Cultuurregio Twente: de Maakplaatsen en Generators, de Creatieve Broedplaatsen Twente en Cross-TIC. De afgelopen jaren is gebleken dat zowel het Ministerie van OCW, de Provincie, het culturele veld en de Twentse gemeenten zelf, positief zijn over de resultaten van de Twentse samenwerking. De ambitie is in 2022 uitgesproken om te onderzoeken hoe er meer uitvoering gegeven kan worden aan de Cultuurregio Twente. Daarom is in 2022 de opdracht gegeven aan een kwartiermaker om een advies- uitvoeringsprogramma op te stellen en advies te geven over de thema's waar de cultuurregio op samen kan werken en op welke manier. Bij het opstellen van het advies-uitvoeringsprogramma heeft de kwartiermaker in 2022 breed geparticipeerd met het culturele veld in Twente en de 14 gemeenten.

Op basis van het advies van de kwartiermaker, gesprekken met de Twentse gemeenten (bestuurlijk en ambtelijk), de Provincie Overijssel en het culturele veld is het Uitvoeringsprogramma Cultuurregio Twente 2023-2028 tot stand gekomen. De ambities in het Uitvoeringsprogramma Cultuurregio Twente 2023-2028 zijn groot. Het programma bouwt voort op het grote enthousiasme en energie die de laatste jaren gegroeid zijn in Twente. De projecten (Maakplaatsen, de Creatieve Broedplaatsen en Cross-TIC) lopen goed en hebben veel energie aangewakkerd. Vanuit de regeling Creatieve Broedplaatsen Twente is op 31 maart 2023 bekend gemaakt dat ook Almelo een creatieve broedplaats krijgt voor een innovatief project om creatieve en technologische talenten voor de regio te behouden: MAD Media Art Design (MADlab). Er is ambitie om de huidige onderdelen van de cultuurregio voort te zetten en daarnaast op meer thema's de samenwerking te intensiveren. Er worden nieuwe thema's opgenomen zoals jongerenparticipatie, cultuureducatie, (immaterieel) erfgoed. Daarnaast wordt gewerkt aan een regionaal fonds en een Twents cultuurcongres. Op 20 april a.s. van 19:00 tot 20:00 is er een Twente breed “Webinar Uitvoeringsprogramma Cultuurregio Twente 2023-2028” voor gemeenteraadsleden en wethouders van de 14 Twentse gemeenten. Pagina 1 van 2 Raad - 2307667

De sessie wordt opgenomen zodat deze ook kan worden teruggekeken. Via deze Webinar wordt u geïnformeerd over de inhoud en achtergrond van het uitvoeringsprogramma. Hierbij is er uiteraard de gelegenheid om vragen te stellen. Vertrouwende u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.

Hoogachtend, Burgemeester en Wethouders van Almelo, de secretaris, de burgemeester,

Pagina 2 van 2

Uitvoeringsprogramma Cultuurregio Twente 2023-2028

Inleiding In dit document leest u het uitvoeringsprogramma van de Cultuurregio Twente 2023-2028. Dit document is het resultaat van het uitvoeringsprogramma dat we in 2022 op hebben laten stellen door kwartiermaker Karlijn Hemmer. Het uitvoeringsprogramma van de kwartiermaker is ambtelijk en bestuurlijk besproken. We beschouwen het uitvoeringsprogramma van de kwartiermaker als een advies voor de cultuurregio. Het advies laat zien dat er ontzettend veel ambitie en energie leeft op cultureel gebied in Twente. Het bestaat daardoor uit een groot aantal adviespunten over waar we als regio op in kunnen zetten. Er is echter geconcludeerd dat als we alles willen doen uit het advies, dit niet mogelijk zal zijn in de huidige organisatiestructuur. Wij zien twee mogelijke uitwerkingen van het advies: Optie 1: Het advies helemaal overnemen. Hiervoor is een verandering van de structuur nodig. Dit betekent dat er een projectorganisatie wordt opgezet voor de cultuurregio. Optie 2: uitvoeringsprogramma in de huidige organisatiestructuur wegzetten. Dit betekent dat niet alle acties één op één over kunnen worden genomen, maar dat er een keuze moet worden gemaakt in de acties. Het advies is om te kiezen voor optie 2.

Om optie 1 goed uit te kunnen voeren, zou een organisatiestructuur moeten worden opgezet met een projectleider, communicatiemedewerker, secretariaat en meer capaciteit vanuit de individuele gemeenten. Binnen optie 2 kunnen de acties die zijn opgesteld aan de hand van het cultuurregioprofiel 2021-2024 goed worden voortgezet, en kunnen doelen en wensen voor de komende jaren worden bereikt binnen de huidige structuren. In dit document werken we daarom optie 2 uit.

Totstandkoming Cultuurregio Twente In 2017 vraagt minister Van Engelshoven aan regio Twente een cultuurprofiel te ontwikkelen. Om invulling te geven aan deze vraag hebben we, in samenspraak met de Twentse gemeenten en het culturele veld, ons cultuurregioprofiel opgesteld. In 2018 ligt het er: Ruimte voor Verbeelding – Cultuurregioprofiel Twente 2021-2024. In het profiel wordt beschreven wat ons bindt in Twente en waar we in de periode 2021-2024 op inzetten. Het profiel van Twente wordt gevat in drie thema’s: tijd en ruimte; traditie en innovatie; en grenzeloos Twente. Het past nog steeds goed bij de identiteit en ambities die er zijn in Twente. Het uitvoeringsprogramma voor 2023-2028 bouwt daarom vooral voort op dat wat er al is opgebouwd met elkaar.

Wat hebben we de afgelopen periode al gedaan? De afgelopen jaren hebben we een sterke samenwerking met elkaar opgezet die er voorheen nog niet was. Er vindt nu een periodiek overleg plaats tussen de ambtenaren en bestuurders van de veertien gemeenten, wat ontzettend goed werkt. De Twentse samenwerking levert veel op voor het culturele veld in Twente, zowel inhoudelijk als financieel (bijlage 1). De projecten hebben ervoor gezorgd dat cultuur en creativiteit op laagdrempelige manier bereikbaar en beleefbaar is voor iedereen in Twente. De samenwerking heeft geleid tot het opzetten van drie projecten die nog lopen tot 2024 of 2025: de Twentse Maakplaatsen, de Creatieve Broedplaatsen Twente en Cross-TIC. Graag zetten we deze projecten voort. Hier komen we op terug in het volgende hoofdstuk.

Waarom nu een uitvoeringsprogramma? Staatssecretaris Uslu is aan het heroriënteren welke plek de cultuurregio’s hebben in het cultuurbestel. Er is onderzoek gedaan naar de cultuurregio’s. Daarin zijn verschillende voorstellen gedaan over hoe de cultuurregio’s verder ontwikkeld kunnen worden1. Vanuit de cultuurregio Twente is bestuurlijk aangegeven dat de voorkeur uitgaat naar een programmatische samenwerking. Dit houdt in dat we als cultuurregio proactief de doelen en thema’s bepalen waarop we met het ministerie van OCW samenwerken. We maken daarbij afspraken over gezamenlijke aanpak, uitwerking en financiering. De cultuurregio Twente onderscheidt zich landelijk door de sterke samenwerking tussen de veertien gemeenten. Binnen die samenwerking willen we ook écht aan de slag met projecten die terecht komen bij de bewoners van Twente. Dit uitvoeringsprogramma biedt daar invulling aan voor de komende jaren. Daarnaast begint in 2025 de nieuwe BIS-periode, de vierjarige rijkssubsidie voor culturele instellingen2. Deze instellingen hebben een grote waarde voor de regio vanwege hun regionale programmaring en bereik. Door nu al acties en thema’s vast te leggen, kunnen deze worden meegenomen in de BIS-aanvragen voor deze periode. Ten slotte verwachten we dat er de komende periode verschillende middelen vanuit het rijk naar Twente toe komen.

Om goed op deze ontwikkeling in te kunnen spelen, stellen we nu een gezamenlijk uitvoeringsprogramma vast waarin we bepalen welke doelen en thema’s we hebben voor de komende jaren.

Ronald Nijboer en Annelies van der Horst, Waar doen we het voor? Rapportage over de ontwikkeling van de stedelijke regio’s (2022). www.dsp-groep.nl/projecten/een-toekomst-voor-de-stedelijke-cultuurregios/ 2 De BIS-instellingen in Twente zijn: Tetem; PHION; GOGBOT; Jeugdtheater Sonnevanck; de Nederlandse Reisopera. 2

Uitvoeringsprogramma 2023-2028 Programma: thema’s en projecten Eén van de doelen van de cultuurregio Twente is dat elke bewoner in Twente toegang heeft tot cultuur, ook in de buurt. Het uitgangspunt van het uitvoeringsprogramma is daarom dat elke Twentse gemeente mee moet kunnen doen. In dit uitvoeringsprogramma staan thema’s en projecten waar we in de periode 2023-2028 op in willen zetten. De Maakplaatsen, broedplaatsen en Cross-TIC lopen nog tot 2024 of 2025. Deze projecten zien wij als basis en willen we voortzetten in de periode 2024-2028. Daarnaast is de samenwerking (in overleggen, themagroepen, lobby en kennisdeling) een basis voor de samenwerking. Daar bovenop worden een aantal nieuwe projecten geïntroduceerd. Deze noemen we de ‘plus’ projecten (+). 2025

2026

2027

2028

+ Gezamenlijke verkenning bibliotheken (plus)

+ Fonds voor regionaal evenement/initiatief (plus)

Twentse Maakplaatsen (basis)

2023

2024

Voortzetting Twentse Maakplaatsen (basis) Creatieve Broedplaatsen Twente (basis)

Vervolg Creatieve Broedplaatsen Twente (basis) Cross-TIC (basis)

Vervolg Cross-TIC (basis) + Gezamenlijk Programma jongeren (plus)

+ Twents cultuurcongres (plus)

+ Cultuureducatie verkenning (plus)

+ (Immaterieel) erfgoed en vrijetijdseconomie (plus)

Voortzetting en uitbouwen samenwerking (basis)

Voortzetting van de Twentse Maakplaatsen In 2019 en 2020 is de proeftuin Maakplaatsen en Generators uitgevoerd door Tetem i.s.m. alle 14 Twentse gemeenten. De Twentse Maakplaatsen bieden een speels en prikkelend activiteitenprogramma voor kinderen en volwassenen die gericht zijn op technologie, digitalisering

en maakprocessen. De activiteiten worden gegeven vanuit de eigen Maakplaats zoals een bibliotheek, fablab, cultuurhuis, museum of culturele instelling. Wie creatief en onderzoekend is of wil worden, krijgt via de Maakplaatsen de mogelijkheid te experimenteren en zich te ontwikkelen. De Maakplaatsen kunnen voortgezet worden tot en met 2024 door een bijdrage vanuit de Provincie Overijssel. De ervaring met de Maakplaatsen wijst uit dat gemeenten, fondsen, andere overheden en gebruikers erg tevreden zijn met de Maakplaatsen. Op dit moment worden de Maakplaatsen per gemeente gefinancierd. Door de middelen samen te leggen als regio, is het niet meer nodig dat elke gemeente (daar bovenop) apart de Maakplaatsen individueel subsidieert. Met een gezamenlijke bijdrage vanuit de cultuurregio kunnen de Twense Maakplaatsen in heel Twente worden voortgezet na 2024. Voortzetting van Cross-TIC In 2021 is het initiatief Cross-TIC door de Cultuurregio Twente voorgedragen aan de Provincie Overijssel, om het professionele maakklimaat in Twente te versterken. Cross-TIC is een crossmediaal talentontwikkelingsprogramma voor kunstenaars en cultuurmakers in Twente. Via open calls kunnen zij zich aanmelden voor een traject. De kunstprojecten vinden plaats op verschillende locaties door heel Twente: podia, filmhuizen, bibliotheken, kulturhuzen, festivals, musea en openbare ruimte.

Cross-TIC wordt van 2021 tot en met 2024 uitgevoerd met ondersteuning van de Provincie Overijssel en Cultuurregio Twente. In 2023 gaat Cross-TIC al enkele samenwerkingen uitbreiden om grotere projecten te realiseren. Zo is er een productietraject in de maak dat zal leiden tot een grote interactieve en educatie installatie voor de erfgoedmusea en -instellingen in de regio. Daarnaast wordt er geëxperimenteerd met nieuwe vormen van opdrachtgeverschap in samenwerking met bedrijven in de regio. Ook na 2024 wil Cross-TIC graag doorgaan met het creëren van een beter maakklimaat in Twente. De combinatie tussen technologie en kunst ligt de regio goed: veel makers hebben innovatieve ideeën om crossmedialiteit verder te onderzoeken binnen de kunsten, en Twente heeft een rijk (cultureel) netwerk om deze ambitie te ondersteunen. Daarbij ziet Cross-TIC mogelijkheden om makers nog specifieker in te zetten bij het nadenken over maatschappelijke vraagstukken. Zo kan een Cross-TIC kunstenaar gevraagd worden na te denken over de participatie van een specifieke doelgroep in een wijk of dorp; of kan een Cross-TIC maker ingezet worden om een kunstopdracht van een bedrijf of organisatie in te vullen. Daarvoor is een vergelijkbaar budget nodig als in de eerste jaren van Cross-TIC. Dit geld zal specifiek ingezet worden voor: -

Makers, voor de ontwikkeling van nieuwe cross-mediale projecten voor een breed Twents publiek;

Makers die werken in opdracht van gemeentes, instellingen en bedrijven. De verwachting is dat hier ook productiebudgetten gematcht worden door opdrachtgevers. (Her)uitvoeringen van bestaande projecten en voorstellingen op nieuwe locaties in heel Twente; Een basisbudget voor organisatie, marketing, netwerkvorming en onderzoek.

Op dit moment ontvangt de organisatie van Cross-TIC uit verschillende individuele gemeenten een bijdrage. Door middelen als cultuurregio te bundelen vanaf 2024, is het niet meer nodig dat elke gemeente (daar bovenop) apart Cross-TIC individueel subsidieert. Voortzetting Creatieve Broedplaatsen Twente In 2019 tot en met 2025 is er geld beschikbaar voor de Creatieve Broedplaatsen Twente vanuit de Regiodeal, de Provincie Overijssel en de Agenda voor Twente. Een creatieve broedplaats is een verzamelplek waar talentvolle creatieven en ondernemers samenkomen en waar verbinding wordt gelegd tussen kunst, cultuur en technologie. Met het eerste en tweede tijdvak in 2020 en 2021 zijn in totaal 19 broedplaatsen door heel Twente gehonoreerd. In 2023 komen hier nog 12 bij. Een vervolg van het thema Creatieve Broedplaatsen na 2025 kan op verschillende manieren worden ingevuld, denk aan een vierde tranche waarin weer nieuwe broedplaatsen een aanvraag kunnen indienen; een voortzetting van de monitoring en coaching zodat (ook bestaande) broedplaatsen zich meer kunnen professionaliseren; of een plan waarmee in elke Twentse gemeente waar nu nog geen broedplaats is, wel een broedplaats landt. Het vervolg bestaat uit: -

Het aanhouden van de projectgroep (Saxion, Tetem, Concordia, gemeente). De projectgroep onderzoekt hoe het thema kan worden voortgezet en wat cofinancieringskansen zijn. Hieruit volgt een voorstel voor een vervolg van het thema dat zal worden voorgelegd aan de Cultuurregio. Het voortzetten van de Communities of Practice-bijeenkomsten als programmaondersteuning met expertgroepen (regiobreed) en lokale groepen (per gebied). Het voortzetten van de coaching van de broedplaatsen. Het voortzetten van de begeleiding zorgt ervoor dat de broedplaatsen ook na de subsidieperiode ondersteund worden in hun ontwikkeling en vraagstukken. Enschede en Hengelo gaan broedplaatsen- en atelierbeleid maken. Hierin kunnen onderdelen zitten die relevant zijn voor de hele regio. Deze kennis zal worden gedeeld onder de gemeenten.

Opzetten programma voor jongeren (+) Er worden middelen voor jongeren en cultuur verwacht vanuit OCW voor 2022, 2023 en 2024 voor de gemeenten Enschede, Hengelo en Almelo. De middelen voor 2022 zijn al ingezet. Voor 2023 en 2024 moet nog invulling worden gegeven. Kleinere gemeenten hebben de mogelijkheid om middelen voor jongeren aan te vragen bij Fonds Cultuurparticipatie. Door deze middelen te bundelen, kan er een groot regionaal programma voor jongeren worden opgezet. De invulling van het programma

moet nog worden bepaald. Een optie is om te onderzoeken of Studio15 regionaal verder uitgebreid kan worden. De grote culturele instellingen in Enschede en Hengelo zitten daarnaast al samen om te overleggen over wat ze al doen voor jongeren en waar ze nog extra op in kunnen zetten. Zij zouden input kunnen leveren of een programma kunnen ontwikkelen voor de regio. Gezamenlijke verkenning bibliotheken (+) Er komen vanuit het rijk extra middelen voor bibliotheken. Het gaat om 3 euro extra per inwoner van de gemeente vanaf 2025. Daarnaast is het in 2023-2024 mogelijk voor gemeenten om een SPUK aan te vragen voor de totstandkoming en verbetering van bibliotheekvestigingen. Het is goed om gezamenlijk te verkennen hoe we omgaan met de verschuivende rol van de bibliotheek van culturele instelling naar sociaal-maatschappelijke instelling. Kennis kan worden uitgewisseld over het verbinden van cultuur en het sociale domein. Daarbij kan worden gekeken of we met de beschikbare middelen een gezamenlijk programma kunnen ontwikkelen dat door elke bibliotheek in Twente die dat wil kan worden geadopteerd. Op deze manier kunnen we middelen en kennis efficiënt inzetten in Twente. De samenwerking moet hierin uiteraard aansluiten op de behoeften van de bibliotheken, dat wat er lokaal al is, en op de acties die Rijnbrink neemt.

Pilot: fonds voor regionale evenementen en initiatieven (+) Fonds waaruit jaarlijks één evenement of initiatief kan worden ondersteund dat Twente als regio cultureel op de kaart zet. Denk aan bijvoorbeeld aan een beeldbepalend festival of een nieuw cultureel initiatief dat we willen ondersteunen als cultuurregio dat de regio op de kaart zet, als het beeldhouwfestival, Textielfestival Twente, een lokale theaterproductie of Twente op Film. Nu gaan initiatieven vaak alle gemeenten af voor individuele bijdragen. Dit kost zowel de organisatie als de gemeenten veel tijd. Een fonds zou dit kunnen verbeteren. De uitwerking hiervan is nader te bepalen. Er kunnen samenwerkingen worden gezocht met Twente Marketing, Twente Board, TINQ en Stichting 4Oost. Om de tijd te hebben om dit goed te kunnen inrichten, is het advies pas dit fonds open te stellen in 2025. Twents Cultuurcongres (jaarlijks) (+) Uit gesprekken met het culturele veld blijkt dat er een grote behoefte is aan een Twents Cultuurcongres waarin het culturele veld in de volle breedte elkaar kan ontmoeten en verbindingen kan leggen. Er kunnen samenwerkingen ontstaan tussen kleinere en grote instellingen en tussen gemeenten. Het congres is voor het amateurkunstenveld, museale stichtingen, culturele instellingen, makers, broedplaatsen, cultuurmakelaren, ambtenaren, etc.

De invulling van het programma sluit aan op thema’s die ons allen raken. Het eerste congres zou in 2024 kunnen plaats vinden.

Cultuureducatie verkenning (+) Vanaf 2025 doen zich nieuwe kansen voor in de subsidiëring van cultuureducatie vanuit het rijk (Cultuureducatie met Kwaliteit). We gaan als regio verkennen wat de mogelijkheden zijn om de samenwerking te versterken en eventueel middeleninzet de bundelen. (Immaterieel) erfgoed en vrijetijdseconomie (+) Er liggen veel kansen om het programma van de cultuurregio te verbinden aan (immaterieel) erfgoed en vrijetijdseconomie. Erfgoed, de geschiedenis van Twente en kunst in de openbare ruimte zijn zichtbare, herkenbare en tastbare onderdelen van de cultuur in Twente. De komende jaren willen we als cultuurregio meer de verbinding leggen met die thema’s. Een grote kans ligt in het opzoeken van de verbinding met Twente Marketing. Dit wordt nu nog niet gedaan. De vrijetijdsvisie van Twente Marketing (2022) vertelt het verhaal van de Twentse geschiedenis (IJzeren eeuw, Tubanters, textielverleden). Hier liggen veel aanknopingspunten met cultuur. Routes in Twente kunnen bijvoorbeeld gekoppeld worden aan de kunst in de openbare ruimte in Twente, de Twentse geschiedenis kan een plek krijgen in cultuureducatie, of er kan samengewerkt worden met Twente Marketing in het ondersteunen en marketen van regionale initiatieven (denk aan locatietheater, textielfestival, etc.).

Daarnaast kan bijvoorbeeld de verbinding worden gezocht met het project ‘Twents voor Iedereen’, dat zich inzet voor het behoud, gebruik en overdracht van de Twentse taal en cultuur door middel van ambassadeurs, samenwerking met bibliotheken en regionale omroepen.

Voortzetting en uitbouwen samenwerking: overlegstructuur, themagroepen, lobby en kennisdeling De wijze van samenwerking en wat dat oplevert is zeer sterk in de cultuurregio Twente. Door deze samenwerking zijn de afgelopen jaren sterkere banden tussen gemeenten en mooie projecten tot stand gekomen. Om de thema’s en projecten uit dit plan uit te voeren, is een voortzetting van de huidige overlegstructuur nodig. Daarnaast is het nodig om themawerkgroepen op te zetten. Deze worden opgezet om de verbinding tussen de overheid en het culturele veld te versterken. De groepen worden georganiseerd aan de hand van een thema, zoals jongeren, erfgoed, creatieve broedplaatsen, of het Twents Cultuurcongres. De werkgroep bestaat uit een mix tussen ambtenaren, het culturele veld en soms een bestuurder. De werkgroep komt met acties voor de cultuurregio en geeft advies. Bijlage 3 laat zien hoe de overlegstructuur eruit moet komen te zien. Gezamenlijke lobby Als Cultuurregio wordt er een gezamenlijke lobby gevoerd op het gebied van cultuur. Gemeente Enschede sluit aan bij overleggen met het rijk/OCW en met andere cultuurregio’s. Gemeenten Enschede en Hengelo sluiten aan bij Landsdeel Oost. De grotere steden kunnen op deze manier richting andere delen van het land de belangen van Twente inbrengen. De informatie die wordt

opgehaald wordt besproken in het ambtelijk overleg, waarbij alle veertien Twentse gemeenten aansluiten. In de nieuwe BIS-aanvragen voor 2025-2028 wordt, in overleg met de instellingen, de regionale samenwerking beter ingebed. Hierdoor krijgen de grote instellingen in Enschede meer directe impact op de rest van Twente. De lobby is onder andere ingebed in de overlegstructuren, zie bijlage 3. Verbinding tussen overheid en het culturele veld Om de verbinding tussen overheid en het culturele veld te versterken, worden een aantal nieuwe instrumenten ingebouwd: • • •

Er wordt een klankboordgroep/vertegenwoordigers betrokken bij het opzetten van nieuwe projecten. Er wordt een periodieke nieuwsbrief uitgestuurd waarin het culturele veld en stakeholders worden geïnformeerd over de ontwikkelingen in de regio op gebied van cultuur. Er worden themawerkgroepen opgezet. Zie bijlage 3.

Delen van kennis tussen gemeenten Het delen van kennis gaat vooral over het delen van kennis tussen de ambtenaren en bestuurders van de 14 Twentse gemeenten. Dit gebeurt op de bestuurlijke en ambtelijke overleggen, waar provinciale of landelijke ontwikkelingen, subsidieregelingen en informatie van OCW worden gedeeld. Ook wordt het netwerk van de cultuurregio gebruikt om te spiegelen hoe andere gemeenten met vraagstukken omgaan, of om kennis te delen als het bijvoorbeeld gaat om onderzoeken of beleid.

Kosten en FTE Om samen te werken als cultuurregio, is het een randvoorwaarden om hier ambtelijk capaciteit op te zetten. We gaan een aantal nieuwe projecten aanpakken. Door de taken onderling te verdelen tussen de gemeenten (bijv. in werkgroepjes), kunnen deze worden weggezet in de huidige structuren. Bij de drie grote gemeenten (Enschede, Hengelo, Almelo) is meer ambtelijke capaciteit beschikbaar. Zij zullen daarom in projecten een meer trekkende rol hebben. Wel is het daarbij nodig dat de acties kunnen worden verdeeld tussen meer gemeenten. De volgende ambtelijke capaciteit is nodig om het uitvoeringsprogramma uit te kunnen voeren: Aantal uur per week Enschede: 16 Aantal uur per week Hengelo, Almelo: 6 Aantal uur per week overige gemeenten: 2

Deze uren zullen worden ingezet voor bijvoorbeeld: bijwonen en voorbereiden van ambtelijke en bestuurlijke overleggen, deelname aan themawerkgroepen, nadenken over en uitvoeren van samenwerking op programma’s (jongeren, erfgoed, bibliotheken). De inzet in uren hoeft niet altijd

vanuit cultuurambtenaren te komen, maar kan ook komen vanuit collega’s uit bijvoorbeeld het sociaal domein, toerisme en recreatie of erfgoed. Voor de uitvoering van projecten moeten daar bovenop middelen worden vrijgemaakt. De financiële bijdrage bedraagt 42 cent per inwoner per gemeente per jaar voor een periode van 6 jaar. Er is uitgegaan van een totaal aantal inwoners in Twente van 633.917 inwoners3.

https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/regionaal/inwoners

Programma’s uitgezet in tijd – kosten, cofinanciering en ambtelijke capaciteit

Twentse Maakplaatsen (basis)

2023

2024

Gedekt

Voortzetting Twentse Maakplaatsen (basis) Creatieve Broedplaatsen Twente (basis)

2025

120.000 Gedekt

Gedekt

120.000

70.000 Gedekt

2027

120.000

2028

120.000

Gedekt

Vervolg Creatieve Broedplaatsen Twente (basis) Cross-TIC (basis)

2026

70.000

Gedekt

Vervolg Cross-TIC (basis)

100.000

+ Gezamenlijk Programma jongeren (plus)

OCW

+ Gezamenlijke verkenning bibliotheken (plus)

SPUK

100.000

Inzet ambtelijke uren tot.

125.000 (gedekt)

200

1.440.000 (div. fondsen, Prov. Overijssel)

400

3.563.307 (gedekt)

600

1.000.000 (n.t.b.)

600

830.000 (gedekt)

200

1.300.000 (Provincie, fondsen, eigen inbreng, opdrachtgevers)

400

3.790.000 (OCW)

400

OCW

7.607.004 (OCW)

600

100.000

400.000 (50% cofinancieringseis)

800

20.000

n.t.b.

750

+ Cultuureducatie verkenning (plus)

n.t.b.

600

+ Erfgoed en vrijetijdseconomie (plus)

n.t.b.

600

Voortzetting en uitbouwen samenwerking (basis)

n.t.b.

5.850

20.055.311

12.000

+ Fonds voor regionaal evenement/initiatief (plus) + Twents cultuurcongres (plus)

Totaal

20.000

340.000

410.000

410.000 1.590.000

Verwachte cofinanciering (schatting - totale periode)

Verdeling van de kosten voor het uitvoeringsprogramma 2023-2028 tussen de 14 Twentse gemeenten en de benodigde capaciteit Gemeente

Aantal inwoners4

Bijdrage in middelen

Ambtelijke capaciteit per

periode 2023-2028 totaal

jaar (uitgegaan van 40

(uitgegaan van 42 cent per

werkweken p/j)

inwoner)

Almelo

73.155

184.350

240

Borne

24.007

60.498

Dinkelland

26.594

67.017

Enschede

160.640

404.813

640

Haaksbergen

24.268

61.155

Hellendoorn

35.940

90.569

Hengelo

81.476

205.320

240

Hof van Twente

35.056

88.341

Losser

23.084

58.172

Oldenzaal

31.741

79.987

Rijssen-Holten

38.231

96.342

Tubbergen

21.364

53.837

Twenterand

33.718

84.969

Wierden

24.643

62.100

633.917 inwoners

1.597.470 euro

2.000 uur

https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/regionaal/inwoners

Financiële bijdrage per gemeente per jaar Gemeente

2023

2024

2025

2026

2027

2028

Bijdrage in

(5%)

(20%)

(25%)

periode 2023-2028 totaal

Almelo

9.218

36.870

46.088

184.350

Borne

3.025

12.100

15.124

15.125

60.498

Dinkelland

3.351

13.403

16754

16745

67.017

Enschede

20.241

80.963

101.203

404.813

Haaksbergen

3.058

12.231

15.298

61.155

Hellendoorn

4.528

18.114

22.642

90.569

Hengelo

10.266

41.064

51.330

205.320

Hof van

4.471

17.668

22.085

88.341

Losser

2.909

11.634

14.543

58.172

Oldenzaal

3.999

15.997

19.997

79.987

Rijssen-Holten

4.817

19.268

24.085

24.086

96.342

Tubbergen

2.692

10.767

13.459

53.837

Twenterand

4.248

16.994

21.242

84.969

Wierden

3.105

12.420

15.525

62.100

Twente

1.597.470 euro

Bijlage 1: samenwerken levert op De afgelopen jaren hebben de 14 Twentse gemeenten samengewerkt door periodiek te overleggen, het organiseren van projecten en het gezamenlijk optrekken in de lobby. Dit levert op: •

•

• • •

• • • • •

Gezamenlijk regelingen en projecten opzetten. Kleinere gemeenten hebben hier geen capaciteit, kennis en voldoende financiële middelen voor beschikbaar. Door krachten te bundelen, ontstaan er toch mogelijkheden. Sinds 2019 hebben er drie grote gezamenlijke projecten plaats gevonden: de Twentse Maakplaatsen, Creatieve Broedplaatsen en Cross-TIC. Met gezamenlijke projecten kunnen vaak ook landelijke of provinciale subsidieregelingen worden aangevraagd, bijvoorbeeld de Regiodeal, makersregelingen of Proeftuinen. Hierdoor komen er nieuwe financiële impulsen terecht in Twente. De regionale samenwerking en het netwerk tussen de gemeenten is verbeterd. Elkaar kennen en ontmoeten draagt bij aan betere samenwerking; Kennis en contacten van de steden worden gedeeld met de kleinere gemeenten en andersom; Doordat Enschede G9 cultuurstad is en contacten heeft bij ministerie en Raad voor cultuur, kan de hele cultuurregio hiervan profiteren. Zowel in het delen van kennis en onderzoek, als bij de start van nieuwe plannen; Gezamenlijke lobby vanuit de cultuurregio richting de provincie en het Rijk. Ons gezamenlijk cultuurprofiel maakt ons zichtbaar; Er is balans tussen stad en platteland. De steden en de plattelandsgemeenten vertegenwoordigen ieder de helft van de inwoners; Gezamenlijk kunnen wij onderzoeken uit laten voeren. Iedere gemeente afzonderlijk heeft hier geen budgetten voor.

Door middelen samen te voegen ontstaan er mogelijkheden; Ontstaan van een netwerk van culturele en erfgoed instellingen binnen de cultuurregio Twente. De samenwerking in Cultuurregio Twente heeft tot nu toe financieel het volgende opgeleverd:

Creatieve broedplaatsen

3.563.307

Regiodeal, Provincie Overijssel, Agenda voor Twente

Proeftuin

340.000

OCW

Cross-TIC

830.000

Provincie makersregeling

Proces cultuurregio

100.000

Ontwikkelagenda

TINC

410.000

Provincie makersregeling

Totaal

5.243.307

Fondsen

Maakplaatsen

125.000

Fonds Cultuurparticipatie

Twents Zilver

125.000

Fonds Cultuurparticipatie

Studio15

200.000

Fonds Cultuurparticipatie

Atlas van Ooit

325.000

Totaal

775.000

Vriendenloterij

6.018.307

Bijlage 2: thema’s en projecten aansluiting bij pijlers In het uitvoeringsprogramma van de kwartiermaker is opgebouwd in zes pijlers: •

• •

•

• •

Versterken culturele infrastructuur a. Meer uitwisseling tussen organisaties mogelijk maken b. Leegstand ter beschikking stellen aan cultuur c. Mogelijkheden bieden om te werken op (tijdelijke) locaties netwerkvorming en kennisdeling a. Organisaties uit het culturele veld samenbrengen b. Verbinding tussen overheid en veld toekomstbestendig cultureel veld a. Verjonging leden en vrijwilligers b. stimuleer de organisatie van cursussen en trainingen c. Creëer kansen voor ondernemende ondersteuning d. Implementeer kwalitatieve monitoring en evaluatie productieklimaat versterken a. Bied kansen aan talentontwikkeling b. Geef ruimte aan initiatieven c. Borg een pluriform cultureel aanbod aansluiten op diverse doelgroepen a. Stimuleer verbinding tussen cultuur en sociaal domein sterker merk Twente a. Algemene zichtbaarheid Cultuurregio Twente b. Gebruik kunst en cultuur om Twente op de kaart te zetten c. Samenwerking stimuleren met andere regio’s

Hieronder een schema waarin uiteen wordt gezet welke acties aansluiten bij welke pijlers. 1. Twente Maakplaatsen 2. Cross-TIC 3. Creatieve Broedplaatsen Twente 4. Jongerenprogramma - aansluiting bij pijlers hangt af van invulling 5. Regiodeal 2025 – aansluiting bij pijlers hangt af van invulling 6. Twents Cultuurcongres 7. Lobby 8. Verbinding overheid en culturele veld 9. Kennis delen 14 Twentse gemeenten

Meer uitwisseling tussen organisaties mogelijk maken (1a) Leegstand ter beschikking stellen aan cultuur (1b) Mogelijkheden bieden om te werken op (tijdelijke) locaties (1c)

Organisaties uit het culturele veld samenbrengen (2a)

x x

x x x x

Geef ruimte aan initiatieven (4b)

Borg een pluriform cultureel aanbod (4c)

Samenwerking stimuleren met andere regio’s (6c)

Verjonging leden en vrijwilligers (3a)

Stimuleer verbinding tussen cultuur en sociaal domein (5a) Algemene zichtbaarheid Cultuurregio Twente (6a) Gebruik kunst en cultuur om Twente op de kaart te zetten (6b)

Verbinding tussen overheid en veld (2b)

stimuleer de organisatie van cursussen en trainingen (3b) Creëer kansen voor ondernemende ondersteuning (3c) Implementeer kwalitatieve monitoring en evaluatie (3d) Bied kansen aan talentontwikkeling (4a)

Bijlage 3: overlegstructuren en themagroepen Voor het hierboven voorgestelde programma, zijn de volgende overlegstructuren en themagroepen nodig. Basisstructuur (bestaand) 1. 2. 3. 4. 5.

Ambtelijke aanjagers Ambtelijk overleg cultuurregio Bestuurlijk overleg cultuurregio Klankboordgroep culturele veld Nieuwsbrief

Themawerkgroepen Naast de basisstructuur is er voor de verschillende thema’s waar aan gewerkt wordt een themawerkgroep. Elke groep bestaat uit afgevaardigden vanuit een aantal gemeenten die nadenken over de invulling van projecten en de samenwerking op dat thema. 1. De Twentse Maakplaatsen (= nu de monitoringswerkgroep Maakplaatsen) 2. Creatieve Broedplaatsen (= nu samenwerkingsplatform Creatieve Broedplaatsen) 3. Cross-TIC (= nu een bestaand construct) 4. Jongeren 5. Bibliotheken 6. Cultuureducatie 7. (Immaterieel) erfgoed en vrijetijdseconomie 8. Twents Cultuurfonds 9. Twents Cultuurcongres 10. Voorbereiding nieuwe BISperiode 2025 -2028 (Tijdelijk periode 1 jaar)

Landelijke structuren Naast de samenwerking in de regio zijn er andere structuren die het regionaal werken versterken: 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Landelijk OCW overleg cultuurregio’s (ambtelijk) Landelijk OCW overleg cultuurregio’s (bestuurlijk) Landsdeel Oost overleg (ambtelijk) Landsdeel Oost overleg (bestuurlijk) Regio overleg Provincie Overijssel (ambtelijk) Regio overleg Provincie Overijssel (bestuurlijk)

Ruimte voor verbeelding CULTUURPROFIEL REGIO TWENTE 2021 - 2024

Inhoud AAN DE MINISTER VAN OCW

VISIE OP CULTUURREGIO TWENTE

KUNST, ERFGOED EN MEDIA IN TWENTE

THEMA TIJD EN RUIMTE

THEMA TRADITIE EN INNOVATIE

THEMA GRENZELOOS TWENTE

WAT WE VRAGEN AAN HET RIJK

VOORSTELLEN PROEFTUINEN

HOE NU VERDER

BIJLAGEN

Evander Eijsink PIANIST HENGELO 10 JAAR

"Goed cultuuronderwijs maakt wijs!"

Aan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Geachte mevrouw Van Engelshoven, Met trots presenteren wij, de cultuurwethouders van de 14 Twentse gemeenten, u het profiel van de cultuurregio Twente. Dit profiel is het resultaat van een enerverende periode waarin culturele instellingen, kunstenaars, gedeputeerde, wethouders en ambtenaren met elkaar in gesprek zijn gegaan over cultuur en het cultuurbeleid in Twente. Dat cultuur hier in Twente leeft, bleek uit de grote opkomst bij de bijeenkomsten die zijn georganiseerd en uit de betrokkenheid die is getoond gedurende het proces. En dat is ook logisch; cultuur is namelijk onlosmakelijk verbonden met onze regio. De talrijke verenigingen, de grote culturele instellingen en de kunstenaars en creatievelingen, die in de steden en daarbuiten actief zijn, geven Twente haar kleur. Het is belangrijk om blijvend te investeren in cultuur. Niet alleen vanuit lokaal belang, maar juist ook vanuit een regionale blik. Door te verbinden, door samen te werken en door af te stemmen, wordt het geheel meer dan de som der delen. Dit gebeurt nu al in het samenwerkingsverband van landsdeel Oost. Oost-Nederland is een krachtig landsdeel waar sterke stedelijke regio’s met elkaar in verbinding staan.

Het profiel van de cultuurregio Twente is onderdeel van ROUTE OOST: een perspectief voor de OostNederlandse culturele infrastructuur en een routekaart van en tussen de stedelijke cultuurregio’s. Een route die uitgaat van de kracht van de regio, netwerken bottom-up stimuleert en die van zich doet spreken. Zo hebben we een brede basis én een kritische massa, één landsdeel, meerdere stedelijke regio’s en ruim drie miljoen inwoners - tezamen één groot netwerk voor culturele ontwikkeling, productie en presentatie! ROUTE OOST wordt het plan van Oost-Nederland voor 2021 en verder. Het samenwerkingsverband van landsdeel Oost betreft echter een groot gebied waarin diverse regio’s ook eigen opgaven hebben. Een cultuurprofiel voor de regio Twente is dan ook een belangrijke volgende stap.

Wij hebben het belang van een cultuurprofiel voor Twente met elkaar onderschreven. Gezamenlijk zijn we gekomen tot een visie en een drietal thema’s waar we de komende jaren op in gaan zetten. Een visie en thema’s die recht doen aan de verscheidenheid van de regio, haar culturele infrastructuur en de bewoners. Zowel de amateurkunsten als de professionele kunsten dragen immers bij aan de aantrekkingskracht van Twente. Net zozeer als de grote publiekstrekkers én het experimentele aanbod. De rijkdom ligt in de verscheidenheid. In dit profiel zetten we enkele strategische lijnen uit die we de komende periode verder zullen uitwerken. De proeftuinen hebben daarin een belangrijke functie. Het cultuurprofiel is voor ons daarmee een begin; een eerste opbrengst van een dialoog die nog lang door zal gaan. We hopen dan ook dat het een startpunt is voor een vruchtbare samenwerking.

Samenwerking met elkaar, met de sector, met de provincie Overijssel en met u! De cultuurwethouders van de regio Twente, De heer Jan Martin van Rees, wethouder Gemeente Almelo De heer Martin Velten, wethouder Gemeente Borne Mevrouw Ilse Duursma-Wigger, wethouder Gemeente Dinkelland De heer Jeroen Diepemaat, wethouder Gemeente Enschede Mevrouw Arja ten Thije, wethouder Gemeente Haaksbergen Mevrouw Anja van den Dolder-Soeten, wethouder Gemeente Hellendoorn De heer Bas van Wakeren, wethouder Gemeente Hengelo De heer Harry Scholten, wethouder Gemeente Hof van Twente De heer Harry Nijhuis, wethouder Gemeente Losser Mevrouw Alida Renkema, wethouder Gemeente Oldenzaal De heer Ben Beens, wethouder Gemeente Rijssen-Holten Mevrouw Ursula Bekhuis-Groothuis, wethouder Gemeente Tubbergen De heer Roel Koster, wethouder Gemeente Twenterand 8

De heer Richard Kortenhoeven, wethouder Gemeente Wierden

Leeswijzer In dit cultuurprofiel geven we onze visie op de cultuurregio Twente en schetsen we een beeld van ons culturele ecosysteem. Vervolgens geven we aan welke keuzes de cultuurregio Twente maakt voor de komende jaren en welke acties we aan deze thema’s verbinden. Tenslotte geven we aan wat we als cultuurregio vragen aan het rijk. Onze definities van de begrippen die we in dit profiel gebruiken zijn opgenomen in de bijlage. Om een indruk te krijgen van het karakter van onze regio volgt eerst een korte beschrijving van Twente. 11 9

Twente en het verleden Twente is een regio met meerdere gezichten. Zo is er het weidse coulisselandschap, omgeven door heggen, beken, bossen, glooiingen en houtwallen. Maar ook zijn er de bruisende binnensteden, dicht bij elkaar gelegen. Om te kunnen begrijpen hoe deze regio en de specifieke diversiteit ervan is ontstaan is het belangrijk iets meer over de geschiedenis te weten van Twente. Duizenden jaren was Twente met name een agrarisch gebied. Ook de grote steden van de regio, Enschede, Almelo en Hengelo, waren tot het midden van de negentiende eeuw kleine stadjes met een sterk agrarisch karakter en huisnijverheid. Tot rond 1830 de industrie zich vestigde in de regio. Er werd een weefschool opgericht in Goor en een fabriek in Nijverdal. Daarna volgde Almelo, waar de stoommachine voor het eerst werd ingezet. Al deze ontwikkelingen droegen eraan bij dat Twente zich in korte tijd ontwikkelde tot het centrum van de textielindustrie. Tot de jaren ’60 van de 20e eeuw heeft Twente deze positie gehandhaafd. Daarna werd de concurrentie van de lageloonlanden te groot en is de positie in de textielindustrie wereldwijd verzwakt. De invloeden van de industrie, evenals het agrarische verleden zijn echter tot de dag van vandaag zichtbaar en voelbaar in de regio.

Zo zijn de Universiteit van Twente, Saxion Hogeschool en het ROC van Twente allen gehuisvest in de regio en richten ze zich met name op techniek en de industrie. Innovatie is een kernbegrip. Twente kenmerkt zich door een bevolking die zich zeer verbonden voelt met de regio. Dit uit zich in het gebruik van allerlei symbolen, zoals een eigen taal, een eigen vlag en een groot verenigingsleven op het gebied van cultuur, sport en tradities. De bevolking is honkvast, verhuizingen vinden met name plaats binnen de regio. Voor 79 procent van de Twentenaren geldt zelfs dat hun overgrootouders er al woonden.1 Twente is een zeer diverse regio. De 14 gemeenten die tot de regio behoren kenmerken zich allen door een eigen cultuur met bijbehorende gebruiken. Ongeveer de helft van alle Twentenaren woont in één van de drie grote steden. De andere helft woont in de rest van de regio, waar natuur en landschap een grote rol spelen. De combinatie van het grootstedelijke met de omliggende natuur is één van de belangrijkste kenmerken én aantrekkingskrachten van de regio. Ook in Twente is er sprake van grote diversiteit in de bevolking, zij het een andere vorm dan in de grote steden in de Randstad. De diversiteit zit in onze regio met name in opleiding en inkomen, en in mindere mate in afkomst.

In vergelijking met de rest van Nederland is de bevolkingssamenstelling in Twente overwegend autochtoon en allochtoon met een westerse afkomst. De niet-westerse allochtonen wonen met name in de grote steden en hebben veelal een Turkse achtergrond. De werkloosheid ligt boven het landelijk gemiddelde en het opleidingsniveau is relatief laag. Wel is er een stijgende lijn te zien in opleiding bij jongeren ten opzichte van de oudere bevolking.2 10 1 2

https://www.twenteindex.nl/images/special/Vier_typeringen_van_Twente.pdf http://www.twentsegezondheidsverkenning.nl/images/Cijfers/Twentse_GezondheidsVerkenning_2013_2.pdf

Twente en de toekomst Net als in andere regio’s zijn er mondiale ontwikkelingen die ook voor Twente gelden. De toenemende vergrijzing, de flexibilisering van de arbeidsmarkt, de globalisering; allen hebben ook in Twente grote impact. Twente profileert zich al enige tijd als dé regio voor innovatie en techniek, met de bijbehorende opleidingen en maakindustrie. Om deze positie verder uit te bouwen en te bestendigen is het van groot belang dat er wordt voorgesorteerd op de toekomst. Ten opzichte van het landelijk gemiddelde wonen er relatief veel lager opgeleiden in Twente, het aantal hoogopgeleiden blijft achter. De werkloosheid in Twente ligt in vergelijking met de rest van Nederland hoog. Dit komt met name door de mismatch tussen vraag en aanbod naar werknemers; er is een grote vraag naar hoogopgeleiden, de beroepsbevolking in Twente sluit daar nog onvoldoende op aan. De verwachting is dat de bevolking tot 2030 nog licht zal stijgen maar daarna zal afnemen. De bevolkingssamenstelling zal veranderen door onder andere vergrijzing en de beroepsbevolking zal krimpen. De uitdaging wordt jongeren en jeugd te behouden voor de regio. Met name voor de kleinere kernen wordt dit een belangrijk thema. De aantrekkelijkheid van de steden voor jeugd en jongvolwassenen scoort echter, gezien de omvang en de landelijke gemiddelden, relatief laag.

Er liggen echter de nodige kansen binnen de regio die de aantrekkelijkheid kunnen vergroten. Twente heeft door de geschiedenis van de textiel- en maakindustrie in de regio een bloeiend makersklimaat. Dit biedt mogelijkheden om verder op door te bouwen, zeker gezien de inzet van de regio Twente op de High Tech industrie en de aanwezigheid van opleidingen én bedrijfsleven. Zo is er een ruim aantal grote innovatieve bedrijven gevestigd in Twente.3 Daarnaast is er een volledige keten van opleidingen binnen de regio die nieuw technisch talent aflevert op de arbeidsmarkt. De komende jaren zet de regio dan ook met name in op de verdere ontwikkeling van een innovatieve kennisregio. Het is van belang dat er geïnvesteerd wordt in de bewoners van Twente én tegelijkertijd in het aantrekken en behouden van talent, door beter in te spelen op ieders behoeften en hiervoor een aantrekkelijk cultureel klimaat te scheppen. Analyse geeft aan dat één van de belangrijkste motieven van jonge hoogopgeleiden om uit Twente te vertrekken een gebrek aan diversiteit en verscheidenheid van de cultuursector is. Het blijkt dat jonge hoogopgeleiden op zoek zijn naar niet-mainstream plekken in de stad, zoals creatieve broedplaatsen.4 Cultuur en het culturele aanbod spelen een niet te onderschatten rol.

Niet alleen kan cultuur een rol spelen in het vestigingsklimaat, bij innovatie is juist de culturele denkkracht onontbeerlijk. Maar ook de eigenheid van de regio en het erfgoed, zowel materieel als immaterieel, dienen behouden en levend te blijven. Óók voor volgende generaties. 11 3

Volgens de ‘Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor’, een jaarlijks onderzoek van de Erasmus Universiteit Rotterdam, scoort Twente hoog op innovatie. Juryvoorzitter prof. Henk Volberda van de ‘Erasmus Innovatie Award’ benadrukt dat de regio zich kenmerkt ‘door een relatief hoge mate van ondernemend gedrag en het vermogen om snel te handelen’.

https://www.utwente.nl/en/uif/ktit/results/

Stephanie Nypels BEELDEND KUNSTENAAR ENSCHEDE 27 JAAR

"Kunst geeft betekenis aan tijd en geeft leven aan een plek."

1. Visie op cultuurregio Twente Twente is een unieke regio in Nederland. Het is een regio waar stad en platteland dichtbij elkaar liggen en waar de geschiedenis nog zeer actueel is. Het heeft een volledig eigen cultureel ecosysteem en honkvaste bewoners. Het Noaberschap, de gemeenschapszin, is een typisch kenmerk van Twente en van grote waarde voor de regio; in culturele zin én in maatschappelijke zin. De textielindustrie en de landbouw hebben de regio gevormd en spelen dagelijks nog een grote rol. Verenigingen zijn eruit voortgekomen, evenals lokale netwerken. De verscheidenheid en betrokkenheid van de gemeenschappen is groot. Tegelijkertijd wijzen onderzoeken uit dat jongeren vaak wegtrekken uit de regio. Ook is er sprake van relatief hoge werkloosheid door mismatch op de arbeidsmarkt. De vraag naar hoogopgeleiden stijgt, het aanbod in Twente blijft achter. Het is dus van belang te investeren in de jeugd en in het vestigingsklimaat. En dat kan niet zonder kunst, erfgoed en media. Die geven bij uitstek invulling aan de kernwaarden voor de toekomst: vindingrijkheid, technologie en lef. Twente heeft een rijk cultureel ecosysteem, maar de kracht en de aanwezigheid

van

cultuursector

kunnen

nog

beter

worden

benut. De beste manier om dit aan te pakken is vanuit een regionale blik, met een regionale visie. Zeker in tijden van verandering, flexibilisering en versobering is een krachtenbundeling tussen culturele instellingen, partners in de regio en betrokken overheden nodig om het publieksbereik, de zichtbaarheid, weerbaarheid en slagkracht te verbeteren, te vergroten en robuust te maken. De diversiteit van de bevolking stelt eisen aan het cultuur- en media-aanbod in de regio. Daarbij moet ook gekeken worden of dat aanbod aansluit op de vraag van makers, publiek, leermeesters en leerlingen. Het aanjagen en versnellen van de culturele ontwikkelingen en de krachtenbundeling binnen de regio is daarom het uitgangspunt voor deze visie. Het bestaande verbinden en een impuls geven om het naar een hoger plan te tillen. Twente versterkt daarmee de culturele aansluiting tussen alle mensen, van wijkniveau tot over de grenzen.

Juist in een tijd waarin de wereld een ‘global village’ wordt, juist in een tijd waarin iedereen met iedereen verbonden raakt, is het belangrijk om als regio nationaal en internationaal verbonden te zijn. Zodat Twente klaar is voor de toekomst. Een onmisbare schakel in het culturele ecosysteem van de regio zijn de zogenoemde BIS-instellingen5. Deze instellingen hebben een belangrijke aanjagende werking op het gehele culturele ecosysteem in de provincie en de regio. Professionele kunst gemaakt in de regio, onder handbereik, wordt voelbaar en zichtbaar voor iedereen. Voor jong talent in de regio heeft de directe aanwezigheid van professionele makers, musici, zangers en musea een belangrijke voorbeeldfunctie en is het een toegankelijke inspiratiebron. De instellingen zijn onderdeel van de keten van professionele opleidingen, productiehuizen, gezelschappen, podia en musea, die onderling veel samenwerken. Een keten die over de grenzen van gemeenten en de provincie heengaat.

14 5 De Nederlandse Reisopera, Jeugdtheater Sonnevanck, Rijksmuseum Twente en het Orkest van het Oosten, allen gefinancierd door het ministerie van OCW in het kader van de basisinfrastructuur.

2. Kunst, erfgoed en media in Twente De eigenheid van de 14 Twentse gemeenten zorgt voor een grote diversiteit in ons culturele ecosysteem. Zo zijn in en rond de Twentse steden diverse landelijk en internationaal gerenommeerde instellingen gevestigd en zijn tot in de haarvaten van de regio tal van amateurkunstverenigingen actief. In de hele regio wonen en werken kunstenaars en creatieve ondernemers. Een complete inventarisatie van het culturele ecosysteem in Twente voert te ver voor dit profiel van de cultuurregio Twente. Het gaat hier immers niet om individuele instellingen, maar om de regionale cultuurvisie met bijbehorende initiatieven en plannen. Het is echter wel van belang een beeld te geven van de kenmerken en de kracht van ons culturele ecosysteem. Zo kenmerkt Twente zich door de hoge mate van betrokkenheid van burgers bij cultuur die zich onder andere vertaalt in een groot aantal vrijwilligers. Met name in de kleinere gemeenten draait cultuur op vrijwilligers. Niet alleen bij verenigingen, maar ook bij stichtingen. Het belang van het materiële en immateriële erfgoed en de waarde die dit heeft voor de bewoners is groot. Tradities als het paasvuur worden door de gehele regio gedragen en in stand gehouden. Daarnaast is er een natuurlijke relatie met Duitsland, evenals met de rest van de wereld, met name door de aanwezigheid van de grote BIS-instellingen.

Ook beschikt Twente over een sluitende keten in de cultuursector door de aanwezigheid van opleidingen van de AKI/ArtEZ, Hogeschool Saxion en het ROC van Twente. Het culturele veld is sterk met deze opleidingen verbonden, bijvoorbeeld via Cultuureducatie met Kwaliteit en het Twentse poppodium Metropool. Om een beeld te krijgen van de cultuurregio Twente geven wij enkele voorbeelden van belangwekkende regionale, bovenlokale initiatieven op het gebied van podiumkunsten, beeldende kunst, kunsteducatie en media. De voorbeelden zijn zeker niet uitputtend, maar geven een indruk van de rijkdom en diversiteit van het culturele ecosysteem in Twente. Een infographic van het cultuuraanbod in Twente is opgenomen in de bijlage.

Burçak Sikar ZANGER HENGELO 32 JAAR

"Ik gebruik kunst en cultuur om taboes aan te stippen. Zaken die in het dagelijks leven moeilijker liggen. Ik hoop hiermee mensen aan het denken te zetten."

De komende jaren zal de cultuurregio Twente inzetten op een drietal thema’s. Deze thema’s omvatten het geheel van het culturele ecosysteem en geven richting aan de toekomst. Ze dienen als kader voor het regionale cultuurbeleid dat de komende jaren verder wordt ontwikkeld. We staan dus pas aan het begin!

Thema 1

Tijd en Ruimte Tijd en Ruimte gaat over de letterlijke ruimte die er in Twente is, maar ook over de figuurlijke ruimte en tijd die er zijn, waar nog meer op ingezet zal worden. Tijd en ruimte om te bezinnen, te ervaren, je te ontwikkelen, te experimenteren en ook om fouten te maken. Vertrouwen is daarbij een belangrijk uitgangspunt.

Thema 2

Traditie en Innovatie Traditie en Innovatie gaat in op twee andere belangrijke kenmerken van de regio. Aan de ene kant speelt traditie een belangrijke rol, de aanwezigheid van talrijke verenigingen, het immateriële erfgoed en de folklore. Maar tegelijkertijd richt de regio zich meer dan ooit op de toekomst door zich als hightechregio te profileren. De combinatie van beide factoren maakt Twente zo uniek. Beide dienen dan ook gekoesterd te worden.

Thema 3

Grenzeloos Twente Grenzeloos Twente tenslotte gaat over het beslechten van grenzen. Grenzen van instellingen, van gemeenten en van de regio in zijn geheel. Door samen te werken, door naar buiten te gaan. Door over de eigen grenzen heen te kijken kan de gehele infrastructuur worden versterkt.

Hanna Jansen BEELDEND KUNSTENAAR ENSCHEDE 26 JAAR

"Als beeldend kunstenaar kun je je in Twente, zonder de show en alle poespas die vaak verbonden zijn aan de kunstwereld, echt focussen op de ontwikkeling van je werk. Dit zie je terug in het integere, eigen karakter van kunst uit deze regio."

3. Thema Tijd en Ruimte Om als cultuursector dynamisch en toekomstbestendig te zijn, is het van belang dat er ruimte is voor nieuwe ontwikkelingen. De cultuursector is immers voorloper op onontgonnen gebied. Gebied dat vaak nog niet in beeld is en daardoor lastig is in te passen in voorwaarden en criteria. In het huidige systeem wordt deze ruimte steeds schaarser. Productiehuizen worden wegbezuinigd, broedplaatsen beschikken over te weinig middelen, atelierruimtes kampen met stijgende huurprijzen en de voorwaarden voor subsidie zijn hoe langer hoe meer dichtgetimmerd. Twente beschikt over twee belangrijke waarden die in de rest van het land steeds schaarser dreigen te worden: tijd en ruimte. In een tijd waar woningprijzen alsmaar stijgen, culturele werkplekken onbetaalbaar lijken te worden en gejaagdheid de overhand neemt, is er in Twente letterlijk ruimte. Door het weidse platteland, door leegstand en door betaalbare fysieke locaties. Om van kunst te genieten, bijvoorbeeld door de ligging van een culturele instelling in landelijk gebied, maar ook om kunst te maken, bijvoorbeeld door het gebruik van leegstaande ruimtes als atelier. Deze ruimte gaan wij nog meer gebruiken en uitbreiden om dé regio te worden op het gebied van ontwikkeling en vernieuwing. Talent, jong en oud, krijgt in Twente de ruimte om zich verder te ontwikkelen, zonder tijdsdruk of te benauwende voorwaarden.

Kunstwerk Diepenheim Kunstvereniging Diepenheim, Stichting Kunsten op

De provincie, de gemeente en het waterschap hebben

Straat, Stichting Cultureel Erfgoed en Hof van Twente

maar liefst 10 miljoen geïnvesteerd in de renovatie van

hebben

met steun van de provincie Overijssel, de

het gebouw van de Kunstvereniging, de verbouwing

gemeente Hof van Twente, Waterschap Vechtstromen en

van de voormalige kleuterschool tot centrum voor

lokale partners de handen ineengeslagen om een grote

moderne tekenkunst, de verbouwing van Herberg de

slag te maken met het project Kunstwerk Diepenheim. De

Pol en de Maalderij tot modern cultuurcentrum met

oude kern van ’t Stedeke is een brandpunt van culturele

binnen en buitenpodia, de verbouwing van het oude

bedrijvigheid, waar amateurs en professionals (samen)

cultuurcentrum tot kunst- en theater werkplaats met

werk maken van kunst. Een unieke combinatie van

gastenverblijven (artists- in- residence), een nieuw

historisch erfgoed en moderne architectuur in een

documentatiecentrum in het cultuurcentrum, tuinen

landelijke omgeving. Het project Kunstwerk omvatte

van Diepenheim en renovatie van Het Ottenhuis en het

acht deelprojecten die tussen 2011 en 2016 zijn

Diepvrieshuis.

gerealiseerd.

Maatwerk wordt het uitgangspunt. Dit geldt niet alleen voor talent, maar ook voor culturele instellingen. Concreet gaan we dit op twee manieren doen. Er is in Twente sprake van aanzienlijke leegstand, onder andere binnen het industrieel en religieus erfgoed, zowel in stad als ommeland. Deze leegstand gaan wij waar mogelijk benutten en inzetten voor creatieve ruimte. Uit een enquête, gehouden door de gemeente Enschede onder studenten, blijkt er een grote vraag te zijn naar vrije ruimtes voor creatieve en culturele activiteiten. Plekken waar talentvolle creatievelingen en ondernemers samenwerken en waar kruisbestuiving en synergie kunnen leiden tot innovatie. Op deze plekken wordt ontdekt, onderzocht en vormgegeven en wordt creativiteit en innovatiekracht ontwikkeld, waardoor bijgedragen wordt aan de ontwikkeling van de 21e eeuwse vaardigheden. Wij willen daarom dit soort plekken financieel meer ondersteunen en uitdagen om programma’s te ontwikkelen. Daarnaast dient er te worden geïnvesteerd in vertrouwen. Vertrouwen tussen de cultuursector en de overheid. Dit vertrouwen is in de laatste jaren afgekalfd; subsidievoorwaarden worden steeds nauwer waardoor maatwerk en ruimte voor nieuwe mogelijkheden verdwijnen. De prestatiecriteria behorend bij subsidie worden juist steeds talrijker en zijn lang niet altijd met elkaar in overeenstemming.

Zo is het uiteraard van belang dat het geheel van het cultuuraanbod een breed en divers publiek trekt, maar dit gaat niet altijd samen met bijvoorbeeld het criterium om vernieuwend aanbod te leveren. Vernieuwend kan betekenen dat het grote publiek er nog niet klaar voor is, maar dat het wel van groot belang is voor de ontwikkeling van een discipline of voor de aansluiting bij een nieuw publiek. Vernieuwend kan soms ook betekenen dat de plank wordt misgeslagen en een experiment mislukt. Daarom maken wij in de subsidievoorwaarden ruimte vrij voor nieuwe ontwikkelingen. Inclusief ruimte om op een doodlopende weg te stuiten. Ook voeren wij meer differentiatie in de prestatiecriteria. Niet iedereen hoeft overal even goed op te scoren. Dat kan betekenen dat een instelling minder hoog scoort op ondernemerschap, maar weer hoger op experiment. Of op de verbinding tussen amateurkunst en professionele kunsten. 20

Maatwerk is het uitgangspunt. We pleiten ervoor dat ook het Rijk meer ruimte biedt aan maatwerk in de criteria.

11 15 15

Belangrijk bij de ontwikkeling van de criteria is een eerlijke behandeling en betaling van makers. De Fair Practice Code geeft daarvoor belangrijke aandachtspunten aan die wij als overheden willen hanteren in ons cultuurbeleid. De Fair Practice Code is een normatief kader voor duurzaam, eerlijk en transparant ondernemen en werken in kunst, cultuur en de creatieve industrie. De code is door een brede vertegenwoordiging van creatieve professionals uit verschillende disciplines opgesteld. We gaan graag met de minister in gesprek om af te stemmen hoe deze code kan worden ingepast in de criteria. Wij zien het Culturele Waardemodel hiervoor als een goed instrument voor de kwaliteitsbeoordeling.6 Dit model gaat uit van een meerdimensionaal kwaliteitsbegrip waarin, naast de artistiek-inhoudelijke waarde, ook de maatschappelijke waarde van een instelling - vertrouwen en reputatie - een rol spelen.

ACTIES

Leegstand inzetten voor creatieve ruimtes

Ruimte in subsidie voor nieuwe ontwikkelingen

Maatwerk in prestatiecriteria, rekening houdend met de Fair Practice Code en het Culturele Waardemodel

Naar waarde gewogen. Een nieuw model voor kwaliteitsbeoordeling bij de toekenning van cultuursubsidies. Claartje Bunnik, Boekmanstichting, Amsterdam, 2016.

Flora Verbrugge ARTISTIEK DIRECTEUR THEATER SONNEVANCK ENSCHEDE 62 JAAR

"Sonnevanck maakt theater over de waarde van twijfel en dialoog. We laten kinderen en jongeren lachen om onwrikbare overtuigingen, we nodigen hen uit tot relativeren en empathie."

Milaisa Breeveld A Mili

ARTIEST ENSCHEDE 28 JAAR

"Ik wil de energie die ik in mijn muziek en in mijn optredens stop overdragen op mijn publiek. Ik wil dat ze voelen wat ik voel. Dat ze tevreden naar huis gaan en ik wat voor ze betekend heb."

4. Thema Traditie en Innovatie Dit thema richt zich op twee belangrijke kenmerken van de regio, die de regio zijn unieke profiel geven.

Traditie Aan de ene kant is Twente een regio van traditie, van het verenigingsleven en de amateurkunst. Dit komt mede door het verleden van de industrie en de landbouw, dat heeft bijgedragen aan de saamhorigheid en daarmee het verenigingsleven binnen het erfgoed en de amateurkunst. Het verenigingsleven is van grote waarde voor de regio én voor de professionele cultuursector. Andersom kunnen de amateurs, liefhebbers en vrijwilligers nog veel meer profiteren van het professionele netwerk in de regio. De verbinding tussen amateurs en professionals is binnen dit thema een belangrijk doel. Een doel dat wij willen bereiken door co-creatie. Verenigingen

worden

meer

geconfronteerd

met

een

verandering in de vraag. De amateurkunstenaar van nu heeft, mede door de opkomst van het internet en social media, maar ook door nieuwe cultuurvormen, andere wensen en behoeften dan voorheen. De maatschappij is in ontwikkeling en de amateurkunstsector moet daar op in kunnen springen. Daarvoor is, naast een flexibele houding en organisatie, kennis nodig. Kennis van digitale mogelijkheden, kennis van nieuwe kunstvormen, of van het publiek. Over die kennis beschikken vaak juist de professionele instellingen. Hier kan de amateurkunstsector van profiteren. Maar ook de professionele instellingen zelf hebben baat bij verbindingen met de amateurkunst. Door samenwerking kan bijvoorbeeld een ander of nieuw publiek worden bereikt en inbedding in de lokale gemeenschap.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Almelo&id=19914090-e652-4a83-91d9-dbc91caed00d