8 Plan van aanpak bij brede SPUK Gezondheid, Sociale basis, Sport en Cultuur

Gemeente Almelo

Raadsbrief ter informatie

Postadres: Gemeente Almelo Postbus 5100 7600 GC Almelo

Aan de raad van de gemeente Almelo Bijlage

Doorkiesnummer 541531

Behandeld door M. Hilberts

Datum 19 september 2023

Onderwerp Plan van aanpak bij brede SPUK Gezondheid, Sport, Cultuur en Sociale basis,

Geachte leden van de raad, In januari 2023 is het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) gesloten tussen het ministerie van VWS, VNG, Zorgverzekeraars Nederland en GGD GHOR NL. In dit akkoord is afgesproken dat gemeenten en GGD’en, zorgverzekeraars en VWS zich gezamenlijk lokaal en regionaal inzetten voor een gezond en actief leven met een stevige sociale basis voor alle Nederlanders. In het GALA is de verbinding gelegd tussen vele landelijke akkoorden en programma’s met betrekking tot preventie en gezondheid. De Rijksoverheid, gemeenten en zorgverzekeraars dragen hiervoor gezamenlijke verantwoordelijkheid. Samen doorbreken we schotten en werken we domeinoverstijgend vanuit samenhang om zo bij te dragen aan de beweging naar ‘de voorkant’ waarin een gezonde samenleving centraal staat. Voor de nadere uitwerking en uitvoering van het GALA zijn de gemeenten in de gelegenheid gesteld om een brede specifieke uitkering (SPUK) aan te vragen. De brede SPUK Gezondheid, sport, cultuur en sociale basis bestaat uit 15 programma’s; 13 inhoudelijke programma’s (zoals valpreventie, kansrijke start en mentale gezondheid) en twee overkoepelende programma’s (versterken kennisfunctie GGD en coördinatiekosten regionale aanpak preventie).

Op 28 februari 2023 heeft het college besloten een aanvraag te doen voor de brede Specifiek Uitkering (SPUK) Gezondheid, sport, cultuur en sociale basis (BenW – 2309778). In vervolg op deze aanvraag heeft het college op 27 juni 2023 de leidende principes en hoofdlijnen bij het Plan van aanpak vastgesteld (BenW – 2310052). Wij hebben u hierover bericht in onze raadsbrief van 27 juni 2023 (Raad – 7787). Wij brengen u er nu van op de hoogte dat wij het Plan van aanpak, dat bij onze aanvraag hoort, hebben vastgesteld. Met de indiening van dit Plan van aanpak hopen wij de middelen uit de brede SPUK voor de komende jaren zeker te stellen. Het Plan van aanpak beschrijft de huidige uitvoeringspraktijk in Almelo en de intenties die we hebben voor de inzet van de SPUK-middelen. Wat hierbij vooral opvalt, is hoe divers ons netwerk is. We werken samen met een grote en breed gevarieerde groep van betrokkenen, zowel vrijwilligers als professionals. De inzet voor onze samenleving is groot. We zijn hier trots op en blij mee. Met de extra middelen uit de SPUK worden wij in staat gesteld om, samen met onze partners op lokaal en regionaal niveau, extra in te zetten op het behalen van onze doelen die we gesteld hebben in de aanpak Leefbare wijken en dorpen en het programma Sociaal en Vitaal. Een kanttekening hierbij is dat we het hebben over tijdelijke middelen.

Hoe en in welke omvang deze middelen na 2026 beschikbaar komen, is op dit moment nog onduidelijk.

Pagina 1 van 2 Raad - 2307892

Hoogachtend, Burgemeester en Wethouders van Almelo, de secretaris, de burgemeester,

J. Dijkstra

Pagina 2 van 2

A.J. Gerritsen

Integrale gezondheid in Almelo

Plan van aanpak 2024 – 2026 bij besteding van brede SPUK Gezondheid, Sociale Basis, Sport en Cultuur

September 2023

1

Inhoudsopgave Voorwoord Hoofdstuk 1. Lokale context 1.1 Inleiding 1.2 De kaders in het gemeentelijk beleid en recente besluiten in het licht van het GALA, Sportakkoord II en Brede Regeling Combinatiefunctionarissen 1.3 Hoe staat het er voor. 1.3.1 De gezondheid in Twente in het algemeen en Almelo in het bijzonder. 1.3.2. De wijkanalyses Hoofdstuk 2. Huidig beleid en uitvoering op de onderdelen van de brede SPUK 2.1 Sport en cultuur 2.1.1. Algemeen beeld 2.1.2 Gemeentelijke visie op de rol van sport en cultuur voor gezonde generaties 2.1.3 De uitvoering van beleid sport en cultuur met het oog op gezonde generaties 2.2 Integrale gezondheid en sociale basis 2.2.1 Algemeen beeld 2.2.2 Gemeentelijk beleid integrale gezondheid en sociale basis 2.2.3 Uitvoering integraal gezondheidsbeleid met inzet van vele beleidsterreinen 2.2.4 Stimuleren gezond gedrag door alle leeftijden heen 2.2.5 Samen werken aan gezonde generaties Hoofdstuk 3. Voornemens voor de jaren 2024 – 2026 3.1. Sport en cultuur 3.2 Terugdringen gezondheidsverschillen en sociale basis 3.3 Regionale kennisfunctie GGD en regionale samenwerking 3.4 Monitoring Bijlage: Lijst met relevante nota’s en rapporten.

2

Voorwoord De gemeente Almelo heeft het vergroten van de gezondheid en zelfredzaamheid van haar inwoners hoog in het vaandel. Dit komt terug in onder meer de lokale Preventieagenda die in 2021 is vastgesteld, en in het programma Sociaal en Vitaal, dat het college in 2023 heeft vastgesteld. De doelen die het college eerder stelde in het college-akkoord en verschillende programmaplannen zien we terug en herkennen we in de doelen die vastgesteld zijn in het Gezond en Actief Leven Akkoord. Samen willen we werken aan gezonde generaties in 2040. We hebben daarom de mogelijkheden die geboden worden om een brede SPUK Gezondheid, Sociale basis, Sport en Cultuur in te zetten, graag aangenomen. De huidige uitwerking van ons integrale gezondheidsbeleid, de weerslag hiervan in de diverse betrokken beleidsterreinen, en de plannen voor de besteding van de middelen, treft u aan in dit document. Ik heb vanaf het begin van mijn wethouderschap (vrije) tijd gemaakt voor maatschappelijke stages. Ik wilde de mensen en hun organisaties leren kennen die zich zo betrokken voelen bij Almelo. En deze kennismaking wilde ik vooral vanaf hún werkvloer doen. Ik heb hier veel van geleerd, en ben mijn stagebegeleiders hier erg dankbaar voor. Zij hebben me geleerd hoe hun werk in Almelo er uit ziet, waar ze tegen aanlopen, en welke oplossingen ze zien.

In het plan van aanpak zijn een aantal nieuwe initiatieven opgenomen die alleen maar mogelijk zijn dankzij de inventiviteit, het initiatief en de ondersteuning van onze partners. Ik wil niemand te kort doen, maar de leefstijlapotheek, de ontmoetingsplaats op de begraafplaats, klup gezond, en vele nieuwe initiatieven, ik had het zelf niet kunnen bedenken. Maar dankzij onze partners bestaan ze wel! Bij de uitwerking van onze lokale plannen, die we gaan uitvoeren met inzet van eigen en aanvullende middelen vanuit de brede SPUK, werd ik opnieuw doordrongen van het besef dat we in Almelo blij mogen zijn met een groots en breed netwerk van partners en individuen die zich samen met ons inzetten voor het welzijn, de gezondheid en de zelfredzaamheid van onze inwoners. Daarbij ben ik me er van bewust dat het een heel breed geschakeerd netwerk is: er is een rijkdom aan ervaring en inzet beschikbaar van individuen en organisaties die vrijwillig werken, organisaties die dit vanuit hun maatschappelijke opdracht een bijdrage leveren. We hebben deze brede schakering en deze rijkdom aan ervaring nodig. De inzet is soms onverwacht en vernieuwend, soms vanuit een bestaande organisatie die zijn diensten in Almelo al langere tijd heeft bewezen. De betrokkenheid bij onze stad treft mij steeds weer.

Kortom: ook via dit brede netwerk, deze vele vrijwilligers en medewerkers, wordt benadrukt hoezeer Almelo een stad is van mensen en inwoners die samen de vitale stad vormen. Onze vitale stad is onderdeel van een vitale regio. Een belangrijk onderdeel van ons netwerk is het partnerschap binnen Samen Twente en Twentse Koers. De gezamenlijke agenda’s maken het mogelijk om initiatieven te bundelen en er samen meer werk van te maken. Ik ben blij met deze gezamenlijkheid. Wij zien in Almelo de kansen die ons via het GALA geboden wordt, en grijpen dezen graag aan. We hopen dan ook van harte dat de brede SPUK niet een eenmalige actie zal zijn. Als we werkelijk werk willen maken van gezonde generaties in 2040, dan zullen we de middelen ook na 2026 hard nodig hebben. Namens burgemeester en wethouders E. van Mierlo, wethouder gezondheid c.a.

3

1.

Lokale context

1.1

Inleiding

Dit hoofdstuk begint met een beschrijving van de huidige situatie in Almelo. Allereerst wordt ingegaan op de eerdere besluitvorming door het college over de verdere invulling van het plan van aanpak. Het college heeft leidende principes en hoofdlijnen vastgesteld, aan de hand waarvan de verdere invulling heeft plaatsgevonden. Vervolgens wordt in paragraaf 2 een algemeen beeld geschetst van de inwoners van Almelo. Er wordt ingegaan op de nieuwste gegevens vanuit het regiobeeld, de monitoren van de GGD en eigen onderzoek, waaronder de wijkanalyses. In paragraaf 3 wordt een schets gegeven van de huidige beleidsvisie van de gemeente Almelo op de onderdelen van de brede SPUK en de uitvoering hiervan.

1.2 De kaders in het gemeentelijk beleid en recente besluiten in het licht van het GALA, Sportakkoord II en Brede Regeling Combinatiefunctionarissen In 2022 is er op lokaal niveau gewerkt aan meerdere kaderstellende documenten die de gemeentelijke visie op gezondheid en preventie vastleggen. De uitvoering van deze visie vindt voornamelijk plaats binnen de eenheid Uitvoering Sociaal en het programma Sociaal en Vitaal. In datzelfde jaar is ook op landelijk niveau gewerkt aan een gezamenlijke visie en afsprakenkader op het terrein van gezondheid en preventie. Een van de resultaten hiervan is het GALA (gezond en actief leven akkoord), waarvan de VNG namens alle Nederlandse gemeenten één van de ondertekenaars is. Aan het GALA is een brede SPUK verbonden, die gemeenten kunnen inzetten om gezondheid (en met name het terugdringen van gezondheidsverschillen) over alle beleidsterreinen heen te bevorderen. Centraal onderdeel hierbij is om een goede ketensamenwerking te bouwen, opdat er een stevige en goed werkende regionale (en lokale) gezondheids/preventie infrastructuur ontstaat. Met de Brede SPUK is gezondheid niet meer beperkt tot het sociaal domein, maar wordt de gemeente geacht ook via de andere domeinen waaronder leefomgeving, effecten te behalen op het terrein van gezondheid voor haar inwoners.

De gemeentelijke doelen De raad van de gemeente Almelo heeft in maart 2022 het Strategisch beleidsplan sociaal domein vastgesteld, met onder meer de volgende strategische doelen: 1 Bevorderen zelfoplossend vermogen; 2 Versterken ondersteunende sociale structuren en voorzieningen; 3 Ontwikkelen efficiënte en effectieve maatwerkvoorzieningen; Daarnaast heeft het college in juni 2023 het programmaplan Sociaal en Vitaal vastgesteld met de volgende doelen, relevant voor het GALA: Strategisch doel 1: In 2026 hebben we een beter werkend ecosysteem waardoor onze kwetsbare inwoners zich beter redden met minder hulp van de overheid en mentaal weerbaarder en veerkrachtiger zijn. Operationele doelen: o We helpen kwetsbare inwoners eerder met hun mentale problemen; o Onze inwoners voelen zich veerkrachtiger; o Onze inwoners voelen zich minder eenzaam;

4

Strategisch doel 2: Onze inwoners zijn zich bewuster van de noodzaak om gezond en vitaal te leven. Operationele doelen: o Onze inwoners vinden gezond en vitaal leven belangrijk; o Meer inwoners sporten Strategisch doel 3: Onze 0-23 jarigen krijgen de ruimte hun eigen talenten beter te ontwikkelen. Operationele doelen: o Elk kind dat meedoet aan de rijke schooldag heeft een stijging in de eindresultaten of in zijn of haar sociaal emotionele ontwikkeling; o Het percentage schoolaanwezigheid groeit; o Onze 12-18 jarigen voelen zich vitaal en doen mee aan onze samenleving; o Het gemiddelde cijfer dat kinderen zichzelf geven voor geluk groeit. De doelen van de gemeente Almelo en de doelen van het GALA, sportakkoord en BRC sluiten op elkaar aan. Het college van B en W heeft dan ook in maart 2023 besloten om een aanvraag te doen voor alle 15 onderdelen van de brede SPUK.

1.2.1

Leidende principes bij de opstelling van het plan van aanpak

Vanuit het besef dat de ambities binnen het lokale beleid overeenkomen met de doelen die in het GALA, het sportakkoord II en de BRC worden nagestreefd, heeft het college op 27 juni 2023 de leidende principes en de hoofdlijnen bij het plan van aanpak vastgesteld (B&W 2310052 . Gezien de sterke samenhang van onze lokale doelen, zoals verwoord in de verschillende programma’s Sociaal en Vitaal, leefbare wijken en het strategisch beleidsplan Sociaal Domein, was het niet nodig om voor de inzet van de brede SPUK middelen nieuwe strategische doelen te stellen. In het plan van aanpak zullen uiteraard wel op onderdelen doelen per deelplan opgenomen worden. In deze paragraaf benoemen we een aantal leidende principes. Vervolgens zullen de hoofdlijnen en keuzes bij de verschillende onderdelen benoemd worden. De leidende principes Gezondheidsverschillen ontstaan deels door individuele factoren, deels door omgevingsfactoren. Door alles heen geldt dat chronische stress een negatieve invloed heeft op de ervaren gezondheid. Het helpt als we in het gehele gemeentelijk beleid hier rekening mee houden. Daarom zijn er een aantal leidende principes opgesteld. Aan de hand hiervan kunnen we een groter effect bereiken in het terugdringen van gezondheidsverschillen. • We benaderen gezondheid breed en positief (conform het model van positieve gezondheid van dr. Machteld Huber).

Gezondheid is meer dan alleen leefstijl; we kennen achterliggende oorzaken van ongezondheid en sturen op verbetering van deze dieper liggende oorzaken. • We zetten erop in dat al onze inwoners gelijke kansen hebben op een goede gezondheid, zowel mentaal als fysiek. • We investeren ongelijk om gelijke kansen op gezondheid te bevorderen. Ongelijke investering in mensen en buurten draagt bij aan het versterken van talenten en verbeteren van leefbaarheid in gezinnen, wijken en buurten met inwoners bij wie de grootste (gezondheids)winst te behalen is. • We hebben oog voor de gezondheidsimpact van chronische stress die het gevolg is van deze sociaaleconomisch kwetsbare positie van inwoners en van stressvolle levensgebeurtenissen zoals huiselijk geweld, echtscheiding en rouw na overlijden. • We differentiëren in onze aanpak om zo veel mogelijk aan te sluiten bij de situationele omstandigheden en leefwereld van de mensen om wie het gaat. Dat doen we op het niveau van wijk/buurt/kern/dorp. En we kijken naar de verschillende levensfasen en welke kansen we daarbij kunnen benutten. 5

• We werken vanuit de hele organisatie aan maatwerk met en voor de mensen om wie het gaat. • We vragen van alle domeinen dat zij in hun programma’s, beleid en werkwijze aandacht hebben voor het effect van hun beleid op gezondheidsverschillen. Daarbij is het streven dat ook zij benoemen hoe zij bijdragen aan het terugdringen van gezondheidsverschillen. Bijvoorbeeld door zich te richten op differentiatie, (gezondheids)vaardigheden en toegang van diensten (health equity in all policies). • Deze visie en werkwijze vraagt wat van de manier waarop wij als gemeente beleid ontwikkelen en uitvoeren. We weten dat dit een lange adem vraagt en stellen hiervoor procesdoelen op de korte termijn en effectdoelen op lange(re) termijn.

1.3 Hoe staat het er voor. Inleiding De meeste gegevens over de inwoners van Almelo worden in regionaal verband verzameld. Het regiobeeld en de gezondheidsmonitoren voor volwassen en ouderen en voor jeugd zijn de belangrijkste bronnen. Uit deze regionale gegevens blijkt dat de inwoners van Almelo zich over het algemeen gelukkig en gezond voelen. Een deel van de inwoners heeft echter te kampen met een minder goede gezondheid, psychiatrische klachten, lagere inkomsten, meer overgewicht, een minder goede leefstijl, meer zorgen, meer stress, minder eigen regie over het leven, meer eenzaamheid en verminderde veerkracht dan gewenst. Dit deel is in Almelo naar verhouding groter dan bij de andere Twentse gemeenten. 1.3.1 De gezondheid in Twente in het algemeen en Almelo in het bijzonder. Regiobeeld Uit het regiobeeld van Twente (juni 2023) blijkt het volgende. Een ruime meerderheid van de Twentse inwoners 20 jaar en ouder ervaart een goede gezondheid. Dit percentage gaat in de periode 2023-2030 slechts licht dalen. Deze daling zal het gevolg zijn van de relatieve toename van het aantal ouderen in Twente. 52% (2023) van de inwoners heeft een chronische aandoening. Als we kijken naar de toekomst, hebben we te maken met een toenemende zorgvraag. Twente is een sterk vergrijzende regio.

De gemiddelde sociaal economische status (SES-WOA1) ligt voor de meeste Twentse gemeenten boven het landelijk gemiddelde. De gemeenten Almelo, Enschede en Hengelo scoren echter onder dit Twentse gemiddelde. In deze gemeenten is sprake van meer eenzaamheid en minder regie over het eigen leven. De prevalentie van de ouderdom gerelateerde aandoeningen gaat sterk toenemen in Twente. Dementie en artrose stijgen daarbij het meeste. In Twente liggen de percentages overgewicht en overmatig alcoholgebruik ruim boven het landelijk gemiddelde. Het aantal rokers is lager en neemt naar verwachting in de periode tot 2030 sterk af. Overgewicht gaat de aankomende jaren echter sterk toenemen. Er is in Twente sprake van een afnemend zorgaanbod /-ondersteuning door een oplopend tekort aan personeel binnen de sector zorg en welzijn (van 3,1% in 2021 naar 5,2% in 2030). Dit tekort ligt wel lager dan het Nederlandse gemiddelde. Er is sprake van een vergrijzing binnen het personeelsbestand. Het percentage werknemers van 55 jaar en ouder is de laatste 13 jaar (2010-

1 sociaaleconomische status (SES-WOA). De SES-WOA score is voor het eerst bepaald door het Centraal Bureau voor de

Statistiek op basis van gegevens over financiële welvaart (W), opleidingsniveau (O) en recent arbeidsverleden (A) van de huishoudens in de betreffende regio. De score geeft in één oogopslag weer hoe de gemeente, wijk of buurt scoort ten opzichte van andere gemeenten, wijken of buurten. De gemiddelde SES-WOA-score voor heel Nederland is gemiddeld 0 voor 2019 en ongeveer 0 voor de jaren 2014-2018 en 2020-2021 (MCA-coëfficiënten 2019 zijn toegepast op 2014-2021). Bij een hogere score zijn de inwoners welvarender en/of hoger opgeleid en/of langduriger aan het werk.

6

2022) binnen alle zorgsectoren opgelopen. In de periode tot 2040 gaat het mantelzorgpotentieel dalen van 8,5 naar 3,6 %. Overige feiten m.b.t. Twente die opvallen: o De gemiddeld gedeclareerde zorgkosten (Zvw) per persoon liggen in de regio Twente voor alle leeftijdscategorieën rond het gemiddelde in Nederland (peiljaar 2019). o Vooral ouderen in Twente hebben matige tot onvoldoende gezondheidsvaardigheden. o Lage SES-gemeentes hebben relatief een hogere zorgconsumptie en hogere jeugdzorgkosten. Het inzetten op bestaanszekerheid is daarmee een cruciale sleutel voor de komende jaren. o Binnen de jeugdzorg zijn 180 aanbieders gecontracteerd met minder dan 10 cliënten. De verwachting is dat het aanbod anders georganiseerd gaat worden door de Hervormingsagenda en aanpassingen in de Jeugdwet. o Het aantal intramurale verpleeghuisbedden mag de aankomende jaren niet verder stijgen. Het belang van geschikte woningen voor ouderen neemt daarmee sterk toe. Ook geeft het langer thuis wonen extra druk op de 1e lijn in het bijzonder de huisartsenzorg. Gezondheid in Almelo, zichtbare verschillen Als er ingezoomd wordt op de verschillende onderdelen die samen het regiobeeld vormen, dan blijkt dat Almelo vaak aan de verkeerde kant , en daarbij helaas ook vaak aan of dichtbij het uiterste van de verkeerde kant zit.

Hierop zijn de gunstige uitzonderingen: in Almelo wordt, gerelateerd aan Twente, minder alcohol gedronken, en er vinden minder valincidenten onder 70-plussers plaats. 77% van de volwassenen ervaart de eigen gezondheid als (zeer) goed. Het merendeel van de inwoners voelt zich gelukkig , heeft het gevoel grip op het leven te hebben en voelt zich veerkrachtig. Helaas zijn er ook verschillen. In Almelo heeft 56% van de volwassenen overgewicht. We hebben dit aandeel in de afgelopen jaren zien toenemen. Almelo scoort binnen Twente hoog op het voorkomen van ernstige psychiatrische aandoeningen. Zowel het aandeel jeugdigen met jeugdhulp als het aandeel inwoners met een wmo-voorziening is het hoogst in Twente. Uit de gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen ( juni 2023) blijkt dat een laag inkomen en laaggeletterdheid een negatief effect hebben op de gezondheid en leefstijl van de inwoners. Het kunnen rondkomen draagt bij aan de kwaliteit van leven en heeft daarmee een positief effect op gezondheid. Armoede en gezondheid beïnvloeden elkaar op verschillende manieren: aan de ene kant hebben mensen met financiële problemen vaker te maken met chronische stress, een ongezonde leefstijl of chronische ziekten, aan de andere kant kunnen mensen soms door gezondheidsproblemen minder werken. Het percentage mensen dat moeite heeft met rondkomen is in almelo hoger dan in Twente.

Daarbij weten we vanuit onze wijkanalyses dat er wijken en buurten in Almelo zijn waar het aantal inwoners met een lage SES relatief hoog is. 1.3.2. De wijkanalyses: In maart 2022 is Kijk op de wijk gepubliceerd. Hierin worden de 12 wijken in Almelo nader vergeleken op veerkracht, leefbaarheid en weerbaarheid. Deze analyse is gemaakt door een groep professionals die samen werken in de wijken. Er is een rangorde gemaakt van urgentie onder de wijken. De top 5 daarbij zijn: Nieuwstraatkwartier, De Riet, Wierdensehoek, Ossenkoppelerhoek en Binnenstad. Deze rangorde is gebaseerd op gemiddelden per wijk, en houdt er geen rekening mee dat er binnen de overige wijken soms buurten zijn waarbinnen de problematiek zeker zo hoog is. Aan de hand van de analyses zijn de grootste uitdagingen voor elke wijk in de komende tijd bepaald en wordt per wijk een wijkopgave worden opgesteld. Deze zijn danwel worden rondom de zomer in het college vastgesteld.

7

In de volgende wijken zijn bij de analyses aan gezondheid gerelateerde thema’s benoemd: In de Schelfhorst wordt geconstateerd dat de veroudering in de wijk een van de grootste uitdagingen is waar de wijk voor staat. In de omgeving van de buurt Drakensteyn is de veerkracht laag. Het aantal kwetsbare bewoners neemt sterk toe in combinatie met meer overlast en onveiligheid. Bij Sluitersveld wordt als een van de grote uitdagingen voor de komende jaren het volgende benoemd: In delen van de wijk is er een grote groep kwetsbare mensen. Problemen die we zien hebben te maken met drugs, alcohol, tabak en overgewicht. Ter illustratie de volgende quote: Qua gezondheid zien we veel tabak- en alcoholgebruik, veel COPD en het overgewicht neemt toe. Voor de jeugd is het van belang om actief aanbod aan te bieden op playgrounds, anders worden ze niet gebruikt. De Riet: Er is een grote sociale hulpvraag in de wijk, zowel voor de jeugd als Wmo. Er spelen kwesties als vereenzaming en overmatig drank- en drugsgebruik De Hofkamp: Samenhangend met de vergrijzing neemt de eenzaamheid onder ouderen toe. Ossenkoppelerhoek: In meerdere buurten leven kinderen in armoede en is er behoefte aan activiteiten voor en hulp aan jeugd. De wijk kent een concentratie van kwetsbare huishoudens met een laag inkomen Nieuwstraatkwartier: Veel kinderen groeien op in armoede. Daardoor krijgen zij minder kansen.

Er is een grote vraag naar jeugdzorg. De veerkracht van de bewoners is laag. Zowel sociaal, economisch als fysiek Aalderinkshoek: De wijk kent een concentratie van kwetsbare huishoudens met een laag inkomen. Er is sprake van overerving van armoede. Er wordt veel gebruik gemaakt van zorg. Ook speelt alcoholen drugsproblematiek. In de wijk wonen veel jongeren die opgroeien in kwetsbare gezinnen. Dit vergroot de kans op schooluitval en het ontbreken van een goede startkwalificatie voor de arbeidsmarkt. Binnenstad: In de noordelijke delen van de binnenstad staat de sociale cohesie onder druk. Er spelen problemen achter de voordeur. Ouderen missen het ons kent ons en vereenzamen.

8

Hoofdstuk 2: Huidig beleid en uitvoering op onderdelen van de brede SPUK 2.1

Sport en cultuur

2.1.1

Algemeen beeld

In Almelo zijn veel mensen in hun vrije tijd bezig met sport en cultuur. Uit de recente volwassenenmonitor (monitor volwassenen en ouderen, 2023) blijkt dat 45% van de volwassenen in Almelo voldoet aan de beweegrichtlijn. Ruim 31% van de mannen en 25% van de vrouwen zijn aangesloten bij een sportvereniging. In Almelo merken we dat het lidmaatschap van een vereniging minder vanzelfsprekend is. Was er in 2019 nog sprake van dat 60% van de bevolking lid was van een vereniging, in 2021 was dit afgenomen naar 46%. Daarvan waren 5% van de volwassenen lid van een cultuurvereniging. (waar staat je gemeente) De beoefening van sport en cultuur wordt, al of niet in verenigingsverband, gezien als een verrijking voor het individu en de samenleving. Voor sport geldt dat het persoonlijke gezondheidswinst geeft, naast de voldoening om samen bezig te zijn en wellicht iets te bereiken. Het hoofdmotief om te sporten is voor de Almeloërs om fit te blijven, daarnaast doet een groot deel dit ook voor de sociale contacten. Ook voor cultuur geldt dat het een persoonlijke verrijking kan zijn en, waar mensen/kinderen zelf bezig zijn een manier om talenten te ontwikkelen en als persoon meer in balans te zijn. Daarnaast is cultuur een krachtig middel om gemeenschappelijk bezig te zijn en gezamenlijk aan iets moois te werken.

2.1.2 Gemeentelijke visie op de rol van sport en cultuur voor gezonde generaties De rol van cultuur en sport in de samenleving is veelzijdig: als het gaat om de jeugd gaat het om gezond opgroeien, als ook om talentontwikkeling en sociale en emotionele vorming. Voor alle inwoners geldt dat het goed en gezond is om zelf actief bezig te zijn danwel samen te sporten of actief te zijn met muziek, toneel of andere cultuuruitingen. Door onze inzet op sport en bewegen zijn er goede resultaten bereikt en hebben we de afgelopen jaren mooie ontwikkelingen in gang gezet. Kinderen zijn meer gaan bewegen door het inzetten van o.a. combinatiefunctionarissen en met ondersteuning van het Jeugdfonds sport en cultuur. Sport De gemeente Almelo heeft in haar visie op Sport en Bewegen (2021) vastgelegd dat er nadrukkelijk aangesloten wordt bij de doelstellingen in het zorgdomein. Daarbij wordt ingezet op het aangaan van lokale en regionale samenwerkingsverbanden. De visie bestaat uit twee stromingen: 1. Sport als doel: een leven lang sporten en bewegen. Hierbij willen we de bestaande sportinfrastructuur ( dat zijn de (niet-commerciële) sportaanbieders en de huidige voorzieningen) versterken, zodat elke inwoner zo veel mogelijk een leven lang kan sporten en bewegen. 2. Sport als middel: drempels wegnemen.

We stemmen het sport- en beweegbeleid regelmatig af met toekomstige beleidsdoelstellingen op het terrein van jeugd, gezondheid, zorg, welzijn en Wmo. We zetten sport in voor vraagstukken met betrekking tot gezondheid, leefbaarheid, ontmoeting en evenementen. Dus ligt het voor de hand dat we de ambities op deze terreinen integraal bezien. Voor ontwikkelingen in het sociaal domein (WMO, Jeugd en Participatie) liggen hier kansen door uit te gaan van de preventieve werking van sport en bewegen en de mogelijkheden die sportverenigingen kunnen bieden.

9

Almelo werkt hierbij onder meer aan de volgende doelen: 1. Het bevorderen dat elk kind of jongere moet kunnen sporten en bewegen; 2. Het stimuleren van maatschappelijke betrokkenheid van sportverenigingen; 3. Het ontwikkelen en in stand houden van kwalitatief voldoende sportaccommodaties en sterke en vitale sport verenigingen; 4. Het vergroten van de maatschappelijke participatie en sportdeelname met focus op talentontwikkeling van jongeren en inwoners van Almelo die extra aandacht behoeven; 5. Het bevorderen van een gezonde, actieve leefstijl door deelname aan sport; 6. Het stimuleren en faciliteren van vrijetijdsinitiatieven van inwoners; 7. Het in stand houden of mogelijk verbeteren van formele speelpleintjes; 8. Het bespeelbaar maken van informele speelruimten Lokaal Sportakkoord In 2020 heeft het college het lokale Sportakkoord, “Actief Almelo, een leven lang met plezier sporten en bewegen”, vastgesteld. Dit akkoord is breed ondertekend door 22 organisaties uit het onderwijs, kinderopvang, sportverenigingen, gezondheidszorg en maatschappelijke partners. Deze brede samenwerking wordt voortgezet in het Lokaal Sportakkoord II. Cultuur In 2015 is de stadsvisie cultuur 2016-2020 vastgesteld. Deze visie is in 2022 geactualiseerd. Doelstelling van het cultuurbeleid is om een aantrekkelijk cultureel aanbod te realiseren dat aansluit bij het profiel van de stad.

De gemeente wil samenwerking stimuleren in het culturele domein en de stad op basis van inhoud. Voorzieningen moeten voor alle almeloërs beschikbaar en toegankelijk zijn. De gemeente legt verbindingen tussen cultuur en het maatschappelijke middenveld om gemeenschapszin en participatie te vergroten. Er staan 7 speerpunten centraal. De volgende speerpunten leveren een directe bijdrage aan de doelen van de brede SPUK: Speerpunt 2: Amateurverenigingen versterken. Het amateurkunstveld brengt mensen in verbinding met elkaar. Hiermee levert cultuur een bijdrage aan sociale uitdagingen van deze tijd zoals de vermindering van eenzaamheid, bevordering van inclusie en integratie. Actief bezig zijn met kunst zorgt ervoor dat iemand zingeving ervaart en vaardigheden ontwikkelt om de uitdagingen van het leven aan te kunnen. Cultuur brengt mensen samen, het creëert het dorpse gevoel in een stad. Speerpunt 5: Samenwerking verbeteren. Samenwerking tussen amateurs en professionals kan bijdragen aan de professionalisering van het amateurveld en levert de professionele sector een breder en ander publiek op. De professionele instellingen, waaronder ook de vijf kernvoorzieningen, hebben een taak om de verbinding te maken met het amateurveld. Speerpunt 6: Meer jeugd komt in aanraking met cultuur. Kinderen en jongeren moeten de kans krijgen om zich creatief te kunnen ontwikkelen.

Het draagt bij aan hun persoonlijke ontwikkeling en maatschappelijke betrokkenheid. We zetten daarom in op zowel cultuureducatie in het primair onderwijs als laagdrempelige buitenschoolse cultuurparticipatie van kinderen. 2.1.2.3 Uitvoering gemeentelijk beleid sport en cultuur met het oog op gezonde generaties Inzet combinatiefunctionarissen: De huidige inzet (stand 1 juli 2023) van de combinatiefunctionarissen is als volgt: in totaal worden er 17,1 fte ingezet, waarvan 3,1 in de cultuur en 14,0 in de sport. Met de inzet van de 10

combinatiefunctionarissen wordt op en rondom de school aan sportonderwijs en -stimulering gewerkt, en worden mensen in de wijk gestimuleerd meer in beweging te komen. Ondersteuning deelname sport en cultuur De gemeente Almelo financiert het jeugdfonds sport en cultuur. Daarmee worden financiële belemmeringen voor deelname aan sport en cultuur voor jongeren uit gezinnen met een minimuminkomen weggenomen. Daarnaast worden volwassenen met een minimuminkomen via Almelo doet Mee financieel ondersteund om deel te nemen aan diverse activiteiten, waaronder sport en cultuur. Actief Almelo In maart 2020 is het Lokaal Sportakkoord “Actief Almelo” vastgesteld en ondertekend door 22 lokale partijen uit de sport-, onderwijs- en welzijnssector. In dit akkoord zijn afspraken gemaakt ten behoeve van “ inclusief sporten & bewegen”, “ vitale sport- en beweegaanbieders” en “ van jongs af aan vaardig in bewegen”. In dat jaar heeft de gemeente Almelo ook het regionaal sportakkoord ondertekend. In 2023 zal het Sportakkoord II in Almelo door de partijen ondertekend worden. Gezonde jeugd Vanaf 2021 is Almelo een JOGG-gemeente, en werkt daarin samen met de regio Twente, JOGGNederland en Teamfit. In december 2022 is met een groot aantal sportverenigingen het convenant Gezonde Sport afgesloten, gericht op de inrichting van een gezonde kantine met aanbod dat de betere keuze vanzelfsprekend maakt.

Talentontwikkeling Kinderen en jongeren moeten de kans krijgen om zich creatief te kunnen ontwikkelen. Het draagt bij aan hun persoonlijke ontwikkeling en maatschappelijke betrokkenheid. We zetten daarom in op zowel cultuureducatie in het primair onderwijs als laagdrempelige buitenschoolse cultuurparticipatie van kinderen. De gemeente heeft de uitvoering van cultuureducatiebeleid neergelegd bij KEPA (Kunst Educatieplatform Almelo). In KEPA zitten vertegenwoordigers van de scholen, de Almelose culturele instellingen en de gemeente. Hierdoor kunnen beleid, vraag (de scholen) en aanbod (cultuurinstellingen) goed op elkaar afgestemd worden. Voor de coördinatie is een bovenschoolse cultuurcoördinator aangesteld. Almelo benut de stuurgroep Het Jonge Kind als bestuurlijk platform voor het samenwerken aan cultuuronderwijs. Met culturele organisaties die van ons subsidie ontvangen, maken we afspraken over hun inzet op het gebied van cultuuronderwijs. Buitenschoolse cultuurparticipatie De gemeente stimuleert de verbinding tussen binnen- en buitenschoolse cultuuractiviteiten, zodat wat in de school gebeurt op cultuurgebied na schooltijd eventueel kan worden voortgezet. De komende jaren zal KEPA daarom extra inzetten op de verbinding met buitenschools aanbod in de kindcentra in de wijken. Daarnaast willen we ook de talentontwikkeling van jongeren in vrije tijd stimuleren.

Via Studio 15 kunnen jongeren tussen de 12 en 30 jaar gratis aan activiteiten deelnemen op het gebied van muziek, dans, fotografie, theater en meer. Bij Studio 15 worden geen lessen gegeven. Kinderen en jongeren die graag in hun vrije tijd hun les willen hebben, kunnen bij de amateurverenigingen in Almelo of bij Kaliber betaalde cursussen volgen. Juist de amateurverenigingen zijn op zoek naar jonge leden. Tevens kunnen kinderen via Sjors Creatief laagdrempelig buiten school om kennis maken met cultuur in Almelo. Almelo werkt al jaren samen met het primair onderwijs en culturele partners aan het realiseren van cultuuronderwijs voor alle leerlingen via Kultuur Educatie Platform Almelo (KEPA). De gemeente Almelo is mede ondertekenaar van het Bestuurlijk Kader Cultuur en Onderwijs Overijssel 2019-2026. Sport en cultuur zijn onderdeel van het aanbod op school in het kader van de verlengde/verrijkte schooldag. 11

Ondersteunen amateurverenigingen De gemeente wil verenigingen helpen met het vergroten van hun zichtbaarheid en verjonging door te investeren in de ondersteuningsstructuur. De cultuurmakelaar krijgt de opdracht om deze verenigingen te helpen met verjonging van het ledenbestand, door met name jeugdleden aan te trekken. Om de zichtbaarheid van de verenigingen te vergroten, krijgen ze een podium in de binnenstad, tijdens bestaande evenementen of door het organiseren van nieuwe culturele evenementen in de binnenstad. Daarmee kunnen de lidmaatschapsopbrengsten vergroot worden en komen de verenigingen meer op eigen benen te staan. Subsidieregeling amateurkunst Binnen amateurkunst zijn veel mensen actief met cultuur bezig. De gemeente waardeert en ondersteunt dit met een subsidieregeling, die al vanaf 2013 bestaat. In het streven om cultuurparticipatie in de stad te vergroten, gaat de gemeente Almelo de huidige subsidieverordening amateurkunst actualiseren. Samenwerking amateurs en professionals Samenwerking tussen amateurs en professionals kan bijdragen aan de professionalisering van het amateurveld en levert de professionele sector een breder en ander publiek op. De professionele instellingen, waaronder ook de vijf kernvoorzieningen, hebben een taak om de verbinding te maken met het amateurveld.

Niet iedere instelling hoeft dit in dezelfde mate te doen; maatwerk is ook hier van belang. De cultuurmakelaar zal hierbij een rol spelen en de verbinding leggen tussen het amateurveld en de professionele wereld.

2.2

Integrale gezondheid en sociale basis

2.2.1 Algemeen beeld Uit het regiobeeld, de gezondheidsmonitoren en de wijkanalyses blijkt dat het merendeel van de Almeloërs zich gezond voelt. Maar als we de vergelijking maken met de andere gemeenten binnen de regio, dan blijkt ook dat de gezondheid van de inwoners van Almelo gemiddeld minder goed is dan elders in Twente. Daarbij geldt dat er binnen de buurten van Almelo grote gezondheidsverschillen waar te nemen zijn. Om deze verschillen zo veel mogelijk te bestrijden en voor toekomstige generaties te voorkomen, gaan we uit van een brede kijk op gezondheid, conform de visie van Machteld Huber op positieve gezondheid. In deze brede kijk op gezondheid ligt het accent niet op ziekte. Maar op mensen zelf, hun veerkracht en op wat hun leven betekenisvol maakt 2.2.2 Gemeentelijk beleid integrale gezondheid en sociale basis Brede kijk Vanuit een brede kijk op gezondheid dragen we bij aan het vermogen van mensen om met fysieke, emotionele en sociale uitdagingen in het leven om te gaan. Én om zoveel mogelijk eigen regie te voeren. Deze visie op gezondheid stelt niet alleen eigen regie en aanpassingsvermogen van mensen centraal, maar geeft ook inzicht in het brede palet aan zaken die van invloed zijn op gezondheid. Want naast leefstijl wordt gezondheid gevormd door veel andere zaken.

Zoals of je werkt/kunt werken, hoe je woont, of je rondkomt van je geld, mee kunt doen in de maatschappij, of je je veilig voelt, idealen hebt en of je kunt ontspannen en accepteren. Iemand die opgroeit in een gezin met een hoog inkomen en een hoog opleidingsniveau heeft meer kans om langer te leven in een goede gezondheid, dan iemand die opgroeit in een gezin met een laag inkomen en een laag opleidingsniveau. Mensen in een kwetsbare sociaal economische situatie kampen vaker met bestaansonzekerheid, armoede, schulden, problemen rondom huisvesting, een ongezonde leefomgeving, zwakkere gezondheidsvaardigheden, eenzaamheid of werkloosheid. Het is 12

belangrijk om meer aandacht te hebben voor inwoners die minder mogelijkheden hebben om in gezondheid te kunnen leven. Dit vraagt om gericht investeren; ongelijk investeren voor gelijke kansen. Dat is de manier om gelijke kansen op gezondheid te bewerkstelligen. Het is hierbij van belang dat je je in de wereld van de ander kunt verplaatsen, door te kijken naar leefomstandigheden, woning, werk en sociaal netwerk, want problemen hangen altijd met elkaar samen. Niet iedereen beschikt over de kennis, vaardigheden en mogelijkheden om gezonde keuzes te maken. Ook van professionals vraagt dit een houding waarbij altijd op maat zorg wordt geboden. Brede kijk op gezondheid betekent samenhang in beleid Voor een goede gezondheid van inwoners spelen meerdere factoren een rol zoals beweging, leefomgeving, opleidingsniveau, voeding, werk en inkomen en mentale gezondheid. Factoren die veelal behoren tot het beleidsterrein buiten de publieke gezondheid en factoren die behoren tot het werkterrein van andere (maatschappelijke)organisaties. Vaak gaat het bij gezondheidsproblemen om een optelsom van deze factoren. De sociale en fysieke omgeving beïnvloeden de gezondheid van het individu en de groep, zie afbeelding . Vaak (her)kennen we de samenhang wel tussen die sociaal maatschappelijke invloeden en gezondheid, maar lukt het tot nog toe niet om de problemen echt in samenhang op- en aan te pakken.

Iedere professional zoomt in op zijn eigen stuk: lichamelijke ziekte, mentale problemen, welzijn, wonen, werk of participatie. De uitdaging is om integraal en domein overstijgend gezamenlijk te werken aan gezondheid. Het beschermen en bevorderen van de gezondheid lukt alleen maar goed als er samenhangend beleid is en een integrale aanpak met aandacht voor de achterliggende factoren die invloed hebben op gezondheid. Zorg leveren is daarmee altijd een dialoog en geen voorschrijven. Primaire focus op preventie We focussen ons op preventie en innovatieve manieren om de preventie voor onze inwoners vorm te geven. Samen met maatschappelijke partners werken we aan Almelo als een gezonde stad om in op te groeien, te wonen en te werken. Op termijn kan hiermee de druk op zorg, zowel in kosten als menskracht, verminderen. Deze preventieve aanpak vraagt een lange adem. We willen daarbij een escalatie van (gezondheids) problemen voorkomen door eerder te signaleren en daarop te handelen. We stimuleren dat mensen zelf hun gezondheid bevorderen en beschermen. Zo willen we dat mensen eerder stappen zetten om een gezonde leefstijl toe te passen en gezondheidsrisico’s te vermijden. En als het onverhoopt toch dreigt mis te gaan willen we dit gezamenlijk tijdig signaleren en aanpakken om erger te voorkomen.

Dit zorgt er voor dat we mensen positief gezonder houden en we op de lange termijn minder maatwerk hoeven in te zetten. Lokaal preventieakkoord De gemeente Almelo is in 2019 gestart met het opstellen van een lokale preventieagenda. Het uitgangspunt is steeds geweest dat samenwerking en gedeelde verantwoordelijkheid van partners en inwoners de basis moet zijn van waaruit wij in Almelo preventie vormgeven. In 2020 zijn er bijeenkomsten geweest met ruim 20 maatschappelijke organisaties over de inhoud van de lokale preventieagenda. De eerste inhoud van de agenda is toen bepaald. Vanuit de agenda zijn er een tweetal pilotprojecten opgezet. Het betreft de instelling van de leefstijlmakelaar en de oprichting van een Echtscheidingspact. De uitvoerders van deze projecten, Avedan, het Sportbedrijf Almelo en de gemeente Almelo, zijn de eerste ondertekenaars van de lokale preventieagenda. De ondertekenaars zien deze agenda als de start van een positieve gezondheidsbeweging in Almelo, waarbij telkens gestreefd wordt naar efficiëntere en effectievere preventieve samenwerkingen.

13

2.2.3

Uitvoering gezondheidsbeleid met inzet van vele beleidsterreinen

Vanuit de brede visie op gezondheid hebben wij, naast de elementen van gezondheid en leefstijl die de fysieke conditie verbeteren, te maken met elementen vanuit andere beleidsterreinen. Immers, bestaanszekerheid, een rijk sociaal leven, een goede sfeer in buurt en wijk, van betekenis zijn voor elkaar, een directe omgeving die groen is en ontspanning biedt, het zijn allemaal noodzakelijke elementen die bijdragen aan de gezondheid. Daarom zoeken wij in Almelo ook naarstig naar de verbinding tussen de verschillende beleidsterreinen en interventies. Daarnaast betekent dit dat wijken waar de gezondheidsachterstanden nu nog het grootst zijn, ook de wijken zullen zijn waar in het kader van de verbetering van de leefomgeving als eerste op geïnvesteerd gaat worden. We zien daarom de visie Leefbare wijken en dorpen en het programmaplan Sociaal en Vitaal, naast het strategisch beleidsplan Sociaal Domein als dé dragers en kaders voor de Almelose invulling van het integrale gezondheidsbeleid. De grote uitdaging hierbij is, vanuit de verschillende mogelijkheden die we hebben, om die mensen te bereiken met ons gezondheidsbeleid, die dit ook het hardst nodig hebben.

In deze paragraaf worden de dragers binnen de uitvoering van het integrale lokale gezondheidsbeleid uitgelicht: 2.2.3.1 Voorkomen stress en stimuleren gezond gedrag, ook met een laag inkomen: Almelo heeft als stad een lagere SES-WOA score dan het Nederlandse gemiddelde. 16% van de Almelose huishoudens geeft aan dat ze moeite hebben met rondkomen. Vanuit de gemeente wordt ingezet op het voorkomen van negatieve gevolgen die ontstaan door het langere tijd moeten rondkomen met een relatief laag inkomen. De zogenaamde minimaregelingen staan in de meeste gevallen, open voor iedere inwoner met een inkomen tot 115% van het bijstandsniveau. Dit zodat ook iemand die iets meer verdient dan een bijstandsuitkering er beroep op kan doen. Zowel uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau als onderzoek van de Kinderombudsman, blijkt dat kinderen en jongeren in armoede sociale uitsluiting ervaren. De wereld waarin gezinsleden in armoede zich bevinden, beperkt zich vaker tot het gezin omdat kinderen en jongeren minder vaak kunnen deelnemen aan activiteiten. Door gebrek aan netwerk kunnen kinderen en jongeren vaker angst, sociale onzekerheid en minder plezier ervaren in de relatie met andere leeftijdgenoten. Er worden meerdere organisaties en projecten ingezet om de participatie en gezondheid van de inwoners met een laag inkomen te bevorderen.

via Almelo Sociaal worden mensen met een laag inkomen in staat gesteld om deel te nemen aan sport- en cultuuractiviteiten. Voor jongeren tot 18 jaar is er het jeugdfonds, waarbij materiaal en lidmaatschap van een sport- of cultuurvereniging worden vergoed. Schuldenlab: mensen die te maken hebben met problematische schulden worden langdurig door een coach begeleid. Via het Schuldenlab werken meerdere organisaties samen. Waar is Wally: in september 2022 is het pilotproject Waar is Wally gestart in 2 huisartsenpraktijken. Een intaker van het gemeentelijk sociaal domein zet zich in voor patiënten met schulden binnen de huisartsenpraktijk. Door gerichte doorverwijzing naar voorzieningen binnen het sociale domein worden de klachten en de situatie van de patiënt verbeterd. Samen met Menzis hebben minima de mogelijkheid om via de gemeente een zgn. Gemeentepolis als aanvulling op de ziektekostenverzekering af te sluiten. Vergeten maaltijd: in vervolg op de rijksmaatregel van eind 2022 kunnen gezinnen met een laag inkomen ook in 2023 een gratis ontbijt voor hun kinderen te krijgen. Tegenprestatie: mensen met een p-wet uitkering die geen traject kunnen volgen naar werk, verrichten in beginsel een tegenprestatie. Door vrijwilligerswerk te doen ontstaat er meer zingeving en sociaal contact. Dit komt ten goede aan de gezondheid en het welzijn van de betrokkene.

14

2.2.3.2 Leefomgeving en stimuleren gezond gedrag in wijken Inrichting leefomgeving / stedelijke ontwikkeling De doorontwikkeling van Almelo is een continu proces, waarbij met partners gewerkt wordt aan het toekomstbestendig maken van woonwijken en leefomgeving. De opgaaf hierbij is om de balans in de stad te herstellen. Via stedelijke ontwikkeling wordt nadrukkelijk ook gewerkt aan sociale doelstellingen en het terugdringen van gezondheidsverschillen. Bij het inrichten van de omgeving voor nieuwe woningen of het herinrichten van wijken zijn thema’s zoals voldoende groen, geluid, verkeersveiligheid, luchtkwaliteit, hitte, wateroverlast en mogelijkheden tot buitenspelen/ buiten recreëren van belang om de omgeving gezond in te richten. Er is hiermee aandacht voor zowel gezondheidsbescherming als gezondheidsbevordering. De gezondheidsimpact van klimaatverandering is belangrijk om mee te nemen in ruimtelijke plannen voor de fysieke leefomgeving. Voorbeelden van effecten zijn toename van hittestress, verandering van de lucht- en waterkwaliteit of een toename van infectieziekten en allergieën. Er worden verschillende maatregelen genomen om verdere klimaatverandering te voorkomen of aanpassing om de negatieve gevolgen ervan te beperken.

Belangrijk is bijvoorbeeld de aanleg van meer groen in wijken en buurten, zodat er meer natuurlijke schaduw mogelijk is en inwoners ruimte voor verkoeling kunnen vinden in de hete zomers. Vooral buurten met een lage sociaaleconomische positie (SEP) hebben echter nu al minder groen en van een slechtere kwaliteit dan buurten met een hogere SEP, daar moet gerichter op worden ingezet. Inzet sociale wijkteams: De toegang naar de uitvoering van de participatiewet, wmo en jeugdwet is in Almelo op wijkniveau georganiseerd. De wijkcoaches vormen samen 4 teams die dicht bij de inwoners hun werkzaamheden, waaronder doorverwijzing naar algemene voorzieningen, en indicatiestelling wmo en jeugdzorg, verrichten. Waar mogelijk zullen zij de inwoners met hulpvragen doorverwijzen naar voorliggende voorzieningen en mogelijkheden om in eigen buurt en wijk samen met anderen actief te zijn. De indeling in teams maakt samenwerking op wijkniveau mogelijk. Een voorbeeld van een plaatselijke samenwerking wordt in Nieuwstraatkwartier en de Ossenkoppelerhoek gerealiseerd. Hier werken wijkcoach en bezorger van de apotheek samen. Sportstimulering waaronder sportbuurtwerk In alle wijken vindt sportstimulering plaats. In die wijken waar sprake is van meer achterstanden, wordt extra ingezet. Waar mogelijk wordt gekeken hoe bewegen een element kan worden binnen andere voorzieningen.

Een voorbeeld hiervan is het pilotproject Bewegen in de wijk, waarbij een beweegprogramma wordt toegevoegd aan de activiteiten in de wijkkamers. Wijkregie en wijkgericht werken In elke wijkopgave wordt er middels het werken aan verschillende relevante thema’s voor de betreffende wijk, een verbetering van de leefbaarheid en versterking van de veerkracht van bewoners nagestreefd. Veerkrachtige bewoners kunnen de verschillende levensuitdagingen die op hun pad komen beter aan. Zij ervaren minder stress, krijgen meer oog voor hun omgeving , zijn beter toegerust om bijvoorbeeld armoede het hoofd te bieden en voelen dat zij meer regie hebben op hun eigen leven. Mentale gezondheid is dan een belangrijk voorwaarde om keuzes te kunnen maken die je fysieke gezondheid bewaren/bevorderen. Elke wijkopgave kent zijn thema-specifieke doelen. In de bijbehorende planning wordt aangegeven via onder andere welke activiteiten en inspanningen er gewerkt gaat worden aan deze thema’s. De uitvoeringsagenda van de wijkopgave levert daarbij een essentiële bijdrage aan de leefbaarheid in de buurt en de veerkracht van haar bewoners. Via de wijkregisseurs en de wijkondersteuners worden mensen uitgenodigd om met eigen initiatieven te komen, waarin samen gewerkt wordt aan een betere gezondheid. Een voorbeeld hiervan is de jongeren kookclub in de wijk De Riet.

Andere bewoners-initiatieven die we vanuit de gemeente Almelo graag stimuleren en faciliteren hebben vaak een link naar sport en spel; denk aan een (kinder) 15

voetbaltournooi , een straatspeeldag , nieuwe speeltoestellen etc. Langs deze weg brengt wijkgericht werken de bewoners en hun opgroeiende gezinsleven ook letterlijk in beweging. In de Ossenkoppelerhoek wordt onder andere gekeken naar de mogelijkheid om kinderen te stimuleren lopend naar school te komen. Samenwerkingsverbanden ontstaan tussen het sportbedrijf en de basisscholen maar ook op het gebied van (verkeers)veiligheid. In de wijken worden aanpassingen gedaan, ter bevordering van bewegen en ontmoeten in de wijk. 2.2.4

Stimuleren gezond gedrag door alle leeftijden heen

2.2.4.1 jongeren We zetten in op de gezondheid van de jeugd als basis voor een gezonde levensloop. Het verminderen van zorgvragen en de daarmee samenhangende zorgconsumptie op latere leeftijd start met het bevorderen van gezond gedrag bij kinderen en adolescenten. Dit begint al bij de eerste duizend dagen van het leven die sterk bepalend zijn voor gezondheid op latere leeftijd. Hiervoor hebben we de samenwerking binnen de werkwijze Kansrijke start georganiseerd. Extra aandacht geven we hierbij aan de groep met een lage sociaal economische status (SES), onder het motto ongelijk investeren voor meer gelijke kansen (GALA 2023). In deze groep is een grote achterstand in gezonde levensjaren t.o.v. de groep met een hogere SES. We sluiten aan bij daar waar jeugdigen opgroeien: het gezin, de school, de wijk, sport en cultuur. We zetten hierbij onder meer in op het vergroten van hun (mentale) weerbaarheid en een gezonde leefstijl (GALA, 2023). Bij de veranderingen in de jeugdwet vanuit het actieplan jeugdwet ligt de focus ook vooral op preventie. De overheid ziet het voorkomen van problemen als een manier om de zorgvraag van kinderen, jongeren en ouders te verminderen. Preventief jeugdbeleid draagt bij aan het gezond, veilig en kansrijk opgroeien van kinderen en jongeren. Preventie kan voorkomen dat zij problemen krijgen.

Vooral als het gaat om concrete problemen als schoolverzuim, kindermishandeling of een depressie. Het kan ook voorkomen dat kleine problemen groter worden en dat gezinnen intensieve hulp nodig hebben. Preventie is verder belangrijk omdat het geld scheelt. Er is dan minder jeugdhulp nodig, minder zorg en minder inzet van de politie. Een onderwerp waar ook in de gemeenteraad bij de begroting aandacht voor is gevraagd via de aangenomen motie “Mogelijkheden voor een collectief en groepsgewijs aanbod bij veelvoorkomende problemen. Kansrijke Start Binnen het Programma Sociaal en vitaal is er een programmalijn Het Jonge Kind in Almelo. De Kansrijke Start coalitie maakt daar deel vanuit en is zo verbonden met de partijen in het onderwijs (schoolbesturen en samenwerkingsverband Twente Noord), kinderopvang (Humankind als grote organisatie en de diverse kleinere kinderopvangorganisaties) en welzijn (Avedan, sport- en cultuur organisaties). Kansrijke Start is in Almelo in 2019 als een project begonnen. Kansrijke start richt zich op kwetsbare (aanstaande) ouders in Almelo. Vanuit Kansrijke Start zijn nieuwe initiatieven ontstaan die structureel worden voortgezet, zoals het Jonge Moederwerk en het project Nu niet zwanger.

De afgelopen jaren zijn in Almelo meer dan 100 vrouwen (en een enkele man) geholpen aan duurzame anticonceptie en het Jonge MoederWerk ondersteunt jaarlijks ruim 110 jonge moeders en hun gezin. Het gaat dan om diverse zaken als huisvesting, het behalen van een diploma, het vinden van werk, financiën en opvoedondersteuning Kansengelijkheid en verrijkte schooldag Er valt nog meer uit een schooldag te halen dan momenteel gebeurt. Door de schooldag verder te verrijken, stimuleren we dat alle kinderen hun talenten ten volle kunnen ontplooien. Het uitvoeren van naschoolse activiteiten is niet nieuw voor onze aandachtswijken en de scholen daarbinnen. Binnen de rijksmiddelen onderwijsachterstandenbeleid wordt hier al jaren op ingezet. Met het aangaan van het convenant School en Omgeving krijgen we de mogelijkheid om dit aanbod uit te breiden zodat het nog beter aansluit bij de behoefte van de kinderen, scholen en wijk. In de wijken 16

Ossenkoppelerhoek, de Riet en Aalderinkshoek wordt uitvoering gegeven aan het programma School en omgeving. Door de inrichting van een rijke schooldag wordt bijgedragen aan talentontwikkeling en de algemene ontwikkeling van het kind binnen het IKC. Hierdoor worden kinderen gezien en komen ze tot hun recht. Meer kinderen kunnen opgroeien in een kansrijke en zo inclusief mogelijke omgeving. In Almelo is een samenwerkingsverband rondom het Voortgezet onderwijs opgericht, om ook daar een verrijkte schooldag in te richten. De eerste pilots zullen rondom het vmbo en het praktijkonderwijs ingericht worden. JOGG / gezonde schooladviseur/gezonde leefstijl Almelo is sinds 2021 JOGG-gemeente. In samenwerking met Samen Twente, de andere JOGG gemeenten in Twente en JOGG-nederland wordt ingezet op een gezonde toekomst voor kinderen. De focus ligt in Almelo in 2023 op kinderen in het primair onderwijs. De gezonde schooladviseur en de JOGG-regisseur werken hiertoe nauw samen. De gezonde school is ook de school waar de kinderen geen alcohol en middelen gebruiken. Dank zij een samenwerking van Tactus, GGD Twente en de gezonde schooladviseurs is hier in het voortgezet onderwijs aandacht voor. Scheiden zonder schade Uit landelijke en lokale cijfers blijkt dat er in Almelo sprake is van meer scheidingen dan gemiddeld in Nederland.

Almelo kent de meeste gescheiden inwoners van Twente: 6.350 (8,7 % van de inwoners). Daarmee steekt de stad niet alleen ongunstig af in Twente, maar ook in de provincie. We weten dat van de kinderen, jongeren of gezinnen die jeugdhulp gebruiken in ieder geval 40% (dit is een voorzichtige schatting) een scheiding meemaakt of heeft meegemaakt. Opvallend is dat de verhoudingen veranderen als het gaat om zwaardere jeugdhulp. In ruim 75% van de OTS (Onder Toezicht Stelling) zaken heeft het gezin een scheiding meegemaakt of maakt het mee. Ook bij Verblijf en GGZ-hulp zien we een ruim grotere inzet bij kinderen, jongeren of gezinnen waar een scheiding speelt of heeft gespeeld. We zien ook een grotere stapeling van verschillende zorgproducten bij kinderen of gezinnen die een scheiding mee hebben gemaakt. In 2022 is daarom het project Businesscase echtscheidingen in uitvoering genomen. Het doel van dit project is tweeledig. Aan de ene kant gaat het om de schade door scheiden te stoppen waardoor kinderen gezonder opgroeien en minder hulp nodig hebben door het verbeteren van de aanpak van scheidingsproblemen. Aan de andere kant is het een doel om via deze aanpak problematiek rondom scheiden te verkleinen en de wachttijden in de jeugdhulp terug te dringen en de noodzaak tot het toepassen van zwaardere vormen van zorg te verkleinen.

We beschikken nu over een Pact van organisaties die zorg verlenen aan / toezien op gezinnen en samen doordrongen zijn van de problematiek die bij gezinnen en met name kinderen kan ontstaan als er sprake is van een scheidingssituatie. De leden van het pact willen deze schade zoveel mogelijk voorkomen door voortaan in alle gevallen het kind centraal te gaan stellen, en samen te werken bij de ontwikkeling van een verbeterd aanbod voor gezinnen en kinderen die te maken hebben met scheiding. Inmiddels maken 19 organisaties deel uit van het pact. Vanuit het pact wordt gewerkt aan nieuwe vormen van ondersteuning. Er is een website en een loket ingericht waar mensen terecht kunnen voor informatie en hulp. Het Almelose project is verbonden met het regionale project Aanpak Wachttijden. 2.2.4.2 Ouderen We zetten in op het vitaal ouder worden en het gezond blijven van ouderen. Gezond oud zijn doet een groot beroep op het aanpassingsvermogen van inwoners, omdat de fysieke, sociale en emotionele uitdagingen groot zijn. Door de toename van het aantal ouderen die zelfstandig wonen zal de druk op de sociale omgeving, waaronder mantelzorg, toenemen. Daarom is inzet op vitaal 17

ouder worden en langer meedoen, door het versterken van de zelfredzaamheid van ouderen van belang. Demedicalisering en normalisering van handelingsperspectieven is hierbij onze inzet. Het algemene streven is om mensen langer zelfstandig thuis te laten wonen. Dit vraagt om voldoende mentale en fysieke fitheid. We faciliteren en stimuleren daarom bewegen en ontmoeten binnen de wijk. En er moet voldoende ondersteuning zijn. We zetten hier op meerdere manieren op in. De seniorenadviseurs van Avedan helpen mensen bij hun vragen. In alle wijken zijn wijkkamers ingericht als plek waar mensen zonder indicatie terecht kunnen voor ontmoeting en samen actief zijn. Waar eenzaamheid dreigt, hopen we via activiteiten als KomErbij Almelo mensen weer bij elkaar te betrekken. In een aantal wijken maakt veroudering deel uit van de wijkopgave. In de wijk de Schelfhorst wordt een pilotproject uitgevoerd met ehealth en extra ondersteuning door een ouderen bezoeker. Mantelzorg Uit het regiobeeld vernemen wij dat het mantelzorgpotentieel in de periode 2023 tot 2040 halveert. Dit betekent dat de druk op mantelzorgers fors gaat toenemen. Daarom heeft het college eerder al extra middelen uitgetrokken voor de ondersteuning van mantelzorgers. Er moet voldoende aandacht zijn voor mantelzorg en zeker ook voor jonge mantelzorgers.

We willen mantelzorgers ondersteunen zodat zij kunnen blijven zorgen voor hun naaste zonder zelf overbelast te raken. De ondersteuning is gericht op bewustwording, preventie en ontlasting. Wijkkamers In alle wijken van Almelo zijn wijkkamers. Plekken waar mensen een of meerdere dagen per week terecht kunnen voor ontmoeting, een gesprek, samen activiteiten doen, koffie of thee en een lunch. Dementie Almelo heeft een kwetsbare en kleurrijke bevolking die de komende jaren snel vergrijst. Uit onderzoeken blijkt dat het aantal inwoners met de diagnose dementie toeneemt. Daarbij is er ook een groei van het aantal inwoners met een migratieachtergrond en dementie. Veel ouderen zijn daarbij alleenstaand. Het aantal thuiswonende mensen met geheugenproblemen groeit sterk. Op dit moment kunnen thuiswonende mensen met dementie activiteiten volgen bij diverse zorgaanbieders of bij lichte klachten deelnemen aan dagstructurering en ontmoeting in Wijkkamers. Bij lichte problematiek nemen ze verder nog deel aan reguliere activiteiten in het brede veld van welzijn, cultuur en sport en activiteiten vanuit o.a. de Klup. Mantelzorgers kunnen gebruik maken van het ondersteuningsaanbod van Mantelzorg Almelo.

Zeven Almelose organisaties (Avedan, Carintreggeland, De Klup, Dementie Twente, Imean, Mantelzorg en de gemeente Almelo) besloten samen te werken om meer inzicht te krijgen in de huidige situatie in Almelo met betrekking tot deze doelgroep en de voorzieningen voor de inwoners met dementie. Naar aanleiding van een gezamenlijk onderzoek is een plan van aanpak opgezet waarvan de uitvoering in 2023 begint. valpreventie 18% van de 65+-ers in Almelo geeft aan dat ze in de afgelopen 3 maanden zijn gevallen. Met de vergrijzing zal het aantal valincidenten in de komende jaren toenemen. Om het aantal incidenten te verminderen en de ernst van de gevolgen te beperken, bestaat In Almelo al langere tijd een hecht netwerk rondom valpreventie. Hierin zijn de almelose fysiotherapeuten, zorgverzekeraar Menzis, de Twentse Koers, het sportbedrijf Almelo en de gemeente Almelo actief. Vanuit dit netwerk wordt gewerkt aan afstemming van het beweegaanbod en aan gezamenlijke communicatie om de ouderen en hun hulpverleners en ondersteuners te wijzen op de mogelijkheden van valpreventie. 2.2.4.3 Overige leeftijden / niet leeftijd specifiek