6 Rapport Begraafplaats Klooster GH Het Oversticht

Elisabeth Hendrika Josefine Anna Eva Eliesabeth Gertrudis Maria Hendrika Sara Johanna Maria Wilhelmina Anna Anna Gertrudis Jacoba Bertha Catharina Eliesabeth Magdalena Antonia Theodora G. Dorothea Margáretha Anna Maria Maria Maria Anna Anna Elisabeth Magdalena Anna Maria Christine Justine Anna Maria Cornelia Clara Sophia Petronella Antonia Maria Johanna Hermine Jospehine Johanna Gerhardina Maria Catharina Maria Catharina Maria Gerarda Bertha Bertha Risa Elisabeth Theresa Agnes Anna Elisabeth Gertrud Josepha Anna Christina Johanna Christina Willy Antonia W. Helena Maria Justina Maria Elisabeth Johann Elisabeth Maria Katharina Helena Maria Hendrika Anna Anast.

Innocentia Albina Maria Eliesabeth Albertine Olimpia Lina Andrea Josepha Theresia Vetalis Klara

Modesta Rika Anna

Ignatia Alphonsa Mechtildis Maria Aloysia Cornelia Euphrasia Salesia Angela Maria Euphrasia Urbana Hyronima Clara Maria Ignatia Cisca Hildegardig Clara Helena Margaretha Sabina Panla Xaveria Fides

Dominica

Gemma Annie Vinsentia Alnysia Scholastica

Rafaële Maria Martina

Geboorteplaats Land Geboortedatum Sterfdatum Sterfplaats Levensjaren Status Positie graf t.o.v. het Kruis Utrecht Nederland 04-10-1898 08-01-1917 18 Verpleegde ? Linkerhand Rotterdam Nederland 26-12-1887 30-01-1917 29 Verpleegde ? Linkerhand Riesenbeck Duitsland 04-11-1895 12-02-1917 21 Verpleegde ? Linkerhand Ankeveen Nederland 23-10-1896 06-11-1916 20 Verpleegde ? Linkerhand Nijmegen Nederland 05-10-1894 02-06-1917 23 Verpleegde ? Linkerhand Haaksbergen Nederland 13-09-1880 14-06-1917 37 Verpleegde Linkerhand Luttenberg Nederland 19-10-1880 16-12-1917 37 Zuster Maria Rechterhand Vlissingen Nederland 20-08-1893 26-09-1918 25 Verpleegde ? Linkerhand Nijmegen Nederland 11-04-1889 20-12-1918 30 Verpleegde ? Linkerhand Neuenkirchen Duitsland 15-04-1885 07-03-1919 34 Zuster Maria Rechterhand Uitbreiding begraafplaats van 680 m² naar 903 m², door wijziging alle bovenstaande graven naar linkerzijde van het kruis 27-08-1919 onbekend Verpleegde Rechterhand Hengelo (Ov.) Nederland 02-07-1870 05-10-1919 49 Verpleegde ? Recherhand Altendorf Duitsland 02-03-1920 onbekend Zuster Maria Linkerkant Riesenbeck Duitsland 24-02-1843 04-12-1920 78 Zuster Maria Linkerhand 13-02-1921 Ommen onbekend Mehlzak Duitsland (O-P) 04-02-1887 18-04-1921 34 Rechterhand Amsterdam Nederland 31-3-1906 12-01-1922 16 Verpleegde Rechterhand Rastenburg Polen 3-3-1867 19-02-1922 55 Rechterhand Rijswijk Nederland

19-2-1902 20-02-1922 20 Verpleegde Rechterhand Lachenau Duitsland (O-P) 19-02-1854 26-02-1922 68 Magdalena Rechterhand Mühlheim Duitsland 21-06-1876 09-04-1922 46 Magdalena Rechterhand Olde ? 20-10-1859 22-09-1922 63 Zuster Maria Linkerhand Utrecht Nederland 20-6-1903 15-10-1922 19 Verpleegde ? Rechterhand Eschenan Duitsland (O-P) 13-08-1867 26-07-1923 56 Magdalena Rechterhand Tenholt Duitsland 31-03-1879 08-11-1923 45 Zuster Maria Linkerhand Empte Duitsland 27-08-1844 10-02-1924 79 Zuster Maria Linkerhand Reichenberg Duitsland 04-04-1869 20-06-1924 55 Zuster Maria Linkerhand Valkenburg Nederland 17-1-1909 06-06-1924 15 Verpleegde ? Rechterhand Nijmegen Nederland 18-5-1960 04-05-1925 35 Verpleegde ? Rechterhand Raalte Nederland 01-07-1854 17-05-1925 71 Rector (?) Midden onder Kruis in het middenpad Sternburg Duitsland (O-P) 04-04-1862 22-11-1925 64 Magdalena Rechterhand Strücklingen Duitsland 28-07-1894 05-02-1926 32 Zuster Maria Linkerhand Rechterhand 18 Verpleegde ? Hulsberg Nederland 13-10-1909 29-04-1927 Schulen Duitsland (O-P) 04-02-1864 31-05-1927 63 Magdalena Rechterhand Tholen Nederland 24-02-1853 10-09-1927 75 Rechterkant Rotterdam Nederland 28-11-1873 17-03-1928 54 Magdalena Rechterkant Dülmen Duitsland 01-02-1844 27-03-1929 85 Zuster Maria Rechterkant Enschede Nederland 05-11-1883 30-01-1930 46 Verpleegde ? Rechterhand Reichenberg Duitsland (O-P) 24-11-1854

19-04-1930 75 Magdalena Rechterhand Rheine Duitsland 20-11-1856 23-05-1930 74 Zuster Maria Rechterhand Lotterfeld Duitsland (O-P) 19-06-1860 27-10-1930 70 Zuster Maria Rechterhand Rietberg Duitsland 28-04-1871 17-12-1930 60 Zuster Maria Rechterhand Eschenau Duitsland (O-P) 06-05-1860 26-12-1930 71 Rechterhand Leer Duitsland 05-02-1870 02-03-1923 53 Zuster Maria Rechterhand Schiedam Nederland 06-04-1877 14-05-1932 55 Rechterkant Utrecht Nederland 6-5-1918 14-06-1933 15 Verpleegde ? Rechterkant Freckenhorst Nederland 09-07-1880 23-07-1933 Almelo 53 Zuster Maria Rechterkant Amsterdam Nederland 19-02-1877 03-02-1934 57 Consacreerde Rechterkant Bergh Nederland 24-10-1914 05-11-1934 20 Verpleegde ? Rechterkant Borne Nederland 27-10-1856 13-01-1935 78 Zuster Maria Rechterhand Saerbeck Duitsland 04-04-1935 Almelo onbekend Zuster Maria Rechterhand Gravenhage Nederland 21-5-1915 07-04-1935 Almelo 20 Verpleegde ? Rechterhand Den Haag Nederland 24-07-1864 24-12-1935 Almelo 71 Rechterhand Utrecht Nederland 7-2-1914 09-12-1936 Almelo 23 Consacreerde Rechterhand Veste Duitsland 05-11-1856 15-01-1937 Almelo 80 Zuster Maria Rechterhand Frendenberg Duitsland 28-01-1865 16-11-1937 73 Consacreerde Rechterhand Siegfriedswolde Duitsland (O-P)? 04-09-1855 22-06-1938 83 Zuster Maria Rechterhand Colmschate Nederland 14-05-1888 03-01-1939 51 Verpleegde ? Rechterhand Schmolainen Duitsland 12-01-1870

11-01-1939 69 Zuster Maria Rechterhand Charlottenburg Duitsland 07-09-1860 04-12-1939 Almelo 79 Zuster Maria Rechterhand Clysonan Duitsland (O-P) 22-04-1856 26-02-1940 Almelo 84 Consacreerde Rechterhand Nijmegen Nederland 24-10-188. 27-01-1941 59 Verpleegde ? Linkerhand Oelde Duitsland 07-01-1859 24-01-1942 Almelo 83 Zuster Maria Rechterhand Bresin Duitsland (O-P) 22-05-1898 26-02-1942 Almelo 44 Zuster Maria Rechterhand Loesfeld Duitsland 07-10-1894 07-10-1894 Almelo 47 Zuster Maria Rechterhand Schucken Duitsland 17-03-1881 25-03-1942 61 Zuster Maria Linkerhand Linkerhand Siegfriedswolde Duitsland 06-08-1855 18-04-1942 Almelo 87 Consacreerde Süminghansen Duitsland 05-01-1873 15-10-1942 Almelo 70 Zuster Maria Linkerhand Hertogenbosch Nederland 28-11-1874 29-10-1942 Almelo 68 Consacreerde Linkerhand Den Haag Nederland 17-8-1917 28-11-1942 Almelo 25 Consacreerde Linkerhand Helmond Nederland 12-2-1924 01-05-1943 Almelo 19 Verpleegde ? Linkerhand Stolzenhagen Duitsland (O-P) 10-04-1863 29-08-1943 Almelo 80 Consacreerde Linkerhand Dinklage Duitsland 28-11-1890 22-09-1943 Almelo 53 Zuster Maria Rechterhand Sternklag Duitsland (O-P) 20-06-1865 11-03-1944 Almelo 79 Consacreerde Linkerhand Breda Nederland 17-12-1873 01-09-1944 Almelo 71 Linkerhand Danzig Duitsland (O-P) 30-03-1945 Wierden onbekend soldaat Rechterhand Sonnewalde Duitsland (O-P) 27-10-1945 Almelo onbekend Zuster Maria

Linkerhand Rotterdam Nederalnd 25-03-1877 26-05-1946 Almelo 69 Linkerhand Hamborn Duitsland 30-5-1922 08-03-1947 Almelo 25 Consacreerde Rechterhand Epe Nederland 07-07-1878 14-04-1947 Almelo 69 Zuster Maria Linkerhand Panlmits Duitsland (O-P) 16-04-1877 14-05-1947 Almelo 70 Zuster Maria Linkerhand

zelfde graf als

Stuk

Rij

Nieuwe Nieuwe

Positie

Bijzonderheden

1ste 2de

Begraven in Ommen, lijk bij Regge aangetroffen. Zie Word-doc.

166, 167

Nieuwe bovenaan 2e 123 2e 150 1e 121 2e 159 1e 2e 1e 2e 2e 1e 2e 2e 172 1e 174 1e 2e 2e 2e 177 1e 2e 2e 2e 2e 1e 2e 2e 1e 178 1e 186 1e 1e 2e 122 1e 2e 23e 2e 2e 187 1e 2e 2e 181 2e 124 1e 2e 2e 1e 1e

1ste 3e 3e 1e 3e 1e 3e 2e 3e 3e 2e 3e 4e 2e 2e 4e 4e 4e 2e 4e 4e 4e 5e 3e 5e 1e 3e 3e 3e 1e 1e 1e 1e 1e 1e 1e 3e 1e 2e 4e 1e 2e 5e 1e 1e

2e 3e 2e 3e 3e 5e 1e 6e 7e 2e 8e laatste bij de heg 1e 3e 4e 2e 3e 4e 5e 5e 6e 7e 1e 1e 2e 1e 2e 3e 4e 1e 2e 2e 3e 4e 5e 6e 5e 7e 1e 8e 3e 2e 3e 4e 5e

van Grab ist undur linkun Gund naar R-----

Nr. 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 204 205 206 207 208 209 210 211 212 213 214 215 216 217 218

Achternaam Sanstra Sanstra Niemand Ballmann Linde, v. d. Bengley Deiters Beeris Holstegge Kwijs Achteresch Ruijters Mecking Sandman Shüsing Staaldagtje Reenen, van Es, van Lamers Ketting Schivon Kenler, van Wolbers Wittirer Loohuis Haide, von der Deilmann Schapers Sundag Carl Bennemann Beek, van Löbbert Duiven, voor den Schnieder Harmsen Riepe Kather Lamers Schulte Poppel, Van Beek, van Britsia Bongers Picket Somers Lijnden, v. d. Weber Huisman Woutman Jansen Coenders Putten, v. d. Lleeuwitz Dopp

Voornaam Johanna Margaretha Georgine Rosaline Sorise Catherina Anna Johanna Helena Anna Elisabeth Cornelia Christina Josephina Elisabeth Elisabeth Cornelie Gesina Gertrud Maria Josephina Maria Chs. Clara Sophia Josephina Maria Barry Helena Cornelia Anna Maria Aleida H. Susanna Maria Maria Christina Hedwig Th. R. Yesina Yesdts Sophie Maria Johanna Theresia Christiana Josephine Elisabeth Josina Johanna Lidwina Antonia Geertruida Gijsbertha Karoline Wilhelmine Cornelia Josina Maria Elisabeth Elisabeth Johanna Thereisa Anna Anna Getrude M. Maria Agnes Johanna Wilh. d. Helena Theresia Rosa P. Maria Anna Anna Maria Jozefina Maria Ludwika Maria Margaretha Johanna Wilhelmina Helena Frederika Berendina Christina Gesina Euphemia Maria Josephine

Alternatieve naam Jo Rosa

Liberda Tonnie Martha Andgeria Libria

Barry Konigonde Cysilla Emma M. de Jésus Augustina M.

Maria

Genovevas

Godeliva Cecilia

Agatha Ameta Leocadsa

Veronica Lucia Pauline Dora Alaysia Fortunata

Geboorteplaats Paramaribo Paramaribo Niese Remagen Brielle

Land Nederland (Sur.) Nederland (Sur.) Duitsland Duitsland Nederland

Nordwolde Delft

Duitsland Nederland

Norg Epe Den Haag Klein Reken Nenen Bischen Salzbergen Schoten Vrijenban Breda Marienbaum Groningen Renschhagen Amerzoden Hesselte Berlijn Tubbergen Clysetesch Hilles Kichspiel Rhade Epe Gravenhage Ahlen Vinkeveen Knifesdrek (Essen) Voorschoten Gladbeck Zevenaar Harbrück Reischenberg Liedern (Bochals) Menstrup Tilburg Vinkeveen Delft Doornenburg Oesterniche Kerkrade Gestel Gronau Nijmegen Amsterdam Arnhem Nijmegen Hillegom Nordhorn Duderstadt

Nederland Nederland Nederland Duitsland Duitsland Duitsland Duitsland Nederland Nederland Duitsland Nederland Duitsland Nederland Duitsland Duitsland Duitsland Duitsland Duitsland Duitsland Duitsland Nederland Duitsland Nederland Duitsland Nederland Duitsland Nederland Duitsland Duitsland (O-P) Duitsland Duitsland Nederland Nederland Nederland Nederland Duitsland Nederland Nederland Duitsland Nederland Nederland Nederland Nederland Nederland Duitsland Duitsland

Geboortedatum 6-6-1926 25-6-1924 03-09-1875 27-09-1873 05-12-1884 18-7-1892 06-09-1882 27-2-1932 09-07-1879 06-01-1870 20-08-1876 10-08-1868 11-08-1890 08-08-1877 15-01-1875 30-06-1883 20-04-1872 31-03-1888 02-06-1874 06-04-1878 06-06-1870 05-10-1879 17-12-1881 11-08-1896 18-03-1882 01-09-1858 30-06-1871 14-04-1880 6-8-1904 16-07-1879 9-4-1911 12-12-1892 14-02-1899 16-09-1887 19-03-1896 16-06-1878 05-05-1884 18-11-1883 20-3-1905 25-11-1884 23-10-1904 02-11-1879 31-08-1889 05-06-1882 16-2-1912 23-09-1891 24-09-1889 18-03-1894 08-02-1891 1-7-1914 8-4-1906 22-11-1894

Sterfdatum 03-07-1947 12-02-1948 29-06-1948 00-10-1949 10-03-1950 14-02-1951 15-04-1951 02-08-1951 23-05-1952 10-06-1952 27-08-1952 02-02-1953 05-11-1953 30-12-1953 21-01-1954 28-10-1954 18-02-1956 07-04-1956 27-05-1956 27-04-1957 29-04-1957 27-12-1957 19-02-1958 17-06-1958 06-10-1958 21-11-1958 23-05-1959 14-03-1960 09-04-1960 27-06-1963 26-06-1964 08-07-1964 01-02-1965 15-07-1967 27-01-1968 15-04-1968 16-06-1968 27-11-1968 24-12-1969 30-12-1969 07-01-1970 13-08-1970 03-09-1970 04-01-1971 14-01-1971 19-01-1972 08-11-1972 28-10-1973 03-07-1975 08-07-1975 06-05-1976 15-08-1976 13-01-1977 16-01-1979 27-01-1980

Sterfplaats Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Enschede Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo Almelo

Levensjaren Status 21 Verpleegde ? 24 Verpleegde ? 73 Zuster Maria 76 Zuster Maria 65 31 Verpleegde ? 69 Zuster Maria 19 Verpleegde ? 73 Zuster Maria 82 76 Zuster Maria 84 63 Zuster Maria 76 Zuster Maria 79 Zuster Maria 71 84 68 82 Zuster Maria 79 87 Zuster Maria 78 Oblaat 76 Zuster Maria 62 Zuster Maria 77 100 Zuster Maria onbekend Zuster Maria 89 Zuster Maria 80 Zuster Maria 59 Zuster Maria 85 Zuster Maria Zus van Rector 53 72 Zuster Maria 68 Zuster Maria 80 Zuster Maria 72 90 Zuster Maria 85 Oblaat 86 Zuster Maria 65 Zuster Maria 85 Oblaat 66 Rector Priester 91 81 89 Zuster Maria 60 81 84 Zuster Maria 81 84 Zuster onbekend Zuster 62 Zuster onbekend 73 Zuster 85 Zuster

Positie graf t.o.v. het Kruis Rechterhand Rechterhand Linkerhand Linkerhand Linkerhand Linkerhand Rechterhand Linkerhand Linkerhand Linkerhand Linkerhand Linkerhand Rechterhand Linkerhand Linkerhand Rechterhand Rechterhand Rechterhand Rechterhand Rechterhand Rechterhand Rechterhand Linkerhand Linkerhand Rechterhand Linkerhand Linkerhand Linkerhand Linkerhand Rechterhand Linkerhand Rechterhand Linkerhand Linkerhand Linkerhand Rechterhand Linkerhand Rechterhand Linkerhand Linkerhand Rechterhand Midden voor het 't Kruis Rechterhand Rechterhand Linkerhand Rechterhand Rechterhand Linkerhand Rechts Links Rechts Rechts Rechts Rechts Links

zelfde graf als

126, 167 126, 166

Stuk 2e 2e 1e 1e 2e 2e 191 1e 2e 132 1e 2e 133 1e 2e 192 1e 137 1e 146 1e 2e 2e 158 2e 196 1e 2e 200 1e 2e 147 1e 155 1e 2e 1e 1e 170 1e 176 1e 2e 1e 2e 182 1e 1e 1e 2e 184 1e 2e 1e 1e 2e

Rij 5e 5e 2e 2e 2e 2e 4e 2e 2e 2e 2e 2e 4e 2e 3e 5e 5e 4e 4e 5e (4e) 4e 5e (6e) 3e 3e 5e (6e) 3e 3e 4e 4e 6e (5e) 5e 6e (5e) 4e 5e 5e 6e 4e 6e (5e) 5e 4e 6e (5e)

Positie 4e 5e 1e 1e 3e 4e 1e 5e 3e 6e 4e 7e 2e 5e 3e 6e 7e 8e 3e 8e 4e 1e 4e 5e 6e 7e 1e 2e 3e 1e 4e 3e 2e 3e 5e 4e 6e 4e 5e 7e

2e 2e 1e 2e 2e 1e

7e (6e) 7e (6e) 4e 7e (6e) 7e (6e) 2e*

1e 2e 6e 3e 4e 7e

5e

5e

Bijzonderheden

Tekst in de kantlijn. Zie Word-document

* (na restauratie v/h kerkhof)

Onderzoek kloosterbegraafplaats Huize Alexandra

Albert Vissinga, Het Oversticht Versie 3, definitief Zwolle, 21-05-2024

Voor akkoord:

Het Oversticht

Gemeente Almelo

drs. A. Vissinga Programmaleider Erfgoed

dhr. A. Sick Hoofd Stedelijke Ontwikkeling

Inhoudsopgave Samenvatting ........................................................................................................................................... 3 1.

Introductie .................................................................................................................................. 4 Opdrachtomschrijving ............................................................................................................ 4

2.

Historie Klooster Goede Herder .................................................................................................. 5 Organisatie.............................................................................................................................. 5 Locatie Almelo ........................................................................................................................ 6 Grondtransacties na aanwezigheid zusters ............................................................................ 7

3.

Archiefonderzoek ........................................................................................................................ 8

4.

Juridische aandachtspunten ..................................................................................................... 12 Aanleg, gebruik en sluiting begraafplaats door Zusters ....................................................... 12 Wet op de lijkbezorging ........................................................................................................ 14 Sluiten en opheffen begraafplaats........................................................................................ 14 Ruiming van de graven ......................................................................................................... 16 Beheersverordening gemeentelijke begraafplaats Almelo................................................... 16 Huidige situatie ..................................................................................................................... 17 Voorstel tot vervolg .............................................................................................................. 17

5.

Voornemen tot ontwikkeling .................................................................................................... 18 Ethische aandachtspunten ................................................................................................... 18 Ruiming ................................................................................................................................. 18 Herbegraven ......................................................................................................................... 19 Kosten ................................................................................................................................... 21

6.

Voorstel voor ruiming en herbegraven ..................................................................................... 22 Tot slot .................................................................................................................................. 23

Bijlagen................................................................................................................................................... 24 -

Archiefonderzoek Overijsselacademie ................................................................................. 25

-

Uitgeschreven Register kloosterkerkhof Almelo ..................................................................73

Rapport kloosterbegraafplaats Huize Alexandra

v3 - definitief, 21-05-2024

2

Samenvatting In het najaar van 2023 is op het terrein van het voormalige klooster De Goede Herder/Huize Alexandra een archeologisch proefsleuvenonderzoek uitgevoerd waarbij een voormalige begraafplaats is aangetroffen. Het proefsleuvenonderzoek is uitgevoerd naar aanleiding van vragen van de media over de aanwezigheid van deze begraafplaats. Volgend op dit archeologisch onderzoek heeft Het Oversticht vanaf januari 2024 in samenwerking met de Overijsselacademie een archiefonderzoek uitgevoerd om feitelijk te achterhalen wie op deze begraafplaats begraven zijn en wat er gedurende de afgelopen decennia met de begraafplaats is gebeurd. Op basis van deze informatie zijn in dit rapport een aantal varianten beschreven om tot een herontwikkeling van het terrein te komen. Ook is een voorstel gedaan dat de gemeente Almelo kan gebruiken als leidraad bij het nemen van een besluit over de vervolgstappen met betrekking tot de geplande herontwikkeling van het terrein. Vanuit het archiefonderzoek is duidelijk geworden dat het klooster De Goede Herder een register heeft bijgehouden waarin 218 personen zijn opgenomen die tussen 1881 en 1981 op de begraafplaats begraven zijn. Van de begraven personen zijn er 32 geregistreerd als verpleegde en zijn 24 personen mogelijk als verpleegde aan te wijzen.

Deze 24 zijn niet expliciet als verpleegde geregistreerd, maar zijn op basis van leeftijd en plaats van herkomst (niet Duitsland) zeer waarschijnlijk verpleegden geweest. Van deze 56 verpleegden hadden minimaal achttien pupillen een leeftijd van 21 jaar of jonger. Na het vertrek van de Zuster van de Goede Herder lijkt het toezicht op de begraafplaats niet voldoende te zijn geweest. In de jaren ’80 wordt de begraafplaats bovengronds geruimd en getuigen spreken van meerdere momenten waarin ook graven zijn geruimd. In 1997 geeft de congregatie zelf opdracht tot ruiming van 218 personen. Uit het archeologisch onderzoek is gebleken dat deze ruiming niet volledig is uitgevoerd en er nog menselijke resten in het terrein aanwezig zijn. Het is niet duidelijk geworden hoe dit zo heeft kunnen gebeuren. Bestudering van de relevante wetgeving en consultatie van een in de uitvaartzorg gespecialiseerde jurist leidt tot de conclusie dat het terrein - ondanks dat er meer als 40 jaar niet begraven is – nog steeds de status begraafplaats heeft. Hoewel er nu door het verstrijken van de geldende termijnen (dertig jaar sinds 1980) geen voorschriften meer gelden op de begravingen is het noodzakelijk om twee formele besluiten te nemen om daarna tot ontwikkeling over te kunnen gaan.

Wij stellen voor dat het college besluit het terrein de status / bestemming ‘begraafplaats’ te ontnemen en zij vervolgens besluit tot ruiming van het terrein over te gaan. Voor het ruimen van de graven stellen wij voor de ruimingswerkzaamheden plaats te laten vinden onder archeologische begeleiding. De archeologen documenteren per grafkuil op hoofdlijnen de aanwezige individuen. Na afronding van het (veld)onderzoek kunnen de menselijke resten herbegraven worden. Het is de intentie om na het onderzoek de menselijke resten zo snel als mogelijk te herbegraven. Bij de herbegraving zijn meerdere partijen betrokken, waaronder de gemeente Almelo als eigenaar van de grond en als bevoegd gezag archeologie, de provincie Overijssel als eigenaar van de bodemvondsten, de congregatie van de Zusters van de Goede Herder en de Stichting Kinderdwangarbeid Meisjes Goede Herder. Het is raadzaam om het plan tot herbegraven met deze partijen te bespreken om tot een locatie te komen die voor iedereen acceptabel is. Ten aanzien van de herbegraving zijn in ons rapport drie varianten beschreven die besproken kunnen worden. Op basis van het archiefonderzoek, de ingeziene bronnen, interviews met getuigen, de huidige wet- en regelgeving en de ethische kant van deze zaak hebben wij een onafhankelijk advies gegeven.

We denken dat dit advies recht doet aan de gevoeligheid rondom de voormalige begraafplaats en tegelijkertijd ruimte biedt voor verdere ontwikkelingen. Het is aan het bestuur van de gemeente Almelo om op basis van dit voorstel een besluit te nemen over de ruiming en de herbegraving.

Rapport kloosterbegraafplaats Huize Alexandra

v3 - definitief, 21-05-2024

3

1. Introductie In het najaar van 2023 is op het terrein van het voormalige klooster De Goede Herder/Huize Alexandra een archeologisch proefsleuvenonderzoek uitgevoerd waarbij een (voormalige) begraafplaats is aangetroffen. Het proefsleuvenonderzoek is uitgevoerd naar aanleiding van vragen van de media over de aanwezigheid van deze begraafplaats. Het proefsleuvenonderzoek was inventariserend van aard, specifiek gericht op het opsporen van mogelijke graven. Na het aantreffen van menselijk skeletmateriaal en enkele crucifixen is het onderzoek stilgelegd en is gestart met verslaglegging. In het veld is de begraafplaats niet meer als zodanig herkenbaar en de aanwezigheid van de begraafplaats was tot voor kort niet algemeen bekend. Uit archieven is gebleken dat in het verleden bij het klooster een begraafplaats is ingericht waarvan de instandhouding - zolang de begraafplaats bestaat - door middel van een kettingbeding bij het Kadaster is vastgelegd. In 1997 is opdracht gegeven tot het ruimen van 218 graven.

Opdrachtomschrijving De vondst van het menselijk skeletmateriaal tijdens het proefsleuvenonderzoek heeft invloed op de herontwikkeling van het terrein. De gemeente Almelo heeft in 2014 de gronden aangekocht en is van plan deze uit te geven aan een projectontwikkelaar. Nu er een begraafplaats is aangetroffen, zijn er veel nog onbeantwoorde vragen. Daarom heeft de gemeente Almelo Het Oversticht gevraagd om verschillende scenario’s in beeld te brengen om tot de voorgenomen herontwikkeling van het terrein te komen en daarnaast een onafhankelijk (archief)onderzoek uit te voeren naar de begraafplaats. Ook is aan Het Oversticht gevraagd om in afstemming met de gemeente Almelo de externe communicatie rondom de begraafplaats op zich te nemen. Het Oversticht heeft vanaf januari 2024 in samenwerking met de Overijsselacademie een archiefonderzoek uitgevoerd om feitelijk te achterhalen wie op deze begraafplaats begraven zijn en wat er gedurende de afgelopen decennia met de begraafplaats is gebeurd. Op basis van deze informatie is in dit rapport een aantal varianten beschreven. Ook is een voorstel gedaan dat de gemeente Almelo kan gebruiken als leidraad bij het nemen van een besluit over de vervolgstappen met betrekking tot de geplande herontwikkeling van het terrein.

Rondom het klooster van de Zusters van de Goede Herder heerst landelijk maatschappelijke onrust vanwege de verhalen en getuigenissen van voormalige bewoonsters over (mogelijke) misstanden in de periode van circa 1860 tot 1980. In de instellingen van de Goede Herder werden meisjes en vrouwen geplaatst die thuis niet veilig waren. Zij werden gedwongen en onbetaald te werk gesteld in wasserijen en naaiateliers van de zusters. De internationale Congregatie van de Zusters van de Goede Herder heeft in 2020 in een brief haar excuses aangeboden aan de vrouwen die als kind in hun kloosters dwangarbeid moesten verrichten. De VPRO heeft hierover een documentaire gemaakt die in juni 2024 uitgezonden wordt. Een onafhankelijk onderzoek naar eventuele misstanden in klooster De Goede Herder Almelo/Huize Alexandra maakt nadrukkelijk geen deel uit van het archiefonderzoek.

Rapport kloosterbegraafplaats Huize Alexandra

v3 - definitief, 21-05-2024

4

2. Historie Klooster Goede Herder 1 De congregatie van Onze Lieve Vrouw van Liefde van de Goede Herder werd in 1829 opgericht in de Franse stad Angers door zuster Maria Euphrasia Pelletier, de kloosternaam van Rose Virginie Pelletier. De congregatie werd door paus Gregorius XVI op 16 januari 1835 goedgekeurd. In 1860 vestigde de congregatie, kortweg De Goede Herder genoemd, zich ook in Nederland en opende haar eerste tehuis voor de opvang van ‘misdeelde, verwaarloosde en ontspoorde meisjes’ in Zoeterwoude, bij Leiderdorp. In 1892 werd een tehuis in Velp geopend; tehuizen in Tilburg en Bloemendaal volgden in respectievelijk 1902 en 1927. Duitse zusters stichtten vanuit Münster in 1876 een tehuis in Almelo als een potentieel toevluchtsoord voor uit Duitsland verdreven zusters als gevolg van de zogenaamde Kulturkampf (1871-1888); de strijd van rijkskanselier Bismarck tegen de machtige Rooms-Katholieke Kerk in het pas opgerichte Duitse keizerrijk. In 1949 werd het tehuis in Almelo onderdeel van de Nederlandse provincie van de congregatie. De congregatie van de Goede Herder was een van de tachtig tot negentig zustercongregaties die actief waren in Nederland. De zusters beheerden verschillende voorzieningen voor meisjes. Naast een observatiepaviljoen in Bloemendaal was er aan de internaten in Zoeterwoude, Velp, Tilburg en Almelo een tehuis voor werkende meisjes verbonden.

Zowel in de internaten als in de tehuizen voor werkende meisjes verbleven minderjarigen vanaf 14, later vanaf 12, tot 21 jaar. Ze werden vaak geplaatst na een rechterlijke uitspraak, maar er waren ook vrijwillige plaatsingen door ouders. In de jaren ‘70 werd het zorgaanbod uitgebreid met begeleide kamerbewoning. De internaten en de tehuizen voor werkende meisjes werden vanaf 1966 opgeheven wegens een teruglopend aantal zusters dat voor de begeleiding van de meisjes beschikbaar was. Ook bij de Zusters van de Goede Herder in Almelo werden minderjarige meisjes van 14 tot 21 jaar opgevangen. Deels betrof het meisjes van wie de ouders uit de ouderlijke macht waren ontheven of ontzet, maar er waren ook zogenaamde ‘regeringskinderen’. Dat waren meisjes die ter beschikking van de regering waren gesteld nadat ze veroordeeld waren wegens een misdrijf, vaak diefstal. Voor het overgrote deel waren het meisjes uit rooms-katholieke gezinnen, hoewel De Goede Herder officieel openstond voor meisjes “van elke nationaliteit, leeftijd en godsdienstige gezindte”. Veel meisjes werden vanuit een thuissituatie in een internaat van De Goede Herder geplaatst. In Almelo kwamen in 1971 van de 53 nieuwe meisjes er 22 van thuis en 18 vanuit een ander internaat. Ook vrijwillige plaatsingen via de eigen ouders kwamen af en toe voor.

Het jaarverslag over 1955 in Almelo geeft aan dat de meisjes die volgens hun omgeving en de zusters onder verkeerde invloeden stonden vanuit het milieu waarin ze leefden, aanpassingsmoeilijkheden hadden of in zedelijk gevaar verkeerden. De meisjes konden vanuit een internaat doorstromen naar een tehuis voor werkende meisjes, maar konden er ook van buiten in worden geplaatst. Pas wanneer meisjes volgens de zusters in staat waren de overstap te maken van het internaat naar een tehuis voor werkende meisjes, mochten ze gaan. Daarbij was het geen garantie dat ze er zouden blijven. Terugplaatsen was ook mogelijk, wanneer bleek dat een meisje volgens de zusters de extra vrijheden in het tehuis nog niet aankon. In 1971 werden er bijvoorbeeld in Almelo zeven meisjes teruggeplaatst van het tehuis voor werkende meisjes naar het internaat.

Organisatie Binnen de congregatie van de Zusters van de Goede Herder waren drie soorten congregaties actief en in de zorg voor de meisjes ook nog externe medewerkers. De tweede en derde congregatie kwamen voort en stonden onder toezicht van de eerste. Allereerst waren er de Zusters van de Goede Herder. Zij gaven leiding Overgenomen uit: De Winter, 2019, Onvoldoende beschermd Geweld in de Nederlandse jeugdzorg van 1945 tot heden. Commissie Onderzoek naar Geweld in de Jeugdzorg (deel 3, bronstudie 4).

1

5 Rapport kloosterbegraafplaats Huize Alexandra

v3 - definitief, 21-05-2024

aan de congregatie. Daarnaast was er de congregatie van de ‘Magdalena’s’, ook wel ‘zusters van het kruis’ genoemd. De derde congregatie werd gevormd door zusters Auxiliaires. Vrouwen van onbesproken gedrag konden intreden als Zuster van de Goede Herder. Hun kleding bestond uit een wit habijt - vandaar hun bijnaam ‘witte zusters’ - een blauw koord, een wit scapulier (hoofdkap), een zilveren hart aan een koord, een zwarte sluier, witte kousen en bruine, open sandalen. De witte zusters bekleedden de leidinggevende posities binnen de kloosters, de internaten en de tehuizen voor werkende meisjes. Daarbij gaven ze leiding aan zowel de meisjes als aan de zusters Magdalena en de zusters Auxiliaires. Zusters Magdalena en Auxiliaires bestonden uit oud-verpleegden van De Goede Herder. In tegenstelling tot de congregatie van De Goede Herder vielen de orden van de Magdalena’s en van de Auxiliaires niet onder pauselijk recht. De Magdalena’s werden ook wel ‘zusters van het kruis’ genoemd. De Magdalena’s vormden het ‘beschouwende deel’ van de ingetreden meisjes. Ze wijdden hun leven aan gebed en boete en vielen alleen in voor andere zusters wanneer er onvoldoende krachten beschikbaar waren voor de noodzakelijke werkzaamheden. Verder leefden ze geheel afgezonderd van de anderen binnen het klooster.

Ze kenden zwijgplicht en mochten niet spreken met hun vroegere bekenden, die zich onder de ‘kinderen’ bevonden, en ook niet met de zusters Auxiliaires. De zusters Magdalena droegen een bruin habijt en bruin schouderkleed, een zwarte hoofdsluier en zwarte schoenen. Ze stonden onder leiding van twee zusters van de Goede Herder. De zusters Auxiliaires waren grotendeels meisjes die zich na hun 21e jaar wilden wijden aan het werk van De Goede Herder. In plaats van een eeuwige gelofte, legden ze ieder jaar opnieuw de gelofte af om bij De Goede Herder te blijven en de witte zusters - de ‘Moeders’ - te steunen. Ook de Auxiliaires, de helpsters, stonden onder leiding van een eigen ‘meesteres’, een zuster van de Goede Herder die tegelijk de directrice van het meisjeshuis was. De zusters Auxiliaires trokken intensief op met de meisjes. Ze waren altijd bij hen, tijdens de maaltijden, onder het werk en ook in de vrije tijd. Alleen voor hun eigen onderwijs en voor het koorgebed waren ze onder elkaar en op dinsdagavond hadden ze samen een ‘avondrecreatie’.

Locatie Almelo Het internaat in Almelo werd in 1876 opgericht door Zusters van de Goede Herder uit Düsseldorf. Na de Tweede Wereldoorlog wilde de overheid Nederlandse meisjes niet langer laten opvoeden door Duitse zusters. In 1949 werd het tehuis daarom overgedragen aan de Nederlandse provincie van de congregatie en werkten Duitse en Nederlandse zusters onder Nederlandse leiding samen verder. In 1952 kreeg het internaat, Huize Alexandra, tien nieuwe groepskamers, elk geschikt voor tien meisjes. Het was een gesloten internaat waar de meeste meisjes niet zonder toezicht naar buiten mochten. Ze konden er een eigen tuin onderhouden en kregen de gelegenheid tot onder meer handwerken. Meisjes die in de jaren ‘60 in het internaat in Almelo kwamen, mochten de eerste drie maanden niet naar buiten. Daarna mochten ze onder leiding van de maatschappelijk werkster soms gaan winkelen of wandelen. In Almelo beschikte De Goede Herder van 1941 tot 1953 binnen het internaat over een zogenaamde ‘overgangskamer’. Daarin konden maximaal acht meisjes wonen die buiten het internaatsterrein konden werken. In 1953 kreeg ook Almelo, net zoals de andere Nederlandse internaten, een tehuis voor werkende meisjes en eveneens onder de naam Sancta Euphrasia. Het was geschikt voor achttien meisjes tussen de 14 en 20 jaar.

Dit tehuis werd in 1966 overgedragen aan de Stichting Welkom, omdat er onvoldoende nieuwe zusters intraden om de zorg voor de meisjes te kunnen continueren. Vanaf die tijd konden meisjes ‘de overgang naar de maatschappij’ maken via contactgezinnen in Almelo. In tegenstelling tot de andere internaten, konden meisjes er bij uitzondering al op hun 12de jaar, na afronding van de lagere school, terecht. In 1971 werd Huize Alexandra met toestemming van het Ministerie van Justitie omgevormd tot een vakinternaat voor zestig meisjes van 12 tot 20 jaar. In 1980 verhuisden de laatste zusters vanuit het klooster

Rapport kloosterbegraafplaats Huize Alexandra

v3 - definitief, 21-05-2024

6

naar het Molenkampspark 30 in Almelo en werd het meisjesinternaat vanuit de congregatie afgestoten aan de Stichting De Goede Herder. Drie jaar later, in 1983, beëindigden de laatste zusters hun werkzaamheden in Huize Alexandra.

Grondtransacties na aanwezigheid zusters In onderstaande tabel staat een kort overzicht van de (eigendoms)overdrachten van de begraafplaats op het terrein van Huize Alexandra. Een gedetailleerd overzicht staat in het onderzoek van de Overijsselacademie in de bijlage van dit rapport. datum / jaartal 1986 27 november 1987

Bijzonderheid Het kerkhof krijgt een eigen kadastraal nummer (K2183) Het kerkhof wordt vanuit de congregatie De Goede Herder overgedragen aan de Stichting De Goede Herder 1 januari 1995 Stichting De Goede Herder en de Frentrop Stichting fuseren, waardoor het eigendom van het kerkhof bij de Frentrop Stichting komt te liggen 1995 Vanuit de Frentrop Stichting ontstaan 4 stichtingen waaronder Stichting Frentrop Jongerenhuis Harreveld 1996 Stichting Frentrop Jongerenhuis Harreveld koopt de locatie van de begraafplaats van de Frentrop Stichting 2009 Stichting Jongerenhuis Harreveld gaat over in Stichting De SprengenHarreveldgroep 2013 De grondeigendommen worden op naam gezet van Stichting Avenier 1 januari 2014 Stichting Avenier gaat over in Stichting Horizon Jeugdzorg en Speciaal onderwijs 11 september 2014 Stichting Horizon Jeugdzorg en Speciaal onderwijs verkoopt het terrein van Huize Alexandra (waaronder het kerkhof) aan de Gemeente Almelo Tabel 1. Overzicht van eigendomsoverdrachten die betrekking hebben op de begraafplaats

Rapport kloosterbegraafplaats Huize Alexandra

v3 - definitief, 21-05-2024

7

3. Archiefonderzoek Voor het archiefonderzoek heeft Het Oversticht in deze opdracht nauw samengewerkt met de Overijsselacademie. De Overijsselacademie is een onafhankelijk provinciaal kenniscentrum en productiehuis. Zij speelt een actieve rol in het onderzoeken, delen en koesteren van de rijke schatten van de regionale geschiedenis, taal en cultuur binnen Overijssel en daarbuiten. Met een diepgewortelde missie streeft de Overijsselacademie ernaar om bewustzijn te vergroten, erfgoedrijkdom te belichten en een diepere verbinding tussen mensen en hun leefomgeving te stimuleren. Het door de Overijsselacademie uitgevoerde archiefonderzoek is als bijlage toegevoegd aan dit rapport. De onderzoekers van de Overijsselacademie hebben voor een reconstructie van de gebeurtenissen rond het kloosterkerkhof van De Goede Herder aan de Vriezenveenseweg in Almelo zowel geschreven bronnen geraadpleegd als getuigen geïnterviewd. Ook hebben we toegang gekregen tot de archieven van de Zusters van de Goede Herder, ondergebracht in het Erfgoedcentrum Kloosterleven Nederland in Sint Agatha. Een deel van de archieven bleek in bruikleen te zijn bij de directeur van klooster Euphrasia in Bloemendaal, waar de Zusters van de Goede Herder onder vallen. Bij een bezoek aan de directeur is een register gedeeld met 218 geregistreerde personen die op de begraafplaats in Almelo hun laatste rustplaats vonden.

De directeur is hierna nog meerdere malen benaderd om informatie te delen die bij hem in bruikleen was. Het is niet bekend of in de documenten die voor dit onderzoek niet zijn ingezien nog bruikbare informatie staat. In het archief van de burgerlijke stand van de gemeente Almelo, beschikbaar via Collectie Overijssel, zijn de meeste overleden personen terug te vinden. 2 Bij de overledenen staat enkel Almelo als plaats van overlijden en is de persoon niet te herleiden tot het Klooster De Goede Herder. Het is dus niet mogelijk om in deze collectie te zoeken op plaats van overlijden om een vergelijking te maken met registratie in de burgerlijke stand en het register van het klooster. Er is ook niet te zoeken op de naam van de aangever van het overlijden, waardoor het moeilijk wordt vanuit dit archief andere informatie naar boven te halen dan opgenomen in het register. De informatie verkregen uit het register, het archiefonderzoek en de gehouden interviews leidt tot de volgende inzichten: Register ­

­

­ ­ ­

2

Op het kerkhof zijn in de periode 1881-1980 218 personen geregistreerd begraven, aldus het register van de begraafplaats van De Goede Herder. Dit waren zusters (Moeder-overste, Zusters Maria & Zusters Magdalena), geconsacreerden, oblaten, verpleegden en rectoren (incl. echtgenoot) van de kloostergemeenschap. In één geval (een in 1945 omgekomen Duitse soldaat) werd de betreffende persoon later op een plek buiten het kloosterterrein herbegraven. Van de begraven personen zijn er 32 geregistreerd als verpleegde en zijn 24 personen mogelijk als verpleegde aan te wijzen. Deze 24 zijn niet expliciet als verpleegde geregistreerd, maar zijn op basis van leeftijd en plaats van herkomst (niet Duitsland) zeer waarschijnlijk verpleegden geweest. De laatste begrafenis van een verpleegde vond plaats op 2 augustus 1951. Vanaf 1900 zijn in het register ook de geboortedata opgenomen. De jongste persoon was 15 jaar, de oudste 100. Van de verpleegden varieert de leeftijd tussen de 15 en 59 jaar. De range van leeftijden van de verpleegden komt niet overeen met de verwachting dat enkel meisjes van 14 tot 21 werden opgenomen. Het is niet duidelijk waarom er ook oudere verpleegden in het klooster verbleven.

Collectie ‘Personen Overijssel’

Rapport kloosterbegraafplaats Huize Alexandra

v3 - definitief, 21-05-2024

8

Twaalf verpleegden zijn voor 1900 overleden, waardoor de leeftijd van deze individuen niet te achterhalen valt. Door een paar oudere verpleegden ligt de gemiddelde leeftijd op 27 jaar - van de in totaal vierenveertig verpleegden met een geregistreerde leeftijd waren er achttien pupillen 21 jaar of jonger en zesentwintig ouder dan 21 jaar. Status Status aantal Moeder-overste 2 Rector Zuster Maria 3 78 Zus van rector Zuster Magdalena 24 Soldaat Geconsacreerde 4 21 Verpleegde 5 Oblaat 3 Verpleegde (vermoedelijk) Zuster 6 5 Onbekende status (wrs. zusters of auxiliares) Tabel 2. Overzicht van overledenen binnen de begraafplaats

aantal 3 1 1 32 24 24

Afbeelding 1. Detailopname (situatie 1956) van de begraafplaats. Het lijkt erop dat de begraafplaats is opgedeeld in drie zones en er een verschil bestaat in grootte van de kruizen.

Indeling begraafplaats ­

­

In het register van de begraafplaats wordt op een schets van de begraafplaats rond 1918 melding gemaakt van kindergraven. Dit betreft een situatieschets voor de uitbreiding. Er wordt gesproken van zeven kindergraven in elke rij en overleden Magdalena’s. Een totaal aantal kindergraven wordt niet genoemd. Ook is onduidelijk wat precies wordt verstaan onder kindergraven. Uit het register blijkt wel dat op het kerkhof ook achttien minderjarige verpleegden werden begraven. Minderjarig betekende destijds jonger dan 21 jaar. In 1919 wordt de begraafplaats uitgebreid van 680 m² naar 903 m². Op dat moment lagen er al 93 personen begraven. Er is enkel sprake van een uitbreiding en wijziging van de indeling van de

Zuster Maria’s zijn de Zusters van de Goede Herder Een geconsacreerde betrof een verpleegde die vervolgens in het klooster bleef. Zeer waarschijnlijk behoorden zij tot de orde van de Auxiliares. 5 Een oblaat is een lid van de religieuze orde, die in plaats van geloften, slechts een oblatie of toewijding aan de kloosteroverste aflegt. Hoogstwaarschijnlijk hadden zij dezelfde status als een Auxiliares. 6 Vanaf 1975 zijn er vijf vrouwen overleden die als zuster zijn geregistreerd zonder toevoeging Maria, Magdalena, geconsacreerde of oblaat. 3 4

Rapport kloosterbegraafplaats Huize Alexandra

v3 - definitief, 21-05-2024

9

­

­

­

begraafplaats. Er wordt niet over ruiming van oude graven gesproken. In de archieven van de gemeente Almelo is geen toestemming gevraagd voor het uitbreiden van de begraafplaats. De indeling van de begraafplaats wordt georiënteerd vanuit een Kruis van Jezus dat centraal op de begraafplaats heeft gestaan. Bij elk graf wordt genoteerd of dit aan de linker- of rechterzijde van het kruis is. Rectoren werden midden voor het kruis begraven. Vanaf 1930 wordt daarnaast ook genoteerd of een graf in het eerste of tweede stuk ligt, welke rij en welke positie in de rij een graf is gegraven. Het gaat hierbij om 92 van de 218 begravingen waarvan de locatie exact is geduid. Op basis van deze gegevens valt te concluderen dat aan de linkerzijde van het kruis twee delen (stuk) lagen met vijf rijen in het eerste deel met maximaal zeven graven, en in het tweede deel twee rijen van zeven graven. Aan de rechterzijde lagen eveneens twee delen, waarvan in het eerste deel vier rijen met maximaal zeven graven, en in het tweede deel zeven rijen met maximaal acht graven. Uit de registratie van locatie van de graven blijkt dat er in ieder geval veertien graven zijn waarin twee personen zijn begraven, en één graf waarin drie personen zijn begraven. Uit de andere begraafplaatsen van de congregatie van de Zusters van de Goede Herder blijkt dat er vaak twee personen in één graf werden begraven.

Er lijkt geen sprake te zijn van een tweede kerkhof op het kloosterterrein van De Goede Herder, zoals in het rapport van Laagland Archeologie is geopperd. Een luchtfoto van het kloosterterrein (zie afbeelding 2) geeft een scherp beeld van het volledige terrein. Linksboven op deze opname is duidelijk het kerkhof te zien. De witte objecten aan de rechterzijde lijken geen kruisen maar palen voor waslijnen te zijn. De Goede Herder had namelijk een grote wasserij en strijkerij op het terrein. In geen enkel document in de archieven wordt melding gemaakt van een tweede kerkhof, in tekst noch op tekeningen.

Afbeelding 2. Luchtfoto (situatie 1956) van het kloosterterrein met linksboven de begraafplaats. Uiterst rechts de palen om de was te drogen.

Situatie na vertrek Zusters ­

Getuigen spreken van enkele ruimingen in de jaren 80. Zij hebben deze niet zelf waargenomen, maar erover gehoord van familie of de tuinbaas. De ruimingen zijn niet teruggevonden in de archieven.

Rapport kloosterbegraafplaats Huize Alexandra

v3 - definitief, 21-05-2024

10

­

­

­

­

­

­

­

Rond 1988/1989, na het vertrek van de zusters uit Almelo, is het kloosterkerkhof - in opdracht van de tuinbaas - bovengronds geruimd. Circa 60-70 witte kruisen zijn hierbij verwijderd, waardoor het perceel niet meer als begraafplaats herkenbaar was. Rond 1993/1994 is op een deel van het perceel van het kloosterkerkhof een manege aangelegd. Een nachtwaker geeft aan dat er zeker een big bag vol menselijke resten naar boven is gekomen. Hij heeft geen kruiwagens gezien. In september 1997 heeft de congregatie van De Goede Herder opdracht gegeven tot ruiming van het voormalige kerkhof. De ruiming is niet conform de opdracht uitgevoerd. De menselijke resten van hoogstens enkele tientallen personen (waarschijnlijk nog minder) zijn opgegraven en op 22 september herbegraven in Bloemendaal. De ruimer heeft het over “een halve big bag aan menselijke resten die zijn overgezet in enkele houten bakken die vervolgens in Bloemendaal zijn herbegraven. De grafsteen van rector Van Beek was hier niet bij.” De tuinbaas van Bloemendaal was verbaasd over de beperkte hoeveelheid “drie of vier schedels en wat botjes” die naar Bloemendaal was gekomen. “De grafsteen van de rector (Van Beek) was ook meegekomen uit Almelo, dus die hebben we ook een plek gegeven.” 7 De gemeente Almelo is destijds niet ingelicht over de ruiming in september 1997.

Evenmin is, zoals de Wet op de lijkbezorging voorschrijft, het register van de begraafplaats overgebracht naar het archief van de gemeente. Getuigen spreken - los van de ruiming in 1997 - over twee momenten die kunnen duiden op méér ruimingswerkzaamheden in de periode 1992-2001. Een nachtwaker van het meisjesinternaat Huize Alexandra zegt enkele kruiwagens met menselijke resten gezien te hebben op het terrein. Een leerkracht van de school op het terrein (De Lakestenen) ziet tijdens de bouw van een nieuwe manege met paardenbak (in 2000) witte schermen die het zicht op graafwerkzaamheden ter hoogte van het kerkhof moesten ontnemen. Ook deed het gerucht de ronde dat er ‘iets’ gevonden zou zijn. De beweringen worden niet gestaafd door documenten in de archieven. Het toezicht op het perceel van het kloosterkerkhof lijkt tussen 1980 (na de laatste begrafenis) en 2014 (aankoop van het perceel door de gemeente Almelo) niet voldoende te zijn geweest. De grond wisselde een aantal keren van eigenaar, terwijl de congregatie van De Goede Herder zich steeds verder terugtrok uit Almelo. Ook het schoolbestuur ging drie keer over in andere handen. Complicerend is de crisissituatie bij het meisjesinternaat Huize Alexandra in de periode 1985-1995.

Er waren voortdurend spanningen tussen internaat en school, er brak onrust uit bij het personeel van Huize Alexandra over het gevoerde beleid, er waren beschuldigingen van seksuele intimidatie, en het gedrag van enkele pupillen buiten het internaat bracht de leiding meerdere keren in verlegenheid. De focus van de directie lag op de dagelijkse gang van zaken, niet op zorgvuldig handelen ten aanzien van het voormalige kloosterkerkhof. Aan de andere kant verloor de begraafplaats de aandacht van de uit Almelo vertrokken kloosterorde, totdat in 1997 door de congregatie werd besloten de graven te ruimen. Het is niet exact duidelijk geworden hoeveel graven er in de afgelopen jaren zijn geruimd en hoeveel graven nog aanwezig zijn. De vondst van menselijke resten in oktober 2023, na het graven van drie proefsleuven tijdens het archeologisch onderzoek, geeft in ieder geval aan dat er niet volledig is geruimd.

De tuinbaas en de ruimer benoemen beiden de ruiming in 1997. De getuigenissen komen niet volledig met elkaar overeen.

7

11 Rapport kloosterbegraafplaats Huize Alexandra

v3 - definitief, 21-05-2024

4. Juridische aandachtspunten Aanleg, gebruik en sluiting begraafplaats door Zusters In het archiefonderzoek is duidelijk geworden dat in 1881 een aanvraag bij de gemeente Ambt Almelo is ingediend om een begraafplaats in te richten. Met een brief, gedateerd op 2 november 1881, heeft Moeder Overste M. Euphrasia Schaferhoff van het Gesticht Goede Herder een verzoek bij de burgemeester en wethouders ingediend om ten zuidwesten van het kloostercomplex een begraafplaats voor het gesticht in te richten. Het perceel dat als begraafplaats ingericht zou worden, lag binnen het destijds kadastraal bekende perceel Ambt Almelo, sectie A, nr. 2397 en had een oppervlak van 6 are en 80 centiare (680 m²). In het archief van de gemeente Almelo is geen documentatie te vinden waaruit blijkt dat schriftelijk op het verzoek is gereageerd. Wel valt uit het register van het klooster op te maken dat het klooster een vergunning heeft gekregen: “ Den 10 November van ’t jaar 1881 ontving de Overste van ’t Liefdsesgesticht de Goede Herder te Almelo, van den Heer Burgemeester van ’t Ambt Almelo de vergunning een eigen Kerkhof te mogen hebben voor ’t gebruik van ’t Klooster. Het Kerkhof wordt door den Hoog Eerw. Heer Deken Rijgers ingezegend. Vervolgens werden er begraven.”

De eerste begraving van het klooster dateert vervolgens van 25 november 1881. Op 25 april 1919 is de begraafplaats uitgebreid van 680 m² naar 903 m². Op dat moment lagen er al 93 personen begraven. In het register is rond deze datum het volgende opgetekend: “Notabene. Am 25. April 1919 wurde das neue Stück am Kirchhofe durch den … Herr Rector Joseph Lokin (?) eingesegnet. Das grosse Kreuz mit dem Corpus wurde versetzt in den Mittelweg zwischen dem alten und neuen Kirchhof. Somit liegen alle Gräber von Nr. 1 bis einschliesslich 93 zur linken Hand des Kreuzes.”

Afbeelding 3. Schets van de begraafplaats met rechts de uitbreiding. In rood is de vermoedelijke ligging van de uitbreiding omlijnd. Het kruis is naar de linkerkant van de uitbreiding geplaatst.

Met de uitbreiding van de begraafplaats is de inrichting dus enigszins gewijzigd. Het grote kruis is naar de middelweg verplaatst tussen het oude en nieuwe kerkhof. Door de wijziging zijn alle 93 bestaande graven aan de linkerzijde van het Kruis komen te liggen. Bij het begraven was er geen specifieke plaatsing van individuen op basis van status / positie binnen het klooster. Zo zijn er na de uitbreiding 33 Zuster Maria’s in het oude deel begraven en 22 Zuster Maria’s in het nieuwe gedeelte. Bij de verpleegden ligt de verhouding bijna gelijk, 13 in het oude deel en 15 binnen de uitbreiding. In totaal zijn 142 personen aan de linkerzijde van het kruis (het oude gedeelte) begraven en liggen er 74 aan de rechterzijde, de uitbreiding. Twee rectoren

Rapport kloosterbegraafplaats Huize Alexandra

v3 - definitief, 21-05-2024

12

zijn in het midden bij het Kruis begraven. Tot eind januari 1980 is de begraafplaats in gebruik geweest. Zuster Fortunata (Maria Josephine Dopp, overleden 27-01-1980) is de laatste persoon die er begraven is. In de archieven van de gemeente Almelo zijn geen gegevens gevonden omtrent de voorgenomen sluiting van de begraafplaats en was ook geen register aanwezig. Dit register bleek wel aanwezig te zijn in de archieven van de Zusters van de Goede Herder en is tijdens het archiefonderzoek met ons gedeeld. Op 27 november 1987 wisselt het kerkhof door grondruil van eigenaar van de congregatie (Nederlandse provincie van de congregatie van Onze Vrouwe van Liefde van de Goede Herder) naar de Stichting De Goede Herder te Bloemendaal. In de akte zijn ook een aantal aanvullende bepalingen opgenomen: 1. Partijen kunnen het geruilde op heden in eigendom aanvaarden in de staat, waarin het zich thans bevindt, met alle daaraan verbonden lusten en lasten, rechten en verplichtingen, heersende en lijdende erfdienstbaarheden, zichtbare en onzichtbare gebreken, doch vrij van hypotheken, beslagen en inschrijven daarvan, alsmede vrij van overgeschreven huurkoopovereenkomsten. Partijen zijn tot geen andere vrijwaring gehouden, dan die wegens uitwinning. 6.

Ten aanzien van het kadastrale perceel, gemeente Ambt-Almelo, sectie K nummer 2183, het kerkhof komen partijen nog het volgende overeen: a) De stichting neemt op zich, de verplichting om, zolang het kerkhof blijft bestaan, het te (doen) onderhouden en in goede staat te behouden, in overleg met de congregatie; b) Leden van de congregatie behouden het recht, het kerkhof te bezoeken, zolang dit blijft bestaan; c) de stichting heeft niet het recht op het kerkhof te (doen) begraven; d) de hiervoor vermelde bepalingen sub a tot en met c zullen bij elke volgende eigendomsoverdracht aan de nieuwe eigenaar moeten worden opgelegd bij wege van kettingbeding.

De begraafplaats is eind jaren 80 (1988 of 1989) bovengronds geruimd, waarbij alle witte kruisen in een container verdwenen. Aanleiding waren klachten van de leerlingen van Huize Alexandra, die de aanwezigheid van de begraafplaats dicht bij school eng vonden. Opdrachtgever hiervan was tuinbaas Scholten, met mogelijk medeweten van zuster Benedict. In 1995 vindt de fusie plaats tussen de Stichting de Goede Herder en de Frentrop Stichting. In aanloop naar de naderende fusie vraagt zuster Benedict in de bestuursvergadering van de stichting De Goede Herder om een passende afwikkeling van het kloosterkerkhof. Op een bestuursvergadering van het provincialaat Zusters van de Goede Herder (de congregatie) van 30-041997 staat onder punt 7 ‘Sluiting Kerkhof Almelo’ op de agenda. Uit de notulen: Het kerkhof in Almelo wordt niet onderhouden. Men heeft zonder overleg de hekken rondom verwijderd en bomen en struiken gerooid. Er zijn plannen om de stoffelijke resten op ons kerkhof in Bloemendaal te laten begraven. Waarschijnlijk heeft de overdracht in juni plaats. Men moet rekenen op een uurloon van ƒ 85,- voor de opgravers en ƒ 50,- voor de toezichthouders. Er wordt een officiële prijsopgave gemaakt, daar moet op gewacht worden.

Op 21 augustus 1997 wordt door een Almelose ondernemer bij het bestuur van de Zusters van de Goede Herder in Bloemendaal een offerte aangeleverd voor het ruimen van 218 graven voor een totaalprijs van ƒ 11.994,-. Het aantal graven correspondeert exact met de namenlijst uit het register van het klooster. Bij een volgende bestuursvergadering van het provincialaat op 27-08-1997 wordt het volgende genotuleerd: De onkosten van het ontruimen van het kerkhof in Almelo en de herbegraving in Bloemendaal komen op f 11.000.-- Er is een afspraak om de herbegraving eind september te doen plaatsvinden. Dhr. de Jong zoekt

Rapport kloosterbegraafplaats Huize Alexandra

v3 - definitief, 21-05-2024

13

een geschikte plaats voor het gemeenschappelijke graf op ons kerkhof. De overschotten worden in hoezen verpakt en een gedeelte in een kist. Deze kist wordt tijdens de herdenkingsdienst in de kapel geplaatst.

Op 2 september 1997 deelt de Provinciaal overste, zuster Maria Alphonsa Donders, aan de Almelose ondernemer mede: “dat wij akkoord gaan met uw totale prijsopgave van ƒ 11.994,- voor het ruimen, overbrengen en herbegraven van alle overledenen van de begraafplaats van de Zrs. van de Goede Herder gelegen aan de Vriezeveenseweg te Almelo naar het kloosterkerkhof te Bloemendaal”.

Uit deze tijdslijn kunnen we een aantal zaken afleiden: 1) In 1980 vindt de laatste begrafenis plaats. 2) Na het vertrek van de laatste zusters in 1983 neemt het beheer en toezicht op het kerkhof af. 3) Met de overdracht van het kerkhof van congregatie naar stichting De Goede Herder in november 1987 is impliciet het besluit genomen het kerkhof te sluiten. Immers mag er vanaf dat moment door de stichting niet begraven worden. Omdat het kerkhof met rechten en plichten is overgegaan naar de stichting kunnen we concluderen dat ook de congregatie vanaf dit moment geen rechten meer heeft om op de begraafplaats te begraven. 4) De staat van het onderhoud van het kerkhof neemt met de jaren steeds verder af. Het kerkhof wordt bovengronds en deels ondergronds geruimd en is uiteindelijk niet meer als zodanig herkenbaar. 5) In de bestuursvergadering van het provincialaat van april 1997 wordt besloten om het kerkhof formeel te sluiten en op te heffen. Vervolgens wordt er een akkoord gegeven op de prijsopgave om tot ruiming over te gaan. Het provincialaat heeft bij burgemeester en wethouders geen melding gedaan van de sluiting. 6) De (onvolledige) ruiming vindt in september 1997 plaats. Op 22 september 1997 zijn de overblijfselen van de geruimde graven in Bloemendaal herbegraven. 7) In 2000 is er gedeeltelijk een paardenbak over de begraafplaats aangelegd.

Hierbij zijn mogelijk ook menselijke resten geruimd.

Wet op de lijkbezorging In de Wet op de lijkbezorging (2022) 8 zijn regels opgenomen over onder andere de lijkschouw, registratie van overlijden en de termijnen voor begraving en crematie. Deze wet is een actualisatie van de Wet op de lijkbezorging (1955 & 1991) die op haar beurt de Begrafeniswet van 1869 verving. Ook worden er in de wet regels gesteld voor het aanleggen en sluiten van gemeentelijke en bijzondere begraafplaatsen en het ruimen van aanwezige graven. Voor het juridische aspect van de begraafplaats is uitvoerig gebruikgemaakt van de kennis van mr. W.G.H.M. van der Putten te Velp, een in de uitvaartzorg gespecialiseerde jurist. Onze dank gaat dan ook uit naar zijn input in deze kwestie.

Sluiten en opheffen begraafplaats Er zijn twee manieren om een begraafplaats 9 op te heffen. De eerste manier is om de begraafplaats te sluiten, zodat er niet meer begraven mag worden. Uiteindelijk vervalt de status van begraafplaats. Sluiting kan plaatsvinden door zowel de houder van de bijzondere begraafplaats (artikel 43, lid 3, Wet op de lijkbezorging) als door burgemeester en wethouders (artikel 44, Wet op de lijkbezorging). De houder van een bijzondere begraafplaats moet de sluiting melden bij burgemeester en wethouders. Hierbij moet dan https://wetten.overheid.nl/BWBR0005009/2022-01-01 De begraafplaats van het Klooster de Goede Herder betreft geen gemeentelijke begraafplaats maar wordt door de wet gezien als een bijzondere begraafplaats.

8 9

14 Rapport kloosterbegraafplaats Huize Alexandra

v3 - definitief, 21-05-2024

ook het register van de begraafplaats worden overgebracht naar het archief van de gemeente (artikel 27, lid 3, Wet op de lijkbezorging). Het register van een begraafplaats bevat een compleet overzicht van alle personen die daar ooit begraven zijn geweest, met een nauwkeurige aanduiding van de plaats waar zij begraven zijn. Het bijhouden van een register is een verplichting die pas in 1991 in de wet is opgenomen. Ruimingen en opgravingen behoren ook in het register van een begraafplaats te worden genoteerd, omdat dit veranderingen zijn in de plek waar een overledene begraven is. De tweede manier om een begraafplaats op te heffen is om alle graven te verwijderen (artikel 47, Wet op de lijkbezorging). Men kan vervolgens direct feitelijk besluiten om de begraafplaats buiten gebruik te stellen. Als men een begraafplaats sluit, beginnen er termijnen te lopen. De aanwezige graven mogen voor een bepaalde periode niet worden geroerd. Onder de huidige wetgeving (artikel 46 Wet op de lijkbezorging), mag men graven de eerste twintig jaar niet beroeren. In de volgende tien jaar mag men beperkt in de grond graven. Dit houdt in dat er gezaaid en beplant mag worden, mits er niet dieper gegraven wordt dan 0,5 meter beneden maaiveld. Na dertig jaar vervallen deze voorschriften.

In artikel 44 van de Wet op de lijkbezorging staat het volgende: Indien op een begraafplaats gedurende tien jaren geen begraving meer heeft plaats gehad, kunnen burgemeester en wethouders de begraafplaats gesloten verklaren. De begraafplaats wordt alsdan geacht met ingang van de dag na die van de laatste begraving te zijn gesloten. Deze dag wordt in het besluit van burgemeester en wethouders vermeld.

Tot slot is in deze zaak artikel 47 van de Wet op de lijkbezorging relevent om te noemen: Een begraafplaats houdt op dit te zijn, indien de grond die bestemming heeft verloren en zich daarin geen graf bevindt.

Als de resterende graven - met inachtneming van de juiste termijnen – worden geruimd en het terrein de bestemming begraafsplaats wordt ontnomen, is aan de voorwaarde van artikel 47 voldaan. 10 Op het moment dat alle voorschriften zijn vervallen, gelden in principe de bepalingen van de Wet op de lijkbezorging en ook van een gemeentelijke beheersverordening niet meer omdat er geen sprake meer is van een begraafplaats. Na de genoemde termijnen verliest het kerkhof zijn status en is daarmee opgeheven. Vanuit archeologisch perspectief worden de menselijke resten vanaf dat moment als ‘archeologische vondsten’ beschouwd. Of een lijk dat ooit begraven is op een begraafplaats als een archeologische vondst wordt beschouwd, hangt af van de omstandigheden. Wanneer een graf wordt geruimd, worden de lijken beschouwd als menselijke resten. Wanneer zowel het graf als zijn inhoud hun wettelijke status verliezen nadat een begraafplaats is opgeheven (artikel 47 Wlb) vallen de resten niet meer onder de Wet op de lijkbezorging en worden beschouwd als gewone ‘voorwerpen’ die men kan opgraven en die voorwerp van eigendom kunnen worden. De Nederlandse archeologie hanteert een termijn van vijftig jaar voordat iets als een archeologische vondst kan worden beschouwd.