6 Aanpak Mensenhandel Twente.pdf
Tekst van het document
Gemeente Almelo
Raadsbrief ter informatie
Postadres: Gemeente Almelo Postbus 5100 7600 GC Almelo
Aan de raad van de gemeente Almelo Bijlage Aanpak Mensenhandel Twente
Doorkiesnummer
Behandeld door K Rondhuis
Datum 11 april 2023
Onderwerp Aanpak Mensenhandel Twente
Geachte leden van de raad, In onze vergadering van 11 april 2023 hebben wij ingestemd met de Aanpak Mensenhandel Twente. In deze raadsbrief informeren wij jullie hierover. Mensenhandel is een groot, veelal onzichtbaar, maatschappelijk probleem. Het gaat bij mensenhandel om de (beoogde) uitbuiting van mensen in vaak kwetsbare posities en jongeren. Slachtoffers worden gedwongen dingen te doen, waar de mensenhandelaar aan verdient. Mensenhandel komt overal voor, ook in de steden en dorpen in Twente. Er ligt een landelijke opgave voor gemeenten om beleid en borging op de aanpak Mensenhandel te hebben, zoals is vastgesteld in het interbestuurlijke programma en het landelijke actieprogramma ‘Samen tegen Mensenhandel’. Twente kiest voor een gezamenlijke aanpak. Mensenhandel overstijgt immers de gemeentegrenzen en door regionaal en integraal samen te werken met de partners binnen de domeinen Zorg, Veiligheid en Straf, bereiken we meer dan alleen. De aanpak van mensenhandel is erop gericht slachtofferschap te voorkomen en slachtoffers de hulp en ondersteuning te bieden die zij nodig hebben. Tegelijkertijd proberen we Twente zo onaantrekkelijk mogelijk te maken voor mensenhandelaren door daders te frustreren. Daarom zetten we in op preventie, signalering en bewustwording, door deskundigheidsbevordering en publiekscampagnes.
En vinden we het belangrijk om de aard en omvang van mensenhandel goed in beeld te brengen. Almelo startte in 2021 het project ‘Aanpak Mensenhandel en Sexting’. De gemeente stelde eind 2021 drie aandachtsfunctionarissen aan en er is een interne meldroute ontwikkeld in samenspraak met het Kenniscentrum Mensenhandel Twente. Zij werken samen met partners aan het tegengaan van mensenhandel en uitbuiting door bewustwording, signalering en herkenning. In het verlengde daarvan heeft het college extra aandacht voor het risico en gevaar van sexting. Hierover is de gemeenteraad in februari 2022 per brief geïnformeerd. Het Kenniscentrum Mensenhandel Twente (KMT) heeft sinds 1 mei 2021 een centrale rol in de aanpak van mensenhandel in Twente. Beleidskader en uitvoeringsprogramma De afgelopen twee jaar is er intensief gewerkt aan het ontwikkelen van de Aanpak Mensenhandel Twente. Een omvangrijk proces waarbij ervaringsdeskundigen, samenwerkingspartners Zorg & Veiligheid en diverse bestuurlijke gremia en gemeenten actief zijn betrokken.
Pagina 1 van 2 Raad - 2307681 DCS - 2382880
Vanuit de centrumgemeentemiddelen stelt Enschede voor de komende vier jaar een budget voor een uitvoeringsprogramma beschikbaar vanuit de Decentralisatie Uitkering Vrouwenopvang (DU VO) die de gemeente Enschede ontvangt van het Rijk om zo uitvoering te kunnen geven aan de gestelde ambities. Een belangrijk onderdeel hiervan is het stimuleren van de lokale aanpak van gemeenten. Als gemeente hebben we de verantwoordelijkheid mensenhandel en uitbuiting tegen te gaan en slachtoffers hulp te bieden. Wij zijn daarom content met het gedegen integrale proces en het uiteindelijke resultaat. Met de aanpak die er nu liggen kunnen we de komende jaren met onze samenwerkingspartners goed invulling geven aan de aanpak Mensenhandel in onze regio. Daarnaast kunnen we de aanpak goed gebruiken om de vertaalslag te maken naar het (nog verder) versterken van onze lokale aanpak. Vertrouwende u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd, Hoogachtend, Burgemeester en Wethouders van Almelo, de secretaris, de burgemeester,
F.W. van Ardenne
Pagina 2 van 2
A.J. Gerritsen
STOP UITBUITING !
Aanpak Mensenhandel Twente
→
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
VOORWOORD Mensenhandel is een groot, veelal onzichtbaar, maatschappelijk probleem. Mensenhandel komt overal voor, ook in de dorpen en steden in Twente. We komen de verhalen over mensenhandel steeds vaker tegen in het nieuws.
→
Slachtoffers ondervinden vaak langdurig de ontwrichtende gevolgen van mensenhandel. Ook is in de afgelopen jaren steeds duidelijker geworden hoe slachtofferschap en daderschap van mensenhandel in elkaar kunnen overlopen. Bij mensenhandel hebben we het vaak over een opeenstapeling van problemen. Bovendien blijken mensenhandel en andere vormen van ondermijnende criminaliteit1 vaak onderling verweven met elkaar.
→
De overheid heeft de verantwoordelijkheid en de belangrijke taak om de aanpak van mensenhandel te organiseren. Omdat gemeenten het dichtst bij hun inwoners staan, is het logisch en handig dat zij een belangrijke rol hebben in de aanpak van mensenhandel. En omdat mensenhandel niet binnen de eigen gemeentegrenzen blijft, hebben we in Twente de handen ineengeslagen en pakken we mensenhandel gezamenlijk als 14 Twentse gemeenten aan. Maar dat kunnen wij niet alleen. Hierbij hebben wij alle partners, die een rol spelen bij de Aanpak Mensenhandel, heel hard nodig.
1
Ondermijnende criminaliteit bestaat uit alle vormen van misdaad die een bedreiging vormen voor de integriteit van onze samenleving. Hierbij is meestal sprake van verwevenheid van onderwereld en bovenwereld. Legale structuren worden gebruikt voor illegale activiteiten. Voorbeelden van ondermijnende criminaliteit; witwassen crimineel geld, frauderen met vastgoed, georganiseerde hennepteelt en mensenhandel.
Aanpak Mensenhandel Twente
2
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
De voorliggende Aanpak Mensenhandel Twente is voorbereid door een regionale werkgroep. In deze werkgroep zitten beleidsadviseurs van diverse Twentse gemeenten, zowel vanuit Veiligheid als vanuit het Sociaal Domein. Daarnaast de volgende partners: politie/AVIM2 , RIEC3, Nederlandse Arbeidsinspectie, CoMensha4, Openbaar Ministerie en het Kenniscentrum Mensenhandel Twente. Met deze gezamenlijke aanpak willen we een effectieve, heldere en integrale aanpak van mensenhandel organiseren in Twente, waarbij (herhaald) slachtofferschap wordt voorkomen door (onder andere) in te zetten op preventie, deskundigheidsbevordering van gemeenten en partners en het frustreren en aanpakken van daders.
→
→
Namens de 14 Twentse gemeenten: Almelo Borne Dinkelland Enschede Haaksbergen Hellendoorn Hengelo Hof van Twente Losser Oldenzaal Rijssen-Holten Tubbergen Twenterand Wierden. Ellen Nauta Jurgen van Houdt
portefeuillehouder mensenhandel portefeuillehouder centrumgemeentetaken
Enschede, december 2022.
AVIM staat voor Afdeling Vreemdelingenpolitie Identificatie en Mensenhandel. Het RIEC is het Regionaal Informatie- en Expertise Centrum. Er zijn in Nederland 10 RIEC’s. in Twente werken we samen met het RIEC Oost Nederland. Het RIEC ondersteunt partners bij de aanpak van georganiseerde criminaliteit. 4 CoMensha is het landelijk Coördinatiecentrum tegen Mensenhandel. Deze organisatie zet zich in voor de belangen en rechten van (mogelijke) slachtoffers van mensenhandel in Nederland. CoMensha brengt de aard en omvang van mensenhandel in beeld, signaleert, adviseert en agendeert, coördineert zorgcoördinatie en opvang, geeft voorlichting en heeft een verbindende rol in de keten. 2
3
Aanpak Mensenhandel Twente
3
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
INHOUDSOPGAVE
→
Samenvatting 5 Inleiding 6
5 Preventie, signalering en bewustwording
1 Mensenhandel 8
6 Integrale werkwijze 34
1.1 Wat verstaan we onder mensenhandel? 1.2 Vormen van mensenhandel 1.3 Aard en omvang mensenhandel
8 9 12
2 Samenwerkingspartners 17 2.1 Samenwerkingspartners en hun rol 2.2 Verbinding Zorg, Veiligheid & Straf
17 21
3 Wettelijk en financieel kader
24
3.1 Wettelijk kader 24 3.2 Financieel kader 25
4 Visie en ambitie 27
29
5.1 Preventie 29 5.2 Signalering en bewustwording 31
6 .1 Meldroute 34 6.2 Daderaanpak 37 6.3 Samenwerking en gegevensdeling 39 6.4 Toezicht en handhaving, link met prostitutiebeleid 40
→
7 Hulpverlening en opvang 44 7.1 Hulpverlening 44 7.2 Opvang slachtoffers mensenhandel 45
Afsluiting 48 Overzicht acties 49 Bronnen 52 Bijlagen 53
Aanpak Mensenhandel Twente
4
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
SAMENVATTING Mensenhandel is een groot, veelal onzichtbaar, maatschappelijk probleem. Het gaat bij mensenhandel om de (beoogde) uitbuiting van mensen. Het komt overal voor, ook in de dorpen en steden in Twente. Er is moeilijk zicht te krijgen op de aard en omvang van mensenhandel. Naar schatting zijn er in Nederland jaarlijks tussen de 5.000 - 7.500 (vermoedelijke) slachtoffers van mensenhandel.
→
Ambitie Voor alle gemeenten geldt dat zij in 2022 een Aanpak Mensenhandel moeten hebben. In Twente is voor een gezamenlijke aanpak gekozen, genaamd ‘Stop uitbuiting!’. Mensenhandel overstijgt de gemeentegrenzen en door regionaal en integraal samen te werken met de partners binnen de domeinen Zorg, Veiligheid en Straf bereik je meer dan alleen. De ambitie is een uitbuitingsvrij Twente door slachtofferschap te voorkomen en Twente zo onaantrekkelijk mogelijk te maken voor mensenhandelaren. Een duurzame aanpak van mensenhandel met zowel inzet op hulp aan slachtoffers als op het frustreren van daders.
en daderaanpak. Uiteraard kan het kenniscentrum dit niet alleen en is samenwerking met gemeenten en partners essentieel. Acties Aanpak Mensenhandel Naast preventie, waarbij er speciale aandacht is voor (kwetsbare) jongeren, is signalering en bewustwording belangrijk. De meldroute mensenhandel is voor gemeenten een helder hulpmiddel bij het veilig melden van signalen. Via de gemeentelijke aandachtsfunctionaris mensenhandel komt het signaal vervolgens bij het kenniscentrum. Om zowel inwoners als professionals meer bewust te laten worden van de aard en omvang van het probleem, zal er ingezet worden op
→
deskundigheidsbevordering en publiekscampagnes. Een casustafel rond mensenhandel moet zorgen voor afgestemde acties om slachtoffers te helpen en daders aan te pakken. Soms is het nodig om slachtoffers op een veilige manier op te vangen. Daar zijn voldoende, passende plekken voor nodig.
Kenniscentrum Mensenhandel Twente Het Kenniscentrum Mensenhandel Twente heeft sinds 1 mei 2021 een centrale rol in de aanpak van mensenhandel in Twente. Zij houdt zich onder andere bezig met preventie, het in beeld brengen van aard en omvang van mensenhandel, deskundigheidsbevordering
Aanpak Mensenhandel Twente
5
‘‘
Samenvatting
→
Inleiding
1
2
3
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
INLEIDING
Een jong meisje dat in een hotel in een toeristenplaatsje op aandringen van haar criminele vriendje betaalde seks heeft met tientallen volwassen mannen. Poolse mannen die opgesloten zitten in een schuur van de kwekerij of tuinderij waar zij werken. West-Afrikaanse jonge meiden die naar Nederland zijn gelokt en worden gedwongen als prostituee te werken in een bordeel, in een vakantiehuisje, een caravan op een camping of langs de snelweg. Hongaarse vrouwen die wat bij wilden verdienen maar in handen vallen van gewelddadige pooiers in het red light-district van een grote of middelgrote stad. Een Roemeense man die onder dreiging van geweld tegen hemzelf of zijn familie
Al deze verschillende mensen, in zulke verschillende maar allemaal even afschuwelijke omstandigheden, zijn slachtoffers van mensenhandel.
gedwongen wordt winkeldiefstallen te plegen. Roma-kinderen die uit Kosovo worden gehaald om hier in een toeristenplaats of bij een plaatselijk winkelcentrum te bedelen en zakken te rollen. Een nichtje dat gedwongen wordt het huishoudelijk werk te doen voor de familie die ‘zo goed is’ haar op te vangen. Jongeren die gedwongen worden drugs te dealen of te werken in een drugslab.
aangaan tegen mensenhandel in Twente.
Aanpak Mensenhandel Twente
Bovenstaande voorbeelden geven aan hoe belangrijk de opgave is die wij als gemeenten hebben. Met de komst van het Kenniscentrum Mensenhandel Twente hebben we een heel belangrijke stap gezet in deze gezamenlijke opgave. Twente is hiermee voorloper in Nederland. Vanuit het land komen regelmatig vragen hoe we dit in Twente hebben aangepakt. Maar belangrijker dan het ‘afvinken’ van een wettelijke opdracht, is het gegeven dat we met elkaar de strijd
→
In dit document willen we de gezamenlijke aanpak van mensenhandel met elkaar onderschrijven en vastleggen, commitment uitspreken en afspraken maken over de gezamenlijke aanpak. En vooral willen we met elkaar uitspreken dat we het onacceptabel vinden dat er in Twente mensen op deze manier worden uitgebuit, dat we ons hard gaan maken tegen mensenhandel en dat we met elkaar alles op alles zetten om mensenhandel in Twente terug te dringen en liever nog helemaal uitbannen.
6
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
In het eerste hoofdstuk wordt omschreven wat we onder mensenhandel verstaan, welke vormen we kennen en om welke aantallen het gaat om zo een beter beeld te krijgen bij het begrip mensenhandel. In hoofdstuk 2 worden de samenwerkingspartners toegelicht en in hoofdstuk 3 wordt het wettelijk en financieel kader geschetst. Hoofdstuk 4 bevat de visie en ambitie. Hoofdstuk 5 gaat over preventie, signalering en bewustwording en in hoofdstuk 6 wordt de integrale werkwijze toegelicht. Hoofdstuk 7 tenslotte gaat over de hulpverlening en opvang van slachtoffers mensenhandel.
→
→
Woord vooraf Aan de ene kant is mensenhandel een thema waar we in Twente al langere tijd mee bezig zijn en waarin we ook al veel hebben bereikt. Aan de andere kant is het ook een dossier dat nog relatief nieuw is en waar we nog elke dag over leren. De wettelijke opdracht is om in 2022 een Aanpak Mensenhandel te formuleren. Voor een deel kunnen we al keuzes maken en opnemen in dit stuk hoe we zaken met elkaar willen aanpakken. Maar voor een deel is dat ook iets wat nog volop in ontwikkeling is. Daarom zal deze aanpak nog niet op alle vragen een antwoord geven. Deze regionale aanpak moet u dan ook beschouwen als een basis, een begin om met elkaar aan de slag te gaan en waar we de komende tijd verder aan gaan bouwen.
Aanpak Mensenhandel Twente
7
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
1 MENSENHANDEL Mensenhandel is een ernstige vorm van ondermijning, doordat mensenhandelaren de bovenwereld gebruiken voor het uitvoeren van hun criminele activiteiten (onderwereld). Omdat mensenhandel niet stopt bij gemeentegrenzen, is het belangrijk dat we mensenhandel samen aanpakken.
→
1.1 Wat verstaan we onder mensenhandel? De term mensenhandel is opgenomen in het Wetboek van Strafrecht onder artikel 273 f en is daarin het langste wetsartikel, zie bijlage 1. Als definitie van mensenhandel hanteren we de volgende omschrijving:
Nederland verstaat onder mensenhandel het werven, vervoeren, overbrengen, opnemen of huisvesten van een persoon met gebruik van dwang (in brede zin) en met het doel die persoon uit te buiten. Mannen, vrouwen en kinderen worden uitgebuit of moeten onder dwang of door misleiding bepaalde dingen doen waarvoor ze niet kiezen en waar andere mensen van profiteren. Er is vaak sprake van een afhankelijkheidsrelatie tussen slachtoffer en dader.
Aanpak Mensenhandel Twente
4
5
6
‘‘ 7
Afsluiting
Acties
Koen
Een jongen van zestien brengt zijn avonden door op Instagram en Snapchat. Hij komt in contact met een vrouw met wie hij goede gesprekken voert en aan wie hij zijn verhaal kwijt kan. Ze chatten een tijdje en wisselen online pikante foto’s uit. Later wordt hem gevraagd filmpjes van zichzelf te maken.
→
Hij twijfelt, maar stuurt de filmpjes toch door. Daarna krijgt hij berichten waarin hem wordt verteld wat hij moet doen, anders komen de foto’s en filmpjes bij zijn familie terecht. Hij moet naar (oudere) mannen toe en wordt gedwongen tot seks. De uitbuiter blijft hem chanteren. De jongen wordt stelselmatig uitgebuit.
8
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
De kern van mensenhandel is dat het gaat om de (beoogde) uitbuiting van mensen. Het slachtoffer moet, onder gebruik en inzet van dwangmiddelen, dingen doen waar de mensenhandelaar aan verdient. Wanneer het gaat om een minderjarig slachtoffer, hoeft de dwang niet bewezen te worden in het strafrechtelijke proces.
→
Mensenhandel is wat anders dan mensensmokkel. Mensensmokkel is het illegale en grensoverschrijdende transport van mensen met als doel ze de grens over te smokkelen. Mensenhandel is de uitbuiting van personen die zich daartegen niet of nauwelijks kunnen verzetten. Mensensmokkel is doorgaans grensoverschrijdend, terwijl dit bij mensenhandel niet zo hoeft te zijn. Bij mensensmokkel is in beginsel sprake van een vrijwillige relatie, oftewel een overeenkomst tussen de smokkelaar en de persoon die het land wil verlaten. Dit neemt niet weg dat zich ook hier ernstige mensenrechtenschendingen kunnen voordoen. Mensensmokkel is een misdaad tegen de staat. Mensenhandel is een misdaad tegen de mens en heeft verstrekkende gevolgen voor het vrij bewegen van mensen. Mensensmokkel en mensenhandel kunnen wel samengaan.
1.2 Vormen van mensenhandel We onderscheiden 4 vormen van mensenhandel.
Aanpak Mensenhandel Twente
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
Mensenhandel is een misdrijf tegen de persoonlijke vrijheid en onacceptabel!
Seksuele uitbuiting
Arbeidsuitbuiting
Criminele uitbuiting
Orgaanverwijdering
→
S eksuele uitbuiting Seksuele uitbuiting houdt in dat iemand wordt gedwongen om seksuele diensten te verlenen tegen betaling in de vorm van geld of van andere vergoedingen (denk aan kleding, eten of drugs). Onder seksuele uitbuiting vallen onder andere gedwongen prostitutie, pornografie onder dwang en gedwongen seksuele dienstverlening in bars, hotels, kuuroorden, massagesalons en de entertainmentsector. Maar ook in privéwoningen en garageboxen e.d. Een bekende vorm van seksuele uitbuiting is uitbuiting door loverboys. Liever noemen we loverboys ook gewoon mensenhandelaren, want met ‘love’ heeft het helemaal niets te maken. Het klassieke beeld van de ‘loverboy’ is inmiddels achterhaald. Vroeger ging het vaak om jonge mannen die ervoor zorgden dat het slachtoffer verliefd op hen werd en daardoor afhankelijk werd. Daarna werd het slachtoffer misleid om betaalde seks te hebben. 9
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
Tegenwoordig gaat het veel sneller. De mensenhandelaren maken vaak gebruik van chantage, waarbij gedreigd wordt seksueel getinte foto’s (sexting) te verspreiden, als het slachtoffer niet meewerkt. Soms heeft het slachtoffer de foto zelf gemaakt, maar het kan ook gebeuren terwijl het slachtoffer is gedrogeerd. Ook bedreiging met fysiek geweld speelt vaak een grote rol. Binnen de kortste keren wordt het slachtoffer aan het werk gezet in de seksindustrie. Bij 50% van de situaties zit minder dan 1 week tussen het eerste contact en de uitbuiting!
→
Seksuele uitbuiting is de meest bekende vorm van mensenhandel. Het overgrote deel van de slachtoffers van deze vorm van uitbuiting is vrouw. Hierbij moeten we echter de mannelijke slachtoffers niet uit het oog verliezen, want die zijn er wel degelijk. A rbeidsuitbuiting Bij arbeidsuitbuiting worden mensen doelbewust door een vorm van dwang of door misbruik van diens kwetsbare positie, gedwongen tot arbeid of diensten. Hierbij is bovendien sprake van een ernstige inbreuk op hun lichamelijke of geestelijke integriteit en/of hun persoonlijke vrijheid.
4
5
6
‘‘ 7
Afsluiting
Acties
Lisa
Lisa heeft alles achtergelaten om in Nederland te werken. Haar oom heeft haar geholpen met de reis en het vinden van werk. Ze droomde van haar nieuwe leven hier in het westen. Haar ouders waren zo trots. Maar de droom bleek al snel een nachtmerrie. Na aankomst werd haar paspoort afgepakt door haar bazin en moet ze werken in een nagelstudio. Ze werkt zes dagen per week, meer dan 10 uur per dag. Op haar vrije dag mag ze de flat, waar ze met andere
→
vrouwen woont, niet verlaten. De bazin bedreigt haar en de andere vrouwen en hun familie in het thuisland. Een van de vrouwen vlucht uiteindelijk toch en schakelt de politie in.
Het gaat vaak samen met ernstige situaties op de werkvloer, een sterke inperking van de vrije keuze, grove overtreding van de arbeidswetten (onderbetaling, lange werkdagen, weinig rust en slechte arbeidsomstandigheden) en ondermaatse huisvesting.
Aanpak Mensenhandel Twente
10
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
Arbeidsuitbuiting komt in allerlei sectoren voor, transport, au-pair, horeca, schoonmaak, uitzendbranche, bouw, land- en tuinbouw etc. Arbeidsuitbuiting is meer dan slecht werkgeverschap. Het gaat om een combinatie van ernstige, onmenselijke situaties op de werkvloer, waarbij sprake is van dwang, geweld, chantage, fraude en/of misleiding.
→
C riminele uitbuiting We spreken van criminele uitbuiting als iemand wordt gedwongen tot bedelarij of om strafbare feiten te plegen voor iemand anders. Denk aan het runnen en verhandelen van drugs, het plegen van winkeldiefstallen, kweken van wiet, het knippen van hennep en zakkenrollen. De buit gaat naar de mensenhandelaar. Vaak zitten er criminele bendes achter, maar het kan ook iemand zijn die familie is van het slachtoffer. Wat we in Twente op het moment ook veelvuldig tegenkomen is het misbruiken van jongeren als geldezel. De bankrekening van de geldezel wordt gebruikt om geld van criminelen naar iemand anders over te maken of wit te wassen. Geldezels worden vaak geronseld via social media en hopen op een makkelijke manier snel geld te verdienen, maar raken verzeild in een crimineel netwerk. Veelal is bij geldezels geen sprake van een bewijsbare zaak mensenhandel. Dan is het zaak de daders op een ander vergrijp aan te pakken, zodat de criminele uitbuiting stopt. Maar dit geldt helaas voor veel andere mensenhandel zaken ook.
Aanpak Mensenhandel Twente
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
Slachtoffers van criminele uitbuiting vragen niet gemakkelijk om hulp. Naar de politie stappen is vaak geen optie, omdat zij bang zijn om zelf gestraft te worden. We zien met name bij criminele uitbuiting dat de rol van slachtoffer en dader vaak door elkaar loopt. Wel is hierbij het non-punishment beginsel aan de orde. Dit betekent dat iemand die gedwongen strafbare feiten pleegt (mensenhandel) gevrijwaard kan worden van strafvervolging. Dit beginsel maakt onlosmakelijk deel uit van de aanpak van mensenhandel. G edwongen orgaanverwijdering en draagmoederschap Bij gedwongen orgaanverwijdering gaat het om elke handeling waardoor iemand wordt gedwongen om zijn of haar orgaan af te staan. Over deze vorm van mensenhandel in Nederland is nog niet zo veel bekend, omdat er maar weinig geconstateerde slachtoffers zijn. Jaarlijks
→
komen er 1 of 2 meldingen van deze vorm van mensenhandel binnen bij CoMensha. De signalen die over gedwongen orgaanverwijdering worden ontvangen, komen niet uit Nederland, maar vanuit de route naar Europa toe. Commercieel draagmoederschap is in ons land illegaal. Draagmoederschap mag hier alleen onder strikte voorwaarden, met een onkostenvergoeding als maximale betaling. Sommige Nederlandse stellen wijken uit naar andere landen waar het wel is toegestaan. Bemiddelaars en echtgenoten maken zich soms schuldig aan uitbuiting of dwang. Dan is er sprake van mensenhandel. Ook over gedwongen draagmoederschap is in Nederland niet veel bekend. 11
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
Gedwongen orgaanverwijdering en draagmoederschap zullen in dit stuk verder niet aan bod komen. Wanneer we dit in Twente tegen komen, worden slachtoffers vanzelfsprekend wel geholpen.
1.3 Aard en omvang mensenhandel
→
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
Dat betekent dat veel slachtoffers niet in beeld komen. Uitgaande van de schattingen van de Nationaal Rapporteur mensenhandel én een evenredige verdeling over Nederland, verwachten we dat er in Twente jaarlijks zo’n 230 mensen slachtoffers zijn van mensenhandel (totaal aantal van alle vormen van mensenhandel).
Een gezamenlijke aanpak begint met kennis over de aard en omvang. Daarom is het van groot belang om in Twente het inzicht in de aard en omvang én de bekendheid over mensenhandel te vergroten. Alleen dan kunnen we mensenhandel effectief aanpakken met elkaar.
In 2020 zijn er landelijk 1.013 nieuwe slachtoffers bij CoMensha aangemeld. Het merendeel van de slachtoffers is vrouw en meerderjarig. Van het totaal aantal slachtoffers heeft 41% te maken gehad met seksuele uitbuiting. Het aandeel slachtoffers van arbeidsuitbuiting is eveneens 41%.
Slachtoffers Mensenhandel speelt zich vooral in het verborgene af en daarom is het moeilijk om zicht te krijgen op de aard en omvang van mensenhandel.
De laatste tijd is het aandeel arbeidsuitbuiting gegroeid. Het is niet de verwachting dat er nu meer sprake is van arbeidsuitbuiting, maar doordat er meer aandacht voor is en de bewustwording voor deze vorm
Wel kunnen er schattingen worden gemaakt. Volgens de Nationaal Rapporteur mensenhandel en Seksueel geweld tegen kinderen5 zijn er in Nederland naar schatting jaarlijks tussen de 5.000 - 7.500 (vermoedelijke) slachtoffers van mensenhandel. Slechts een klein deel van deze slachtoffers is bekend bij de politie of het landelijk coördinatiecentrum tegen mensenhandel (CoMensha).
van mensenhandel groeit, wordt er meer gesignaleerd.
In de periode van 2015-2019 (5 jaar) waren er ‘slechts’ 5.060 gemelde slachtoffers. Voor de politieregio Oost-Nederland ging het om 315 gemelde slachtoffers in deze 5 jaar. De Nationaal Rapporteur mensenhandel en Seksueel geweld is een instituut dat de aard en omvang van mensenhandel en seksueel geweld tegen kinderen onderzoekt in Nederland. De Nationaal Rapporteur is onafhankelijk en rapporteert aan de regering en is bij wet aangesteld voor vier jaar.
5
Aanpak Mensenhandel Twente
→
Zowel Nederlanders als niet-Nederlanders kunnen slachtoffer worden van mensenhandel in Nederland. Globaal kunnen we zeggen dat van alle slachtoffers van mensenhandel in Nederland ongeveer 1/3 de Nederlandse nationaliteit heeft, 1/3 een andere Europese nationaliteit heeft en 1/3 een niet-Europese nationaliteit heeft. Corona heeft in de afgelopen tijd ook een rol gespeeld in de (on) zichtbaarheid van mensenhandel. Door Corona hebben we minder gezien dan voorheen. We zijn in de afgelopen tijd minder bij mensen achter de voordeur geweest en veel speelt zich online af. 12
Samenvatting
1
Inleiding
2
3
4
Leeftijd Onder andere de rapporten van de Nationaal Rapporteur geven enig inzicht in de leeftijd van slachtoffers en daders. De jonge leeftijd van slachtoffers en daders van criminele en seksuele uitbuiting valt hierbij in negatieve zin op.
6
7
Afsluiting
leeftijdsverdeling per mensenhandelvorm
40
90%
→
35
80%
25
60%
20
50% 40%
15
30%
10
20%
5
10% 0%
2015
2016
2017
2018
2019
BL-SU
GO-SU
AU
CU
Onbekend
2015-2019
Onbekend
146
144
124
0
121
9
10
477
3
36
535
40+
89
62
94
76
105
74
129
172
20
31
426
30-39
139
137
167
155
242
124
469
149
63
35
840
23-29
233
198
79
190
460
219
732
425
109
75
1.260
18-22 (adolesceent)
255
84
198
185
298
388
474
71
76
111
1.120
Minderjarig
288
227
194
62
108
364
79
24
50
362
879
Totaal
1.150
952
956
668
1.334
1.173
1.893
1.108
321
650
5.060
Gemiddelde leeftijd
24,7
25,1
26,8
27,9
27,2
23,2
27,8
34,3
25,7
20,7
26,3
Aanpak Mensenhandel Twente
→
30
70%
BL-SU binnenlandse seksuele uitbuiting GO-SU grensoverschrijdende seksuele uitbuiting AU arbeidsuitbuiting CU criminele uitbuiten
Acties
In onderstaande figuur wordt de leeftijdsverdeling van gemelde slachtoffers weergegeven. Hieruit blijkt dat de leeftijd van slachtoffers per uitbuitingsvorm sterk kan verschillen (met name arbeidsuitbuiting).
leeftijdsverdeling per jaar
100%
5
0
Tabel 1 Leeftijdsverdeling van de bij CoMensha gemelde slachtoffers. Bron: Nationaal Rapporteur mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen (2020). Slachtoffermonitor mensenhandel 2015-2019.
13
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
Daders De gemiddelde leeftijd van daders van mensenhandel is 30 jaar. Een kwart van de daders is jonger dan 23 jaar. Daders van binnenlandse seksuele uitbuiting vormen ongeveer de helft van de daders in de totale strafrechtketen. Een derde van deze groep is tussen de 18 en 23 jaar. Bij criminele uitbuiting is een vijfde deel jonger dan 23 jaar oud. Uit een kleinschalig onderzoek concludeert het CKM6 dat 82% van de daders mensenhandel eerder is veroordeeld voor een strafbaar feit en had 68% een hulpverleningsgeschiedenis.
→
Twente Het is één van de taken van het Kenniscentrum Mensenhandel Twente om de aard en omvang in beeld te brengen. Daarom is het belangrijk dat alle Twentse gemeenten hun gegevens over casuïstiek van mensenhandel delen met het kenniscentrum. Zo zorgen we er met elkaar voor dat er meer inzicht komt in de situatie in Twente. Om meerdere redenen is het belangrijk om de cijfers beter in beeld te krijgen. Met cijfers kunnen we laten zien dat mensenhandel overal voorkomt en kan het belang van het aanpakken van mensenhandel beter naar voren worden gebracht. We willen graag ontwikkelingen en trends ontdekken, zodat we weten waar energie in moet worden gestoken bij de Aanpak Mensenhandel. Met behulp van cijfers kunnen we risicogroepen
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
in beeld brengen en arbeidssectoren/branches die gevoelig zijn voor uitbuiting. Ditzelfde geldt ook voor jeugdzorginstellingen in de regio, waar slachtoffers worden geronseld. Omdat het kenniscentrum nog maar kort bestaat, zijn de cijfers ook nog pril en is het moeilijk om de huidige cijfers te duiden. We weten niet of de aantallen die we nu zien, ‘normaal’ zijn of in de komende jaren zullen gaan groeien of dalen. Bovendien zijn deze cijfers afkomstig uit de afgelopen periode waarin het kenniscentrum is gestart, zonder dat er een Aanpak Mensenhandel was geformuleerd en zonder dat er samenwerkingsafspraken waren gemaakt tussen het kenniscentrum en de Twentse gemeenten.
→
In de volgende grafieken worden de bevindingen van het eerste jaar van het kenniscentrum (mei 2021-juli 2022) in beeld gebracht.
Aantal meldingen 20
man vrouw
110
Het CKM is het Centrum tegen Kinderhandel en Mensenhandel. Het CKM is in 2013 opgericht en is onderdeel van Fier, een landelijk expertise- en behandelcentrum op het terrein van geweld in afhankelijkheidsrelaties. Het CKM verricht onderzoek naar mensenhandel.
6
Tabel 2 bron: Kenniscentrum Mensenhandel Twente
Aanpak Mensenhandel Twente
14
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
Er zijn in totaal 130 meldingen geweest bij het Kenniscentrum Mensenhandel Twente over (vermoedelijke) slachtoffers van mensenhandel. Hierbij ging het om 20 mannen en 110 vrouwen. De meldingen bij het kenniscentrum komen van verschillende partijen.
Melder
→
12
15 46
19 22
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
Onder ‘overig’ vallen in onderstaande tabel ook de meldingen die bij nader onderzoek geen mensenhandel betroffen. In die situaties wordt een casus, indien nodig, overgedragen aan een gemeente of zorgaanbieder die de betreffende persoon verder begeleidt. Ook vallen onder 'overig' de weinig voorkomende vormen zoals slavernij en bedelarij.
Vorm van mensenhandel zorg/wijkteam gemeente politie slachtoffer/betrokkenen zelf overig
Tabel 3 bron: Kenniscentrum Mensenhandel Twente
30 16
20
64
→
riminele uitbuiting c seksuele uitbuiting arbeidsuitbuiting overig
Tabel 4 bron: Kenniscentrum Mensenhandel Twente
De gemiddelde leeftijd van het slachtoffer is 28 jaar. De verdeling naar de vorm van mensenhandel is in beeld gebracht in tabel 4. Seksuele uitbuiting is de vorm van mensenhandel die het meest wordt gemeld. Dit komt overeen met het landelijk beeld.
Aanpak Mensenhandel Twente
15
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
Op basis van bovenstaande gegevens over aard en omvang van mensenhandel, spreken we de volgende acties in Twente af:
→
Acties
Aard en omvang mensenhandel
1
Elke gemeente in Twente geeft alle meldingen van (vermoedelijke) casuïstiek mensenhandel door aan het Kenniscentrum Mensenhandel Twente. Het gaat hierbij om de aantallen en de vormen van mensenhandel.
Doorlopende actie van alle gemeenten en het Kenniscentrum Mensenhandel Twente.
2
Inzicht in de aard en omvang van mensenhandel in Twente wordt jaarlijks in beeld gebracht door het Kenniscentrum Mensenhandel Twente.
Jaarlijks door het Kenniscentrum Mensenhandel Twente.
Aanpak Mensenhandel Twente
→
16
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
2 SAMENWERKINGSPARTNERS 2.1 Samenwerkingspartners en hun rol Er zijn de nodige organisaties betrokken bij de aanpak van mensenhandel. Wie zijn het en wat is hun rol?
→
Kenniscentrum Mensenhandel Twente Sinds 2008 subsidieert de gemeente Enschede, vanuit haar rol als centrumgemeente, een regio-zorgcoördinator slachtoffers mensenhandel van CoMensha. Onveilige situaties in de gemeente Enschede leidden in 2016 -in samenwerking met ketenpartners- tot het oprichten van het meldpunt Loverboyproblematiek Twente. Dit meldpunt werd ondergebracht bij de lokale maatschappelijk dienstverlener SMD7 . Vanaf
Nadat aan alle randvoorwaarden was voldaan, kon het kenniscentrum per 1 mei 2021 van start gaan. Er zijn 3 procesmanagers, een zorgcoördinator en een procesondersteuner werkzaam bij het
2019 zijn de eerste stappen gezet om de coördinatie van slachtoffers loverboyproblematiek en slachtoffers mensenhandel centraal te regelen. Door beide initiatieven samen te brengen is de doorontwikkeling naar een regionaal Kenniscentrum Mensenhandel Twente in gang gezet om hiermee een sluitende aanpak voor alle 14 gemeenten te waarborgen.
kenniscentrum. De opdracht aan het Kenniscentrum Mensenhandel Twente kent 4 pijlers: Preventie Werkproces, onder meer aard en omvang in beeld brengen Deskundigheidsbevordering
→
Daderaanpak Wat betreft de positionering van het kenniscentrum is de keuze gemaakt om het kenniscentrum een plek te geven binnen het Zorg- en Veiligheidshuis Twente. Onder meer vanwege korte lijnen met belangrijke samenwerkingspartners op het gebied van mensenhandel (zoals RIEC, OM en politie) en de bekendheid met het werken aan (zeer) complexe problematiek.
Aanpak Mensenhandel Twente
SMD staat voor Stichting Maatschappelijke Dienstverlening, deze organisatie is werkzaam in Enschede en helpt mensen om beter of weer zelfstandiger te functioneren in hun dagelijkse bestaan. De SMD en de gemeente Enschede vormen samen de wijkteams in Enschede (vanaf 2015).
7
17
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
Alle vier onderdelen komen aan de orde in deze Aanpak Mensenhandel.
→
Zorgcoördinator Eén van de opdrachten die gemeenten gezamenlijk hebben, is het creëren van een landelijk dekkend netwerk van zorgcoördinatoren voor slachtoffers van mensenhandel (zie wettelijk kader in hoofdstuk 3). De zorgcoördinator is het eerste aanspreekpunt voor de slachtoffers in een regio. De zorgcoördinator zorgt ervoor dat de juiste procedures worden opgestart en voert hier de regie op. De zorgcoördinator zorgt er ook voor dat de coördinatie van de ondersteuning en de begeleiding van slachtoffers goed verloopt, vanaf het moment van aanmelding tot en met het afsluiten van het traject. Politie – AVIM Binnen AVIM (Afdeling Vreemdelingenpolitie, Identificatie en Mensenhandel) voert het TMM (Team Migratiecriminaliteit en Mensenhandel) voor de gehele politie-eenheid Oost-Nederland opsporingsonderzoeken uit naar signalen mensenhandel, mensensmokkel en andere vormen van migratiecriminaliteit. Daarnaast is het PCT (Prostitutie Controle Team) onderdeel van AVIM en voert controles uit in zowel de vergunde als de onvergunde (illegale) seksbranche met als hoofddoel opsporing van seksuele uitbuiting. RIEC Het RIEC is het Regionaal Informatie- en Expertise Centrum. In Twente werken we samen met het RIEC Oost-Nederland. Het RIEC ondersteunt
Aanpak Mensenhandel Twente
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
partners bij de aanpak van georganiseerde criminaliteit, met als doel samenwerking te stimuleren en de overheid en maatschappij weerbaarder te maken om zo ondermijning tegen te gaan. Het LIEC (Landelijk Informatie- en Expertise Centrum) ondersteunt de RIEC’s op verschillende vlakken zoals kennisontwikkeling, juridische ondersteuning, communicatie en ICT. De RIEC’s en het LIEC vormen samen een landelijk dekkende netwerkorganisatie. Mensenhandel en illegale prostitutie zijn thema’s in het RIEC convenant. In Twente is er een casusoverleg mensenhandel, waar de RIEC partners aan deelnemen: gemeenten, OM, belastingdienst, Nederlandse Arbeidsinspectie, politie en UWV. In dit overleg worden signalen van mensenhandel besproken, benodigde informatie gedeeld en interventies bepaald. Er wordt met name geïnvesteerd in personen die
→
een faciliterende rol spelen in de netwerken die zich bezighouden met mensenhandel en prostitutie. Het Kenniscentrum Mensenhandel Twente neemt inmiddels ook deel aan het casusoverleg mensenhandel. De werkwijze ten aanzien van de informatiedeling tussen het RIEC en het Kenniscentrum Mensenhandel Twente is begin 2022 vastgesteld door de stuurgroep RIEC (zie ook paragraaf 6.3). Het Kenniscentrum Mensenhandel Twente heeft een belangrijke rol in het inbrengen van signalen van mensenhandel die nader integraal onderzocht moeten worden in RIEC verband. Het Kenniscentrum Mensenhandel Twente houdt daarbij haar regierol in de verbinding tussen zorg en veiligheid, gericht op slachtoffers en daders. 18
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
Het RIEC kan daarbij ondersteunen in de vorm van analyses. Waar nodig kunnen RIEC partners specifieke interventies uitvoeren (strafrechtelijk, bestuurlijk, fiscaal etc) om mensenhandel aan te pakken.
→
Nederlandse Arbeidsinspectie (NLA) De Nederlandse Arbeidsinspectie houdt toezicht op gezonde en veilige werkomstandigheden en een eerlijke betaling. Om kwetsbare groepen te beschermen tegen arbeidsuitbuiting en ernstige benadeling voert de Inspectie, op basis van ontvangen meldingen en signalen, bestuursrechtelijke en strafrechtelijke onderzoeken uit. Toezicht NLA controleert of werkgevers en werknemers zich houden aan verschillende wetten, besluiten en regelingen op het terrein van arbeid. De Opsporingsdienst van de NLA spoort fraude, arbeidsuitbuiting, mensensmokkel en georganiseerde criminaliteit binnen de keten van werk en inkomen op. De opsporing door de Inspectie wordt aangestuurd door het Openbaar Ministerie. CoMensha CoMensha is het landelijk Coördinatiecentrum tegen mensenhandel. Deze organisatie zet zich in voor de belangen en rechten van (mogelijke) slachtoffers van mensenhandel in Nederland. CoMensha brengt de aard en omvang van mensenhandel in beeld, signaleert, adviseert, agendeert, coördineert zorg en opvang, geeft voorlichting en heeft een verbindende rol in de keten.
Aanpak Mensenhandel Twente
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
Openbaar Ministerie (OM) Het OM is in Nederland de enige instantie die verdachten strafrechtelijk kan vervolgen. De officieren van justitie mensenhandel beoordelen samen met AVIM de signalen mensenhandel die bij AVIM zijn binnengekomen en nemen deel aan casustafels mensenhandel waar de integrale aanpak op een casus wordt besproken. Volgens de aanwijzing mensenhandel dienen signalen mensenhandel in alle gevallen opgepakt te worden. Dat betekent dat wordt bekeken of er voldoende relevante aanknopingspunten voor opsporing zijn. Indien daar sprake van is, wordt een opsporingsonderzoek opgestart onder leiding van de officier van justitie. Bovendien geldt voor mensenhandel een absoluut doorlaatverbod; bij wetenschap van mensenhandel mogen opsporingsdiensten het delict niet voort laten duren. Indien mensenhandel wettig en overtuigend bewezen kan worden, dan is
→
vervolging het uitgangspunt. Lokale uitvoering 14 Twentse gemeenten Gemeenten zijn in de aanpak van mensenhandel verantwoordelijk voor preventie, signalering, handhaving, veiligheid en zorg, op basis van vier rollen: Signaleerder: gemeenten zijn door het dagelijks contact met burgers de oren en ogen in de samenleving waar signalen van mensenhandel kunnen worden opgevangen. Beleidsmaker: als beleidsmakers zijn gemeenten verantwoordelijk voor het opstellen van een plan voor een sluitende aanpak, waarin alle gemeentelijke taken worden opgenomen.
19
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
egisseur van de integrale aanpak: gemeenten zijn met al hun taken R en verantwoordelijkheden de aangewezen partij om regie in handen te nemen en partijen bij elkaar te brengen. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de opvang van en hulpverlening aan slachtoffers van mensenhandel.
→
Alle bovengenoemde rollen komen in deze aanpak aan de orde. Een deel van de rollen van de gemeenten wordt uitgevoerd door het Kenniscentrum Mensenhandel Twente. Juist de samenwerking tussen gemeenten en het Kenniscentrum Mensenhandel Twente is van belang om een succesvolle aanpak te kunnen uitvoeren. Om deze samenwerking goed te laten verlopen, wordt in elke gemeente een aandachtsfunctionaris mensenhandel aangewezen. Casuïstiek rond mensenhandel is vaak heel specifiek en complex. Daarbij komt dat medewerkers hier niet dagelijks mee te maken hebben, waardoor ze niet snel veel ervaring op kunnen doen met de aanpak van mensenhandel. Onder andere daarom is het belangrijk dat elke gemeente een aandachtsfunctionaris mensenhandel heeft. In alle Twentse gemeenten is dit inmiddels een feit. De aandachtsfunctionaris is intern de vraagbaak voor collega’s die mogelijke signalen van mensenhandel hebben waargenomen en verwijst de collega’s naar het Kenniscentrum Mensenhandel Twente. De aandachtsfunctionaris verzamelt signalen en weet wat de juiste route is om signalen door te geven aan het kenniscentrum.
Aanpak Mensenhandel Twente
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
De aandachtsfunctionaris heeft ook een belangrijke rol in de meldroute mensenhandel, zoals die in paragraaf 6.1 wordt beschreven. De aandachtsfunctionaris zorgt ervoor dat het onderwerp mensenhandel onder de aandacht komt en blijft bij collega’s. Extern is de aandachtsfunctionaris het aanspreekpunt voor het Kenniscentrum Mensenhandel Twente. De zorgcoördinator van het kenniscentrum heeft naar gemeenten een adviserende en ondersteunende rol. De zorgcoördinator heeft veel kennis over de mogelijkheden voor slachtoffers, onder meer doordat hij/ zij ook onderdeel is van een landelijk netwerk. Wanneer er bijvoorbeeld een opvangplek moet worden gezocht voor een slachtoffer van mensenhandel, gebeurt dat doorgaans in samenwerking tussen de gemeente en het kenniscentrum. Het indiceren van ondersteuning voor
→
een slachtoffer mensenhandel (op basis van de Wmo of Jeugdwet), is een taak van de gemeente. Naast bovengenoemde partners werken we met nog meer partijen samen, zoals Veilig Thuis Twente (VTT), Centrum Seksueel Geweld, Terwille, onderwijs, GGZ-partners, Jeugdzorgaanbieders, Vrouwenopvang Kadera en Wmo-aanbieders. Veilig Thuis Twente heeft regelmatig casuïstiekbespreking met het kenniscentrum en zal bij meldingen die zij ontvangt ook een inschatting maken of er mogelijk sprake is van mensenhandel. Het Centrum Seksueel Geweld kan ondersteuning bieden wanneer er sprake is ongewenste seksuele ervaringen en Terwille biedt ondersteuning aan sekswerkers die mogelijk willen stoppen. 20
Samenvatting
→
Inleiding
1
2
3
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
Veel samenwerkingspartners bij mensenhandel zijn ook betrokken bij de aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling. Voor meer informatie hierover verwijzen we naar de Regiovisie aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling 2023 - 2026.
Deze samenwerking zorgde voor een bredere koppeling en afstemming op onderwerpen die beide domeinen veiligheid en zorg raken. Denk hierbij aan gezamenlijke themadagen over onder meer mensenhandel en aan de definitieve positionering van Veilig Thuis Twente en Zorg- en Veiligheidshuis Twente in afstemming op elkaar en onder één dak.
2.2 Verbinding Zorg, Veiligheid & Straf
Momenteel is er een doorontwikkeling gaande die gaat bijdragen aan het verder verstevigen van de positie van de stuurgroep en expertgroep en het vergroten van de herkenbaarheid en zichtbaarheid in onze regio.
Gemeenten dragen zorg voor het realiseren van passende zorg en ondersteuning voor inwoners en zijn daarnaast verantwoordelijk voor openbare orde en veiligheid. Steeds meer opgaven bevatten zorg- en veiligheidsaspecten en vragen een integrale benadering en samenwerking. Landelijk wordt de samenhang tussen zorg en veiligheid ook gezien als speerpunt. In Twente hebben we de integrale afstemming tussen het zorg- en veiligheidsdomein al een aantal jaren ingericht met de stuurgroep en expertgroep Zorg, Veiligheid & Straf. Onze integrale samenwerking is uniek en als Twente worden we dan ook gezien als voorbeeld voor de rest van Nederland. Daar zijn we trots op! Expertgroep en Stuurgroep Zorg, Veiligheid & Straf De huidige Stuurgroep Zorg, Veiligheid en Straf is in 2016 ontstaan door samenvoeging van de Stuurgroep Veiligheidshuis Twente en de Stuurgroep Aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling (o.a. Veilig Thuis Twente).
Aanpak Mensenhandel Twente
→
De stuurgroep richt zich op: Het signaleren van knelpunten in de verbinding tussen zorg en veiligheid. Het voorbereiden van besluiten over de aanpak/sturing van die knelpunten. Het leggen van verbindingen om fragmentatie in de aanpak te voorkomen. Het monitoren van de praktijk en behouden van een overall-beeld. Het sturen op commitment bij de ketenpartners. Het aansluiten bij landelijke trends/ontwikkelingen en de vertaling daarvan naar lokaal. Het stimuleren van kennisuitwisseling. De opgave voor de expertgroep is de afstemming op ambtelijk strategisch niveau en advisering aan de stuurgroep. Er zijn (grote) maatschappelijke opgaven die vragen om gezamenlijkheid in aanpak. 21
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
Onlangs is de bestuurlijke structuur Zorg, Veiligheid & Straf Twente aangevuld met themagroepen in de uitvoerende lijn. Deze themagroepen richten zich op het signaleren van knelpunten, het kijken naar trends en ontwikkelingen voor de aanpak en uitvoering en dit vertalen naar adviezen of voorstellen aan de expertgroep. Ook voor mensenhandel willen we een themagroep vormen.
→
In de stuurgroep en de expertgroep zit een groot aantal belangrijke samenwerkingspartners, zoals Raad voor de Kinderbescherming, Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI), GGZ (Mediant/Dimence), Reclassering, Politie, Openbaar Ministerie, Zorg- en Veiligheidshuis Twente, Veilig Thuis Twente en GGD Twente. Vanuit de colleges van burgemeester en wethouders van de 14 Twentse gemeenten zijn drie burgemeesters (veiligheid) en
→
drie wethouders (zorg) vertegenwoordigd. De Stuurgroep heeft geen besluitvormende bevoegdheden. Wel kan de Stuurgroep voorstellen doen aan de verantwoordelijke gremia.
Aanpak Mensenhandel Twente
22
Samenvatting
1
Inleiding
2
3
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
Zorg Veiligheid & Straf Twente VEILIGHEID
Bestuurlijke lijn
→ Ambtelijke lijn
Uitvoerende lijn Themagroepen
Aanpak Mensenhandel Twente
ZORG
Districtelijke Veiligheids Overleg Twente (DVO)
Platform Integrale Veiligheidszorg (IVZ)
Themagroep (ex)-detentie
Zorg en Veiligheidshuis Twente (waaronder KMT)
Themagroep mensenhandel
STUURGROEP ZORG, VEILIGHEID & STRAF TWENTE
Bestuurlijk overleg centrumgemeentetaken VOO
GR Samen Twente
EXPERTGROEP ZORG, VEILIGHEID & STRAF
AO centrumgemeentetaken VOO (waaronder VTT)
AO’s Jeugd, WMO en Publieke gezondheid
Themagroep aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling
Themagroep personen onbegrepen gedrag
→
Themagroep zorg en veiligheid jeugd
23
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
3 WETTELIJK EN FINANCIEEL KADER 3.1 Wettelijk kader Voor alle gemeenten geldt dat zij in 2022 een Aanpak Mensenhandel moeten hebben. Deze opgave is gebaseerd op nationale én internationale wetgeving, die voorschrijft dat gemeenten een taak hebben in de aanpak van mensenhandel.
→
Veiligheid en van Volksgezondheid, Welzijn en Sport dat er een grotere rol is weggelegd voor gemeenten om mensenhandel te bestrijden. Op nationaal niveau is de afgelopen jaren al veel gedaan om de rol van gemeenten in de bestrijding van mensenhandel te versterken.
Het vorige Kabinet hechtte groot belang aan de aanpak van mensenhandel. Dit bleek uit de voortzetting van het programma 'Samen tegen mensenhandel' met een structurele financiering van €2 miljoen per jaar. Volgens voormalig Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen, Herman Bolhaar, is het echter van
In 2018 is mensenhandel opgenomen als prioriteit in het Interbestuurlijk Programma (IBP). Vanuit dit programma is het interdepartementale programma 'Samen tegen mensenhandel' ontwikkeld, waarbij een duidelijke rol voor gemeenten is beschreven. In het kader van het Interbestuurlijk Programma is de afspraak gemaakt dat alle Nederlandse gemeenten in 2022 een ‘duidelijke en geborgde aanpak van
belang dat deze inzet ook terechtkomt waar dat het hardst nodig is: in nauwe aansluiting op de problematiek, bijvoorbeeld op lokaal niveau.
mensenhandel’ moeten hebben. Deze afspraak is ook opgenomen in het programma 'Samen tegen mensenhandel'.
De afgelopen vier jaar kon de aanpak van mensenhandel al rekenen op brede steun van het kabinet. Dat dit ook in het huidige regeerakkoord
Volgens bovengeschetst kader is iedere gemeente verantwoordelijk voor: Het hebben van gemeentelijk beleid mensenhandel in 2022.
weer als prioriteit wordt aangemerkt, is een belangrijke stap. Herman Bolhaar: ‘Zo kan voortgebouwd worden aan al die inspanningen die door diverse partijen de afgelopen jaren zijn gedaan: van gemeenten tot zorginstellingen tot organisaties in de strafrechtketen.’
Passende regionale opvang, ondersteuning en nazorg voor slachtoffers. Het creëren van een landelijk dekkend netwerk van zorgcoördinatoren voor slachtoffers van mensenhandel.
Toenemende verantwoordelijkheid gemeenten In de beleidsreactie onderschrijven de staatssecretarissen van Justitie en
Aanpak Mensenhandel Twente
→
Voor een uitgebreid wettelijk kader voor de Aanpak Mensenhandel zie bijlage 2.
24
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
3.2 Financieel kader
→
Financiering voor het Kenniscentrum Mensenhandel Twente is gevonden in de DU VO (Decentralisatie Uitkering Vrouwenopvang). Dit zijn middelen die centrumgemeente Enschede ontvangt voor de uitvoering van een aantal taken op het gebied van Vrouwenopvang. Het begrip Vrouwenopvang is een algemene term die de volgende dossiers omvat: aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling, vrouwenopvang (en mannenopvang), mensenhandel, seksueel geweld en seksueel overschrijdend gedrag en eergerelateerd geweld. De DU VO middelen ontvangt Enschede als centrumgemeente om de bovengenoemde zaken te organiseren voor heel Twente. Deze middelen worden dus regionaal besteed. Twee keer per jaar vindt er regionale afstemming plaats over het financieel kader en de inzet van middelen in het ambtelijk en bestuurlijk overleg centrumgemeentetaken aanpak Huiselijk geweld &
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
We weten niet of de huidige bezetting van het kenniscentrum ook in de toekomst voldoende zal zijn. Dat hangt helemaal af van wat we de komende jaren gaan tegenkomen. Het kenniscentrum wordt vanaf de start (mei 2021) volledig bekostigd uit de DU VO en dat zal ook in 2023 het geval zijn. Of het huidige subsidie ook voor 2024 en verder voldoende is, is op dit moment niet te garanderen. Wel is het subsidie voor het kenniscentrum een structurele subsidie. Dus alleen als het kenniscentrum groeit, bijvoorbeeld als gevolg van toenemende casuïstiek, kan het zijn dat het huidige subsidie niet volledig toereikend is. Het is de verwachting dat het aantal casussen zal toenemen. Niet omdat er sprake is van meer mensenhandel in Twente, maar omdat we meer signaleren en oppakken. Uit de cijfers van paragraaf 1.3 kunnen we concluderen dat we op dit moment enkel het
Kindermishandeling, Vrouwenopvang en Mensenhandel.
topje van de ijsberg in beeld hebben.
In 2020 hebben we structureel extra middelen ontvangen in de DU VO. Vanuit deze extra rijksmiddelen is structurele financiering van het Kenniscentrum Mensenhandel Twente geborgd. Het Kenniscentrum Mensenhandel Twente ontvangt een zelfstandig subsidie van centrumgemeente Enschede. De 14 Twentse gemeenten hoeven op dit moment niet financieel bij te dragen aan het kenniscentrum.
En uiteindelijk is dat ook waar we naar streven: we willen meer slachtoffers in beeld krijgen en de ondersteuning bieden die zij nodig hebben. En we willen meer daders opsporen en aanpakken. Daar hoort bij dat we als Twentse gemeenten financieel bijdragen als de praktijk hierom vraagt. Het is geen vanzelfsprekendheid dat het Kenniscentrum Mensenhandel Twente tot in lengte van jaren uitsluitend wordt bekostigd door centrumgemeente Enschede.
→
Zoals we op dit moment het aantal casussen mensenhandel nog lastig kunnen duiden, geldt dat ook voor de hoogte van het subsidie voor het kenniscentrum.
Aanpak Mensenhandel Twente
25
Samenvatting
→
Inleiding
1
2
3
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
Wel heeft elke gemeente zijn eigen kosten om invulling te geven aan de Aanpak Mensenhandel, zoals bijvoorbeeld de lokale uitvoering bij de ondersteuning van slachtoffers mensenhandel, de aandachtsfunctionaris mensenhandel, de medewerkers veiligheid, vergunningen en handhaving. In feite is dat niet anders dan voordat we een Aanpak Mensenhandel hadden geformuleerd. Maar zoals hierboven toegelicht, verwachten we wel dat de casuïstiek mensenhandel in toenemende mate een beroep op de gemeentelijke uitvoering zal doen. Het is aan elke Twentse gemeente om hier op een goede manier invulling aan te geven, passend bij de lokale behoeften en mogelijkheden.
Aanpak Mensenhandel Twente
→
26
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
4 VISIE EN AMBITIE Het is onaanvaardbaar dat er nog elke dag kinderen en volwassenen worden uitgebuit, ook in Twente. Dat moet stoppen.
→
Visie Mensenhandel overstijgt de gemeentegrenzen, daarom moet de aanpak van mensenhandel ook gemeentegrens overstijgend worden ingezet. Om mensenhandel effectief aan te pakken, is het noodzakelijk dat we regionaal en integraal samenwerken. Met integraal bedoelen we hier integraal over de domeinen Zorg, Veiligheid en Straf én ook gezamenlijk met alle relevante ketenpartners.
S lachtoffers ondersteunen We willen zoveel mogelijk voorkomen dat mensen slachtoffer worden van mensenhandel, door veel energie te steken in preventie, met name voor risicogroepen, zoals kwetsbare jongeren, mensen met LVB (Licht Verstandelijke Beperking) en arbeidsmigranten. Mensen die slachtoffer zijn van mensenhandel willen we zo snel mogelijk de ondersteuning bieden die zij nodig hebben en indien nodig op een veilige plek opvangen.
→
We willen slachtoffers zo snel mogelijk in beeld krijgen en zodanig Het Kenniscentrum Mensenhandel Twente geeft uitvoering aan de integrale aanpak en heeft een centrale positie, een verbindende rol in de regio en levert een bijdrage in de gehele keten van preventie tot en met repressie.
ondersteunen dat wordt voorkomen dat het slachtoffer opnieuw wordt uitgebuit. Uit onderzoek8 blijkt dat 50% van alle slachtoffers mensenhandel binnen 7 jaar opnieuw slachtoffer wordt van een misdrijf. Slachtoffers uit het netwerk halen is van groot belang om herhaling te voorkomen.
De ambitie is een uitbuitingsvrij Twente, door slachtofferschap te voorkomen en Twente zo onaantrekkelijk mogelijk te maken voor mensenhandelaren. We willen mensenhandel duurzaam aanpakken en daarvoor moeten we zowel inzetten op de hulp aan slachtoffers als op het frustreren van de daders. Slachtoffermonitor mensenhandel 2016-2020 van de Nationaal rapporteur mensenhandel en seksueel geweld tegen kinderen.
8
Aanpak Mensenhandel Twente
27
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
D aders aanpakken Bij de daderaanpak gaan we gebruik maken van alle mogelijkheden die er zijn en die we naast en aanvullend aan elkaar kunnen inzetten. Het gaat hierbij om het strafrecht en het instrumentarium van het bestuursrecht, zoals vergunningenstelsel, dwangsommen, handhaving en toezicht (Zie verder paragraaf 6.4 over toezicht en handhaving). Maar we willen ook van andere mogelijkheden binnen de gemeenten gebruik maken, als voorzieningen (bijvoorbeeld een uitkering) intrekken en inzet sociale recherche.
→
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
S traf In het verlengde van de daderaanpak, willen we daders vaker kunnen opsporen, vervolgen en straffen. Het Openbaar Ministerie, Nederlandse Arbeidsinspectie en de politie spelen hierin een belangrijke rol. Middels een structurele casustafel mensenhandel onder regie van het Kenniscentrum Mensenhandel Twente wordt uitvoering gegeven aan bovenstaande.
→
We zetten in op het voorkomen van herhaald daderschap. Hierbij is aandacht voor resocialisatie en re-integratie van groot belang. Vooral bij de jonge daders is het belangrijk dat er een alternatief kan worden geboden. We willen daders zoveel mogelijk frustreren, door bijvoorbeeld facilitator aanpak. Facilitators zijn personen die bewust óf onbewust een faciliterende rol spelen bij mensenhandel. Dit gebeurt bijvoorbeeld door het onder valse voorwendselen naar Nederland halen van personen om ze in de illegale prostitutie te laten werken. Ook het verhuren van ruimten of het onder dwang laten werken van personen, wordt gezien als een faciliterende rol. Een facilitator is net zo strafbaar als de mensenhandelaar zelf.
Aanpak Mensenhandel Twente
28
Samenvatting
Inleiding
1
2
3
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
5 PREVENTIE, SIGNALERING EN BEWUSTWORDING Een belangrijk streven is dat mensenhandel niet meer voorkomt of in ieder geval zo veel mogelijk wordt voorkomen. Daarom is preventie van groot belang.
→
Het snel en adequaat oppakken van signalen is één van de belangrijkste onderdelen van een effectieve Aanpak Mensenhandel. Waar moeten we op letten? Hoe herkennen we mensenhandel? Experts schatten in dat we 85% van de mensenhandel niet in beeld hebben: dat moet beter.
5.1 Preventie
en dus tegelijkertijd voor verschillende doeleinden worden ingezet. Een voorbeeld hiervan is het weerbaar maken van (LVB) jongeren tegen verscheidene invloeden van buitenaf en hen meegeven wat normale situaties/relaties zijn, wat niet en hoe hiermee om te gaan. De preventie moet doelgroepgericht worden ingezet om het juiste effect te bereiken. Daarnaast zal inzet op preventie met de tijd mee moeten gaan. Zoals in hoofdstuk 1 is toegelicht, is de werkwijze van ‘loverboys’ in het huidige digitale tijdperk enorm veranderd. Dat betekent dat de preventie voor deze doelgroep moet mee veranderen. De risico’s van mobiele telefoons en het internet en hoe hiermee verantwoord om te gaan, is tegenwoordig
Er zijn risicofactoren die mensen kwetsbaar voor mensenhandel maken, zoals een zwakke economisch positie met weinig perspectief op verbetering, verminderde geestelijke weerbaarheid, een licht verstandelijke beperking, de afwezigheid van een sociaal netwerk, het ontbreken van een juridische (verblijf)status of het niet spreken van de
een belangrijk onderdeel van preventie (van met name seksuele en criminele uitbuiting).
taal. Voor minderjarigen/jongeren geldt dat zij door hun leeftijd altijd kwetsbaar zijn, los van andere risicofactoren.
zoals: arbeidsmigranten, jongeren/minderjarigen, mensen met een licht verstandelijke beperking en sekswerkers. Overigens is dit geen uitputtende lijst en kunnen risicogroepen wijzigen in de loop van de tijd.
Preventiemogelijkheden Het scala aan preventiemogelijkheden, communicatiemiddelen en organisaties die zich hiermee bezig houden, is erg breed. Ook kan sommige voorlichting worden gecombineerd voor verschillende thema’s
Aanpak Mensenhandel Twente
→
Bij preventie willen we ons in eerste instantie vooral richten op de bekende risicogroepen, die extra kwetsbaar zijn voor mensenhandel,
Preventie arbeidsuitbuiting (bij arbeidsmigranten) Zoals al eerder benoemd zijn arbeidsmigranten kwetsbaar voor arbeidsuitbuiting, onder andere door hun meervoudige afhankelijkheid. 29
Samenvatting
→
Inleiding
1
2
3
4
5
6
7
Afsluiting
Acties
Het is belangrijk om deze doelgroep zelfredzamer te maken waardoor zij minder vatbaar zijn voor uitbuiters. Nationaal Rapporteur Conny Rijken heeft gewezen op het probleem dat buitenlandse slachtoffers niet goed op de hoogte zijn van hun rechten. Hierdoor is het voor hen moeilijk om te beoordelen of ze slachtoffer zijn van uitbuiting. Zelfidentificatie van slachtofferschap (erkennen dat je slachtoffer bent) is een voorwaarde om de eigen situatie te verbeteren of te verlaten. Ook kan de taaltoegankelijkheid van informatie over arbeidsrechten en Nederlandse maatstaven een probleem zijn.
die elke dag met deze doelgroep werken, wordt geleerd waar zij op moeten letten, op welke signalen ze alert moeten zijn en wat ze hier vervolgens mee kunnen doen.
Maar het gaat ook om autochtone kwetsbare mensen, bijvoorbeeld mensen met een verstandelijke beperking. Het gaat om mensen die op de een of andere manier op zoek zijn naar een beter bestaan en vaak zelf helemaal niet door hebben dat ze slachtoffer zijn.
Preventie voor LVB-ers Personen met een licht verstandelijke beperking (LVB) zijn extra kwetsbaar voor mensenhandel. Benoemd is al de kwetsbaarheid voor arbeidsuitbuiting. Daarnaast lopen vooral jongeren met een LVB meer
Landelijk en regionaal zijn er verscheidene organisaties die zich inzetten voor voorlichting over arbeidsrechten en het tegengaan van arbeidsuitbuiting. Deze informatie moet wel de lokale doelgroepen weten te bereiken. De Nederlandse Arbeidsinspectie en het Kenniscentrum Mensenhandel Twente werken samen op dit vlak.