Bijlage 3. Groeien met Cultuur; Cultuurvisie Alkmaar 2040 12-12-2024

GROEIEN MET CULTUUR CULTUURVISIE ALKMAAR 2040 Versie 20-11-2024

Groeien met cultuur Wat en waar zouden we zijn zonder cultuur? Cultuur is dat wat de samenleving tot een samen­­ leving maakt. Cultuur is wat ons mensen maakt. Van nature hebben we allemaal de neiging om te spelen, te ontdekken. Om mooie dingen te zien. Om mooie dingen te maken. Om uiting te geven aan onze creativiteit.Om te zingen, te dansen, te luisteren naar muziek die ons raakt. En om iets te maken van niets. Iemand volgt zijn hart, maakt iets moois en raakt daarmee de harten van anderen. Cultuur verbindt. Cultuur brengt mensen bij zichzelf en bij elkaar. Dit zijn de dingen waar we blij van worden, waar we energie van krijgen. Die we nodig hebben om ook de dingen te doen die de maatschappij draaiend houden. Op tijd je bed uitkomen, je werk af krijgen, je doelen bereiken, je geld verdienen. De maatschappelijke machine draait als nooit tevoren. Maar zonder olie loopt de machine vast. Het is bijna 2025 en we kijken vijftien jaar vooruit. Alkmaar 2040. Als we 140.000 mensen van alle leeftijden plezierig met elkaar willen laten wonen in de gemeente Alkmaar in 2040, zullen we moeten investeren in cultuur.

Cultuur. De smeerolie voor de machine. De compost voor een bloeiende tuin. Cultuur kleurt het leven. Het is magie en toch ook weer niet. Want het effect van cultuur is bewezen. Cultuur heeft niet alleen aanwijsbare impact op het persoonlijke en collectieve welzijn, het is ook van grote invloed op de persoonlijke en collectieve welvaart. In deze visie laten we je zien hoe Alkmaar kan groeien met cultuur. Het maken van deze Cultuurvisie is stap 2 van het proces. Stap 1 was het stellen van de kaders. En stap 3 bestaat uit een Uitvoeringsplan (tot 2028) en de Ontwikkelagenda (tot 2040). Het Uitvoerings­ plan heeft een looptijd van vier jaar en geeft aan wanneer we de in deze visie beschreven verbeteringen uitvoeren. De ontwikkelagenda gaat in op de financiële aspecten van de groei van de grote culturele instellingen en van de groei van cultuur in Alkmaar Noord.

Wat zorgt ervoor dat we, ook in de toekomst, de steeds snellere ontwikkelingen kunnen bijbenen? En dat we tegelijkertijd de rust kunnen blijven vinden in onszelf? De smeerolie voor de maatschappelijke machine is cultuur. Hoe zorgen we ervoor dat die machine in Alkmaar blijft draaien? En dat die in 2040 draait als nooit tevoren? De ingrediënten vind je in deze cultuurvisie. Die heet niet voor niets ‘Groeien met cultuur’.

Blauwdruk, Vrij van Verzet Foto omslag: Tibor Dieters

Groeien met cultuur | 2

Een kleine greep uit de inhoud: • Alkmaar groeit mét en door cultuur. Dat is altijd zo geweest en dat zullen we blijven doen. Dat lees je in hoofdstuk 1. • Cultuur is onmisbaar voor onze samenleving. Als we de doelstellingen voor economie, welzijn en zorg willen halen, kunnen we niet zonder cultuur. Je leest het in hoofdstuk 2. • Onze culturele instellingen zijn zeer succesvol. Omdat ze een zeer breed aanbod hebben aan cultuur dat goed aanslaat bij de Alkmaarders. Dat zie je terug in de bezoekersaantallen die flink toenemen. En dat faciliteren we met meer capaciteit voor podia en presentatie­ ruimte (hoofdstuk 3). • Het huisvesten van culturele instellingen aan twee kanten van het kanaal blijkt succesvol te zijn. Dus dat is wat we blijven we doen (hoofdstuk 3). • Hoog op de wensenlijst van de gemeenteraad staat het spreiden van cultuuraanbod over wijken en dorpen. Dat gaan we doen door meer ruimte te creëren voor podia en expo­sities in Alkmaar Noord. En door het verbeteren van de faciliteiten voor podia en presentatie in de dorpen en in buurt- en dorpshuizen. Het ABC Huis wil daarop inspelen door in alle bibliotheekfilialen het hele aanbod van het ABC Huis aan te bieden, dus inclusief Artiance (hoofdstuk 3).

• Een beter vestigingsklimaat voor makers zorgt voor een levendig en innovatief Alkmaar en een grotere economische aantrekkingskracht (hoofdstuk 4). • We verbinden jongeren aan Alkmaar en houden ouder wordende inwoners actief met een cultureel aanbod dat aanspreekt (hoofdstuk 4). • Alkmaar speelt in op de behoefte aan hedendaagse beeldende kunst. Met meer kunst­ werken in de openbare ruimte, met hostpots voor hedendaagse beeldende kunst in het centrum en met ruimte voor buitenexposities in de dorpen (hoofdstuk 4). • Cultuureducatie is onmisbaar voor de spreiding van cultuur. Wij gaan door met een optimaal aanbod, ook bij landelijke bezuinigingen (hoofdstuk 5). • Ook amateurkunstverenigingen zijn onmisbaar voor de spreiding van cultuur. We spannen ons in om deze verenigingen vitaal te houden (hoofdstuk 5).

Groeien met cultuur | 3

Inhoud Leeswijzer

5

1. De groei van Alkmaar 1.1. Groei tot 2040 1.2. Groei van voorzieningen 1.3. Groei tot op heden 1.4. Groei geeft kansen

6 7 7 7 8

2. De betekenis van cultuur 2.1. Samenvatting betekenissencirkel, Alkmaar centrum­gemeente en definiëring van het brede cultuuraanbod. 2.2. De impact van cultuur op welzijn, zorg en samenleving 2.3. De impact van cultuur op de economie 2.4. De impact van een centrumstad op cultuur 2.5. Impact: meten om te verbeteren 2.6. Domein overstijgend werken van cultuur

9 10 12 12 13 13 14

3. De basis op orde 3.1. Cultuur in het centrum aan weerszijden van het kanaal 3.2. Kansen voor de stedelijk culturele voorzieningen 3.3. Kansen voor cultuur in wijken en dorpen

15 16 17 18

4. De ambities van Alkmaar 4.1. Ambitie 1: Een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor makers 4.2. Ambitie 2: Jongeren binden met een eigen cultuuraanbod 4.3. Ambitie 3: Een actief cultuuraanbod voor ouderen 4.4. Ambitie 4: Benaderbare en aanraakbare kunst in de openbare ruimte 4.5. Ambitie 5: Een hotspot voor hedendaagse beeldende kunst 4.6. Ambitie 6: Ruimte voor verrassing

21 24 25 26 27 27 28

5. Cultuur is overal en voor iedereen 5.1. Een toekomst voor cultuureducatie 5.2. Vitale amateurkunstverenigingen

29 32 32

6. Vervolg op cultuurvisie Alkmaar 2040 6.1. Uitvoeringsplan 6.2. Ontwikkelagenda

34 35 38

Bijlage 1.

39

Groeien met cultuur | 4

Leeswijzer De Cultuurvisie Alkmaar 2040 (2) is het vervolg op de Kaders voor de Cultuurvisie Alkmaar (1). De Cultuurvisie is gebaseerd op deze Kaders. De uitvoering van de Cultuurvisie komt aan de orde in het Uitvoeringsplan Cultuurvisie tot 2028 (3). De bouwstenen van het Uitvoeringsplan maken deel uit van deze Cultuurvisie. Daarnaast komen in de Ontwikkelagenda cultuur in Alkmaar tot 2040 de ruimtelijke en financiële aspecten van de uitbreiding van de stedelijke culturele voorzieningen en Alkmaar Noord aan de orde. Een beschrijving van het opstellen van dit Ontwikkelkader is eveneens in deze Cultuurvisie opgenomen. 1

2

3

Kaders voor de Cultuurvisie Alkmaar

Cultuurvisie Alkmaar 2040

Uitvoeringsplan Cultuurvisie Alkmaar tot 2028 Ontwikkelagenda Cultuur in Alkmaar tot 2040

Relatie met de Kaders voor de Cultuurvisie Alkmaar De denkkaders (over de betekenissencirkel van Blueyard, over Alkmaar als magneet, markt en motor en over de definiëring van het brede aan­­bod) komen terug in hoofdstuk 2, De betekenis van cultuur. Hoofdstuk 3, De basis op orde omvat de inhoudelijke kaders over de ruimte voor het brede cultuuraanbod en over de culturele huisvesting in wijken en dorpen voor onder meer de amateurkunst­verenigingen. In De ambities van Alkmaar, hoofdstuk 4, komen de inhoudelijk kaders over makers, jongeren en kunst in de openbare ruimte aan bod. De kaders over cultuureducatie en amateurkunst zijn terug te vinden in hoofdstuk 5, Cultuur is overal en voor iedereen. Het vervolg van de Cultuurvisie, met de uit­werking in het Uitvoeringsplan en de Ontwikkelagenda is opgenomen in hoofdstuk 6, Vervolg op Cultuurvisie Alkmaar 2040.

Groeien met cultuur | 5

1. De groei van Alkmaar Alkmaar groeit mét en door cultuur. Dat is altijd zo geweest en dat zullen we blijven doen. Voor de inwoners van de gemeente Alkmaar én in de rol als centrumgemeente voor de regio.

Groeien met cultuur | 6

1.1. Groei tot 2040 In de periode tot 2040 groeit Alkmaar in stad en dorpen. Er komen zo’n 15.000 woningen bij, vooral in de transformatiegebieden aan de Kanaalzone en ook door uitbreidingen aan de randen van de stad en de dorpen. Alkmaar krijgt opnieuw de status van een gemeente die groeit. Dat verbindt ook stad en dorpen, omdat dorpen vitaal blijven als er woonruimte komt voor jonge dorpsgenoten en zo scholen en voorzieningen in stand kunnen blijven. Alkmaar groeit met forse aantallen woningen om het tekort aan woningen op te heffen en om met bevolkingsgroei de voor­ zieningen op peil te houden. Zo zijn bij­­voorbeeld voor het openbaar vervoer voldoende reizigers belangrijk om in stand te blijven. Ook voor de dorpen is groei belangrijk. Omdat het aantal bewoners per huis in heel Nederland is gedaald en licht blijft dalen is het belangrijk dat het aantal woningen per dorp toeneemt. Hiermee kunnen de voorzieningen beter in stand blijven. Groei brengt een verantwoordelijkheid met zich mee om de gevolgen in goede banen te leiden. Er wordt immers beslag gelegd op de beperkte hoeveelheid beschikbare bouwgrond en eindige bronnen als energie en grondstoffen. In Alkmaar zijn daarvoor passende oplossingen beschikbaar als binnenstedelijk bouwen, verantwoord gebruik van bouwmaterialen en hernieuwbare energie.

Een ander aspect van groei is verstedelijking en daarmee verdichting met appartementen. In een woonomgeving als Alkmaar Noord en in de dorpen zijn veel eengezinswoningen en hebben bewoners voldoende ruimte om te bewegen en kinderen te laten spelen in het eigen huis, de tuin en het omliggend groen. Daarom is het in een verstedelijkte omgeving met veel appartementen van belang om aantrekkelijke openbare verblijfsruimten te maken met voorzieningen waar men zich kan ontspannen.

1.2. Groei van voorzieningen Bij groei moet niet alleen worden gedacht aan kwantitatieve zaken als meer woningen, meer inwoners en meer consumptie. Meer inwoners betekent immers ook dat dichtbij kwalitatieve verbeteringen beschikbaar komen als gespecialiseerde zorg en onderwijs. Alkmaar zelf is daar een voorbeeld van. Door haar positie van centrumgemeente voor alle inwoners van

Noord-Holland Noord biedt het de regio onderwijsvoorzieningen en een ziekenhuis met spoedeisende eerste hulp. Dat betekent dat groeien mogelijkheden voor kwalitatieve verbetering geeft. Daar is ook sprake van bij groeien met cultuur. In Nederlandse steden is een duidelijk verband zichtbaar tussen de beschikbaarheid van culturele voorzieningen en het aantal inwoners. De duurste en meeste gespecialiseerde culturele voorzieningen bevinden zich niet voor niets is de drie grote steden.

1.3. Groei tot op heden Na de middeleeuwen onderscheidde ook Alkmaar zich al vroeg door het oprichten van een Latijnse school, waar later het Murmellius gymnasium uit zou voortkomen. Het is nog steeds het enige categorale Gymnasium boven het Noordzeekanaal, met een bestand aan leerlingen dat voor driekwart niet uit Alkmaar komt. Een vroeg voorbeeld van een stedelijke voorziening met een centrumfunctie. In de negentiende eeuw was sprake van groei van de stad door de ontsluiting per spoor en de toenemende werkgelegenheid. Dit leidde tot het oprichten van een museum, theaters en verenigingen voor beeldend kunstenaars en schrijvers en kunstopleidingen. Onderzoeken naar cultureel erfgoed die in die tijd werden gedaan, leidden tot publicaties die nog steeds worden geraadpleegd. Een tweede groeifase werd pas zichtbaar toen Alkmaar in de jaren zeventig de status van groeigemeente kreeg en Alkmaar Noord werd gebouwd. Voor de cultuur uitte zich die groei in betere huisvesting voor Theater De Vest, Stedelijk Museum, bibliotheek Alkmaar, Artiance, Grafisch Atelier en Kunstuitleen aan of in de nabijheid van het Canadaplein in het vierde kwart van de vorige eeuw. Na de eeuwwisseling werden daar Podium Victorie en Filmhuis Alkmaar in het nieuwe deel van het centrum in Overstad aan toegevoegd.

Daarmee kwam in Alkmaar een voor die tijd zeer compleet aanbod, waar stad en dorpen trots op mogen zijn. In Alkmaar is de cultuurconsumptie op zich ook gegroeid. De bezoekerscijfers van de culturele voorzieningen zijn flink gestegen en die stijging zet zich ook na de coronaperiode door. Ook de vraag naar cultuureducatie is toegenomen.

Groeien met cultuur | 7

1.4. Groei geeft kansen We staan nu in het eerste deel van de derde groeifase met rond 2040 in plaats van ruim 110.000 straks circa 140.000 inwoners. Door het groeiende woningbestand kunnen ook jonge mensen langer in stad en dorpen blijven en zo invloed hebben op de bevolkingssamenstelling. Meer (jonge) bewoners scheppen kansen voor nieuwe culturele initiatieven en bieden kansen voor de groei van het aanbod. Alkmaarders groeien met cultuur omdat ze van jongs af aan een op hen afgestemd aanbod krijgen, net als in hun verdere leven. Er worden kansen geboden om een leven lang met cultuur actief te blijven. Alkmaar en zijn inwoners groeien mét cultuur.

Groeien met cultuur | 8

2. De betekenis van cultuur Cultuur is onmisbaar voor onze samenleving. Cultuur heeft niet alleen impact op het persoonlijke en collectieve welzijn, maar ook op de persoonlijke en collectieve welvaart. Als we de doelstellingen voor economie, welzijn en zorg willen halen, kunnen we niet zonder cultuur. In de denkkaders wordt ingegaan op de betekenissen­cirkel van Blueyard, de centrum­functie van Alkmaar in de regio en op definiëring van het brede cultuuraanbod, zoals vermeld in de Kaders. In deze Cultuurvisie worden die begrippen kort samengevat. Verder wordt dieper ingegaan op de impact van cultuur en de voor­delen van een centrumgemeente.

Cross Town Murals Foto: Streekstad Centraal / Marco Schilpp

Groeien met cultuur | 9

2.1. Samenvatting betekenis­ sencirkel, Alkmaar centrum­ gemeente en definiëring van het brede cultuuraanbod. Betekenissencirkel Cultuur is te definiëren als de manier waarop we met elkaar omgaan en ook als de creatieve uiting daarvan. Beide definities zijn belangrijk. Kunst is immers een uiting van de manier waarop we samen­leven. Tegelijkertijd inspireert kunst ons en beïnvloedt daarmee onze manier van samen­leven. Daarbij is de betekenis van kunst afhankelijk van de vorm.

Blueyard heeft dat in de Alkmaar Cultuur­ verkenning 2024 toegelicht in de betekenissen­ cirkel. In het midden staan kernbegrippen als kunst en erfgoed, design en ambacht, makers en evenementen. Om de binnencirkel staan de effecten die met cultuur te bereiken zijn. Die kunnen van tijdelijke aard zijn en duren zolang die kunstvorm aandacht krijgt. Van een andere orde zijn blijvende veranderingen in de buitenste ring, die als impact te beschouwen zijn. Daarbij gaat het om collectieve en persoonlijk welvaart en welzijn. Bij de afwegingen voor het investeren in cultuur spelen blijvende veranderingen een grotere rol dan tijdelijke effecten.

Inkomen

Er

g plooiin Ont Ve rb

Aa nt

p ha rsc e rg Bu

Kunst en Erfgoed Design en Ambacht Makers Instellingen Evenementen Gebouwen

Gezon dhe id

Innovatie & Ontwikke ling

Wa ard eri ng &

ing nn ke

ht rac sk g in kk re

eid nh de on

teit Identi Groeien met cultuur | 10

Socia le C ohe sie

Centrumstad Alkmaar Omdat Alkmaar een centrumgemeente is, vormen de stad met de dorpen het energieke hart van Noord-Holland Noord en fungeren als magneet (aantrekkingskracht), markt (plek van samenkomst) en motor (energie voor vooruitgang) in de regio. Daar speelt het cultuurbeleid op in. Een heldere positionering van Alkmaar in de regio is een belangrijke factor voor het be­ palen van de richting van het cultuurbeleid. Hoe je ook naar de toekomst kijkt, in alle gevallen zal Alkmaar één duidelijke positie innemen. Namelijk de positie die het al 900 jaar inneemt: die van het energieke hart; het energieke hart van NoordHolland Noord.

Definiëring brede cultuuraanbod Met de groei van Alkmaar neemt de vraag naar het nu al drukbezochte cultuuraanbod van Bibliotheek Alkmaar en Artiance, Stedelijk Museum Alkmaar, Theater de Vest, Podium Victorie, Filmhuis Alkmaar, Kunstuitleen Alkmaar, Grafisch Atelier Alkmaar en Karavaan toe. We noemen dit het brede cultuuraanbod, dat centraal staat in hoofdstuk 3. Het krijgt deze naam omdat een groot deel van de Alkmaarders gebruikmaakt van deze voorzieningen, die al lange tijd hun aanbod leveren. Ze hebben hun huidige vorm en huis­ vesting gekregen in het vierde kwart van de twintigste eeuw of in de periode 2010-2020.

Magneet

Markt

Motor

De aantrekkingskracht • Bereikbaarheid • Leefomgeving/wonen • Ondernemersklimaat • Voorzieningen • Sfeer en levendigheid

Plek van samenkomst • Handelscentrum • Logistieke hub • Horeca, winkelen • Evenementen/beurzen • Ontmoeting, verbinding

Energie tot vooruitgang • Diversiteit economie • Onderwijs en onderzoek • Energie-innovaties • Gezondheidsinnovaties • Nieuwe bedrijvigheid

Bijdrage van cultuur • Uniek erfgoed • Aanbod theater/muziek • Festivals/evenementen • Exposities • Kansen voor creatieven

Bijdrage van cultuur • Historische architectuur • Kaasmarkt en omgeving • Culturele infrastructuur • Podium voor festivals • Creatieve werkplaatsen

Bijdrage van cultuur • Creatieve talenten/makers • Inspiratie en verbeelding • Talentontwikkeling • Leren van het verleden • Innovatieve kunst/design

Groeien met cultuur | 11

2.2. De impact van cultuur op welzijn, zorg en samenleving Cultuur is op zich van waarde omdat het kan getuigen van vakmanschap, cultuurhistorische waarde of artisticiteit. Zeker dat laatste is sub­ jectief omdat de ene bezoeker houdt van breed gangbare kunst en de ander van kunst uit een kleine niche. Daarnaast kan een werk de een prikkelen en tot nadenken aanzetten, terwijl het een ander niets doet. Objectiever wordt het al wanneer je spreekt over de bijdrage van een werk aan de ontwikkeling van het vakgebied. Als theater­makers of beeldend kunstenaars door een werk worden geïnspireerd, dan is dat een objectief vast te stellen kwaliteit. Dat geldt ook voor de impact op het individuele welzijn. Zo is vast te stellen dat bijvoorbeeld amateurkunstenaars een geluksgevoel kunnen ervaren in een groep met gelijkgestemden, bij­voorbeeld in een vereniging. Dat draagt bij aan sociale cohesie. Andere meetbare voorbeelden zijn het toenemen van het zelfvertrouwen en het verminderen van eenzaamheidsgevoelens door actieve kunstbeoefening. Ook is uit onderzoek gebleken dat cultuur­ beoefening voor jongeren kan helpen bij het oplossen van psychische problematiek. Het initiatief SPOT van Artiance is hiervan een goed voorbeeld en Artiance is hiermee een voorloper op provinciaal niveau. Het gaat hier om een laagdrempelige inloop opgestart op initiatief van jongeren zelf.

Jongeren met mentale problemen voelen zich er gezien en gehoord. Onderzoek van het University College Londen toont aan dat als ouderen regelmatig een museum bezoeken, de kans op dementie afneemt. Dat komt vooral omdat de collecties leiden tot schoonheids­ ervaringen en aanzetten tot nadenken. Cultuur is eveneens van belang voor het collectieve welzijn. Denk dan bijvoorbeeld aan de betekenis van creativiteit in het onderwijs en de gezondheidszorg. Daarnaast verbindt cultuur inwoners met elkaar en met de stad en zijn dorpen. Ze staan meer open voor elkaar, zowel in wijken als dorpen. Maar liefst circa 50% van Nederlanders beoefent minstens 8 uur per week amateurkunst. Dit illustreert hoe veel voorkomend kunst is: de meerderheid beoefent kunst. Dat versterkt de sociale cohesie en nodigt uit tot ander gedrag.

Kortom: cultuur draagt bij aan een beter functionerende samenleving. Voor dorpen brengt cultuur vitaliteit met zich mee, omdat bewoners elkaar treffen bij de activiteiten van hun amateurkunstverenigingen, exposities en podiumkunsten door amateurs en professionals in bijvoorbeeld de Groene Zwaan in De Rijp en de Grote Kerk in Schermerhorn. Een aantrekkelijk cultuuraanbod kan samen met een goed ontwerp van de openbare ruimte Alkmaar Centrum – aan weerszijden van het kanaal – op een hoger plan brengen. Wijken en dorpen worden levendiger door een toegankelijk en passend cultuuraanbod. En meer levendigheid betekent meer veiligheid. Cultuur is vaak gebaseerd op of geïnspireerd door maatschappelijke vraagstukken, en biedt tegelijkertijd het publiek de mogelijkheid om op een andere manier te kijken naar die vraag­ stukken. Die tweezijdige werking van cultuur zien we bijvoorbeeld bij cabaret, film, fotografie en media. Met cultuur blijven inwoners betrokken, herkennen zij mechanismen van uitsluiting en zijn ze bereid te participeren.

2.3. De impact van cultuur op de economie Van de succesvolle creatieve steden worden meestal Amsterdam en Eindhoven als voorbeeld genoemd. In die steden wonen opvallend veel (jonge) kunstenaars en andere creatieve makers. Alkmaar huisvest die ook, met name makers van podiumkunst, beeldende kunst en ambachtelijke kunst. Zij zijn belangrijk voor de innovaties in de bedrijvigheid. Door een op makers gericht vestigings­klimaat kan dat effect worden versterkt met als gevolg meer banen en inkomen. In dit geval snijdt het mes zelfs aan twee kanten. Als een gemeente veel cultuur en creativiteit kent, versterkt dat het imago en dat draagt weer bij aan een beter vestigingsklimaat. Alkmaar heeft het voordeel van een stad met dorpen. Een beter aanbod kunnen kunstenaars en makers zich niet wensen. Ruimte voor een atelier of podiumruimte is te vinden in wijken en dorpen. Het centrum inspireert door uitwisseling, professionele onder­steuning en uitvoeringen en exposities. Cultuur is op zichzelf belangrijk voor de eco­ nomie als we kijken naar werkgelegenheid, omzet, eigen inkomsten en verkoopprijzen. Deze geven een beeld van de economische impact. In het hoofdstuk Basis op orde vertalen

Groeien met cultuur | 12

we dit naar de Alkmaarse situatie. Voor de landelijke situatie geldt dat er ruim 400.000 inwoners werkzaam zijn in cultuur en media. Het aandeel van cultuur en media in de totale werkgelegenheid in Nederland is 4,5% (CBS). In het interview ‘Cultuur doet ertoe, óók eco­ nomisch’ uit 2020 met landelijk onderzoeker Hendrik Beerta constateerde de Boekman­ stichting dat elke euro die voor de entree wordt betaald, met 2,5 kan worden vermenigvuldigd. Bezoekers gaan naar de horeca, winkelen en maken gebruik van vervoer. Het maakt niet uit of het om een groot of klein cultuurhuis gaat, binnen of buiten de Randstad. Theater De Vest, Grote Kerk Alkmaar, Stedelijk Museum Alkmaar, Podium Victorie en Filmhuis Alkmaar ontvingen in 2023 in totaal om 774.000 bezoekers. De ticketprijs varieert van vrij entree (Grote Kerk) tot € 65 (musical Theater De Vest). Een gemiddelde ticketprijs van tenminste € 25 is daarmee aannemelijk. Daarmee komt de economische impact van een bezoeker op gemiddeld € 62,50. Bij 774.000 bezoekers betekent dat een eco­ nomische impact van € 48,3 miljoen.

Noord-Holland Noord. Ook Podium Victorie en Filmhuis Alkmaar hebben duidelijk een regionale functie en de hoofdvestiging van Bibliotheek Kennemerland staat in Alkmaar. Artiance trekt leerlingen uit heel Noord-Holland Noord en de professionaliteit van Karavaan en Kunstuitleen Alkmaar stijgt ver uit boven het gemiddelde in de regio. In Alkmaar is sprake van een kwalitatief en kwantitatief hoogwaardig aanbod aan voorzieningen voor de regio. Daarvoor is een groter cultuurbudget nodig dan bij de meeste andere gemeenten in dit gebied. Daar staat tegenover dat ook de uitkering uit het gemeentefonds per inwoner hoger is dan in kleinere gemeenten. Het gemeente­fonds houdt rekening met extra taken voor (middel) grote gemeenten. De uit­kering uit het gemeentefonds is in Alkmaar circa € 2.400 per inwoner en in Castricum circa € 1.500. Bijvoorbeeld in Amsterdam is dat ruim € 3.000. In de programmabegroting van de gemeente Alkmaar van in totaal € 499 miljoen is voor cultuur en kunst in 2025 circa € 19 miljoen gereserveerd.

Ook uit 2020 is een presentatie van Ilona Haaijer, een vooraanstaand econoom en lid van diverse bestuurskamers van grote multi­nationals. Zij liet zien dat de totale subsidie van Rijk, provincies en gemeenten voor cultuur en media 1,2 % (€ 4 miljard) van de Rijks­begroting bedraagt, maar het aandeel in het bruto binnenlands product (bbp) 3,7% is, een bedrag van € 26 miljard. Ter vergelijking voegde zij toe: het aandeel van de bouw in het bbp is 4% en van de agrarische sector is dat 1,6%.

De centrale positie van Alkmaar brengt een rijk en breed kunst- en cultuuraanbod met zich mee, waar stad en dorpen van profiteren. Dat aanbod kan bestaan omdat het niet alleen voor de eigen inwoners is. In de overige gemeenten van de regio is het aanbod veel meer lokaal gericht en is het bereik beperkt. Dat zie je ook terug in de kwaliteit én de betekenis van cultuur in die gemeenten. In Alkmaar hebben de dorpen en de stad de lusten van een centrumgemeente, terwijl de lasten deels worden gecompenseerd door de extra inkomsten per inwoner uit het gemeentefonds en de economische impuls van bezoekers.

2.4. De impact van een centrumstad op cultuur

2.5. Impact: meten om te verbeteren

Alkmaar is al 900 jaar het centrum van NoordHolland Noord en is daarmee een centrum­ gemeente met een regionale verantwoordelijkheid. Zoals geschetst heeft Alkmaar meer en betere voorzieningen dan andere gemeenten in de regio. Dat strekt zich uit tot de zorg tot werkgelegenheid en ook cultuur. Daar maken veel inwoners uit de regio gebruik van, maar voor de Alkmaarders geldt dat ze daarvoor de gemeente niet hoeven te verlaten. Theater De Vest met Grote Kerk en Stedelijk Museum Alkmaar hebben een programmering op eenzame hoogte in

Het meten van impact is belangrijk om te kunnen sturen. Door het nadenken over impact bepalen instellingen het te bereiken doel en de wijze waarop dat te bereiken. Door de impact te meten kunnen zij zo nodig andere strategische keuzes maken, om zo beter op hun beoogde impact te kunnen sturen. Stel dat een instelling voor cultuur­ educatie zich als doel stelt muzikale ontwikkeling bereikbaar te maken voor iedereen. Dan kan bij impact – meten blijken dat de meeste ouders hoger geschoold zijn en dus maar een beperkte groep is bereikt. Dan is actie nodig om ook

Groeien met cultuur | 13

andere kinderen te bereiken en zo het muziek­ onderwijs toegankelijker en laag­drempeliger te maken. Ook bij een voorstelling, film of expositie is de impact meetbaar als die aanleiding geeft tot debat of bij beeldende kunst als een werk zo populair wordt dat het wordt gereproduceerd. Bijvoorbeeld de onthulling van Het Grote Raam heeft Alkmaar veel bekendheid via dagbladen en tijdschriften en een flinke stijging van de bezoekers­aantallencijfers in 2023 opgeleverd. Ook in 2024 werden de excursies naar Het Grote Raam vrijwel meteen volgeboekt. En tijdens het jubileum 450 jaar Alkmaar was het raam een icoon waar talloze Alkmaarders geldelijk of met vrijwilligerswerk aan hebben bijgedragen. Inmiddels is het ontwerp van het raam terug te vinden op verschillende artikelen in de twee Alkmaarse museumwinkels. Dat betekent een blijvende verandering na een langdurig effect in 2023 en 2024. Dat was ook als te bereiken impact aangegeven in de fonds- en subsidie­aanvragen. Door het meten van deze effecten kan men vast­stellen of de voorgestelde impact is gehaald. In het eerste voorbeeld, cultuureducatie, werd vastgesteld dat hieraan niet was voldaan en in het tweede voorbeeld (Het Grote Raam) juist wel. Instellingen kunnen met het meten van impact onderzoeken of hun beleidsdoelen worden gehaald. Voor deze nieuwe werkwijze kunnen de grote instellingen het voortouw nemen.

Door kennis te delen profiteren de kleinere instellingen daarvan en zo dragen zij gezamenlijk bij aan verbetering van de hele sector. De taak van de gemeente is om impact meten te ondersteunen en te stimuleren. Het is aan de instellingen de voor­delen hiervan in te zien en ermee aan de slag te gaan.

2.6. Domein overstijgend werken van cultuur Cultuur heeft impact op economie, welzijn, zorg, samenleving en ruimtelijk ordening. Daarom loont het om samen te werken om de ambities van Alkmaar 2040 te bereiken. Door samen­ werking laat cultuur zien met welk aanbod het kan bijdragen aan doelen van andere beleids­ velden en andersom. Die samenwerking wordt als eerst zichtbaar binnen de gemeentelijke organisatie, maar gaat ook een belangrijke rol spelen voor instellingen en verenigingen. Dat vraagt om een andere werkwijze dan de meer sectorale manier van werken, de zogenaamde eilandcultuur. Cultuur stapt over de grenzen die tussen de sectoren als onzichtbare lijnen aan­wezig zijn, in de overtuiging dat men met een gezamenlijke aanpak in Alkmaar veel verder komt. Een goed voorbeeld was de samenwerking voor het opstellen van het Ontwikkelkader Overstad. Partijen stonden niet alleen open voor het reserveren van ruimte voor cultuur in Overstad, maar zagen ook de waarde van cultuur voor de ontwikkeling van een levendig deel van het centrum. Met deze ervaring gaat Cultuur met andere disciplines in gesprek om de samenwerking te versterken. Dit wordt verder uitgewerkt in hoofdstuk 6.

Groeien met cultuur | 14

3. De basis op orde We hebben een mooi aantal culturele instellingen in de gemeente Alkmaar. Zeer succesvol, dankzij hun brede aanbod dat goed aanslaat bij de Alkmaarders. Dat zie je ook terug in de toenemende bezoekersaantallen. Vandaar dus meer capaciteit voor podia en presentatieruimte. Sinds een tijdje hebben onze culturele instellingen hun onderkomens aan beide zijden van het kanaal. Dat werkt heel goed, dus daar gaan we mee door. Het spreiden van het cultuuraanbod over wijken en dorpen staat al een tijdje hoog op de wensenlijst van de gemeenteraad. En dát gaan we onder meer doen door meer ruimte te creëren voor podia en exposities in Alkmaar Noord. En door het verbeteren van de faciliteiten voor podia en presentatie in de dorpen en in buurten dorpshuizen. Zoals bijvoorbeeld in alle bibliotheekfilialen het hele aanbod van het ABC Huis aanbieden, inclusief Artiance. Museum In ‘t Houten Huis Eigen foto Groeien met cultuur | 15

Voor een succesvol breed cultuuraanbod moet de basis op orde zijn voor de betreffende instellingen. Dat wil zeggen dat voor elke instelling geldt dat de organisatie op orde is voor de huidige situatie en voor de uitdagingen van de jaren hierna. Maar evengoed dat de huisvesting geschikt is voor het groeiende aantal inwoners in de komende tijd. Dat brede cultuuraanbod is voor een belangrijk deel het terrein van de stedelijk voorzieningen in het centrum en Oudorp. Hieronder worden ABC Huis, Stedelijk Museum Alkmaar, Theater De Vest en Grote Kerk Alkmaar, Filmhuis Alkmaar, Podium Victorie, Kunstuitleen Alkmaar, Karavaan en Grafisch Atelier verstaan. Maar ook wijken en dorpen kennen een breed aanbod met amateurkunstverenigingen, net­ werken, kleinere musea, eigen podia en expositieruimten. In dit hoofdstuk komen eerst de stedelijke voor­ zieningen in het centrum aan bod en vervolgens de wijken en dorpen.

3.1. Cultuur in het centrum aan weerszijden van het kanaal In de Kaders voor de Cultuurvisie Alkmaar wordt voorgesteld de stedelijk voorzieningen zoveel mogelijk in het centrum aan weerzijden van het kanaal te concentreren. Uitzondering is Karavaan in Oudorp. Daarmee wordt de nieuwbouw van Filmhuis Alkmaar en van een deel van het ABC Huis in het centrumdeel van Overstad gepland. Vanwege de schaalvoordelen is er veel voor te zeggen om het culturele aanbod juist in de binnensteden te concentreren. Culturele instellingen zijn zelf ook gebaat bij drukte in het centrum. Alkmaar heeft met haar historische binnenstad en kanaal­ oevers een grote aantrekkingskracht op bezoekers uit stad en regio en op toeristen. De bezoekers uit stad en regio en toeristen komen elk op hun eigen aanbod af. Is het doel om toerisme te bevorderen, dan liggen investeringen in musea en monumenten meer voor de hand. Die groep komt op de destinatie van een museum of monument, zoals de Grote Kerk. Is het echter de bedoeling om met investeringen in cultuur de inwoners uit de eigen regio te bedienen, en het vestigingsklimaat voor bedrijven en huishoudens te vergroten, dan liggen investeringen in theaters en andere podia meer voor de hand. Het ABC Huis vindt zijn klanten in Alkmaar en de direct omliggende gemeenten. De toeristische destinaties, de podia en het ABC

Huis vormen daarmee een perfecte mix van aantrekkingskracht. Veel steden in het buitenland liggen aan twee zijden van een rivier, zoals Londen aan de Theems, Parijs aan de Seine, Wenen en Boedapest aan de Donau en Rome aan de Tiber. Dat geldt ook voor Nederland met Maastricht aan de Maas, Leiden en Utrecht aan de Oude Rijn, Gouda aan de Gouwe en Amsterdam aan de Amstel. Veel van die steden begonnen aan één kant, waar ook nu nog vaak de middeleeuwse kerk of kathedraal staat en het bestuurscentrum is. Maar wat al die steden gemeen hebben, is dat ze op enig moment de sprong over het water hebben gemaakt en de stad naar de andere kant hebben uitgebreid. In een aantal gevallen is die sprong nog zichtbaar in de leeftijd van de be­ bouwing of in de aanwezigheid van markante punten. Soms werd die sprong over het water zo snel gemaakt dat het verschil alleen nog maar van de namen van de stadskerken herleidbaar is, zoals de Oude en de Nieuwe kerk in Amsterdam, die uit de (late) middeleeuwen stammen. Wat ze ook allemaal gemeen hebben is dat de bezoeker zijn culturele aanbod aan weerszijden van het water vindt. In alle genoemde steden in het buitenland zijn de bezoekers aan toeristen al lange tijd aan weerszijden van het water te vinden, net als in Leiden, Utrecht en Amsterdam.

Alleen Gouda is een uitzondering omdat daar alle toeristentrekkers rond de middeleeuwse Sint Janskerk te vinden zijn en de schouwburg aan die zijde buiten de Singelgracht staat. Maastricht heeft de nieuwbouw op het Sphinx­ terrein aan­gevuld met het provinciale Bonne­fanten­ museum, dat van het historische centrum naar de andere kant van de Maas verhuisde. In Alkmaar bleef Overstad lange tijd een on­ bestemd gebied tot in 1947 de gemeenteraad besloot dat het een bedrijventerrein moet worden. Dat startte succesvol, maar vanaf de jaren zeventig werd alweer verhuisd naar nieuwe en beter bereikbare terreinen elders in de stad. Daar speelde de gemeenteraad op in door Overstad te bestemmen als aanvullende gebied voor het oude centrum. In 1989 werden al plannen gemaakt voor het huidige woon-en winkelgebouw Noorder Arcade, nu Ringers Winkelcentrum. Feitelijke was daarmee de sprong over het water gemaakt.

Groeien met cultuur | 16

In het in 2006 opgestelde Masterplan Overstad met het Structuurplan Overstad uit 2007 kwam het begrip cultuur voor de eerste keer voor: het zou een centrumlocatie worden met een hoogwaardig woon, -werk en voorzieningenniveau. Voor dat laatste werd gedacht aan kennis, cultuur, openbaar bestuur, research, vrije tijd, horeca, manifestaties en congressen. In de 2006-2007 toegevoegde ontwikkelingsvisie zag men ‘een gezellig gebied met cultuur en leisure. Een uitgaansgebied met een bioscoop en een grand café’ […]. Overstad accommodeert nieuwe en interessante culturele functies. Ook is in de openbare ruimte aandacht voor kunst’. Daaruit blijkt dat het idee van een stadcentrum met aan weerszijden van het kanaal culturele voorzieningen al lang gedragen wordt. Niet voor niets werden bioscoop Vue, Filmhuis Alkmaar en Podium Victorie in Overstad gebouwd, overigens met succes en tot ieders tevredenheid. Om die reden is in de Kaders voor de Cultuurvisie Alkmaar gepleit voor nieuwbouw voor culturele voor­ zieningen in Overstad. Dit nieuwe deel van het Alkmaarse centrum heeft cultuur nodig om een levendig gebied te worden. Dan klopt het hart van Alkmaar aan beide zijden van het kanaal, met cultuur als verbindend element.

3.2. Kansen voor de stedelijk culturele voorzieningen In Alkmaar is veel vraag naar het brede cultuuraanbod. Zoveel dat voorstellingen te snel uitverkocht zijn, niet kan worden voldaan aan verzoeken om zalen te huren en wachtlijsten zijn ontstaan voor het volgen van muzieklessen. Dat is een positieve situatie, omdat blijkt dat vraag en aanbod voor een grote groep goed aansluiten. En daar is het brede cultuuraanbod voor bedoeld. Maar het leidt ook tot teleurstelling. Weer is al meteen een favoriete voorstelling, film of concert uitverkocht, kan een optreden van een amateurkoor of -orkest niet in de Grote Kerk plaatsvinden en kan een talentvolle leerling nog steeds niet naar les. De vraag naar het brede cultuuraanbod neemt toe omdat Alkmaarders vaker van het aanbod gebruiken maken en omdat het aantal inwoners stijgt. Nu al is Theater De Vest eerder uitverkocht dan in eerdere jaren en is de vraag naar films met betekenis sterker gestegen dan eerder werd

verwacht. Ook blijkt het regionaal gebruik maakt van het aanbod van Podium Victorie groter dan voorzien. Het is een goede zaak dat de jasjes van de stedelijke voorzieningen op knappen staan, omdat hieruit blijkt hoe goed het brede cultuuraanbod wordt gewaardeerd. Tegelijkertijd geeft dit succes ruimte om klaar te staan voor de nabije toekomst, met meer inwoners in Alkmaar én de regio. De vraag naar meer ruimte verdient op korte termijn aandacht omdat gebouwen uitbreiden veel voorbereidingstijdstijd vraagt. Cultuureducatie Bij het ABC Huis werkt Artiance met wachtlijsten door gebrek aan beschikbare cursus- en lesruimte. Er is gebrek aan betaalbare oefenruimten voor gezelschappen, atelierruimte en betaalbare presentatieruimte. De bibliotheek heeft momenteel al gebrek aan studieplekken en mist ruimte voor makers, programmering van activiteiten en vergaderingen. Podia Het aantal zalen bij Filmhuis Alkmaar is te beperkt voor een goede programmering en Theater De Vest mist veel belangrijke producties omdat die de grote zaal te klein vinden. Karavaan kampt met een ruimte tekort omdat tijdelijke locaties binnenkort niet meer beschikbaar zijn. Podium Victorie mist ook belangrijke producten omdat die een groter publiek als voorwaarde stellen.

Beeldende kunst De locatie van Kunstuitleen Alkmaar ligt niet in de loop en is te klein om Alkmaarse kunstenaars goed te exposeren en hen te ondersteunen. Stedelijk Museum Alkmaar kan door gebruik aan ruimte geen aandacht besteden aan hedendaagse beeldende kunst en ook de tentoonstellingen voor oude kunst bevechten elkaar. In de Kaders voor de Cultuurvisie Alkmaar wordt weergegeven dat voor deze instellingen een extra ruimte nodig is van 7.250 m2, een oppervlakte die ruim binnen die van voor Alkmaar ontwikkelde rekentool blijft. In bijlage 1 is een indicatie van de ruimtebehoefte per instelling opgenomen, evenals op de genoemde voor Alkmaar ontwikkelde rekentool.

Groeien met cultuur | 17

Het Canadaplein biedt onvoldoende ruimte in vierkante meters om het ABC Huis, Stedelijk Museum Alkmaar en Theater De Vest uit te breiden. Dat betekent dat voor een van de daar aanwezige instellingen in Overstad een plek wordt gezocht. Het verplaatsen van het theater en het museum zou de herhuisvesting onnodig duur maken, vanwege de specifieke installaties die voor dergelijke instellingen belangrijk zijn. Daarbij speelt mee dat er een samenhang is tussen het museum en het historische hart van Alkmaar en dat de programmering van Theater Vest en de Grote kerk in één hand is. Hierdoor blijft de gedeeltelijke verplaatsing van het ABC Huis, naar centrum Overstad als beste mogelijkheid over. Het inloopdeel van het ABC Huis blijft aan het Canadaplein gevestigd. Voor de locatie van het ABC Huis in Overstad heeft zich een ontwikkelaar gemeld voor opname in de onderste lagen van een wooncomplex. De Raad geeft aan dat op basis van onderzoek gekozen word voor een locatie voor Kunstuitleen Alkmaar aan het Canadaplein, in Overstad of in winkelcentrum De Mare. Voor de locatie van Filmhuis Alkmaar hebben zich twee ontwikkelaars gemeld. De één biedt een uitbreiding van Vue aan en de ander in de onderste lagen van een wooncomplex. Beide aanbiedingen vragen om nader onderzoek. Podium Victorie is ingeklemd door de plannen van derden.

Er is dus alleen uitbreiding mogelijk op de eigen locatie of extern, zoals in het te bouwen Sportpaleis. Indien extern geen oplossingen beschikbaar zijn, wordt doorgerekend of met het betrekken van de corridor voor artiestenbussen een bouwlaag op het gebouw kan worden gerealiseerd. Voor het bepalen van de financiële gevolgen van nieuwbouw voor de exploitatie zijn exploitatie­ plannen per instelling nodig. Nieuwbouw is weliswaar van invloed op de exploitatie van een instelling en daarmee ook op de benodigde subsidie. Maar de meerkosten die door nieuwbouw worden veroorzaakt, moeten tegenover de nieuwe inkomsten worden gezet en worden afgezet tegen de bestaande huisvestingskosten. Instellingen kunnen daar nu al op anticiperen door in jaren met een positief resultaat een reserve aan te maken voor bijvoorbeeld de inrichting van nieuwbouw of verbouw.

In Alkmaar is daarnaast van belang dat de gebouwen aan het Canadaplein en Podium Victorie eigendom zijn van de Duurzaam Vastgoed BV. Voor deze gebouwen is de Duurzaam Vastgoed BV de opdrachtgever en daarmee verantwoordelijk voor de investeringen. Daarmee daalt het bedrag dat de gemeente investeert. De waarde van het vastgoed dat is overgedragen aan Duurzaam Vastgoed BV (Canadaplein en Podium Victorie) is immers vele malen hoger dan die van de eventuele nieuwbouw voor de overige functies van het ABC Huis en Filmhuis Alkmaar, als die niet voor rekening van externe investeerders kunnen worden gebouwd. De exploitatieplannen maken deel uit van Ontwikkel­­agenda. Dit wordt verder uitgewerkt in hoofdstuk 6.

3.3. Kansen voor cultuur in wijken en dorpen Het coalitieakkoord ‘Vertrouwen in Alkmaar. Verschil mag er zijn’ geeft het belang weer van spreiding van cultuur over wijken en dorpen. Daarom is meer ruimte nodig voor podia en expositieruimte in Alkmaar Noord en een kwaliteits­ verbetering van podia in de dorpen. Daarnaast bieden wijk- en buurtcentra en dorpshuizen ruimte voor cultuur. Bijvoorbeeld Mare Nostrum biedt ruimte voor dans, koren en beeldende kunst. Als onderdeel van het Uitvoeringsplan Cultuurvisie Alkmaar tot 2028 wordt nagegaan welke faciliteiten bij de wijk- en buurtcentra daarvoor verbetering behoeven. Broedplaatsen verbeteren eveneens het aanbod van cultuur in wijken en dorpen. Daarbij moet niet alleen gedacht worden aan complexen als De Drukkerij. Ook leegstaande winkels, kantoren, scholen en kerken kunnen hiervoor (tijdelijk) dienen. Een belangrijke rol in de spreiding van cultuur in dorpen en wijken nemen de straks volwaardige vestigingen van het ABC Huis in de huidige (uit te breiden) filialen van de bibliotheek een belangrijke plaats in. In alle vestigingen kan men dan terecht voor zowel het aanbod van de bibliotheek als het aanbod van Artiance. Deze organisatie omschrijft hun toekomstvisie over ABC Huis-kamers in wijken en dorpen en een ABC Huis in Overstad als volgt:

Groeien met cultuur | 18

ABC Huis-kamers in wijken en dorpen Aan het Canadaplein, in de wijken en in de dorpen komen ABC Huis-kamers die bewoners een uitnodigende en inspirerende plek bieden waar: • Kinderen tussen de boekenkasten tijdens hun theaterlessen een boek tot leven brengen. • Bewoners in centrum, wijk of dorp boeken lenen en kranten lezen, scholieren huiswerk maken, studenten hun projecten voorbereiden. • Volwassenen met een taalachterstand met elkaar het Woord van de Week tekenen en vervolgens gebruiken in gesprekken in het Taalcafé. • Jonge Alkmaarders van de straat worden uitgenodigd binnen om een Virtual Reality bril en een 3D printer te gebruiken in de PrutsHub waar ze samen hun digitale vaardigheden vergroten. • Ouderen met een Digimaatje hun DigiD activeren, een subsidie voor een WMO-voorziening aanvragen, en vervolgens genieten van de poëzieworkshop die ze zelf hebben verzorgd. • Muziek-, musical- en schilderlessen de nodige levendigheid brengen. In deze ABC Huis-kamers voelen alle Alkmaarders, ongeacht culturele achtergrond of levensover­ tuiging, zich veilig, verbonden en betrokken, en uitgenodigd om zich te ontwikkelen en gezamenlijk in gesprek te gaan. Zo dragen Alkmaarders actief bij aan de maatschappij waarin zij leven en draagt cultuur bij aan een verbonden samenleving. ABC Huis In Overstad is naast een ABC Huis-kamer ook een ABC Huis.

Dat is een Kunstschool waar een groeiende groep Kunstenaars die extra zorg nodig hebben samen kunst maken, en een creatieve werkplek waar alle medewerkers van het ABC Huis nauw met elkaar samenwerken aan de grootst mogelijke impact voor iedereen in Alkmaar. De muziek- en musicalschool, de theaterschool, de school voor beeldende kunst worden deels centraal in Overstad en deels decentraal in het centrum, de wijken en de dorpen ingericht’. 3.3.1. Wijken In Alkmaar Noord is onvoldoende ruimte in de wijk voor podiumkunsten en de presentatie van beeldende kunst. Op dit moment zijn het kerkelijk centrum de Blije Mare, de wijkcentra Mare Nostrum en De Daalder en ontmoetingscentrum De Rietschoot beschikbaar. De Blije Mare biedt onderdak aan koren, de vereniging voor huis­muziek en een accordeonvereniging. Mare Nostrum richt zich met name op sociaal-­ culturele activiteiten, maar biedt ook ruimte voor

dans, koren en beeldende kunst. In de Alkmaar Cultuur­verkenning 2024 wordt geconstateerd dat er behoefte is aan meer ruimte voor de presentatie van podiumkunsten en van beeldende kunst. Gezien de aanwezigheid van culturele activiteiten in de Blije Mare ligt het voor de hand na te gaan of uitbreiding van die locatie mogelijk is en een oplossing biedt. Voor Oudorp wordt de ontwikkeling van De Drukkerij gemonitord en zo nodig wordt gezocht naar vervangende ruimte. De ruimtelijke consequenties voor Alkmaar Noord worden meegenomen in het Uitvoerings­ plan Cultuurvisie Alkmaar tot 2028. Voor de andere wijken dan Alkmaar Noord worden de uitkomsten opgenomen in de domein over­ stijgende plannen voor gebiedsontwikkeling. Dit wordt gerealiseerd als een onderdeel van het domein overstijgend werken. 3.3.2. Dorpen winnen aan vitaliteit met cultuur Dorpen winnen aan vitaliteit als zich daar kunstenaars en andere creatieven vestigen en het culturele aanbod wordt verbeterd. Voor de dorpen is een aanbod aan cultuur immers zeer belangrijk. Zeker als andere voorzieningen als bijvoorbeeld winkels en scholen wegvallen, neemt het belang van de overblijvende voor­ zieningen toe. Cultuur is in de dorpen een belangrijke voorziening met amateurkunst, podia en expositieruimten. Er is wel een gebrek aan goed uitgeruste podia in de dorpen.

In een aantal dorpen wordt in een kerk geprogrammeerd, maar ook daar ontbreekt het aan professioneel licht en geluid en voor sommige kunstvormen is de akoestiek niet geschikt. Vanwege de grotere publiekscapaciteit wordt dan uitgeweken naar de theaterzaal van hotel De Rijper Eilanden, al loopt die ook tegen technische beperkingen aan. Er is behoefte aan goed uitgeruste ruimten voor met name amateurkunstverenigingen. Daarnaast hebben professionele theatermakers kwalitatief goede ruimten nodig voor hun repetities en optredens. Dat tekort aan goed uitgeruste podia geldt ook voor de Schermer, waar de Grote Kerk in Schermerhorn een programma aanbiedt met theater, film, beeldende kunst en muziek. In Stompetoren is de kerk verkocht aan erfgoed­ ontwikkelaar Coup, die daar onder meer een plek wil bieden voor cultuur. Beide kerk­gebouwen, die ook gebruikt kunnen worden door amateurkunstverenigingen en voor exposities, hebben meer of betere voorzieningen nodig om een volwaardige plek te worden in de culturele infrastructuur van de Schermer. Groeien met cultuur | 19

De voorzieningen in de dorpen als winkels, zorg­ posten en andere diensten staan onder druk. Dat betekent niet alleen dat de inwoners daarvoor het dorp uitmoeten, maar ook dat zij elkaar minder ontmoeten. De gevolgen van deze veran­deringen kunnen deels worden opgevangen door meer contacten in de culturele accommodaties. Ook daarvoor zijn goed uitgeruste ruimten nodig. Bij de musea in de dorpen bestaan plannen voor uitbreiding en verbetering van de presentaties die niet kunnen worden betaald uit de beschik­ bare middelen binnen de exploitatie. Omdat voor musea geldt dat ze alleen maar aantrekkelijk kunnen blijven door vernieuwing zijn extra investeringen nodig. Kunstenaars in een dorp kunnen -vooral in combinatie met een historische en esthetisch aantrekkelijke woningvoorraad- een succesvol recept zijn voor revitalisering door hun bezoekers en creatieve producties. Wel van belang is dat kunstenaars zich openstellen voor de omgeving. Van kunstenaars die zich in een oude fabrieksloods afzonderen van de buitenwereld zal dat effect niet uitgaan. In de voormalige gemeente Schermer heeft de bibliotheek alleen een servicepunt. Voor be­woners van deze kernen is de afstand naar een andere vestiging meer dan vijf kilometer. Een kleine vestiging va het ABC Huis in Stompetoren kan daarin verbetering brengen.

Voor de dorpen gaat het in beperkte mate over uitbreiding, zoals bijvoorbeeld voor Museum Het Houten Huys, maar vooral om investeringen in de (technische) voorzieningen in bestaande locaties en slimme oplossingen, ook die van dorpshuizen. Het vraagt om onderzoek om een oplossing te vinden voor het verbeteren van de voorzieningen in veel voor cultuur gebruikte commerciële horeca. Bij podia kan worden gedacht aan technische installaties om de kwaliteit van voorstellingen en concerten te verbeteren en bij bijvoorbeeld een museum aan verbetering van de presentatiemogelijkheden. Door het zwaluwstaarten met de Dorpenagenda worden de mogelijkheden voor kwaliteits­­ verbetering uit­gewerkt, vaak als onderdeel van een domein overstijgende oplossing. Dat kan zowel worden opgenomen als onderdeel worden van het Uitvoeringsplan of als onderdeel van de Dorpenagenda.

Groeien met cultuur | 20

4. De ambities van Alkmaar Investeren in een beter vestigingsklimaat voor makers betaalt zich altijd terug. Het zorgt niet alleen voor een levendig en innovatief Alkmaar maar ook voor een grotere economische aantrekkingskracht van onze gemeente.

Met een aansprekend cultureel aanbod verbinden we jongeren aan Alkmaar. En ouder wordende inwoners blijven actief met een cultureel aanbod dat hén aanspreekt.Op verschillende manieren spelen we in op de behoefte aan heden­ daagse beeldende kunst in de gemeente Alkmaar. Met meer kunstwerken in de openbare ruimte, met hostpots voor hedendaagse beeldende kunst in het centrum en met ruimte voor buitenexposities in de dorpen.

Nieuwe Vrijheidsbeelden Eigen foto

Groeien met cultuur | 21

Alkmaar ligt dicht bij de Randstad, waar een concentratie is van innovatieve functies voor cultuur, economie en zorg. Die functies vinden in Alkmaar vaak makkelijker ruimte dan in de grote steden in de Randstad. Voor functies in de cultuur gaat het niet alleen om woonruimte, maar ook om ruimte voor een atelier, podium of werkplaats. Dat is een belangrijk gegeven voor Alkmaar omdat meer creatieve makers bijdragen aan een aantrekkelijke stad. Uit onderzoeken blijkt dat een stad of dorp met een stevige creatieve industrie het gemiddeld beter doet dan zonder. Het is een voordeel als creatieve makers zich thuis voelen in Alkmaar. Daar draagt een goed vestigingsklimaat voor innovatieve functies aan bij. Veel jongeren zetten vanuit Alkmaar na het middel­baar onderwijs hun opleiding elders voort. Ze verhuizen minder vaak naar de plek van hun studie door een tekort aan kamers in de grote steden. Het is goed als ze in hun studietijd Alkmaar ervaren als een stad of dorp waar het goed toeven is. Daardoor zullen ze eerder geneigd zijn Alkmaar te kiezen als hun woonplaats na hun studie. Hieraan kan jongeren­ cultuur een flinke bijdrage leveren. Inwoners aan de stad of dorp binden levert betrokken Alkmaarders op en is beter voor de sociale cohesie.

Een cultuurbewuste gemeente herken je aan op veel plekken zichtbare kunst, bijvoorbeeld bij buitenexposities, galeries en aan de kunst in de openbare ruimte. Dat is kunst die voor iedere voorbijganger benaderbaar en bereikbaar is. Het is ook een voor ieder zichtbaar deel en belangrijk deel van ons cultureel erfgoed. Dat deel toont bouwbeeldhouwwerken, vrijstaande sculpturen, omgevingskunst, herdenkingsmonumenten, installaties en monumentale kunst aan bijvoorbeeld de gevels van scholen. Alkmaar is gezegend met een rijk bestand uit de laatste eeuwen: van Bosboom (borstbeeld van Truitje Bosboom- Toussaint aan de Wilhelminalaan) tot Bade (het paard van David Bade achter het station; een permanent onderdeel van de tij­ delijke Paardenparade). Een permanente buiten­ expositie vormt de reeks van kunstwerken in het Bolwerk. De binnen geëxposeerde hedendaagse beeldende kunst heeft geen vaste verblijfsplaats in Alkmaar. Opvallend aanwezig zijn de exposities in de Grote Kerk gedurende lente en zomer, maar tijdens de herfst en winter is de kerk nodig voor

uitvoeringen, concerten, het vieren van belang­ rijke momenten en evenementen. Stedelijk Museum Alkmaar heeft tentoonstellingen met hedendaagse beelden kunst en combinaties van oude en hedendaagse kunst. In andere gevallen omvatten de tijdelijke tentoonstellingen alleen oude schilderkunst. De kunstuitleen heeft het hele jaar door tentoonstellingen van hedendaagse kunst. Die instelling kampt echter met ruimtegebrek. Een hotspot, een vast punt voor hedendaagse beeldende kunst komt aan de behoefte voor makers en bezoekers naar een vast punt tegemoet. Een stad of dorp wint aan aantrekkingskracht als de bezoeker verrast wordt door een onverwachte ervaring met kunst. Dat kan met tijdelijke kunstwerken, zoals met land art in Overstad of een podium of expositie in een tijdelijke huisvesting. Dat verrast niet alleen een bezoekers, maar geeft ook mogelijkheden voor makers. Daarmee kan Alkmaar ruimte voor verrassing bieden.

4.1. Ambitie 1: Een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor makers Creatieve makers zijn te vinden op een breed terrein van cultuur, van podiumkunsten tot urban arts. Onderstaand wordt op de makers van elk kunstterrein ingegaan. 4.1.1. Podiumkunsten Situatieschets Voor podiumkunsten heeft Alkmaar zich de laatste jaren ingespannen om het werkklimaat voor makers te versterken. En met resultaat: een groeiend aantal makers is in Alkmaar en de regio actief. En het gaat daarbij niet alleen om theater en dans, maar ook om muziektheater, beeldend theater en allerlei crossovers met andere genres en met nieuwe technieken zoals Virtual Reality (VR). Voorbeelden van resultaten zijn Collectief MAMM, Zero Dance Theater, Fedde & DeCarvalho in Heiloo en Theatercollectief BLAUWDRUK in Alkmaar. Jonge en beginnende professionele makers ervaren in Alkmaar veel mogelijkheden. Ze ervaren bij de gemeente veel benaderbaarheid en enthousiasme, bij potentiële partners een bereidheid tot samenwerken en bij het publiek een nieuwsgierige, open houding, ook naar meer experimentele vormen van performance.

Groeien met cultuur | 22

Daarnaast zijn er twee productiehuizen waar nieuwe makers terecht kunnen voor artistieke en zakelijke begeleiding: het vrij grote Makershuis Alkmaar in De Drukkerij in Alkmaar en het meer bescheiden productiehuis Hollandse Luchten in Fabrique Unique. Makershuis Alkmaar is het productiehuis van Karavaan en richt zich op makers die al minimaal twee jaar een eigen makerspraktijk hebben of buiten hun opleiding voorstellingen zelfstandig hebben gemaakt. Hollandse Luchten coacht jaarlijks nieuwe makers bij hun eerste stappen in het professionele veld en biedt ruimte voor experiment en onderzoek. Daarnaast organiseert Karavaan jaarlijks een open call voor de Winterkaravaan, waarbij 3 makers geselecteerd worden om (begeleid) een korte productie te ontwikkelen en te spelen. Eén van deze producties wordt uitgewerkt tot een avondvullende voorstelling voor het daaropvolgende zomerfestival. Bij de podiumkunsten is vraag naar productieplekken, subsidies en begeleiding groter dan het aanbod. Er is weliswaar een ondersteuningsstructuur, maar die is (nog) niet stevig, omdat de beide productiehuizen kampen met gebrek aan ruimte en geld. Daardoor moeten zij zeer selectief te werk gaan en vallen er makers buiten de boot. Vooral de gevorderde makers vinden hun weg moeilijker omdat ze geen begeleiding meer krijgen.

Makers en gezelschappen zijn vaak aangewezen op de subsidie Alkmaar Maakt Het!, maar die regeling is zo overvraagd dat de positief beoordeelde plannen deels kunnen worden gehonoreerd en de aanvragers met een tekort blijven zitten. De Makersimpuls was voor veel van hen een welkome steun, maar die is in­middels beëindigd. Ook bij deze groep speelt het gebrek aan ruimte. Voor podiumkunsten gaat het om ruimte om te repeteren of monteren. In De Drukkerij zijn, zowel bij de Stadsfabriek als bij Koel310, werkruimtes te huur, maar die zijn voor podiumkunsten vaak te klein en voor velen niet betaalbaar. Bij HAL 25 zijn ruimtes te huur die onverwarmd en vanwege de andere activiteiten minder geschikt zijn. De zalen van Fabrique Unique en Theater De Drukkerij hebben een be­perkte publiekscapaciteit, terwijl de kleine zaal van De Vest net juist weer te groot is, en voor veel activiteiten te duur.

Kansen In het coalitieakkoord is opgenomen: ‘Er is ruimte nodig voor kunstenaars en makers. Een gemeente met de omvang van Alkmaar kan niet zonder broedplaatsen en plekken waar makers terecht kunnen. Als broedplaatsen verdwijnen moeten er nieuwe voor in de plaats kunnen komen. Broedplaatsen dragen bij aan een verbetering van het stedelijk culturele klimaat’. Dat houdt in dat bij het ontwikkelen van De Drukkerij tot bijvoorbeeld woningbouw elders een nieuwe broedplaats moet worden gevonden. Maar een broedplaats is zeker niet de enige vorm van huisvesting voor makers. Hal25, Fabrique Unique, Straat! en Grafisch atelier laten zien dat makers ook in kleinere locaties goed kunnen werken. Veel van die locaties zijn ook mogelijk in wijken en dorpen. Om meer ruimte te krijgen voor makers kan de gemeente afspraken maken waardoor na aankoop van een gebouw in een ontwikkelgebied de bruikbaarheid voor makersplaatsen altijd meedoet bij de tijdelijke bestemming. Aan derden wordt dat eveneens gevraagd. Bij de concentratie van het winkelhart van Alkmaar kan worden nagegaan of eigenaren van leegstaande winkelpanden bereid zijn die tijdelijke voor cultuur in te zetten. Dat geldt ook voor winkels in Alkmaar Noord. Winkels die tijdelijk voor cultuur worden gebruikt, dragen bij aan de revitalisering van winkelcentra.

Bij de afweging of een tijdelijke beschikbare ruimte voor cultuur kan worden bestemd, is van groot belang dat placemaking voor cultuur de waarde van de locatie aanzienlijk laat toenemen. De populariteit van De Drukkerij heeft, naast de algemene stijging van de grondwaarde, bijgedragen aan de verhoging van de waarde. Onderzoeken naar de waardestijging van dergelijke locaties in andere steden bevestigen dit effect.

Naast het vinden van nieuwe ruimten is het ook mogelijk de bestaande ruimten beter te benutten. Zo is bij De Drukkerij de Pershal nog niet in gebruik. Door inbouw zijn daar zeker maker­plaatsen te realiseren. En ook in de dorpen kunnen leegstaande gebouwen benut worden voor cultuur. Dat is met name gunstig omdat er al veel kunstenaars wonen.

Groeien met cultuur | 23

4.1.2. Beeldende kunsten Situatieschets Voor beeldende kunsten geldt dat in de regio Alkmaar veel kunstenaars wonen. Dat aantal is niet te kwantificeren omdat veel van hen indivi­ dueel werken en daarmee ‘onder de radar’ blijft. Maar in het netwerk van Kunstuitleen Alkmaar zijn circa 700 kunstenaars uit de regio Noord-Holland Noord bekend. De algemene waar­neming is dat zich de laatste jaren steeds méér kunstenaars in Alkmaar vestigen. Nadat ze hun kunstvakopleiding elders hebben gevolgd, trekken ze bij gebrek aan betaalbare woningen in de Randstad als tweede helft-twintiger naar Alkmaar, zowel naar de stad als naar de dorpen. Er is dus een groeiend potentieel aan creatieve makers. Door de beperkte infrastructuur voor hedendaagse beeldende kunst dringt hun betekenis nog bij velen niet door. Er is een groot tekort aan atelier en expositieruimten. Makers van drukkunst kunnen terecht in het Grafisch Atelier Alkmaar voor betaalbare ateliers, begeleiding en verkoop. Kunstenaars in andere genres van de beeldende kunst zijn voor gedeelde werkruimte met name aangewezen op De Drukkerij. Maar die voorziet maar ten dele in de behoefte omdat ruimtes te klein of te duur zijn. Ook bij Kunst­uitleen Alkmaar en Karavaan is de ruimte voor beeldend kunstenaar zeer beperkt. Net als bij podiumkunsten is er behoefte aan begeleiding.