Beleid 3c. Uitvoeringsagenda duurzame en circulaire economie 2025-2028

Uitvoeringsagenda duurzame en circulaire economie 2025-2028

VOORWOORD Ik kom graag bij ondernemers over de vloer. Het is inspirerend om te zien hoe zij hun producten maken. En goed van hen te horen hoe zij bezig zijn met bedrijfsinnovaties, personeelsbeleid en verduurzaming in soms tumultueuze en grillige marktomstandigheden. Als geen ander weten ondernemers wat het is om je continu te moeten aanpassen. Want de wereld staat nooit stil, de maatschappij verandert continu en de markt verandert mee. Ik ben onder de indruk van de Noord-Hollandse economie. Want die doet ertoe. Gemeten naar bruto binnenlands product per inwoner, hebben we verreweg de grootste economie van alle provincies in Nederland. De kracht van de Noord-Hollandse economie zit hem in ons unieke vestigingsklimaat met de nationale hoofdstad Amsterdam en de nationale luchthaven Schiphol, specifieke clusters die zich in onze provincie hebben ontwikkeld en uiteraard die goede en dynamische ondernemers die kansen zien en pakken. Dit is allemaal niet vanzelfsprekend. Ondernemers en de economie staan voor grote uitdagingen door veranderingen in de wereldeconomie. Dichter bij huis zijn er grote uitdagingen op gebied van netcongestie, krappe arbeidsmarkt en ruimteschaarste die ons vestigingsklimaat schaden. Dit naast de grote maatschappelijke issues die ook de economie raken als klimaatverandering, stikstof, woningtekorten en verschraling van de natuur.

Kortom, er is werk aan de winkel.

2

De provincie vindt het belangrijk om te werken aan een duurzame en circulaire economie. Een economie die niet alleen bijdraagt aan het bruto binnenlands product, maar ook aan de brede welvaart in NoordHolland. Een economie die een beperkte impact heeft op de leefomgeving, die een gezonde leefomgeving bevordert met voldoende natuur en biodiversiteit. Een economie ook die ons minder afhankelijk maakt van instabiele landen en nieuwe werkgelegenheid creëert. Daarop willen we aankoersen. Daarom ben ik blij dat we met deze Uitvoeringsagenda Duurzame en Circulaire Economie en de instrumenten die daarbij horen, hieraan kunnen werken. Op basis van het Coalitieakkoord zetten we onze inzet op diverse onderwerpen voort. Zo hebben we in de afgelopen uitvoeringsperiodes stevig ingezet op het versterken van het innovatie-ecosysteem in Noord-Holland en een aantal succesvolle innovatieprogramma’s voor het innovatieve MKB ontwikkeld. Het belang van het stimuleren van innovatie is gezien de beschreven schaarsten en mondiale verhoudingen alleen maar toegenomen. Daarom gaan we door met het versnellingsprogramma GO!-NH en het investeringsgereedprogramma PIM en

scherpen deze waar nodig aan om de inzet op een duurzame en circulaire economie te versterken. Ook leggen we een aantal nieuwe accenten. De verduurzaming van de industrie is een nieuw thema in deze agenda, omdat de industrie en de verduurzaming daarvan noodzakelijk is voor een toekomstbestendige economie. Ook versterken we de inzet op verduurzaming van bedrijventerreinen. Tot slot zullen we de komende jaren door het ontwikkelen van een toekomstbeeld van de economie ook inzichtelijk maken wat een toekomstbestendige Noord-Hollandse economie is en welke randvoorwaarden en daarmee samenhangende keuzes hiervoor nodig zijn. Dit zal onder meer een bouwsteen opleveren voor de afwegingen die Provinciale Staten in het kader van Regie op de Ruimte en de actualisatie van de Omgevingsvisie gaan maken. Het is en blijft belangrijk om samen te werken, want de provincie kan het niet allemaal alleen. Heel graag kom ik daarom nog bij heel veel ondernemers maar ook andere partijen over de vloer. Laten we samen die handschoen oppakken!

Esther Rommel Gedeputeerde ruimtelijke ontwikkeling, economie, havens en recreatie

3

2

INHOUD VOORWOORD

2

1. INLEIDING

5

2. ONTWIKKELINGEN IN DE ECONOMIE

9

3. HOOFDLIJNEN UITVOERINGSAGENDA

20

4. TOEKOMSTBEELD VAN DE NOORD-HOLLANDSE ECONOMIE

26

5. DUURZAME EN CIRCULAIRE BEDRIJVIGHEID

28

6. RUIMTE VOOR ECONOMIE

39

7. INNOVATIE EN INTERNATIONALISERING

49

8. ARBEIDSMARKT EN ONDERWIJS

57

9. ONDERSTEUNENDE ACTIVITEITEN

65

10. FINANCIËN

70

BIJLAGE EXTERNE CONSULTATIE

73

4

1. INLEIDING Noord-Holland is een sterke, innovatief krachtige economische regio. Met de nationale luchthaven Schiphol, de havencomplexen in het Noordzeekanaalgebied (NZKG) en Den Helder, de zakelijke en financiële dienst­ verlening en de creatieve industrie in de regio Amsterdam, de aanwezigheid van een datacenterknooppunt en de vele innovatieve MKB-bedrijven in zowel het noorden als het zuiden, is onze provincie van groot belang voor het concurrentie- en verdienvermogen van de Nederlandse en Europese economie. Maar die sterke economische positie is geen vanzelfsprekendheid. We staan voor een groot aantal uitdagingen. In de afgelopen jaren is de wereld snel veranderd en deze blijft sterk veranderen. De schaarsten zijn toegenomen door onder meer geopolitieke ontwikkelingen. Er is beperkte (fysieke en milieu) ruimte, er is sprake van netcongestie, de tekorten aan zoetwater nemen toe, grondstoffen en materialen worden steeds schaarser en duurder, stikstofemissie levert beperkingen op, er zijn tekorten op de arbeidsmarkt en de gezonde leefomgeving staat onder druk. Kortom, we lopen tegen de grenzen aan van de huidige economie. Een economie die als onderdeel van de open Nederlandse economie bovendien de effecten merkt van veranderingen in de mondiale economische verhoudingen.

Deze uitdagingen maken het noodzakelijk om een beeld te vormen van de economie van morgen: wat is een toekomst­bestendige economie voor Noord-Holland en welke keuzes zijn nodig om dit te realiseren? We willen onze sterke economische positie behouden en blijven bijdragen aan de concurrentiepositie van Nederland en Europa. Voor een toekomstbestendige economie is het belangrijk dat er voldoende verdienvermogen blijft waar de inwoners van Noord-Holland van profiteren. Dit verdienvermogen is ook nodig om de investeringen die de grote transities zoals de energietransitie vragen op te kunnen brengen en te kunnen blijven innoveren om zo relevant te blijven en bij te dragen aan het Europese concurrentievermogen.

5

MISSIE EN FOCUS We hebben als provincie de verantwoordelijkheid om Noord-Holland te ontwikkelen richting een toekomstbestendige economie. We willen een economie die bijdraagt aan de brede welvaart. Onze missie is: we versterken een brede welvaart door te focussen op het versnellen van de transitie naar een duurzame en circulaire economie. Brede welvaart betreft de kwaliteit van leven hier en nu en de mate waarin deze ten koste gaat van de brede welvaart van latere generaties of die van mensen elders in de wereld (CBS). We werken vanuit alle provinciale opgaven én met alle partners aan het versterken van brede welvaart. In de Brede Basismonitor brengen we welvaarttrends in Noord-Holland in beeld op de clusters van ’people, planet en profit’ in beeld. Daaruit blijkt dat het niet goed gaat met het klimaat, de natuur en afname van het grondstoffenverbruik, oftewel de `planet’ kant van brede welvaart. Huidige economische activiteiten hebben hier een belangrijk aandeel in. Daarom kiezen we met deze uitvoeringsagenda voor een focus op het versnellen van deze transitie naar een duurzame en circulaire economie. Door hierop in te zetten, dragen we bij aan het toekomstbestendig maken van de economie en het versterken van de brede welvaart.

Deze focus is een vertaling van de ambities uit het ‘Coalitieakkoord 2023-2027 Verbindend vooruit!’, waarin we onder meer aangeven de komende jaren ruimte te willen maken voor duurzame bedrijvigheid, meer aandacht te geven aan verduurzaming van bestaande bedrijventerreinen en blijvend in te zetten op verbeteren van de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt voor technisch geschoold personeel om de transitie naar een duurzame en circulaire economie te kunnen maken. Ook past de gekozen focus binnen de hoofdlijnen van de bestaande beleidskaders; het Strategisch Beleidskader Economie waarin versterken van welvaart en welzijn, oftewel brede welvaart, centraal

staat en het Ontwikkelingsperspectief Circulaire Economie, waar in lijn met het nationaal Grondstoffenakkoord dat in 2017 door de provincies is ondertekend, de ambitie is om in 2050 volledig circulair te zijn.

INZET Deze uitvoeringsagenda duurzame en circulaire economie bevat onze inzet voor de aankomende jaren (2025-2028). Met deze agenda voegen we onze inzet voor algemene economische ontwikkeling en circulaire economie samen in één uitvoeringsagenda. Met het samenvoegen krijgt de transitie naar een circulaire economie de volwaardige plek binnen ons economisch beleid, passend bij de opgave en de urgentie van de grondstoffentransitie. Hiermee geven we ook invulling aan de aanbeveling van de Randstedelijke Rekenkamer om het beleid te intensiveren. In het Coalitieakkoord is aangegeven dat we de Actieagenda Circulaire Economie in 2025 actualiseren, dat doen we met deze uitvoeringsagenda. Op basis van het Coalitieakkoord zetten we onze inzet op diverse onderwerpen voort. Zo hebben we in de afgelopen uitvoeringsperiodes stevig ingezet op het versterken van het innovatie-ecosysteem in Noord-Holland en een aantal succesvolle innovatieprogramma’s voor het innovatieve MKB ontwikkeld. Het belang van het stimuleren van innovatie is gezien de beschreven schaarsten en mondiale verhoudingen alleen maar toegenomen. Daarom gaan we door met het versnellings-programma GO!-NH en het investeringsgereedprogramma PIM en scherpen deze waar nodig aan om de inzet op een duurzame en circulaire economie te versterken. Ook leggen we een aantal nieuwe accenten.

De verduurzaming van de industrie is een nieuw thema in deze agenda, omdat de industrie en de verduurzaming daarvan noodzakelijk is voor een toekomstbestendige economie. Ook versterken we de inzet op verduurzaming van bedrijventerreinen. Tot slot zullen we de komende jaren door het ontwikkelen van een toekomstbeeld

6

van de economie ook inzichtelijk maken wat een toekomstbestendige Noord-Hollandse economie is en welke randvoorwaarden en daarmee samenhangende keuzes hiervoor nodig zijn. Dit zal onder meer een bouwsteen opleveren voor de afwegingen die Provinciale Staten (PS) in het kader van Regie op de Ruimte en de actualisatie van de Omgevingsvisie gaan maken.

het initiatiefvoorstel `Noord-Holland Impact’ en de moties gericht op de afbouw van de lineaire economie, koppeling van het sociaal fundament in relatie tot arbeidsmarkt, inzet van het Vergunningverlening Toezicht en Handhaving-instrumentarium voor circulaire economie, het aantrekken van Europees geld voor circulaire economie, onderzoek naar een subsidieregeling circulaire initiatieven en de natuur-inclusieve inrichting van bedrijventerreinen.

SAMENWERKING PARTNERS We laten met deze uitvoeringsagenda concreet zien wat wij als provincie gaan doen. Er is een grote inspanning nodig om de uitdagingen in de economie aan te pakken en om de ambities voor een klimaatneutrale en volledig circulaire economie waar te maken. Dit vergt naast de provincie een inzet en aanpak van alle partners. Bedrijven, overheden, burgers, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties spelen daarin allemaal een rol, zonder dat één van deze partijen het alleen kan. We werken daarom bij de uitvoering samen met vele partners uit de regio, met andere provincies, met het Rijk en in Europa om oplossingen te vinden ieder vanuit de eigen rol.

PROCES TOTSTANDKOMING Provinciale Staten zijn nauw betrokken bij de totstandkoming van deze agenda. Belangrijke bouwstenen voor de actualisatie, zoals het rapport van de Randstedelijke Rekenkamer over circulaire economie en de tussenevaluatie van de Actieagenda Circulaire Economie 2021-2025, zijn voorafgaand aan de start van het proces met PS besproken. De bij de bespreking meegegeven aandachtspunten zijn meegenomen in het opstellen van een eerste concept met daarin de hoofdlijnen van de uitvoeringsagenda. Deze is in juni 2024 met PS besproken. Ook zijn op verschillende momenten, onder meer bij bespreking van het Rekenkamerrapport en de begroting 2024, in PS voorstellen en moties aangenomen. Deze zijn meegenomen in de nadere afwegingen over de focus en de uitwerking van de acties in deze uitvoeringsagenda. Het gaat om

Via een extern consultatietraject hebben wij bij onze regionale partners opgehaald wat zij belangrijk vinden en waar zij kansen en kant­ tekeningen zagen. In de bijlagen is een overzicht van de partijen die zijn betrokken in het consultatietraject te zien. Vanuit de partners was veel steun voor de keuze om de inzet op economie en circulaire economie in één agenda te combineren. Partners ervaren dezelfde urgentie als wij om te focussen op de verduurzaming van de economie. Aangegeven werd dat er veel knelpunten en schaarsten zijn die vragen om het maken van keuzes en dat die keuzes nodig zijn voor de haalbaarheid van de ambities van een klimaat-neutrale en circulaire economie. Bij partners bleek er eveneens behoefte aan een gezamenlijk beeld van de toekomstige Noord-Hollandse economie en het creëren van de juiste (ruimtelijke) randvoorwaarden. Deze input hebben we meegenomen in de uitwerking van de uitvoeringsagenda.

LEESWIJZER Hoofdstuk 2 bevat een schets van ontwikkelingen in de economie. In hoofdstuk 3 staat op hoofdlijnen wat we gaan doen en op welke speerpunten we inzetten. Hoofdstuk 4 gaat in op het Toekomstbeeld voor de Noord-Hollandse economie. In hoofdstuk 5 tot en met 8 zijn de inzet en activiteiten per speerpunt uitgewerkt. Hoofdstuk 9 geeft een overzicht van de algemene, overkoepelende activiteiten en hoofdstuk 10 geeft tot slot inzicht in de financiële middelen voor de uitvoering.

7

8

2. ONTWIKKELINGEN IN DE ECONOMIE De Brede Basismonitor laat zien dat het in het algemeen goed gaat met de brede welvaart in Noord-Holland. Vooral aan de ‘planet’-kant van brede welvaart (klimaat, natuur, grondstoffenverbruik) zijn er echter aandachtspunten. Economische activiteiten hebben hier een aandeel in. Daarom kiezen we met deze uitvoeringsagenda voor een focus op het versnellen van deze transitie naar een duurzame en circulaire economie, met behoud van het verdienvermogen van de provincie. De provincie Noord-Holland heeft de grootste regionale economie van Nederland. De Noord-Hollandse economie droeg in 2022 met bijna 204 miljard euro 21% bij aan het Bruto Binnenlands Product (BBP) en met bijna 1,8 miljoen banen 18% bij aan de werkgelegenheid van Nederland. Het BBP per hoofd van de bevolking van Noord-Holland is de grootste van alle provincies. Noord-Holland heeft een diverse economische structuur. Specialisaties zien we vooral bij de commerciële dienstverlening, zoals zakelijke en financiële dienstverlening, ICT en horeca. Ook vervoer en opslag is een Noord-Hollandse specialisatie. Daarbij zijn er regionale verschillen. De goede economische positie heeft Noord-Holland vooral te danken aan het bijzondere vestigingsklimaat van onze provincie.

Dit vestigingsklimaat komt echter steeds meer onder druk te staan door verschillende uitdagingen, vooral als gevolg van schaarsten. Nieuwe trends en ontwikkelingen laten bovendien zien dat het speelveld aan het veranderen is. Wat betekenen deze uitdagingen voor onze inzet?

9

BREDE WELVAART Zoals in de inleiding aangegeven, is het versterken van brede welvaart de missie van ons economisch beleid. Dit is echter niet een missie waar uitsluitend vanuit het economisch beleid aan gewerkt wordt. Vanuit alle provinciale opgaven én met alle partners werken we aan brede welvaart. De Brede Basismonitor is een trendmonitor die ons een indicatie geeft over hoe het gaat met de brede welvaart in Noord-Holland. Het bevat 10 thema’s met in totaal 67 indicatoren en sommige daarvan zijn te beïnvloeden met economisch beleid.

BREDE BASISMONITOR NOORD-HOLLAND 2024 - HUIDIGE SITUATIE

De laatste cijfers (2024) laten zien dat het in het algemeen goed gaat met de brede welvaart in Noord-Holland (zie groene kleuren). Zo zijn de inwoners van onze provincie relatief gezond en tevreden, hebben een hoog besteedbaar inkomen, zijn veel aan het werk en hebben korte afstanden tot (culturele) voorzieningen. Maar er zijn ook uitdagingen (oranje en rood). Zo gaat het niet goed met het klimaat (te veel CO2 uitstoot en te weinig energiebesparing), de natuur (biodiversiteit neemt af) en wonen (te weinig betaalbare woningen). Ook gaat het volgens de laatste meting niet goed met het vertrouwen in de economie en neemt het primaire grondstoffengebruik nog niet af. Als provincie werken wij samen met onze partners volop aan deze uitdagingen, maar niet alleen vanuit het economisch beleid. Zo pakken wij de klimaatuitdagingen aan in de Noord-Hollandse Klimaataanpak. Deze uitvoeringsagenda ondersteunt deze aanpak onder andere door in te zetten op duurzame werklocaties, duurzaam industriebeleid en circulaire economie. De knelpunten rondom wonen worden in onze Actieagenda Wonen opgepakt. Deze uitvoeringsagenda ondersteunt deze Actieagenda Wonen onder andere door het toekomstig vestigingsklimaat via het Toekomstbeeld economie) te agenderen, want wonen is een belangrijke vestigingsplaatsfactor.

Ook kijken we in relatie tot de Omgevingsvisie naar de beste plekken voor bedrijven die overlast kunnen veroorzaken in relatie tot een gezonde leefomgeving en woningbouwlocaties. Natuurinclusiviteit en energietransitie zijn expliciete speerpunten van ons duurzaam bedrijventerreinenbeleid. Primair grondstoffengebruik tot slot, staat centraal in de circulaire economie die we nastreven.

10

Economische structuur van Noord-Holland: sectoren en regio’s Kenmerkend voor de Noord-Hollandse economie is de diversiteit in sectoren en regio’s. Ieder regio heeft een eigen economische identiteit en kwaliteiten. Uit sectorcijfers blijkt dat Noord-Holland-Noord qua werkgelegenheid een specialisatie heeft in de bouw, groot- en detailhandel, landbouw, industrie en niet-commerciële dienstverlening. Noord-Holland Zuid oftewel de Metropoolregio Amsterdam (MRA) is sterk verstedelijkt en heeft een sterke aanwezigheid van zakelijke en financiële dienstverlening, ICT, horeca, overige diensten en vervoer en opslag. Bijna 83% van de werkgelegenheid bevindt zich in Noord-Holland Zuid. Verder bevinden zich veel gespecialiseerde economische clusters in Noord-Holland. Clusters zijn bedrijven uit verschillende sectoren die sterk aan elkaar verbonden zijn en vaak ook op dezelfde plek zitten. Deze bedrijven zijn afhankelijk van elkaar, leveren elkaar producten of diensten, delen vaak dezelfde arbeidsmarkt en hebben dezelfde kennisbasis.

11

Werkgelegenheid en specialisatie sectoren Noord-Holland Noord 2019 - 2023 Totaal aantal banen (2023): 302.830 20%

ZAKELIJKE DIENSTVERLENING 38110

ZORG 47350 10% OVERIGE DIENSTEN 13830

INDUSTRIE 25860

-3%

BOUW 25490

ONDERWIJS 20790

ICT 7050

-4%

SECTOR GROEIT

-4%

-1%

5%

0%

OVERHEID 13830

HORECA 16460

GROOT- EN DETAILHANDEL 55920 1%

3%

4%

SECTOR IS GROTER DAN NL GEMIDDELD (SPECIALISATIE)

SECTOR IS KLEINER DAN NL GEMIDDELD (GEEN SPECIALISATIE)

-5% FINANCIËELE INSTELLINGEN 5230

LANDBOUW EN VISSERIJ 14470

-10% SECTOR KRIMPT

12

Werkgelegenheid en specialisatie sectoren Noord-Holland Zuid Totaal aantal banen (2023): 1.454.600 20%

SECTOR GROEIT

BOUW 59920

ZORG 191110 ONDERWIJS 93330

ZAKELIJKE DIENSTVERLENING 313710

10% ICT 100100

OVERIGE DIENSTEN 88490 INDUSTRIE

INDUSTRIE 72030 72030

-6%

-4%

OVERHEID 50540

5%

LANDGROOT- EN BOUW EN DETAILHANDEL VISSERIJ 6560 216680

-2%

0%

SECTOR IS KLEINER DAN NL GEMIDDELD (GEEN SPECIALISATIE)

VERVOER EN OPSLAG 95130

HORECA 93050

FINANCIËELE INSTELLINGEN 62250

4%

6%

8%

SECTOR IS GROTER DAN NL GEMIDDELD (SPECIALISATIE)

-5%

-10% SECTOR KRIMPT

13

Belangrijke ruimtelijkeconomische clusters in Noord-Holland

MARITIEM EN ENERGIE

DATACENTERS AGRIFOOD ENERGY & HEALTH

GROOTHANDEL EN LOGISTIEK ZAADVEREDELING

DUURZAME ENERGIE EN CIRCULAIRE ECONOMIE

STAAL- EN MAAKINDUSTRIE EN OFFSHORE VOEDINGSMIDDELENINDUSTRIE CIRCULAIRE ECONOMIE TRANSPORT, OP- EN OVERSLAG EN LOGISTIEK

AI EN CREATIEVE INDUSTRIE LIFE SCIENCE & HEALTH FINANCIËLE EN ZAKELIJKE DIENSTVERLENING

SIERTEELT

DATACENTERS

MEDIA

14

VESTIGINGSKLIMAAT De sterke economische positie heeft Noord-Holland vooral te danken aan een bijzonder vestigingsklimaat. Het vestigingsklimaat van Noord-Holland is sterk internationaal georiënteerd dankzij een strategische ligging in West-Europa en uitstekende internationale bereikbaarheid door de nationale luchthaven Schiphol en twee zeehavens. Ook de aanwezigheid van de hoofdstad Amsterdam draagt bij aan de aantrekkelijkheid van onze provincie voor internationaal opererende bedrijven. De internationale naamsbekendheid van Amsterdam en de vele culturele en recreatieve mogelijkheden die Amsterdam en omgeving bieden, trekt talent aan dat innovatieve bedrijven nodig hebben. Dit verklaart ook dat de beroepsbevolking in het algemeen relatief jong en hoog opgeleid is. Specifiek in Noord-Holland Noord (NHN) zien we dat deze regio een sterk vestigingsklimaat biedt voor de land- en tuinbouwsector, met o.a. een belangrijk cluster rondom zaadveredeling en glastuinbouw, duurzame energie, groothandel, bouw, datacenters, maritieme industrie en recreatie & toerisme. Dit is echter geen vanzelfsprekendheid, want het vestigingsklimaat in Noord-Holland staat onder druk.

De laatste jaren zien we dat het knelpunt van netcongestie op het elektriciteitsnetwerk steeds vaker leidt tot bedrijven die in de problemen komen bij nieuwvestiging, verplaatsing, uitbreiding of verduurzaming van bedrijfsprocessen. Ook de tekorten op de arbeidsmarkt remmen de economische ontwikkeling en onze verduurzamingsambities. Er is een tekort aan fysieke ruimte voor bedrijvigheid die momenteel nog op te vangen is, maar in de toekomst nijpend gaat worden. En ook voor de verduurzaming van de economie is ruimte nodig, niet alleen fysieke ruimte, maar ook milieuruimte die momenteel schaars is. Wonen in onze regio is ook steeds lastiger geworden door gebrek aan woningen en hoge woningprijzen. Dit heeft ook gevolgen voor het huisvesten van tijdelijke arbeidsmigranten. Tot 2030 zijn er 191.000 nieuwe woningen nodig om iedereen te kunnen huisvesten.

TRENDS, ONTWIKKELINGEN EN UITDAGINGEN IN DE ECONOMIE GEOPOLITIEKE ONRUST ZET NATIONALE ECONOMIE ONDER DRUK Nederland heeft een sterk internationaal georiënteerde en open economie. Dat zien we terug in de vele bedrijven die op de internationale markt opereren, de sterke handelspositie en de positieve handelsbalans die een belangrijke bijdrage levert aan ons eigen verdienvermogen, maar ook dat van Nederland en Europa. Onze open economie gedijt goed in de context van een stabiele wereld met vrije handelsstromen en is als tegenhanger kwetsbaar als vrije handel onder druk komt te staan. De laatste jaren zien we dat het wereldwijde economisch systeem onder druk staat door oorlog en handelsconflicten tussen de belangrijkste wereldeconomieën. De oorlog in Oekraïne heeft onder meer geleid tot onrust op de energiemarkt en tijdelijk extreem hoge energieprijzen. Ook hebben we ervaren dat de coronacrisis jarenlang een grote impact had op de toelevering van goederen aan bedrijven via de mondiale logistieke ketens. Onze economie is ook afhankelijk van de levering van kritieke grondstoffen die bijvoorbeeld nodig zijn voor de energietransitie en digitalisering. Veel van deze grondstoffen komen uit een handvol, vaak instabiele landen buiten de Europese Unie (EU).

In reactie hierop wil de EU zich meer strategisch positioneren om vitale belangen op gebied van energie, defensie, economie, grondstoffen, voedsel en technologie te beschermen. Tot slot zijn de consequenties van mogelijk hoge importtarieven voor de Verenigde Staten een onbekende factor op dit moment eind 2024 / begin 2025. Met oog op de toekomst betekent dit dat we ons veel meer bewust moeten zijn van deze afhankelijkheden, de kwetsbaarheid van onze economie en de veranderingen die op ons afkomen. Dit vraagt om strategisch nadenken hoe de economie in Noord-Holland zich op de langere termijn kan en moet ontwikkelen en welke randvoorwaarden nodig zijn

15

om onze economie toekomstbestendig te maken. Daarom gaan we in het kader van deze Uitvoeringsagenda de komende periode aan de slag met het opstellen van een toekomstbeeld van de economie en ontwikkelen we een ruimtelijke strategie voor circulaire economie. DE ONTWIKKELINGEN IN DE DIGITALE ECONOMIE GAAN RAZENDSNEL De laatste jaren nemen de ontwikkelingen in digitalisering, met name kunstmatige intelligentie (AI), een enorme vlucht. Overal in de wereld nemen investeringen op dit gebied sterk toe, vooral door de grote techbedrijven in de Verenigde Staten. Naast aandacht voor de aspecten zorgvuldigheid, privacy en transparantie biedt AI veel kansen. Ook in Noord-Holland verschijnen veel bedrijven die AI als kernactiviteit hebben of AI in belangrijke mate toepassen. Als gevolg hiervan neemt ook de vraag naar datacenters toe. Noord-Holland heeft nu de meeste datacenters in Nederland en kan hierdoor een strategische positie verkrijgen op gebied van AI en digitalisering. Ook de vraag naar gespecialiseerde kennis en expertise voor deze ontwikkelingen neemt toe. Wat AI precies gaat betekenen voor de economie van de toekomst, is nog onzeker, maar het lijkt wel zeker dat de economie gaat veranderen. Voor Noord-Holland betekent het dat we ons datacenter- en innovatiebeleid en ons arbeidsmarkt en onderwijsbeleid meer zullen inzetten op wat er nodig is vanuit de ontwikkelingen in AI.

DE ENERGIE-INFRASTRUCTUUR LOOPT VAST De Nederlandse economie heeft decennialang kunnen profiteren van goedkoop aardgas. Nu de aardgaswinning in Groningen is beëindigd, de levering van aardgas in Europa duurder en onzekerder is geworden door de oorlog in Oekraïne en Nederland zich heeft gecommitteerd aan de klimaatdoelen, is de focus van het Nederlandse energiebeleid versneld op duurzame elektriciteit als belangrijkste energiebron komen te liggen.

De behoefte aan elektriciteit ter vervanging van fossiele brandstoffen neemt dus snel toe. Daarnaast is het energiesysteem veranderd doordat via decentrale duurzame opwek nu ook energie aan het net wordt geleverd dat bovendien met pieken (door zon en wind) beschikbaar komt. Het elektriciteitsnet is hier nog niet op berekend, waardoor in grote delen van Nederland sprake is netcongestie op zowel het hoogspannings- als middenspanningsnet. Bedrijven die zich willen vestigen, verhuizen, willen uitbreiden en/of verduurzamen, krijgen steeds vaker te horen dat er geen capaciteit beschikbaar is en moeten jaren in onzekerheid wachten. Dit schaadt ons vestigingsklimaat in ernstige mate en vertraagt bovendien de verdere verduurzaming van de economie. Als provincie werken wij en andere partijen volop aan het versterken van de energie-infrastructuur en duurzame opwek vanuit de opgave van de energietransitie. Met deze Uitvoeringsagenda economie dragen we hier ook aan bij door nog meer in te zetten op het verzilveren van de kansen die er liggen voor energietransitie op bedrijventerreinen, bijvoorbeeld door het versterken van georganiseerd beheer op bedrijventerreinen ter ondersteuning van te ontwikkelen energiehubs. Ook onze focus op en stimuleren van opleiden van technisch en technologisch geschoold personeel draagt hieraan bij.

DE ARBEIDSMARKT IS KRAP, ONDANKS GROEI VAN DE BEROEPSBEVOLKING Noord-Holland heeft te kampen met een krappe arbeidsmarkt die een wissel trekt op het functioneren en de verduurzaming van de economie. De vraag naar arbeid door werkgevers is groter dan het aanbod. Er is vooral sprake van een kwalitatieve mismatch tussen vacatures en beroepsbevolking. Er is bijvoorbeeld een tekort aan mensen met geschikte technische/ technologische en praktische vaardigheden. De krachtige Noord-Hollandse economie en het leefklimaat heeft de laatste decennia een sterke aantrekkingskracht gehad op binnenland-

16

se en buitenlandse migranten. Tussen 2000 en 2024 is mede daardoor de Noord-Hollandse bevolking met bijna een half miljoen gegroeid van ruim 2,5 miljoen naar bijna 3 miljoen mensen. De instroom van nieuwe en relatief jonge mensen is een belangrijke motor onder de economische groei van onze provincie. De verwachting is dat per saldo de Noord-Hollandse beroepsbevolking verder zal blijven groeien, maar de groei slaat vooral neer in Amsterdam en omgeving. In andere delen van Noord-Holland stagneert de groei of is er sprake van krimp (in 2040 t.o.v. 2024). In Nederland zit de groei van de beroepsbevolking vooral in de Randstad. Ondanks de groei van de (beroeps)bevolking stijgt het aandeel van ouderen boven de 65 jaar nog iets harder, waardoor ook Noord-Holland te maken heeft met toenemende vergrijzing. Vooral de kwalitatieve mismatch op de arbeidsmarkt betekent dat de verduurzaming van de economie tegen grenzen kan lopen bij onvoldoende beschikbaarheid van technisch en technologisch geschoold personeel. Daarom zetten we in op een betere aansluiting van technisch en technologisch onderwijs op de groeiende vraag vanuit de arbeidsmarkt. RUIMTE IS SCHAARS In het ‘Ruimtelijk Voorstel’ (2023) staat dat er nog ongeveer een kwart van het oppervlak van de provincie extra nodig is om alle ruimteclaims te kunnen accommoderen.

Ook de economie heeft ruimte nodig, in het algemeen op bedrijventerreinen, kantoorlocaties, in havens, industriegebieden en soms in de stad. Zonder ruimte kunnen bedrijven zich niet vestigen, niet groeien of verplaatsen. Ook voor de verduurzaming van de economie is ruimte nodig, onder meer voor opslag en verwerking van grondstoffen, de opwek van duurzame energie en het aanpassen

van bedrijfsprocessen aan duurzame energie. Tegelijk willen we werken aan een gezonde leefomgeving. Dit kan botsen met bepaalde bedrijven die overlast kunnen geven omdat zij gebruik maken van milieuruimte op bepaalde bedrijventerreinen. De schaarste aan ruimte betekent dat we strategischer en selectiever moeten gaan sturen op de programmering en benutting van ruimte voor economische activiteiten in onze provincie. Daarom maken we in deze periode, zoals eerder gesteld het toekomstbeeld van de economie dat onder meer als bouwsteen dient voor de ruimtelijke keuzes die bij Regie op de Ruimte en de actualisatie van onze Omgevingsvisie gemaakt moeten gaan worden. Hierna ontwikkelen we ook een ruimtelijke strategie voor circulaire economie en maken we samen met gemeenten regionale programmeringsafspraken over werklocaties. DE ECONOMIE MOET VERDUURZAMEN VOOR EEN BETER KLIMAAT EN EEN GEZONDE LEEFOMGEVING In Noord-Holland ligt een grote opgave als het gaat om het verduurzamen van de economie. Op dit moment neemt de CO2-uitstoot nog onvoldoende af om de klimaatdoelen te behalen en ook het gebruik van primaire grondstoffen neemt nog niet af, terwijl er wel scherpe ambities en doelen zijn. In de Noord-Hollandse Klimaataanpak is aangegeven dat industrie en bedrijven bijna de helft van de totale CO2-uitstoot van de provincie veroorzaken.

In het Grondstoffenakkoord dat in 2017 door de provincie is ondertekend, is de ambitie afgesproken van een volledig circulaire economie in 2050 en een vermindering van het primaire, abiotische grondstofgebruik met 50% in 2030 t.o.v. 2016. Op dit moment zien we dat het primaire grondstofgebruik nog niet afneemt en het gebruik van circulaire grondstoffen gestaag toeneemt 1. 1

Provincie Noord-Holland, eerste provinciale Circulaire Economie Rapportage (PCER-NH). 2023

17

Het Planbureau voor de Leefomgeving concludeert dat we met het huidige tempo de ambitie voor 2030 niet halen2. Ook als het gaat om de kwaliteit van de leefomgeving, de gezondheid van omwonenden, staan we er niet goed voor in Noord-Holland. Met name in het Noordzee­ kanaalgebied gaat het niet goed te gaan met bijvoorbeeld de luchtkwaliteit. Bepaalde circulaire activiteiten, zoals recycling, kunnen leiden tot dergelijke emissies en effecten, terwijl andere circulaire activiteiten juist een positief effect kunnen hebben op de leefomgeving hier en elders op de wereld. Dit maakt het een complexe puzzel. Het is duidelijk dat we met onze duurzaamheidsdoelen nog niet zijn waar we moeten zijn en dat het complex is. Met onze Uitvoerings­ agenda willen we daarom de focus leggen op wat we kunnen doen om versnelling aan te brengen in de transitie naar een duurzame en circulaire economie. Met rekenschap van de effecten op de kwaliteit van de leefomgeving. Dit doen we onder meer door onze inzet op verduur­ zaming van de industrie, intensivering van onze inzet op verduurzaming van bedrijventerreinen, onze inzet op circulaire ketensamenwerking en circulair ondernemerschap en onze inzet op duurzaam en innovatief midden- en kleinbedrijf (MKB).

2 PBL, Integrale Circulaire Economie Rapportage 2023

18

19

3. HOOFDLIJNEN UITVOERINGSAGENDA Onze missie is: we versterken de brede welvaart door te focussen op het versnellen van de transitie naar een duurzame en circulaire economie. Onder een duurzame economie verstaan we een economie die de grenzen van de planeet niet overschrijdt en waarvan de negatieve effecten op klimaat en de leefomgeving worden beperkt. We willen met onze acties in deze uitvoeringsagenda bijdragen aan de ontwikkeling naar een duurzame en circulaire economie en daarmee aan het verminderen van de CO2-uitstoot en het verminderen van het grondstofgebruik. We werken hier in nauwe samenhang met andere provinciale opgaven, zoals klimaat, energietransitie en gezonde leefomgeving, aan.

FOCUS OP DUURZAME EN CIRCULAIRE ECONOMIE Vanwege de grote opgave die er ligt en ons commitment aan de landelijke doelstelling om in 2050 klimaatneutraal en volledig circulair te zijn, kiezen we voor een focus op het versnellen van de transitie naar een duurzame en circulaire economie rekening houdend met wat binnen de grenzen van onze provincie mogelijk is. Wat is dan een duurzame en circulaire economie? Dat is een economie waarin we rekening houden met de grenzen van de planeet, waar we de uitstoot van broeikasgasemissies, met name CO2-uitstoot, hebben teruggedrongen, waar we zuinig omgaan met natuurlijke hulpbronnen en beschikbare grondstoffen en waar de impact van de economie op de leefomgeving, zoals bijvoorbeeld op de luchtkwaliteit, wordt beperkt. Dit betekent dat we prioriteit geven aan de uitvoering van acties die bijdragen aan het verminderen van de CO2-uitstoot en het verminderen van het grondstofgebruik. We hebben daarbij – waar we dat vanuit economisch beleid kunnen – ook aandacht voor het verbeteren van de gezonde leefomgeving, versterken van de biodiversiteit en klimaatadaptatie. Op deze manier dragen we bij aan een economie die minder afhankelijk is van eindige hulpbronnen, minder afhankelijk is van instabiele landen voor de levering van grondstoffen (leveringszekerheid), de ontwikkeling van inno-

vaties stimuleert en nieuwe werkgelegenheid creëert. Door te werken aan de transitie naar een duurzame, circulaire economie, dragen we bij aan de afbouw van de lineaire economie.

ROL EN SPEERPUNTEN We richten ons op de activiteiten waar we vanuit onze provinciale rol op het gebied van het versterken van de regionale economie de meeste impact kunnen maken. De provincie speelt een belangrijke rol als het gaat om het creëren van de juiste randvoorwaarden die bedrijven en andere partners nodig hebben om te kunnen verduurzamen. Door ruimtelijk te sturen, te stimuleren, aan te jagen, te verbinden en kennis te ontwikkelen kunnen we ontwikkelingen mogelijk maken en zo richting geven aan de gewenste economische ontwikkeling. We zetten in op vier speerpunten: • Duurzame en circulaire bedrijvigheid; • Ruimte voor economie; • Innovatie; • Arbeidsmarkt en onderwijs.

20

Deze vier speerpunten hangen onderling nauw met elkaar samen. Resultaten en activiteiten binnen het ene speerpunt dragen vaak ook bij aan andere speerpunten. Bij ieder speerpunt zetten we in op een aantal thema’s. In de volgende hoofdstukken lichten we toe welke op-

MISSIE

gaven er spelen per speerpunt en wat we gaan doen. Naast de vier speerpunten en de daarbij behorende acties, voeren we ook een aantal meer algemene activiteiten uit (zie hoofdstuk 9).

WE VERSTERKEN BREDE WELVAART DOOR HET VERSNELLEN VAN DE TRANSITIE NAAR EEN DUURZAME EN CIRCULAIRE ECONOMIE Faciliteren van randvoorwaarden op het gebied van: Ruimte voor economie

SPEERPUNT

Duurzame en circulaire bedrijvigheid

INZET OP

1. Toekomstbeeld van de economie

Innovatie

Arbeidsmarkt en onderwijs

2. Circulaire ketensamenwerking

5. Ruimtelijke sturing op werklocaties

8. Innovatief MKB

11. Samenwerkingsnetwerk werken en ontwikkelen

3. Circulaire ondernemerschap

6. Duurzame werklocaties

9. Innovatienetwerken

12. Techniek en technologie campusstructuur

4. Verduurzaming industrie

7. Transitie zeehavenen industriegebieden

10. Internationalisering

Algemene activiteiten: Samenwerking, Communicatie en Lobby, Monitoring

21

De focus op een duurzame en circulaire economie vertalen we naar een aantal nieuwe acties ten opzichte van onze huidige uitvoerings­ agenda’s. Daarnaast intensiveren we ook onze inzet op enkele onderdelen of brengen we nadere focus aan: • RUIMTELIJKE STURING: TOEKOMSTBEELD ECONOMIE EN RUIMTELIJKE STRATEGIE CIRCULAIRE ECONOMIE We leggen de focus op het maken van de ruimtelijke keuzes die nodig zijn voor een toekomstbestendige economie door het opstellen van een toekomstbeeld van de economie (hoofdstuk 4). Dit dient onder meer als bouwsteen voor de actualisatie van de Omgevingsvisie. Ook stellen we een ruimtelijke strategie voor circulaire economie op om ervoor te zorgen dat de ruimte die nodig is voor circulaire economie beschikbaar blijft. Dit kan leiden tot het opstellen van een selectieve vestigingsstrategie (juiste bedrijven op de juiste plek). • VERDUURZAMING INDUSTRIE EN CIRCULAIRE GRONDSTOFFENSTRATEGIE NZKG De inzet op verduurzaming van de industrie is een nieuw thema. We gaan onder andere aan de slag met het opstellen van een circulaire grondstoffenstrategie NZKG. • CIRCULAIRE KETENSAMENWERKING We kiezen ervoor om ons te richten op de ketens waar we op basis van volumes en de regionale initiatieven die ontstaan de meeste impact kunnen maken. Daar waar mogelijk zetten we in op het behoud/ terugwinnen van kritieke grondstoffen.

We hebben speciale aandacht voor biobased bouwen gezien de woningbouwopgave en de landbouwtransitie.

SAMENHANG OPGAVEN Het verduurzamen van de economie kan alleen in samenhang met andere provinciale opgaven worden gezien. De samenhang is samengevat in onderstaand figuur. Zo wordt er vanuit vele domeinen gewerkt aan een duurzame en circulaire economie, bijvoorbeeld vanuit landbouw en energietransitie. Vanuit duurzame en circulaire economie dragen we bij aan de ambities op gebied van klimaat, zoals uitgewerkt in de Noord-Hollandse Klimaataanpak. Ruimtelijk keuzes die nodig zijn om ruimte beschikbaar te behouden voor een toekomstbestendige economie landen in het traject Regie op de Ruimte en de actualisatie van de Omgevingsvisie. Verder zijn woningen en voldoende (culturele, recreatieve, maatschappelijke) voorzieningen, groen en infrastructuur belangrijk voor het vestigingsklimaat. Voor het verminderen van het grondstofgebruik geldt dat dit niet uitsluitend een economische opgave is. Voor bijvoorbeeld de energietransitie, woningbouwopgave en digitalisering zijn veel grondstoffen nodig en zijn we ook in grote mate afhankelijk van grondstoffen die steeds schaarser worden. Ambities voor het aanjagen van circulariteit zijn daarom ook onderdeel van andere opgaven. In de Actieagenda Wonen zijn bijvoorbeeld de ambities en acties voor circulair en biobased bouwen opgenomen.

Tot slot werken we als provinciale organisatie ook nadrukkelijk aan de eigen verduurzaming en circulariteit, bijvoorbeeld door circulaire inkoop, zoals vastgelegd in ons provinciaal inkoopbeleid en door in te zetten op de circulaire realisatie en beheer van de infrastructuur, zoals uitgewerkt in het programma Duurzame Infrastructuur.

• VERDUURZAMING WERKLOCATIES We intensiveren we onze aanpak voor de verduurzaming van bedrijventerreinen en breiden deze uit naar MKB dat niet is gevestigd op bedrijventerreinen.

22

Samenhang provinciale opgaven

WATER EN BODEM  Watergebruik en besparing voor industrie en datacenters  Bodemkwaliteit

RUIMTE

FYSIEKE LEEFOMGEVING: WONING(BOUW), VOORZIENINGEN EN GROND  Voldoende woningen  Voldoende maatschappelijke, culturele, recreatieve voorzieningen  Circulaire en biobased woningbouw en circulaire gebiedsontwikkeling  Menging van maatschappelijke voorzieningen op bedrijventerreinen

 Integrale ruimtelijke afweging en keuzes  Regie op de ruimte  Ruimtelijke kwaliteit  Ruimtelijke regels / omgevingsverordening

GEZONDE LEEFOMGEVING (Milieu, klimaat en natuur)

LANDBOUW EN VOEDSEL EN VISSERIJ

 Bedrijvigheid en gezonde leefomgeving  Vergunningverlening, toezicht, handhaving  CO2 uitstoot industrie, bedrijven en landbouw  Natuurinclusieve en klimaat-

 Kringlooplandbouw  Innovatieve landbouw  Biobased teelt  Duurzaam voedselsysteem en eiwittransitie  Duurzame visserij

Uitvoeringsagenda Duurzame en Circulaire Economie

adaptieve bedrijventerreinen  Stikstofuitstoot industrie en landbouw

MOBILITEIT EN INFRASTRUCTUUR

ENERGIE

 (Inter)nationale bereikbaarheid Slimme en duurzame mobiliteit, logistiek en transport  Multimodale bereikbaarheid werklocaties  Bedrijventerreinen en duurzame tank en laadfaciliteiten,  Mobiliteitseffecten duurzame en

 Energie-infrastructuur / netcongestie  Energiebesparing en -transitie industrie,

circulaire economie  Duurzame en circulaire infrastructuur, bushaltes en bussen

bedrijven en glastuinbouw  Slimme energie oplossingen, innovaties

EIGEN ORGANISATIE

en energiehubs  Overstap andere energiedragers (waterstof)  Warmtetransitie en bedrijventerreinen  Circulaire energietransitie

 Circulaire en maatschappelijk verantwoorde inkoop  Duurzame en circulaire provinciale infrastructuur

23

DE NOORD-HOLLANDSE KLIMAATAANPAK Onderdeel van De Noord-Hollandse Klimaataanpak (2024) is onze inzet op het transitiepad industrie en bedrijven. De industrie in onze provincie stoot meer CO2 uit dan het landelijk gemiddelde. Uitgangspunt is dus dat er een grote opgave tot reductie bij de industriesector in Noord-Holland ligt. In de Noord-Hollandse Klimaataanpak schetsen we een toekomstbeeld voor 2050, waarbij Noord-Holland nog altijd een sterke en robuuste economie heeft en de sector met hulp van de provincie erin is geslaagd om de klimaattransitie in Noord-Holland te maken. Industrie en bedrijven zijn dan klimaatneutraal (netto nul CO2-uitstoot) en dragen bij aan een volledig circulaire economie. De systematiek om onze inzet te kunnen koppelen aan de precieze impact op CO2-reductie en deze vervolgens te kunnen monitoren is nog in ontwikkeling. Naast het transitiepad industrie, is ook landbouw en landgebruik een transitiepad in het kader van de Noord-Hollandse Klimaataanpak. De uitvoering daarvan maakt onderdeel uit van de uitvoeringsagenda van het Provinciale Programma Landelijk Gebied. Voor de glastuinbouw werken we aan een klimaat neutrale sector via de Greenport-samenwerking.

een belangrijke voorwaarde om concrete duurzaamheidsmaatregelen te kunnen uitvoeren en te werken aan het verminderen van netcongestie, bijvoorbeeld door het vormen van een energiehub. Vanuit PDENH en het Transitiefonds worden innovatieve bedrijven en projecten in de energietransitie of circulaire economie (mede) gefinancierd en zo tot realisatie gebracht. Voorwaarde voor de investeringen is dat de businesscase aantoonbaar moet leiden tot CO2-reductie. De bijdrage die we met deze uitvoeringsagenda leveren aan de beoogde broeikasgasreductie kan nog niet volledig in beeld worden gebracht met de ontwikkelde methodiek. Voor de acties waar de broeikasgasreductie meetbaar is, wordt dit gedaan. Voor de overige acties wordt dit gedaan zodra dit toepasbaar is.

De uitvoeringsagenda circulaire en duurzame economie geeft deels uitvoering aan de benodigde maatregelen en acties als bijdrage aan de benodigde reductie voor industrie en bedrijven in 2030. Dit betreft in eerste instantie onze inzet op verduurzaming industrie (actie 4). Andere acties en economische instrumenten die we inzetten dragen eveneens bij aan de realisatie van CO2-reductie, maar vaak indirect. Voorbeelden zijn onze inzet op het verduurzamen van bedrijventerreinen waaronder het stimuleren van samenwerking en georganiseerd beheer en het Participatiefonds Duurzame Economie Noord-Holland (PDENH) en het Transitiefonds. Deze fondsen worden uitgevoerd door de regionale ontwikkelingsmaatschappij ROM InWest. Het stimuleren van samenwerking en georganiseerd beheer op bedrijventerreinen is

24

25

4. TOEKOMSTBEELD VAN DE NOORD-HOLLANDSE ECONOMIE Actie 1: We gaan een toekomstbeeld van de Noord-Hollandse economie vormgeven Een belangrijk en centraal onderdeel van de uitvoeringsagenda is het komen tot een toekomstbeeld van de Noord-Hollandse economie. Met de toenemende schaarste in de ruimte (fysiek, milieu, stikstof), maar ook het tekort in de provincie aan beschikbare arbeidskrachten, energie, zoetwater en huisvesting staan we voor belangrijke, maar ook complexe keuzes. Er is de roep om meer autonomie op gebied van grondstoffen en digitalisering, maar we hebben ook onze positie als regio in een exportland en een open economie. Dit zorgt voor fundamentele vraagstukken. In dit krachtenveld moet de overheid meer dan voorheen keuzes maken. In plaats van zonder goede belangenafweging faciliteren van iedere economische ontwikkeling, is selectiviteit nodig. Deze meer sturende rol ten aanzien van de economie wordt ook van ons als provincie gevraagd. Om gefundeerde keuzes te kunnen maken, moeten we weten wat een toekomstbestendige economie voor Noord-Holland is. De centrale vraag is welke economische activiteiten zijn toekomstbestendig omdat ze bijdragen aan onze maatschappelijke opgaven zoals klimaat en gezondheid en tevens leiden tot een toekomstbestendig verdienvermogen, dat immers ook nodig is om de investeringen in de grote transities te kunnen dragen.

Bijvoorbeeld wat zijn in dit licht kansrijke sectoren en (sleutel)technologieën voor

Noord-Holland. Hierbij kan de Noord-Hollandse economie niet los gezien worden van (ontwikkelingen in) de nationale, Europese en mondiale economie. Het uitgangspunt is dat met de te maken keuzes langjarig duidelijkheid wordt gecreëerd voor de kansrijke economische sectoren in Noord-Holland en economische ontwikkeling in balans is met (de impact op) de leefomgeving. Het toekomstbeeld van de economie moet de randvoorwaarden in beeld brengen die nodig zijn voor een toekomstbestendige economie in Noord-Holland en de keuzes die daarvoor moeten worden gemaakt. Het toekomstbeeld is in eerste instantie een bouwsteen voor de ruimtelijke besluitvorming in het kader van het traject Regie op de Ruimte en de actualisatie van de Omgevingsvisie. De besluitvorming hierover is gepland in 2026. Daarnaast zien wij het werken aan het toekomstbeeld als een doorlopend proces waarbij we kennis opbouwen die we kunnen benutten voor ons economisch beleid. Het toekomstbeeld kan bijvoorbeeld een eerste stap zijn in het maken van een selectieve vestigingsstrategie dat moet leiden tot de juiste bedrijven op de juiste plek. Tijdens de uitvoering van dit proces zal er samengewerkt worden met regionale partners en wordt er ook een belangrijke link gelegd met de ontwikkelingen bij het Rijk, waaronder de Ruimtelijk Economische Visie die door het Ministerie van Economische Zaken wordt opgesteld.

26

27

5. DUURZAME EN CIRCULAIRE BEDRIJVIGHEID In Noord-Holland ligt een grote opgave als het gaat om het verduurzamen van de economie. Op dit moment neemt de CO2-uitstoot nog onvoldoende af om de klimaatdoelen te behalen en ook het grondstofgebruik neemt nog niet af, terwijl er wel scherpe doelen zijn gesteld. Als provincie willen we bedrijven stimuleren, faciliteren en ondersteunen bij het verduurzamen. In de Noord-Hollandse Klimaataanpak staat dat industrie en bedrijven het grootste aandeel hebben in de broeikasgas-uitstoot, waarbij geldt dat een beperkt aantal bedrijven verantwoordelijk zijn voor het merendeel van de uitstoot. Met name MKB-bedrijven hebben moeite met verduurzamen door beperkte middelen, capaciteit en toegang tot kennis. Circulariteit is daarbij extra uitdagend, omdat dit veranderingen van bedrijfsprocessen en een andere vorm van samenwerking in de keten vraagt. Daarnaast lopen bedrijven bij circulair ondernemen ook tegen belemmeringen aan. Vaak kan de businesscase van bedrijven die circulair ondernemen niet goed concurreren, omdat de marktvraag naar circulaire producten op dit moment nog te beperkt is of omdat ze hogere kosten hebben. Ook is de huidige wet- en regelgeving ontworpen voor de lineaire economie. Hierdoor komen circulaire initiatieven en innovaties soms niet of onvoldoende van de grond.

Vanuit dit speerpunt zetten we daarom in op het verduurzamen van de industrie, het stimuleren van circulaire keten­ samenwerking en circulair ondernemerschap.

28

SPEERPUNT

DUURZAME EN CIRCULAIRE BEDRIJVIGHEID

INZET

2. Circulaire ketensamenwerking

ACTIVITEITEN

2a Ketenaanjagers

3. Circulair ondernemerschap 3a Aanpak circulaire maakindustrie

2b Ketenaanpak biobased bouwen

3b Circulair ambassadeur

4. Verduurzamen industrie 4a Circulaire grondstoffenstrategie NZKG 4b Inzet Uitvoering & handhaving voor circulaire economie 4c Cluster Energie Strategie NZKG en verspreide industrie 4d Stikstofaanpak industrie

29

Belangrijke partners zijn: het MRA-bureau en de gemeenten in de MRA, Ontwikkelingsbedrijf Noord-Holland Noord (ONHN) en gemeenten in NHN, circulaire netwerken zoals Circulair West-Friesland en Circulair West, de zogenaamde Noord-Hollandse circulaire regioversnellers (ONHN, ROM InWest, GO!-NH, PIM NH, Impact Hub Amsterdam, VNO-NCW, Amsterdam Economic Board, Circulair West, Circulair Westfriesland), koepel- en brancheorganisaties, het Programmabureau NZKG en de Omgevingsdienst NZKG.

2. Circulaire ketensamenwerking Bedrijven hebben elkaar nodig om circulaire producten en diensten te kunnen ontwikkelen. Om te komen tot vermindering van het grondstofgebruik, is samenwerking tussen bedrijven en andere partijen in ketens noodzakelijk. In een circulaire economie worden producten en materialen immers steeds opnieuw gebruikt. Dit vraagt een andere manier van samenwerken, bijvoorbeeld als het gaat om circulair ontwerp of ontwikkeling van nieuwe businessmodellen. Er is een verandering in elke schakel van de keten nodig. Voor bedrijven is het

mobiliseren van partijen in de keten een uitdaging, omdat dit een tijdsinvestering vraagt en hiervoor ook belangrijk is om te weten welke bedrijven in de regio kennis hebben om gezamenlijk tot circulaire oplossingen te komen. Voor samenwerking is vertrouwen nodig en om tot samenwerking te komen is bij partijen in een keten vaak behoefte aan een onafhankelijke procesbegeleider. We zetten ons daarom in het aanjagen van samenwerking tussen bedrijven, kennisinstellingen en overheden om circulaire oplossingen te ontwikkelen. Het regionaal sluiten heeft daarbij de voorkeur, omdat regionale ketens juist positieve effecten kunnen hebben in de regio onder meer door creëren van lokale beschikbaarheid van grondstoffen en beperking van afgelegde afstanden. We doen dit door een ketenaanpak, waarbij we samen met alle partijen die in een rol spelen in de keten werken aan gezamenlijke strategieën en uitvoering van projecten. We sluiten als partner aan bij netwerken gericht op ketensamenwerking, zoals het netwerk Groene Chemie, Nieuwe Economie en het ondernemersnetwerk Circulair West.

30

Vier strategieën CE VERTRAGEN Het langer en intensiever gebruiken van producten en onderdelen (slow the loop), door hergebruik en reparatie; dit vertraagt de vraag naar nieuwe grondstoffen

VERMINDEREN Minder grondstoffen gebruiken (narrow the loop), door van producten af te zien, producten te delen of ze efficiënter te fabriceren

Circulaire Economie

SLUITEN Het sluiten van de kringloop door recycling van materialen (close the loop), zodat er minder afval wordt verbrand of gestort én minder nieuwe grondstoffen nodig zijn

VERVANGEN Substitutie van eindige grondstoffen door hernieuwbare grondstoffen (zoals biogrondstoffen) of alternatieve primaire grondstoffen met minder milieudruk

31

Actie 2a: We verstevigen de inzet van ketenaanjagers

Actie 2b: We stellen een ketenaanpak biobased bouwen op

OMSCHRIJVING We verstevigen de inzet van ketenaanjagers, omdat de praktische ondersteuning bij het verbinden van ketenpartijen goed blijkt aan te sluiten bij de behoeften van de bedrijven1. In 2025 werken we aan de uitvoering van de afspraken uit de Circulaire Deal Secundaire Bouwmaterialen die door 45 partijen is ondertekend en de uitvoering van pilotprojecten. De nadruk ligt op het verder uitbouwen van de netwerken en oogsten van de inspanningen. We zetten ons in om deze aanpak zowel in de MRA, in samenwerking met het MRA-bureau, als landelijk uit te rollen. De ketenaanjager circulair bouw werkt tot begin 2026 aan het aanjagen van de bouwketen in Noord-Holland Noord. In 2025 stellen we een ketenaanjager aan, gericht op elektronische apparaten waarmee we een bijdrage leveren aan het verminderen van de afhankelijkheid van kritieke metalen. Daarnaast verkennen we de kansen voor inzet van ketenaanjagers op andere thema’s.

OMSCHRIJVING We werken met onze partners aan het stimuleren van de vraag naar biobased bouwmaterialen. Dat doen we door aan te sluiten bij de Nationale Aanpak Biobased Bouwen. Hiervoor stellen we in samenwerking met Building Balance een aanpak op. We starten met het in beeld brengen van de vraagpotentie naar biobased bouwmaterialen. We gaan acties uitvoeren die gericht zijn op het vergroten van de vraag naar biobased bouwmaterialen en het opzetten van ketensamenwerking. In de aanpak is ook aandacht voor biobased teelt voor zover dat kansrijk is voor agrariërs in Noord-Holland. Bestaande initiatieven en ketens helpen we waar wenselijk verder in het opschalen. We doen dit in samenhang met onze inzet op landbouw en woningbouw. PRODUCT/RESULTAAT Een aanpak voor het opschalen van biobased bouwmaterialen. In 2025 starten we met de uitvoering.

PRODUCT/RESULTAAT Coördinatie van de uitvoering van de Circulaire Deal Secundaire Bouwmaterialen en het uitvoeren van pilotprojecten. Voor de keten elektronische apparaten leidt dit tot opstellen van een circulaire strategie en uitvoering van gezamenlijke activiteiten. We verkennen de inzet van ketenaanjagers op andere thema’s.

32

33

3. Circulair ondernemerschap Circulair ondernemen is nog geen business as usual. In Noord-Holland bevinden zich al veel circulaire koplopers; er zijn echter ook veel bedrijven die aan de slag willen met circulair ondernemen maar nog niet weten hoe. Daarom stimuleren we bedrijven om aan de slag te gaan met circulair ondernemen. Naast de circulaire koplopers, richten we ons ook nadrukkelijk op de groep daarachter. Het gaat hierbij om zowel bedrijven die willen, maar nog niet weten hoe, als bedrijven die nog onvoldoende zicht hebben op welke kansen circulair ondernemen voor hen kan gaan opleveren. In de maakindustrie liggen veel kansen om het grondstofgebruik te verminderen2. De maakindustrie verwerkt grondstoffen en materialen tot halffabricaten en producten. Daarmee vervult de sector een cruciale rol in de circulariteit van de Noord-Hollandse economie. We gaan ons daarom meer richten op de maakindustrie. Bedrijven die circulair willen ondernemen helpen we door toegang te bieden tot informatie, kennis en subsidies. We werken hierbij samen met koepel- en brancheorganisaties en circulaire ondernemersnetwerken, zoals Circulair West en Circulair West-Friesland. Met de Noord-Hollandse circulaire regioversnellers (zie partners) werken we aan het versterken van het ondersteuningslandschap voor circulaire ondernemers.

Ook verzamelen we knelpunten waar ondernemers tegenaan lopen, bijvoorbeeld op gebied van wet- en regelgeving. We agenderen de noodzaak van stimulerende wet- en regelgeving en het wegnemen van belemmeringen in bestaande wet- en regelgeving via lobby. Ook brengen wij de mogelijkheden in beeld om de transitie naar een circulaire economie te stimuleren binnen de kaders van bestaande wet- en regelgeving. Dit doen wij o.a. in samenwerking met CircuLaw.

2

Actie 3a: We stellen een aanpak circulaire maakindustrie op OMSCHRIJVING In 2025 stellen we een aanpak circulaire maakindustrie op. We sluiten daarbij aan op de aanpak van het Rijk. In de aanpak richten we ons op de samenwerking met brancheorganisaties en met de bestaande Smart Industry Fieldlabs (zie hoofdstuk 7). We zetten in op het bij elkaar brengen van regionale partijen om gezamenlijk te werken aan de uitvoering van projecten. We bieden onder meer kennisprogramma’s aan MKB-bedrijven om te helpen bij circulair ondernemen, zoals de Circulaire Business Design Tracks. We richten ons ook op het aanjagen van circulariteit in de energietransitie, bijvoorbeeld als het gaat om circulaire zonnepanelen. Daarvoor stellen we een verkenning circulariteit in de energietransitie op. PRODUCT/RESULTAAT In 2025 voeren we een verkenning uit en stellen we een aanpak maakindustrie op. In 2026 voeren we deze aanpak uit. We faciliteren het tostandkomen van een netwerk circulaire maakindustrie en uitvoering van gezamenlijke activiteiten.

Actie 3b: We activeren het MKB via de circulair ambassadeur OMSCHRIJVING Twee jaar geleden is de circulair ambassadeur aangesteld. We gaan door met de inzet van de circulair ambassadeur, omdat het belangrijk blijft om het MKB te ondersteunen bij circulair ondernemen. De circulair ambassadeur richt zich op het ondersteunen van circulaire koplopers, het aanjagen van circulaire initiatieven en het inspireren van het

Provincie Noord-Holland, eerste provinciale Circulaire Economie Rapportage (PCER-NH). 2023

34

MKB om met circulair ondernemen aan de slag te gaan. De circulair ambassadeur heeft een belangrijke rol in het verbinden van het circulaire netwerk. Op initiatief van de circulair ambassadeur is onder andere samen met de regioversnellers het Circulair Impact Event georganiseerd waar 200 bedrijven bij aanwezig waren. Op basis van de uitkomsten van de in 2024 uitgevoerde evaluatie passen we de opdracht aan. De circulair ambassadeur gaat zich specifiek richten op het versterken van de samenwerking met branche- en koepelorganisaties. De opdracht van de circulair ambassadeur loopt tot december 2025. PRODUCT/RESULTAAT Op basis van de evaluatie wordt in 2025 een werkplan opgesteld. Hier staat concreet in aan welke activiteiten en resultaten de circulair ambassadeur werkt. Versterken van de samenwerking met branche- en koepelorganisaties om MKB beter te ondersteunen en inspireren bij de omschakeling naar circulariteit staat daarbij centraal.

4. Verduurzaming industrie Voor de verduurzaming van de industrie ligt vanuit diverse opgaven (energie, gezonde leefomgeving, grondstoffen en stikstof) een grote opgave. Het Noordzeekanaalgebied (NZKG) is één van de vijf industrieclusters in Nederland. Ook buiten het NZKG is de nodige verspreide industrie gevestigd. De industrie draagt bij aan een vitale en veelzijdige economische structuur met een grote hoeveelheid arbeidsplaatsen en hoge toegevoegde waarde. En de industrie vormt in bepaalde sectoren in toenemende mate een belangrijke factor in het veiligstellen van de strategische autonomie van Nederland en Europa. Maar het leidt ook tot grote impact op de leefbaarheid en gezondheid, de omliggende natuurgebieden en zorgt voor belasting van het klimaat. Het verduurzamen van de industrie is essentieel om het verdienvermogen te behouden en de negatieve effecten op klimaat, gezonde leefomgeving en biodiversiteit fors te verminderen. Wij ondersteunen bedrijven om de transitie naar meer duurzame en schone productieprocessen te maken. Door het Rijk is in 2023 het Nationaal Programma Verduurzaming Industrie opgesteld. De provincie participeert hierin. Bij de verduurzaming van de industrie werken we nauw samen met het Rijk, partners in het Noordzeekanaalgebied en de Omgevingsdiensten.

35

Actie 4: We zetten in op de verduurzaming van industrie OMSCHRIJVING We werken samen met het Rijk en regionale partners aan: A  Opstellen van een circulaire grondstoffenstrategie met het Programmabureau NZKG: De samenwerkende partijen in het Noordzeekanaalgebied voeren een verkenning uit naar toekomstige kansen voor circulaire economie op basis van de input en output van grondstoffen van de industrie in het NZKG. Dit moet zicht geven op de benodigde ruimteclaim voor circulaire industrie, op welke grondstofstromen lokaal verwerkt kunnen worden en welke niet en op welke bedrijven nodig zijn voor vermindering van het grondstofgebruik. De provincie participeert hierin. B  Inzet van de Uitvoering- en Handhavingstaken van de Omgevingsdiensten voor circulaire economie: Als bevoegd gezag voor de industrie, nemen we circulaire economie als integraal onderdeel mee in de uitvoerings-en handhavingstaken (U&H-taken). Door het Inter Provinciaal Overleg (IPO) is een Bouwstenen­ visie Circulaire Economie en Vergunningverlening Toezicht- en Handhaving (VTH) opgesteld. De visie biedt bouwstenen die provincies kunnen opnemen in beleid voor de inzet van VTH voor circulaire economie. We gebruiken deze visie als basis voor de integratie van circulaire economie in het VTH-beleid.