Advies - Elke regio telt (achtergrondinformatie)

ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 2 PRINT 74

sociaal-maatschappelijk. In Twente is er ongenoegen over het overbelaste Zuid-Limburg zeggen bijvoorbeeld dat ze elkaar “bijna allemaal kennen”. provinciale wegennet, bijvoorbeeld richting Zwolle. En in de Veenkoloniën Veel bewoners met wie we spraken gaven aan dat ze het belangrijk vinden zijn bewoners ontstemd over het feit dat er wel fors is geïnvesteerd in de om zich maatschappelijk in te zetten: “Vrijwilliger zijn, iedereen doet dat snelweg Leeuwarden-Groningen, maar niet in het regionale wegennet. hier”. In de gesprekken werden verschillende voorbeelden aangehaald waaruit naar voren kwam dat succesvolle initiatieven van burgers de saam- Overal merkt men op dat het busnetwerk in een neerwaartse spiraal van horigheid versterken. verschraling is beland, terwijl een deel van de inwoners in de regio afhan- kelijk is van het openbaar vervoer. Dat geldt niet alleen voor studenten Sociale banden vormen vaak ook de basis voor samenwerking. Zo maar zeker ook voor ouderen, die worden geacht steeds langer zelfstandig worden in Zeeuws-Vlaanderen netwerken tussen bewoners benut bij het te wonen. Deze laatste groep is sterk vertegenwoordigd in de door ons oplossen van problemen. “We hebben geleerd om het zelf te doen”. In de bezochte regio’s.

Het beeld leeft dat de uitgestrektheid van gebieden Veenkoloniën hoorden we over burgerinitiatieven gericht op het tegengaan niet meeweegt in de normen die de overheid hanteert in haar openbaar­ van armoede en het bevorderen van een gezondere leefstijl. Ook hadden vervoerbeleid. Er wordt te weinig gekeken naar het grote belang dat het bewoners in deze regio een coöperatieve winkel opgezet. In de Kop van openbaar vervoer heeft voor bepaalde groepen mensen. Noord-Holland vernamen we hoe in de loop der jaren een groot regionaal netwerk is ontstaan van zorginstellingen, dat wordt benut om samen te werken aan een betere gezondheid in de regio. In de gesprekken die we Sociale binding en saamhorigheid voerden in Parkstad Limburg en Twente kwamen diverse voorbeelden aan de orde van de samenbindende rol die het verenigingsleven hier speelt: Verbanden tussen bewoners sterk, maar niet allesomvattend sportclubs, muziek- en carnavalsverenigingen. Ook gezamenlijke evene- De sociale banden in de door ons onderzochte regio’s zijn sterk. Er heerst menten als optochten, braderieën en festivals vervullen in deze regio’s een een gevoel van saamhorigheid dat de mensen niet alleen onderling belangrijke sociale functie. verbindt, maar ook zorgt voor binding met de eigen regio.

De sociale banden vormen voor veel mensen ook een reden om terug te keren nadat Tegelijkertijd waarschuwden sommige van onze gesprekspartners voor ze een aantal jaren buiten de regio hebben gestudeerd, gewoond en/of het risico van ‘romantisering’ van deze sociale verbanden. De verbanden gewerkt. Noaberschap is nog altijd springlevend in Twente – en niet alleen zijn namelijk niet allesomvattend, of preciezer: ze sluiten niet iedereen in. daar. In elke regio is er sprake van nabuurschap. Inwoners van dorpen in Zo richt het nabuurschap zich vooral op het bieden van hulp bij praktische

ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 2 PRINT 75

zaken en het gezamenlijk organiseren van evenementen. Kwetsbare culturele voorzieningen zoals theaters en musea in de regio, is een divers groepen in de samenleving (bijvoorbeeld mensen met een permanente aanbod cruciaal. Een bloeiend cultureel leven is binnen de regio echter ondersteuningsbehoefte of mensen die te kampen hebben met eenzaam- moeilijk overeind te houden wanneer het aanbod zich steeds meer concen- heid) worden hiermee maar deels geholpen. Sociale verbanden zijn dus treert in stedelijke kernen. Een voorbeeld hiervan is de fusie van het Orkest niet altijd inclusief: niet iedereen maakt er deel van uit en “er is niet altijd van het Oosten en het Gelders Orkest. “Het orkest heeft nu Arnhem als vanzelfsprekend ruimte voor diversiteit”. vestigingsplaats, waardoor orkestleden zich minder goed kunnen verbinden aan muziekscholen of (amateur)theatergezelschappen in Twente of de De bestaande sociale verbanden staan bovendien onder druk, mede als Achterhoek”. Parkstad Limburg laat zien dat het ook anders kan: hier wordt gevolg van demografische ontwikkelingen in de regio. Doordat jongeren jaarlijks het internationaal beeldend theaterfestival Cultura Nova georgani- vertrekken naar de stad ontstaan er ‘gaten’ in de sociale structuren, die seerd, dat wel het Oerol van het zuiden wordt genoemd. daardoor aan vitaliteit inboeten.

Ook de instroom van nieuwkomers van buitenaf verzwakt de sociale verbanden in sommige regio’s, doordat zij niet vanzelf meedoen. Rol van rijksoverheid en rijksbeleid

Uitdunning culturele voorzieningen en verenigingsleven Landelijke overheid steeds onbereikbaarder Cultuur, inclusief het verenigingsleven, vormt een belangrijke bindende In alle regio’s die wij bezochten kwam aan de orde dat het vertrouwen in de factor in de regio’s die wij bezochten. Het zijn plaatsen “waar je elkaar (rijks)overheid en in overheidsinstituties afbrokkelt – zowel bij bestuurders tegenkomt, waar je samen bezig bent en waar je hulp krijgt”. Maar veel als bij mensen die in de regio wonen, werken of ondernemen. De regio’s sport- en gezelligheidsverenigingen en organisatoren van evenementen zijn in de jaren vijftig, zestig en zeventig van de vorige eeuw als gevolg van hebben het zwaar. Dit komt deels doordat de regio’s vergrijzen; jongeren besluiten van de rijksoverheid belangrijke economische bedrijvigheid kwijt- trekken er steeds meer weg. Maar ook de onwennigheid van nieuwkomers geraakt; denk aan de mijnbouw in Limburg, de textielindustrie in Twente en van buiten de regio en de onregelmatige aanwezigheid van mensen met de turfwinning en strokartonindustrie in de Veenkoloniën. Daarmee is ook een tweede woning spelen een rol. de bijbehorende werkgelegenheid uit de regio’s verdwenen.

Dit verleden bepaalt nog steeds in grote mate hoe in de regio’s tegen de overheid wordt Volgens de mensen met wie wij spraken is de schaarste van het cultuur- aangekeken, in het bijzonder tegen de landelijke overheid. De afstand die aanbod in toenemende mate een probleem. Voor de instandhouding van men ervaart tot de overheid komt op verschillende manieren tot uiting.

ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 2 PRINT 76

In de eerste plaats tekenden wij in alle regio’s die wij bezochten kritische Overheidsregels sta-in-de-weg bij grensligging geluiden op over de gebrekkige aansluiting van het rijksbeleid op de regi- De door ons bezochte regio’s zijn bijna allemaal grensregio’s. Deze grenslig- onale situatie. Veel mensen vinden het landelijk beleid “niet passend voor ging biedt in potentie kansen. Dat geldt in het bijzonder voor regio’s waar onze regio”. Het rijksbeleid, of normen op specifieke terreinen, zoals het zich aan de andere kant van de grens een stedelijk gebied met economische openbaar vervoer, “lijken te zijn gebaseerd op een Randstedelijke logica”. activiteiten bevindt. Maar het benutten van de mogelijkheden stuit regel- matig op belemmeringen. De grensligging kan in die gevallen juist nadelig In de tweede plaats kwam in onze gesprekken herhaaldelijk aan de orde uitpakken. dat de rijksoverheid letterlijk steeds meer op afstand is komen te staan van de regio’s. Kantoren van de Belastingdienst zijn gesloten, regionale Zo ervaart men in de regio Twente “een halve arbeidsmarkt, waarbij we rechtbanken lijken niet meer alle zaken te behandelen en de departementale alleen naar het westen kunnen kijken”. De mogelijkheden die er ten oosten ‘ambassadeurs’ opereren vrijwel alleen nog vanuit Den Haag.

De lande- van Twente liggen voor het aantrekken van extra personeel kunnen in de lijke overheid is niet (meer) nabij. Een neveneffect hiervan is volgens onze praktijk vaak nauwelijks worden benut, vanwege wettelijke en administra- gesprekspartners dat landelijke overheden hun voelsprieten in de regio tieve belemmeringen. Vergelijkbare belemmeringen hebben ertoe geleid kwijtraken. dat de standplaats van de Twentse traumahelikopter veel westelijker is gesitueerd dan vanuit regionaal perspectief logisch zou zijn geweest: “Aan Tot slot leeft in de regio’s die wij bezochten het beeld dat de kwaliteit van de andere kant van de grens kunnen dan ook mensen worden geholpen. En het lokaal bestuur niet past bij de (forse) opgaven in de regio. De regio’s de Duitsers doen het wel: die helpen wél in Nederland, dat hebben ze ook bestaan vaak uit gemeenten met relatief weinig inwoners, die in vergelijking tijdens de coronapandemie gedaan.” met (middel)grote gemeenten minder hoge salarissen en vergoedingen kunnen bieden aan hun ambtenaren, wethouders en gemeenteraadsleden. Ook in Zeeuws-Vlaanderen is er volgens de plaatselijke ondernemers sprake Maar de opgaven waar de regio’s voor aan de lat staan, zijn minstens even van een gedeelde arbeidsmarkt, waarbij de kansen in Gent en Brugge niet groot als elders in het land.

Of het nu gaat om handhaving van milieuregels goed kunnen worden benut als gevolg van nationaal overheidsbeleid. bij bedrijven, om het bestrijden van ondermijnende criminaliteit of om de inrichting van grote gebieden: er is aanzienlijke menskracht voor nodig. In Parkstad Limburg zit de grens in de weg op het vlak van energie. Er is in deze regio sprake van congestie op het elektriciteitsnet (EZK, 2022). Deze omstandigheid belemmert de economische ontwikkeling in de regio,

ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 2 PRINT 77

“terwijl er in Herzogenrath een enorm zonnepark ligt, maar dat kunnen we niet benutten omdat het buiten de Nederlandse wet valt.” Een ander voor- 3 GELDSTROMEN VANUIT beeld uit Parkstad Limburg betreft de politiecapaciteit: deze schiet perma- nent tekort, omdat grensoverschrijdende criminaliteit onvoldoende wordt RIJK EN EU NAAR DE meegewogen bij beslissing over inzet en capaciteit. REGIO’S De grote verschillen tussen enerzijds de Nederlandse en anderzijds de Duitse respectievelijk Belgische wetten en regels staan in bovenstaande In deze bijlage brengen we de geldstromen van het Rijk naar de regio’s gevallen het benutten van kansen in de weg. Die verschillen belemmeren in Nederland in kaart. We laten daarbij zien dat deze rijksinvesteringen al in de grensregio’s ook een efficiënte organisatie van de kinderopvang, het decennialang vooral terechtkomen in de stedelijke kernen van Nederland; primair onderwijs en het leerlingenvervoer. De uiteenlopende nationale de regio’s worden structureel onderbedeeld. Verder inventariseren we in voorschriften en bepalingen spelen daarnaast de realisatie van essentiële deze bijlage de subsidiestromen die vanuit de EU in de Nederlandse regio’s infrastructuur parten, zoals het glasvezelnet in Parkstad Limburg, de terechtkomen. Om hoeveel geld gaat het, wie zijn de voornaamste ontvan- Veenkoloniën en delen van Zeeuws-Vlaanderen.

Als er sprake is van te grote gers en voor welke doeleinden zijn de Europese budgetten bestemd? juridische en beleidsmatige verschillen aan weerszijden van de grens, wordt de grensligging van regio’s een factor die nadelig uitwerkt voor de brede welvaart in het gebied. Als regio’s door hun grensligging structureel worden Rijksinvesteringen in structuurversterking belemmerd in hun economische en maatschappelijke ontwikkeling, kan er De rijksoverheid investeert in het hele land op verschillende manieren in een neerwaartse spiraal ontstaan. ruimtelijk-economische en sociaal-economische structuurversterking. Ze doet dit bijvoorbeeld door middel van financiële bijdragen aan infrastruc- tuur (wegen, spoorlijnen, metrolijnen, vaarwegen, havens, bruggen, sluizen en tunnels), ziekenhuizen, zorginstellingen, onderwijsinstellingen, onder- zoeks- en kennisinstellingen, woningbouwprojecten enzovoort.

De rijksinvesteringen in ruimtelijk-economische en sociaal-economische ontwikkeling maken vooral krachtiger wat al krachtig is. Economisch sterke

ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 2 PRINT 78

gebieden zijn de afgelopen decennia ondersteund bij het verder versterken Door voorbeelden te belichten uit verschillende tijdvakken en sectoren, van hun potentie. De achterliggende aanname hierbij was dat het maxima- willen we inzichtelijk maken welke geografische patronen de rijksinveste- liseren van economische welvaartsgroei voor Nederland als geheel uitein- ringen al decennialang in grote lijnen volgen. delijk ook zwakkere regio’s ten goede komt. Deze aanname blijkt echter niet te kloppen. Oevering & Raspe (2020) laten zien dat de sterke economische Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT) regio’s in Nederland zich de afgelopen jaren steeds meer hebben versterkt, Met het budget dat is gereserveerd voor het Meerjarenprogramma terwijl de kleine(re) regio’s aandeel in de economie verliezen vooral in Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT) investeert de rijksoverheid gebieden buiten de stedelijke kernen (zie hierover ook bijlage 1). in de ruimtelijk-economische structuur van Nederland. De Vereniging Deltametropool & VU Amsterdam hebben geïnventariseerd waar die inves- Het nadelige effect dat regio’s ondervinden van het investeringsbeleid van teringen zoal terechtkomen.

Met deze gegevens heeft de vereniging een de rijksoverheid wordt versterkt doordat in de private sector vergelijkbare ‘hittekaart’ gemaakt voor de periode 2010-2019, die de investeringen per keuzes worden gemaakt. Bedrijven verplaatsen hun vestigingen vaak naar vierkante k­ ilometer toont; zie figuur 21. hoogstedelijke gebieden, in de veronderstelling dat ze daar kunnen profi- teren van het ecosysteem van de goed geschoolde jonge arbeidskrachten, Op de kaart is goed te zien dat het grootste deel van de investeringen uit start-ups en goede (internationale) bereikbaarheid. Beide ontwikkelingen het MIRT in de periode 2010-2019 ten goede is gekomen aan de stedelijke tezamen leiden tot een scheve verdeling van brede welvaart tussen regio’s. regio’s Amsterdam, Utrecht en Rotterdam en (in mindere mate) Eindhoven.

In deze paragraaf illustreren wij de ongelijke spreiding van de geldstromen van het Rijk over Nederland door te kijken naar rijksinvesteringen in: • de infrastructuur (onderzochte periode 2010-2019); • de economische structuurversterking (onderzochte periode 1994-2005); • de basisinfrastructuur cultuur (onderzochte periode 2017-2024); • de woningbouw (onderzochte periode 2020-2030); en • de leefbaarheid en veiligheid (onderzochte periode 2022-heden).

ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3 PRINT 79

Figuur 21: ‘Hittekaart’ van MIRT-investeringen in de periode 2010-2019 Fonds Economische Structuurversterking (FES) Een vergelijkbare ruimtelijke concentratie van investeringsgeld is waar- neembaar bij de verdeling van het geld uit het Fonds Economische Structuurversterking (FES) in de periode 1994-2005. Dit fonds, dat werd gevoed vanuit de aardgasbaten, was bedoeld voor investeringen in de Nederlandse infrastructuur en de kenniseconomie. Hoe het FES-geld inder- tijd per investeringsveld regionaal is verdeeld, is in 2006 becijferd door het Instituut voor Onderzoek van Overheidsuitgaven (IOO, 2006). De onder- zoekers hebben daarbij gecorrigeerd voor bestedingen die bovenregionaal waren of om andere redenen niet waren toe te delen aan een regio. Uit de berekening van het IOO komt een veelzeggend beeld naar voren, zoals weergegeven in figuur 22.

Figuur 22: Regionale verdeling van geld uit het Fonds Economische Structuurversterking, 1994-2005

100%

80%

60%

40%

20%

0% Noord-Nederland Oost-Nederland West-Nederland Zuid-Nederland Bron: Vereniging Deltametropool & VU Amsterdam, 2020 Bevolking (%) FES-aandeel

ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3 PRINT 80

Duidelijk is te zien dat verreweg het grootste deel van de FES-budgetten Figuur 23: Spreiding van culturele instellingen over het land, de in de onderzochte periode terecht is gekomen in de stedelijke regio zogenoemde Culturele Basisinfrastructuur (BIS): periode 2017-2020 West-Nederland.34 vergeleken met de reservering voor periode 2021-2024

Culturele basisinfrastructuur Niet alleen de rijksinvesteringen in de ruimtelijk-economische structuur hebben zich de afgelopen decennia geconcentreerd in stedelijke regio’s. Hetzelfde geldt voor bijvoorbeeld de rijksinvesteringen in de culturele basis- infrastructuur. Sinds 2021 is er sprake van iets meer regionale spreiding, maar nog altijd ligt het zwaartepunt ruimschoots in het westen van het land. De kaarten in figuur 23, afkomstig uit een adviesrapport van de Raad voor Cultuur (RvC, 2020), laten dit duidelijk zien.

Bron: RvC, 2020

Woningbouwimpuls De investeringen die het Rijk sinds 2020 doet vanuit het budget voor de zogenoemde Woningbouwimpuls, zijn bedoeld voor de bouw van betaal- bare woningen voor starters en mensen met een laag en middeninkomen (VRO, 2022). De regeling richt zich op het versneld ontwikkelen van grote woningbouwlocaties in de periode 2020-2030. In vier tranches zijn subsidies 34 De indeling in vier regio’s is in de IOO-rapportage als volgt: Noord: Groningen, Friesland en Drenthe; toegekend aan 113 projecten in 93 gemeenten. Het gaat om in totaal € 961 Oost: Gelderland, Overijssel en Flevoland; West: Noord-Holland, Zuid-Holland, Utrecht en Zeeland; Zuid: Noord-Brabant en Limburg. miljoen voor 165.000 woningen.

ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3 PRINT 81

Zoals te zien is in figuur 24 ligt ook bij deze rijksinvesteringen het zwaartepunt van criminaliteit. Het programma, dat door verschillende departementen in de stedelijke gebieden, met name in het westen en midden van het land. samen wordt uitgevoerd, richt zich op twintig focusgebieden. Wat opvalt is de brede betrokkenheid van zowel departementen als gemeenten en lokale partners bij de organisatie van het programma. Figuur 24: Woningbouwimpuls Voor elk focusgebied is een rijksvertegenwoordiger aangewezen op het hoogste ambtelijke niveau.35 De twintig focusgebieden zijn de gebieden in Nederland waar zich de problemen rond leefbaarheid en veiligheid concen- treren; zie figuur 25.

Figuur 25: Kaart met de twintig focusgebieden van het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid

Stad Gebied/wijk Stad Gebied/wijk Amsterdam Zuidoost Leeuwarden Oost Amsterdam Nieuw-West Lelystad Oost Arnhem Oost Nieuwegein Centrale-As Breda Noord Roosendaal -stad Delft West Rotterdam Zuid Dordrecht West Schiedam Nieuwland-Oost

Bron: VRO, 2023 Den Haag Zuidwest Tilburg Noordwest Eindhoven Woensel-Zuid Utrecht Overvecht Groningen Noord Vlaardingen West Heerlen Noord Zaandam Oost

Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid In het kader van het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid doet Bron: BZK, 2022b

de rijksoverheid sinds 2022 investeringen op het gebied van onder meer wonen en zorg, woningisolatie, sport, onderwijs, sociale zaken en preventie 35 Het betreft hier secretarissen-generaal (SG’s), directeuren-generaal (DG’s) dan wel hun directe plaatsvervangers.

ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3 PRINT 82

Zoals de kaart in figuur 25 duidelijk laat zien, concentreren ook de rijks­ (subsidie x multiplier = totale investering). In veel Europese programma’s is investeringen voor leefbaarheid en veiligheid zich op de stedelijke kernen deze ‘cofinanciering’ door de ontvangende partij verplicht. van ons land.

EU-financiering voor Nederlandse regio’s Tabel 4: Totale Europese subsidie, projectkosten en multiplier per regio in In opdracht van de drie raden heeft consultancybureau ERAC in beeld de periode 2014-2022 gebracht welke Europese financiering de voorbeeldregio’s die wij hebben Regio Europese subsidie Projectkosten Multiplier onderzocht, de afgelopen jaren hebben ontvangen (ERAC, 2022). De ERAC- Kop van Noord-Holland € 43.951.847 € 88.488.784 2,01 cijfers die wij hieronder presenteren hebben als peildatum 1 september Parkstad Limburg € 97.509.453 € 182.957.950 1,88 2022 en hebben betrekking op projecten die zijn gefinancierd met geld Twente € 379.113.654 € 627.942.420 1,66

uit de Europese programmaperiode 2014-2020.36 Het ERAC-rapport is Veenkoloniën € 89.883.958 € 190.023.912 2,11 Zeeuws-Vlaanderen € 73.866.198 € 164.111.634 2,22 gebaseerd op een monitoringsysteem waarin de grootste en belangrijkste Totaal € 712.392.503 € 1.312.184.158 1,84 Europese programma’s en fondsen zijn opgenomen. Alleen enkele kleine fondsen en programma’s maken geen deel uit van deze inventarisatie. Bron: ERAC, 2022

EU-subsidies per regio In tabel 4 hieronder hebben we weergegeven hoeveel Europese subsidie Wat opvalt in tabel 4 is dat Twente aanzienlijk meer Europese subsidie de regio’s uit ons onderzoek hebben ontvangen in de periode 2014-2022. ontvangt dan de overige regio’s. Dit is te verklaren uit het feit dat er vanuit Ook staan in de tabel de totale projectkosten vermeld. Verder is de multi- de EU relatief veel subsidiegeld beschikbaar is voor innovaties, waarvoor plier weergegeven: de vermenigvuldigingsfactor die het financiële aandeel vooral onderzoeksinstellingen in aanmerking komen. En Twente beschikt aangeeft dat de regio’s zelf hebben moeten toevoegen aan het subsidie- over een universiteit, de overige regio’s niet (de Open Universiteit in bedrag om de totale investering (i.e. de projectkosten) rond te krijgen Heerlen buiten beschouwing gelaten). In heel Nederland zien we dat gemeenten, regio’s en provincies die een universiteit binnen hun grenzen hebben liggen, relatief veel Europese subsidie verwerven. 36 De nieuwe (huidige) programmaperiode loopt van 2021 tot 2027. Aangezien de programma’s uit deze periode op dit moment pas worden opgestart, biedt de beschikbare informatie daarover nog weinig inzicht.

ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3 PRINT 83

Opvallend is voorts dat de regio Veenkoloniën vergeleken met Parkstad oftewel de ‘Connecting Europe Facility’. Met geld uit dit Europese fonds Limburg een minder hoog bedrag aan EU-subsidie heeft ontvangen, maar wordt in Terneuzen een nieuwe, grotere sluis aangelegd. een hoger bedrag aan cofinanciering heeft moeten bijdragen. In Twente is het aandeel van het ontvangen subsidiebedrag dat als cofinanciering moest Ten slotte is te zien dat de bijdragen die de Kop van Noord-Holland en worden bijgelegd, relatief het laagst. Zeeuws-Vlaanderen hebben ontvangen vanuit de EU, relatief weinig sprei- ding laten zien over de verschillende EU-programma’s. Dit heeft nadelig Verdeling subsidies per EU-programma uitgepakt voor de hoogte van de bedragen die deze regio’s mochten In figuur 26 (zie volgende pagina) hebben we per regio de ontvangen ontvangen. De oorzaak lijkt te liggen in het aantal partijen en sectoren dat subsidiebedragen onderverdeeld naar de Europese programma’s waaruit ze in de betreffende regio’s aanwezig was voor het vormen van coalities voor afkomstig waren. De Europese programma’s zelf hebben we onderverdeeld subsidieaanvragen. Dit ‘economisch fundament’ was de afgelopen jaren in naar de bestuurslaag die de regie heeft over de programma’s. de drie zojuist genoemde regio’s smaller dan in Twente, Parkstad Limburg en de Veenkoloniën.

Goed zichtbaar is dat de selectie van afzonderlijke ‘subsidiepotten’ waaruit een regio in de periode 2014-2020 Europees geld ontving, van grote invloed Beleidsthema’s van de EU-bijdragen is geweest op de hoogte van het totale subsidiebedrag per regio. Aan welke beleidsthema’s37 draagt de EU met haar financiering voor de Nederlandse regio’s vooral bij? Op dit punt zijn er parallellen met de brede Het EU-programma waaruit Nederland in de onderzochte periode de meeste welvaartsthema’s die we in Inhoudelijke bijlage 1 hebben besproken. Tabel 5 subsidie heeft ontvangen is Horizon2020. Dit programma stimuleert de hieronder geeft een overzicht van de subsidiebedragen die de EU tussen ontwikkeling van innovaties die meerwaarde hebben voor de gehele EU. 2014 en 2022 heeft toegekend aan de onderzochte regio’s, uitgesplitst naar De primaire doelgroep van dit programma zijn onderzoeksinstellingen. Van beleidsthema. het programma Horizon2020 heeft, zoals tabel 1 laat zien, vooral de regio Twente geprofiteerd.

Verder valt op dat bijna twee derde van het totale Europese subsidiebedrag dat terecht is gekomen in Zeeuws-Vlaanderen, afkomstig was uit de CEF, 37 ERAC heeft de projecten getypeerd op de acht bestuurlijke thema’s die in overgrote mate een rol speelden in de verschillende provinciale coalitieakkoorden uit 2015.

ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3 PRINT 84

Figuur 26: Verdeling subsidies voor vijf Nederlandse regio’s in de periode 2014-2022, per Europees programma

€ 256.354.031 250.000.000

209.460.763 Zeeuws-Vlaanderen Veenkoloniën Twente Parkstad Limburg 92.137.469 Kop van Noord-Holland

75.000.000

50.000.000

25.000.000

0 Europese regie

CEF

Creative Europe

EaSI

Erasmus+

Europe for citizens

EUROSTARS

Horizon 2020

Interreg VC Europe

LIFE

URBACT

Urban Innovative Actions

Nationale regie

AMIF

EFMZV

ESF

ISF

Regionale regie

ELFPO

Interreg 2 Zeeën

Interreg VA Duitsland-Nederland

Interreg VA Euregio Maas-Rijn

Interreg VA Vlaanderen-Nederland

Interreg VB Noordzee

Interreg VB North West Europe

Kansen voor West II (OP West)

OP Noord

OP Oost

OPZuid Bron: ERAC, 2022)38

38 In het ERAC-rapport is een bijlage opgenomen met een overzicht van alle gebruikte afkortingen en een korte toelichting per programma.

ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3 PRINT 85

Tabel 5: Verdeling EU-subsidies 2014-2022 voor vijf regio’s, verdeeld naar wijkt af: daar was in de periode 2014-2022 bijna de helft van de toegekende beleidsthema Europese budgetten bestemd voor cultuur en samenleving.

Beleids­thema Kop van Parkstad Twente Veenkoloniën Zeeuws- Totaal Noord-Holland Limburg Vlaanderen In Parkstad Limburg zien we een vrij grote spreiding tussen de beleids- Cultuur en € 3.409.017 € 9.974.811 € 43.575.275 € 150.000 € 60.890.631 thema’s waarvoor EU-subsidie is verstrekt. Een verklaring hiervoor is dat samenleving in deze regio relatief veel van het ontvangen geld afkomstig was uit de Economie en € 25.619.560 € 14.931.716 € 224.009.192 € 16.528.826 € 12.371.433 € 299.173.573 innovatie Interregprogramma’s van de EU (zie ook figuur 26 hierboven), die meestal Energie € 8.650.992 € 15.889.535 € 29.081.369 € 8.042.815 € 279.668 € 66.360.049 breed georiënteerd zijn qua thematiek. Milieu, land € 4.960.784 € 1.735.302 € 28.594.412 € 3.795.716 € 7.264.008 € 46.888.867 Mobiliteit en € 67.683 € 29.304.864 € 20.591.802 € 49.009.305 € 102.265.485 infrastructuur Ontvangende organisaties in de regio’s Onderwijs en € 2.504.970 € 30.445.636 € 57.475.399 € 14.931.789 € 3.945.424 € 118.453.869 De ontvangers van Europese bijdragen zijn te verdelen in drie categorieën: arbeidsmarkt Toerisme en € 2.072.858 € 349.963 € 487.497 € 2.825.702 € 678.339 € 7.423.180 overheden, bedrijven en kennisinstellingen.

In figuur 27 hebben we op basis recreatie van ERAC-cijfers per onderzochte regio aangegeven hoe deze drie catego- Zorg en € 75.000 € 1.443.420 € 8.899.173 € 183.835 € 168.021 € 10.936.849 welzijn rieën van ontvangers zich in de periode 2014-2020 tot elkaar verhielden. Hoe Totaal € 43.951.847 € 97.509.453 € 379.113.654 € 89.883.958 € 73.866.198 € 712.392.503 groter de cirkel, hoe groter de totale omvang van de ontvangen bijdragen. Bron: ERAC, 2022

Zoals de kaart laat zien domineert in Twente de Universiteit Twente de cijfers. We gaven al aan hoe dat komt: het grootste EU-subsidieprogramma, Te zien is dat de meeste regio’s vooral subsidies hebben ontvangen voor Horizon2020, richt zich voornamelijk op kennisinstellingen zoals economie en innovatie. In de Kop van Noord-Holland en Twente was bijna universiteiten. 60% van al het Europese geld hiervoor bestemd.

Zeeuws-Vlaanderen vormt een uitzondering. Tweede derde van de subsidies die deze regio tussen 2014 en 2022 heeft ontvangen, waren geoormerkt voor mobiliteit en infrastructuur. Dit heeft te maken met de eerder genoemde uitbreiding van het sluizencomplex in Terneuzen. Ook de regio Veenkoloniën

ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3 PRINT 86

Figuur 27: Kaart van Nederland met per regio de verdeling van Europese financiering naar het consortium dat verantwoordelijk is voor de nieuwe subsidies naar type ontvanger sluis in Terneuzen. In Parkstad Limburg zijn het binnen de categorie ‘over- heid’ vooral de gemeenten die EU-subsidie hebben ontvangen. Dit komt onder meer door het programma ‘Urban Innovative Actions’; gemeenten zijn de primaire doelgroep van dit programma. Verder is in Parkstad Limburg € 28 miljoen gegaan naar de provinciale overheid. Dit betreft geld voor CEF-projecten in de regio gericht op verbetering van het spoor.

Ook in de Veenkoloniën is relatief veel EU-subsidie naar overheden gegaan. In dit geval betreft het subsidies via de rijksoverheid voor stimulering van cultuur en samenleving.

In de Kop van Noord-Holland ten slotte, is het aandeel kennisinstellingen dat in de periode 2014-2020 EU-subsidie ontving, relatief groot. De meeste ontvangers maken deel uit van het kenniscluster rond het Energieonderzoek Centrum bij de kernreactor in Petten.

Bron: ERAC, 2022

In Zeeuws-Vlaanderen en Parkstad Limburg was de overheid duidelijk de grootste ontvanger van EU-subsidies. Dit zijn niet toevallig ook de regio’s waar de grootste CEF-bijdragen naartoe zijn gegaan; met name overheden zijn de doelgroep van dit fonds, dat bedoeld is voor verbetering van de transportinfrastructuur. In Zeeuws-Vlaanderen gaat de meeste van deze

ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3 PRINT 87

4 MODEL VOOR GELIJKWAARDIG PARTNERSCHAP

raad voor het openbaar bestuur

Model voor gelijkwaardig partnerschap Dit model hoort bij het advies ‘Rol nemen, ruimte geven’ van de Raad voor het 1 In hoeverre heeft het Rijk een eigen beleidsambitie? 1 = geenszins; 5 = in zeer hoge mate Openbaar Bestuur. De zes vragen kunnen het Rijk helpen invulling te geven aan de ambitie tot gelijkwaardige samenwerking. Het is een ideaaltypisch model 2 In hoeverre verplicht het Rijk de decentrale overheden tot de samenwerking? voor gelijkwaardig partnerschap; afhankelijk van politieke en praktische keuzes 1 = geenszins; 5 = in zeer hoge mate kunnen de antwoorden per situatie verschillen. 3 In hoeverre dienen de decentrale overheden eigen middelen in te zetten? Bij de inrichting van gelijkwaardig partnerschap kan dit model als de default- 1 = geenszins; 5 = in zeer hoge mate

optie gebruikt worden. Het model dient dan om op een transparante en met 4 In hoeverre stelt het Rijk eisen aan de uitvoering? 1 = geenszins; 5 = in zeer hoge mate argumenten onderbouwde manier het gesprek aan te gaan over de inrichting van de samenwerking. 5 Hoe is de verantwoordelijkheid voor de uitvoering verdeeld? 1 = het Rijk 100%; 5 = de decentrale overheden 100%

6 In hoeverre dienen decentrale overheden zich aan het Rijk te verantwoorden over bestedingen en resultaten? 1 = geenszins; 5 = in zeer hoge mate

Meerjarenprogramma Infrastructuur, Regionale Energie Strategieën Regio Deals Ruimte en Transport Beleidsambitie Rijk Beleidsambitie Rijk Beleidsambitie Rijk

Verantwoording Verplicht Verantwoording Verplicht Verantwoording Verplicht aan Rijk karakter aan Rijk karakter aan Rijk karakter

Verantwoordelijkheid Decentrale Verantwoordelijkheid Decentrale Verantwoordelijkheid Decentrale uitvoering middelen uitvoering middelen uitvoering middelen

Eisen aan uitvoering Eisen aan uitvoering Eisen aan uitvoering MIRT RES Regio Deals Gelijkwaardig partnerschap (ideaaltype) Gelijkwaardig partnerschap (ideaaltype) Gelijkwaardig partnerschap (ideaaltype)

ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 4 PRINT 88

ActiZ, Nederlandse ggz, FMS, InEen, NFU, NVZ, NZa, PN, VNG, V&VN, LITERATUUR ZKN, ZiN, Zorgthuisnl, ZN & VWS (2022). Integraal Zorgakkoord. Samen werken aan gezonde zorg. Z.pl.: eigen beheer. Bijlage 1049586 bij de aanbiedingsbrief aan de Tweede Kamer van de minister van VWS, de minister voor Langdurige Zorg en de staatssecretaris van VWS d.d. 16 september 2022. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, 31 765, nr. 655. Allers, M., J. de Natris, H. Rienks & T. de Greef (2021). Gemeentelijke herindeling schaadt lokale en nationale democratie, https://www. mejudice.nl/artikelen/detail/gemeentelijke-herindeling-schaadt-lokale-en- nationale-democratie Badir, M., B. van Bavel, S. Hardeman & A. Rijpma (2017). Brede Welvaartsindicator 2017. Brede welvaart in Nederland: nationaal en regionaal. Utrecht: Universiteit Utrecht & Rabobank. Te raadplegen via https://economie.rabobank.com Bastiaanssen, J. & M. Breedijk (2022). Toegang voor iedereen? Een analyse van de (on)bereikbaarheid van voorzieningen en banen in Nederland. PBL-publicatienummer 4932. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving. BDO (2021). BDO-Benchmark Nederlandse Gemeenten 2021. Amsterdam: BDO Acccountants & Adviseurs. Berg, C. van den & A. Kok (2021). Regionaal maatschappelijk onbehagen. Naar een rechtsstatelijk antwoord op perifeer ressentiment.

Rapport in opdracht van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Z.pl: eigen beheer. Te raadplegen via https://www.rug.nl/cf/pdfs/03092021- vdberg-en-kok-regmaatschonbehagen.pdf

PRINT 89

BZK (2021a). Gemeentefonds. Decembercirculaire 2021. Brief aan BZK (2022e). Eerste appreciatie van de belangrijke opgaven op het gebied de gemeentebesturen d.d. 14 december 2021 van de minister van van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (herdruk). Brief aan de Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer d.d. 24 januari 2022 van de minister van Binnenlandse BZK (2021b). Groeien aan de grens. Brief aan de Tweede Kamer d.d. Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 35 6 april 2021 van de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en 925-VII, nr. 129. Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2020-2021, 32 851, nr. 71. BZK (2022f). Jaarverslag en slotwet gemeentefonds 2021. Brief aan de BZK (2022a). Kabinetsreactie op de Atlas van afgehaakt Nederland. Brief aan Tweede Kamer d.d. 18 mei 2022 van de minister van Binnenlandse Zaken de Tweede Kamer d.d. 10 oktober 2022 van de minister van Binnenlandse en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 836 000, Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, nr. 1. 36200-VII, nr. 17. BZK (2022g). Onderhoudsrapport specifieke uitkeringen (USO) 2021. Brief BZK (2022b). Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid. Z.pl.: aan de Tweede Kamer d.d. 17 mei 2022 van de minister van Binnenlandse Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

Bijlage Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 1039948 bij brief aan de Tweede Kamer d.d. 4 juli 2022 van de minister kenmerk 2022-0000249833. voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening. Tweede Kamer, Coalitieakkoord (2021). Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst: vergaderjaar 2021-2022, 30 995, nr. 100. coalitieakkoord 2021-2025 VVD, D66, CDA en ChristenUnie. Z.pl.: eigen BZK (2022c). Aanpak vierde tranche Regio Deals. Brief aan de Tweede beheer. Bijlage 1009826 bij brief aan de Tweede Kamer d.d. 12 december Kamer d.d. 1 juli 2022 van de minister van Binnenlandse Zaken en 2021 van de informateurs J.W. Remkes en W. Koolmees. Tweede Kamer, Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 29 697 nr. vergaderjaar 2021-2022, 35 788, nr. 77. 109. CBS (2021). Gemeentelijke regelingen; gemeentelijke heffingen, periode BZK (2022d). Inzet Regio’s aan de grens. Brief aan de Tweede Kamer 2021. Gepubliceerd door het Centraal Bureau voor de Statistiek op d.d. 13 mei 2022 van de minister van Binnenlandse Zaken en 20 december 2022 via Gemeenterekeningen; gemeentelijke heffingen, Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 32 851, nr. 75. gemeentegrootteklasse, regio (cbs.nl) CBS (2022). Regionale Monitor Brede Welvaart 2022. Gepubliceerd door het Centraal Bureau voor de Statistiek op 5 december 2022 via https://www.

cbs.nl/nl-nl/visualisaties/regionale-monitor-brede-welvaart-2022

ELKE REGIO TELT! | LITERATUUR PRINT 90

CEBEON (2021). Gemeenten in de knel. Toenemende druk op financiële Elzinga, D.J. (2022). Naar nieuwe vormen van decentraal bestuur. positie leidt tot sluipende uitholling voorzieningenniveau. 20819 Bouwstenen voor verbeterde interbestuurlijke betrekkingen en voor een eindrapport. Z.pl: eigen beheer. Te raadplegen via https://www.cebeon.nl/ effectief beleidskader decentraal bestuur. Winsum: eigen beheer. Bijlage gemeenten-in-de-knel/ 1018992 bij brief aan de Tweede Kamer d.d. 18 februari 2022 van de COELO (2022). Atlas rijksuitkeringen aan gemeenten 2021. Groningen: minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden, vergaderjaar 2021-2022, 35 925-VII, nr. 136. Rijksuniversiteit Groningen. ERAC (2022). Monitoringsrapportage Raad voor de leefomgeving en Commissie Nationaal Groeifonds (2022). Rapport tweede infrastructuur; Peildatum 1 september 2022. ’s-Hertogenbosch: European beoordelingsronde. April 2022. Publicatie-nr. 22402145. Den Haag: and Regional Affairs Consultants. Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Europese Commissie (2021a). Aanbeveling (EU) 2021/402 van de commissie CPB (2015).

Grondprijzen en grensregio’: Zijn hoge grondprijzen een van 4 maart 2021 over doeltreffende actieve steun voor werkgelegenheid probleem voor het vestigingsklimaat van Nederlandse grensregio’s? CPB na de COVID-19-crisis (EASE). Publicatieblad van de Europese Unie, Notitie d.d. 6 maart 2015, uitgevoerd op verzoek van het Ministerie van L 80/1. Economische Zaken. Den Haag: Centraal Planbureau. Europese Commissie (2021b). Mededeling van de Commissie aan het Dagevos, J., F. Bijster, J. Janssen, J. Kroeze & S. Paenen (2022). Werelden Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal van verschil. Achterstandsproblematiek in Nederland in kaart gebracht. Comité en het Comité van de Regio’s: Een langetermijnvisie voor Publicatienummer 220120-01. Tilburg: Het Pon & Telos. de plattelandsgebieden van de EU — Naar sterkere, verbonden, Divosa (2021). Onderzoek brengt stapeling uitgaven sociaal domein 2015- veerkrachtige en welvarende plattelandsgebieden in 2040. Brussel, 2019 in beeld. Te raadplegen via: https://www.divosa.nl/sites/default/files/ 30 juni 2021. COM(2021) 345 final. nieuwsbericht_bestanden/bdo-rapport-financiele-staat-sociaal-domein- Europese Commissie (2022).

Mededeling van de Commissie aan het gemeenten-2020.pdf Europees parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio‘s over het 8e cohesieverslag: Naar cohesie in Europa in 2050. Brussel, 4 februari 2022. COM(2022) 34 final. Evenhuis, E., A. Weterings & M. Thissen (2020). Bevorderen van brede welvaart in de regio: keuzes voor beleid. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.

ELKE REGIO TELT! | LITERATUUR PRINT 91

EZK (2022). Congestie op het elektriciteitsnet in Limburg en Noord-Brabant. In.Fact.Research (2021). Evaluatie Tweede Actieplan Bevolkingsdaling. Brief van de minister van Economische Zaken en Klimaat aan de Tweede Opgesteld door Johan van Iersel. Z.pl.: eigen beheer. Bijlage 981142 Kamer d.d. 8 juni 2022. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 29 023, bij brief aan de Tweede Kamer d.d. 18 mei 2021 van de minister van nr. 311. Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar Groenemeijer, L., K. Gopal, M. Stuart-Fox, G. van Leeuwen & D. Omtzigt 2020-2021, 31 757, nr. 104. (2021). Vooruitzichten bevolking, huishoudens en woningmarkt 2021- IOO (2006). Quick scan regionale verdeling FES-toezeggingen. Beknopte 2035. Prognose en Scenario’s 2021-2035. Uitgevoerd in opdracht van het rapportage. Leiden: Instituut voor Onderzoek van Overheidsuitgaven. Ministerie van BZK. Delft: ABF Research. Lous, B. (2021). ‘Beleidsfocus op economische groei ondermijnt onderling Hope, D. & J. Limberg (2020). The Economic Consequences of Major vertrouwen’. In: ESB 106(4800S), p. 56-61. Tax Cuts for the Rich. Working Paper 55. London: London School of Lukkezen, J. & E.M. Sent (2020). ‘Als je over alles neutraal bent, ben je Economics and Political Science / International Inequalities Institute. waarschijnlijk dood’. In: ESB, 2 januari 2020.

Te raadplegen via http://eprints.lse.ac.uk/107919 LVKK (2022). Goed voor elkaar dorpen: hoe gemeenschapskracht zich IenW (2021). Integrale Mobiliteitsanalyse 2021. Mobiliteitsontwikkeling ontwikkelt. Praktijk, theorie en tips. Assen: Landelijke Vereniging voor en -opgaven in kaart gebracht. Bijlage bij brief aan Tweede Kamer d.d. Kleine Kernen. 29 juni 2021 van de minister en de staatssecretaris van Infrastructuur en Maastricht University (2019). Inventarisatie grensoverschrijdende Waterstaat. Kenmerk: IENW/BSK-2021/175735. knelpunten North Sea Port. Onderdeel onderzoeksrapport 1 februari 2019 IenW & VRO (2022). Vaststelling van de begrotingsstaat van het (final draft). Maastricht: Institute for Transnational and Euregional cross Mobiliteitsfonds voor het jaar 2023. Brief aan de Tweede Kamer d.d. border cooperation and Mobility (ITEM). 14 november 2022 van de ministers van Infrastructuur en Waterstaat en Milikovski, F. (2022). ‘Vervoersarmoede is nu ook in Nederland een voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening en de staatssecretaris probleem’. In: NRC, 18 november 2022. Te raadplegen via https://www. van Infrastructuur en Waterstaat. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, nrc.nl/nieuws/2022/11/18/vervoersarmoede-is-nu-ook-in-nederland-een- 36 200-A, nr. 9. probleem-a4148699 OCW (2022). Een abonnement op de hele wereld. Versterken van het stelsel van openbare bibliotheken.

Brief aan de Tweede Kamer d.d. 4 november 2022 van de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, 33 846, nr. 70.

ELKE REGIO TELT! | LITERATUUR PRINT 92

OECD (2012). Promoting growth in all regions. Paris: OECD Publishing. Rli (2019). De som der delen. Verkenning samenvallende opgaven in de http://dx.doi.org/10.1787/9789264174634-en regio. Den Haag: Raad voor de leefomgeving en infrastructuur. OECD (2018). The Future of Regional Development and Public Investment Rli (2021a). Investeren in duurzame groei. Den Haag: Raad voor de in Wales, United Kingdom. OECD Multi-level Governance Studies. Paris: leefomgeving en infrastructuur. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/e6f5201d-en Rli (2021b). Naar een integraal bereikbaarheidsbeleid. Den Haag: Raad voor OECD (2019). OECD Regional Outlook 2019: Leveraging Megatrends for de leefomgeving en infrastructuur. Cities and Rural Areas. Paris: OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/ Rli (2021c). Geef richting, maak ruimte! Den Haag: Raad voor de 9789264312838-en leefomgeving en infrastructuur. Oevering, F. & O. Raspe (2020). ‘Regionaal-economische verschillen fors ROB (2020). Kennis delen. Den Haag: Raad voor het Openbaar Bestuur. toegenomen’. In: ESB, 105 (4790) d.d. 8 oktober 2020, p. 456-459. ROB (2021a). Rol nemen, ruimte geven. De rol van het Rijk bij Ovaska, T. & R. Takashima (2010). ‘Does a rising tide lift all the boats? interbestuurlijke samenwerking. Den Haag: Raad voor het Openbaar Explaining the national inequality of happiness.’ In: Journal of Economic Bestuur.

Issues, 44(1), p. 205-224. ROB (2021b). Droomland of niemandsland? Uitgangspunten voor het PBL & CBS (2022). Regionale bevolkings- en huishoudensprognose 2022. Te besturen van regio’s. Den Haag: Raad voor het Openbaar Bestuur. raadplegen via https://themasites.pbl.nl/o/regionale-bevolkingsprognose/ ROB (2022). Gezag herwinnen. Over de gezagswaardigheid van het PBL, SCP & CPB (2017). Naar een Verkenning Brede welvaart. Den Haag: openbaar bestuur. Den Haag: Raad voor het Openbaar Bestuur. Uitgeverij PBL. Te raadplegen via https://www.pbl.nl/publicaties/naar-een- Robeyns, I. (2022). ‘Zo ga je om met normativiteit bij welvaartsmeting’. In: verkenning-brede-welvaart ESB 107(4808), p. 172-174. Piketty, T. & E. Saez (2013). ‘Top incomes and the Great Recession: recent Roine, J., J. Vlachos & D. Waldenström (2009). ‘The long-run determinants evolutions and policy implications’. In: IMF Economic Review, 61(3), of inequality: what can we learn from top income data?’ In: Journal of p. 456-478. Public Economics, 93(7-8), p. 974-988 Remkes, J. (2022). Wat wel kan. Uit de impasse en een aanzet voor RTV Noord (2022). Actiegroep haalt bakzeil: 21 van de 34 bruggen in Pekela perspectief. Rapport naar aanleiding van gesprekken tussen kabinet verdwijnen. Nieuwsbericht d.d. 21 juni 2022.

Te raadplegen via en agrarische sector, medeoverheden en andere belanghebbende https://www.rtvnoord.nl/nieuws/933778/actiegroep-haalt-bakzeil-21-van- organisaties. Z.pl: eigen beheer. Bijlage bij Kamerstukken 30 252 en 35 de-34-bruggen-in-pekela-verdwijnen 334, nr. 34. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023.

ELKE REGIO TELT! | LITERATUUR PRINT 93

RvC (2020). Culturele basisinfrastructuur. Advies BIS 2021-2024. Den Haag: SER (2021). Zekerheid voor mensen, een wendbare economie en herstel Raad voor Cultuur. Te raadplegen via https://www.raadvoorcultuur.nl/ van de samenleving. Sociaal-economisch beleid 2021-2025. Advies documenten/adviezen/2020/06/04/advies-basisinfrastructuur-2021-2024 21/08. Uitgebracht aan de informateur en het kabinet ten behoeve van de RVS (2020). Gezondheidsverschillen voorbij. Complexe ongelijkheid is kabinetsperiode 2021-2025. Den Haag: Sociaal-Economische Raad. een zaak van ons allemaal. Publicatie 2020-08. Den Haag: Raad voor Staatscommissie Parlementair stelsel (2018). Lage drempels, hoge dijken. Volksgezondheid & Samenleving. Democratie en rechtsstaat in balans. Eindrapport van de staatscommissie RVS (2021a). Een eerlijke kans op een gezond leven. Den Haag: Raad voor parlementair stelsel. Amsterdam: Boom. Volksgezondheid & Samenleving. Bijlage 979444 bij brief aan de Tweede Thissen, M. & J. Content (2021). Brede welvaart in Nederlandse gemeenten: Kamer d.d. 29 april 2021 van de staatssecretaris van Volksgezondheid, het belang van regionale samenhang. Den Haag: Planbureau voor de Welzijn en Sport. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 32 793, nr. 550. Leefomgeving. RVS (2021b). Wissels omzetten voor een veerkrachtige samenleving. Vier Thomas, C. (2018).

‘De Wereldbank denkt niet langer dat groei mensen prioriteiten voor de nieuwe kabinetsperiode. Den Haag: Raad voor vanzelf uit de armoede tilt’. In: Financieel Dagblad, 7 april 2018. Volksgezondheid & Samenleving. Bijlage 973100 bij brief aan de Tweede Tjeenk Willink, H.D. (2022). Tot zover ben ik gekomen. Eerste lezing in de Kamer d.d. 15 maart 2021 van de minister van Volksgezondheid, Welzijn tweejaarlijkse cyclus over ‘De democratische rechtsorde in de praktijk’. en Sport. Tweede Kamer, vergaderjaar 2020-2021, 35 570-XVI, nr. 187. Z.pl.: eigen beheer. Te raadplegen via https://www.raadvanstate.nl/ RVS (2022). De regio als redding? Over de dilemma’s rond regionaal werken publish/pages/129420/de_herman_tjeenk_willink_lezing_2022.pdf aan gezondheid en zorg en het belang van balanceren. Den Haag: Raad Tordoir, P. (2021). ‘Economische visies op de stad: arena voor marktwerking voor Volksgezondheid & Samenleving. en innovatie’. In: G.J. Hospers & P. Renooy (red.), De wereld van de stad: Rijk, IPO, VNG & UvW (2023). Code Interbestuurlijke Verhoudingen. theorie, praktijk, toekomst. Amsterdam: Berghauser Pont Publishing. Gezamenlijke uitgave van het Rijk, het Interprovinciaal Overleg, de Universiteit Utrecht, Universiteit Hasselt & LDR advocaten (2020). Vereniging van Nederlandse Gemeenten en de Unie van Waterschappen.

Grensoverschrijdende samenwerking bij infrastructurele projecten 2.0. Z.pl.: eigen beheer. Bijlage bij brief aan de Tweede Kamer d.d. 20 januari Aanbevelingen voor de revitalisering van de samenwerking tussen 2023 van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over Vlaanderen en Nederland bij grensoverschrijdende infrastructurele de Actieagenda Sterk Bestuur. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, 33 projecten. Den Haag: eigen beheer. 047 nr. 25.

ELKE REGIO TELT! | LITERATUUR PRINT 94

Vereniging Deltametropool & VU Amsterdam (2020). Leren van MIRT- Weterings, A., M. Thissen & E. Buitelaar (2021). Zicht op het effect van investeringen op de kaart. Te raadplegen via https://deltametropool.nl/ de Regio Deals op de brede welvaart. PBL-publicatienummer 4649. projecten/leren-van-mirt-investeringen-op-de-kaart/ Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving. Verhagen, J. (2019). Wmo en jeugdzorg drukken overige uitgaven weg. Lias info. Voogd, J. de & R. Cuperus (2021). Atlas van afgehaakt Nederland. Over buitenstaanders en gevestigden. Z.pl.: eigen beheer. Te raadplegen via https://www.kennisopenbaarbestuur.nl/documenten/ rapporten/2021/12/17/atlas-van-afgehaakt-nederland VRO (2022). Integrale visie op de woningmarkt. Brief van de minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening aan de Tweede Kamer d.d. 15 december 2022. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, 32 847, nr. 985. VRO (2023). Monitor woningbouwimpuls. Graadpleegd dd. 8-3-2023 via: https://experience.arcgis.com/experience/2c2ea4b746e343f080439680454 85b27/page/Viewer-%26-Facts/?draft=true VWS (2022). Toekomstbestendige acute zorg. Brief aan de Tweede Kamer d.d. 22 februari 2022 van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 29 247, nr. 341. Werkgroep grensbelemmeringen (2020). Niet aanpassen maar afwijken. Verslag van de werkgroep grensbelemmeringen.

Studie uitgevoerd door de universiteiten van Utrecht en Hasselt, in opdracht van de Nederlandse en de Vlaamse regering. Z.pl: eigen beheer. Bijlage 961255 bij brief aan de Tweede Kamer d.d. 14 december 2020 van de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2020-2021, 32 851, nr. 70.

ELKE REGIO TELT! | LITERATUUR PRINT 95

BIJLAGE TOTSTANDKOMING ADVIES

Samenstelling raadscommissie Jantine Kriens, raadslid Rli en commissievoorzitter Godfried Bogaerts, raadslid RVS Joris van den Boom, raadslid Rli Martiene Branderhorst, raadslid ROB Martijn van der Steen, raadslid RVS André van der Zande, raadslid Rli Peter Wilms, raadslid ROB

Samenstelling projectteam Bart Swanenvleugel, projectleider Mirjam van Gameren, projectondersteuner Ineke Hoekstra, projectmedewerker vanaf 1 augustus 2022 Pieter de Jong, projectmedewerker Dorle Kok, projectmedewerker tot 1 augustus 2022 Gerber van Nijendaal, projectmedewerker Robert Vonk, projectmedewerker Douwe Wielenga, projectmedewerker

Stagiairs Nicole Kuijf, stagiair bij de Rli vanaf 1 januari 2023 Ruut Willemsen, stagiair bij de ROB van februari tot en met april 2022

PRINT 96

Geraadpleegde deskundigen en instanties John Dagevos, Tilburg University Frank Stevens van Abbe, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koen Delanghe, Europese Commissie Koninkrijksrelaties Jaap van Delden, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Maarten Allers, Rijksuniversiteit Groningen Ellen van Doorne, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Sharon Bartels, College van Rijksadviseurs Jan Hendrik Dronkers, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Hillie Beentjes, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Evelien Eggink, Sociaal en Cultureel Planbureau Aafke Belterman, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Koen Elzerman, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Peter Bertholet, IBA-Parkstad Ben van Essen, Landelijke Vereniging van Kleine Kernen Michèle Blom, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Manon Fretz, Sociale Zaken en Werkgelenheid Bettina Bock, Rijksuniversiteit Groningen Marieke Franken, College van Rijksadviseurs Richard van den Born, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Saskia Franssen, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Astrid Boeijen, Smart Service Campus (SSC) Bram Geurkink, Sociaal en Cultureel Planbureau Michiel Boots, Ministerie voor Economische Zaken en Klimaat Sander Gerritsen, Ministerie van Economische Zaken en Klimaat René Bosscher, Gemeente Eemsdelta Nick de Graaf,

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Fons Bovens, GGD Zuid Limburg Rinke Groot, College van Rijksadviseurs Adriaan Brouwer, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Bert de Groot, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Marco van Burgstreden, CROW Ward Hermans, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Kees van der Burg, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Jeroen Heuvelink, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Natalie Burgers, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Tim Hoek, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Tom Cordeweners, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Pieter Hooimeijer, Universiteit Utrecht Koninkrijksrelaties Nicole van Iwaarden, College van Rijksadviseurs Anne Çeta Blanksma, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Jannemarie de Jonge, College van Rijksadviseurs Koninkrijksrelaties Geert de Joode, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Ruth Clabbers, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Marc Konings, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Monique van Dael, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koen Koolstra, Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Koninkrijksrelaties Raymond Kubben, Raad voor Cultuur

ELKE REGIO TELT! | TOTSTANDKOMING ADVIES PRINT 97

Chris Kuijpers, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Dirk Spannenburg, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Petro Kuijpers, P10 (Vereniging van grote plattelandsgemeenten) Koninkrijksrelaties Dennis Martens, Nationaal Programma Heerlen-Noord Karin van Steensel, BrabantAdvies Marieke Meijer, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Frank Stevens van Abbe, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Ron Meijer, Nationaal Programma Heerlen-Noord Koninkrijksrelaties Evert Meijers, Universiteit Utrecht Kees Terlouw, Universiteit Utrecht Emily van Miltenburg, Sociaal en Cultureel Planbureau Michel van der Veen, Provincie Groningen Marijn Molema, Fries Sociaal Planbureau/Rijksuniversiteit Groningen Francesco Veenstra, College van Rijksadviseurs Nico de Neeling, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Wouter Veldhuis, College van Rijksadviseurs Sjoerd van Ommelen, Ministerie voor Economische Zaken en Klimaat Lotte Vermeij, Sociaal en Cultureel Planbureau Ivka Orbon, BrabantAdvies Focco Vijselaar, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Martijn Panjer, ERAC Mirjam Visscher, Ministerie van Economische Zaken en Klimaat Klaske Piebenga, Landelijke Vereniging van Kleine Kernen Ben Visser, Burgemeester Eemsdelta Ronald Plantinga, Planbureau voor de Leefomgeving Bjørn Vokerink, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Jan

Rademaker, IBA-Parkstad Josse de Voogd, Tilburg University Otto Raspe, Rabobank Dirkjan de Vries, Ministerie van Infastructuur en Waterstaat Bastian Ravesteijn, Erasmus Universiteit Rotterdam Mattheus Wassenaar, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Anne Reitsma, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Sjouke Wieringa, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Jordy Rijksen, Smart Service Campus (SSC) Brigitte Zonneveld, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Afke van Rijn, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Lydia van Santen, P10 (Vereniging van grote plattelandsgemeenten) Expertbijeenkomst Provinciale Planbureaus 8 juni 2022 Roelof Schellingerhout, Sociaal en Cultureel Planbureau Pieter Hooimeijer, Universiteit Utrecht Mathea Severeijns, IBA-Parkstad Marja Janssens, Kenniscentrum sociaal-maatschappelijke vraagstukken Jaap Slootmaker, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Groningen/Drenthe Robert Smeets, ERAC Fons van der Lucht, Hanze Hogeschool Ivka Orbon, BrabantAdvies

ELKE REGIO TELT! | TOTSTANDKOMING ADVIES PRINT 98

Ilse Schrijver, Neimed/Zuyd Hogeschool Sittard Ton Meijs, Wijkagent in Kerkrade Luc Verschuren, Hogeschool Zeeland Bart Mulkens, Ontwerper Edwin van de Wiel, Kennispunt Twente Jordy Rijksen, Smart Service Campus (SSC) Truus de Witte, Fries Sociaal Planbureau/Rijksuniversiteit Groningen Sandra Spelthan-Prins, Impuls, Wijkpunt Noord Peggy Weelen, Stand-BY! en JENS Regiobijeenkomsten Parkstad Limburg 15 juni en 7 december 2022 Roel Wever, Burgemeester Heerlen Liesbeth van Beek, Heem wonen Peter Bertholet, Stadsregio Parktstad Limburg Regiobijeenkomsten Veenkoloniën 28 juni en 1 december 2022 Ron Bonekamp, Stichting Voortgezet Onderwijs Parkstad Limburg Chretien van den Akker, Preventie Overleg Groningen Jan Pieter Bovendorp, Heem Wonen Rebecca Albers, Toverboom Issa Chebib, Student Paul Asbreuk, Projectleider Goede start Noah Chebib, Student Joke Bakker, Voorzitter Bewonersraad (Kvdvk) Petra Dassen-Housen, Burgemeester Kerkrade Renée Broens, Gemeente Stadskanaal Raoul Deckers, Programmaleider Kunst en Cultuur in Kerkrade Johan Brongers, Tinten Groep Anita Eberson, Politie Limburg Annamaria Evers, Sterk uit Armoede Alexander Geers, Wethouder Kerkrade Hieke Ferwerda, Provincie Groningen Hennie ter Haar, Huis voor de sport Limburg Akke Groenewoud, Economic Board Groningen Robin Hawinkels, Student Auke van der Goot, Inwoner Groningen Wil Houben, Burgemeester Voerendaal Karin

Kalverboer, Kansen voor de Veenkoloniën (KvdV) Kiki Huijnen-Becks, Onderwijsstichting MOVARE Henk Jan Mollema, Zorgplein Noord Tom Janssen, Onderwijsstichting MOVARE René van der Most, Zorg Innovatie Forum Peter Janssen, Bewonersplatform Kerkrade Noord Gerjan Navis, Internist-nefroloog/Hoogleraar Rijksuniversiteit Groningen Monique Keune, Heem Wonen Be Schollema, Gemeente Pekela Gitte Kroes, Höfke van St Antonius Brigit Toebes, Rijksuniversiteit Groningen Mark Liedekerken, Zuyd Hogeschool Michel Van der Veen, Provincie Groningen Dennis Martens, Nationaal Programma Heerlen-Noord Henk Veentjer, Huisarts Veendam

ELKE REGIO TELT! | TOTSTANDKOMING ADVIES PRINT 99

Annemieke Visser, Procesmonitor (Kvdvk) Regiobijeenkomsten Zeeuws-Vlaanderen 9 september en 14 december 2022 Maarten Wetterauw, Molendrift Liesbeth Adam, ROOTZ Jacob Zwinderman, Innovatiehub Oost-Groningen Frits Baars, Dorpsraad Zuidzande Dinique Bakkers, Stadsraad Aardenburg Regiobijeenkomsten Twente 7 september en 6 december 2022 Barbara Beulens, Bestuur Stichting Escaldascholen Linda van Asselt, Twenteboard Angela Boeije, DOW Chemicals Toon Bom, Inwoner Almelo Eric van Damme, HISWA-RECRON afdeling Zeeuws-Vlaanderen Jan den Boon, Medisch spectrum Twente Leo Dekker, ZLTO Agrarisch West Zeeuws-Vlaanderen Saskia Grobben, Inwoner Almelo Henk Dijkmans, Raad voor Maatschappelijke en Demografische Ton Harmsen, Wijkkracht Ontwikkeling Wilmien Haverkamp-Wenker, Burgemeester Tubbergen Bart van Doorn, Dorpsraad Philippine Annemarth Idenburg, Trendbureau Overijssel Dick Engelhardt, North Sea Port Ingrid Jansen, Stimuland Edwin Evenhuis, North Sea Port John Joosten, Burgemeester Dinkelland Jacques le Grand, Stichting New Babylon Timo Kos, CvB Saxion Hogeschool Martien Hagoort, Stadsraad Aardenburg Melanie Maatman, Mijande Wonen Dominique van Haperen, ROOTZ Frank Nijhuis, Stichting Katholiek Onderwijs Noord Oost Twente, Konot Helen van der Hooft, Overleg Zeeuwse Overheden Mark Oude Luttikhuis, ondernemer en buurtschap Stokkum Barry van der Hooft, Citymarketeer Terneuzen Bert Tijhof,

Wethouder Jeugd en Onderwijs Rijssen-Holten Tineke Kerste, Dorpsraad Philippine John van der Vegt, CvB ROC Twente Annie de Lijzer, Raad voor Maatschappelijke en Demografische Ontwikkeling Trudy Vos, CvB ROC van Twente Gerard Mangnus, ZLTO Hulst Patrick Welman, Burgemeester Oldenzaal Erik van Merrienboer, Burgemeester Terneuzen Jelle Wieggers, Young Twenteboard Anouchka van Miltenburg, Nucleus Zorg Edwin van der Wiel, Kennispunt Twente Ellen de Neef, Elevantio Maarten Witteveen, Pakhuis Oost Steven van Nispen, CvB VO Scholen Zeeuws-Vlaanderen Willibrord Woertman, Buurtschap Stokkum Rien Puyenbroek, Stadsraad Oostburg

ELKE REGIO TELT! | TOTSTANDKOMING ADVIES PRINT 100