260319 Raadsinformatiebrief DVO Inzameling HVC Alkmaar - bijlage
Tekst van het document
Gemeente Alkmaar
Evaluatie DVO Inzameling HVCAlkmaar rapport
24 februari 2026 30 januari 2026 VERTROUWELIJK Evaluatie van de uitvoering van de DVO Inzameling tussen gemeente Alkmaar en HVC, met aandacht voor operatie, financiën en governance.
In opdracht van:
Gemeente Alkmaar
Opsteller(s):
Robert Schouten, Marten Boels & Bas Schaap
Projectnummer IPR Normag:
101596
Aantal pagina’s:
55
Status rapportage
Datum
Toegestuurd naar
Conceptrapport
30 januari 2026
Intern IPR Normag
Concept versie 2
11 februari 2026
Ambtelijk Alkmaar
Definitief concept
13 februari 2026
Ambtelijk Alkmaar
Definitief
24 februari 2024
Gemeente en HVC
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopiëren, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van IPR NORMAG Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
2
Inhoudsopgave 1
Inleiding
4
1.1
Achtergrond ................................................................................................................ 8
1.2
Onderzoeksopdracht................................................................................................... 9
1.3
Leeswijzer................................................................................................................... 9
2
Chronologie mijlpalen
10
3
Operationele prestaties
11
3.1
Bevindingen .............................................................................................................. 11
3.2
Conclusies evaluatie ................................................................................................. 14
4
Financiële prestaties en doelmatigheid
18
4.1
Bevindingen .............................................................................................................. 18
4.2
Conclusies ............................................................................................................... 21
5
Samenwerking en governance
26
5.1
Bevindingen .............................................................................................................. 26
5.2
Conclusies ............................................................................................................... 28
6
Conclusies
30
6.1
Evaluatieoordeel ....................................................................................................... 30
6.2
Aanbevelingen .......................................................................................................... 31
Bijlagen
33
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
3
Samenvatting Deze evaluatie beoordeelt de uitvoering van de dienstverleningsovereenkomst (DVO) tussen de gemeente Alkmaar en HVC sinds de overdracht van de afvalinzameling naar HVC in juni 2022. De evaluatie richt zich op de operationele prestaties, financiële prestaties, samenwerking en governance. Voor deze evaluatie is vergeleken met de vooraf gestelde verwachtingen en de eerdere uitvoering door Stadswerk072.
1. Achtergrond en aanleiding Vanaf 2014 verzorgde Stadswerk072 de afvalinzameling in Alkmaar. In 2021 besloot de gemeente tot ontvlechting van de organisatie, waarbij de afvalinzameling en het afvalbrengstation werden overgedragen aan HVC. Belangrijke redenen voor de ontvlechting waren: • Toekomstbestendigheid van de inzameling; • Investeringen en schaalvoordelen bij HVC; • Verbetering van service en digitale ondersteuning; • Stabielere tarieven door vaste inzameltarieven; • Ontwikkeling van het kavel (waar Stadswerk072 is gehuisvest); • Betere arbeidsvoorwaarden voor personeel dat overging. De evaluatie is mede uitgevoerd, omdat de afvalstoffenheffing sinds 2022 sterk is gestegen en er bestuurlijke vragen zijn over de prestaties van HVC. IPR Normag heeft opdracht gekregen tot het uitvoeren van een onafhankelijke evaluatie van de DVO.
2. Operationele prestaties In de evaluatie zijn de operationele prestaties getoetst op milieuprestatie, dienstverlening op straat, tevredenheid inwoners en (mate van) innovatie. Milieuprestatie loopt achter op doelstelling De belangrijkste doelstellingen uit het beleidsplan Afval & Grondstoffen (150 kg restafval per inwoner, 67% afvalscheiding in 2024) zijn niet behaald. Het restafval daalde van 216 kg/inwoner in 2020 naar 192 kg/inwoner in 2024. Dit is hoger dan het landelijke gemiddelde (179 kg/inwoner) of het gemiddelde van de stedelijkheidsklasse (172 kg/inwoner). Op het moment van overgang naar HVC (tijdens de vorige collegeperiode) was nog sprake van een mogelijke keuze voor diftar. Bij aanvang heeft HVC hiervoor ook een ‘belofte’ gedaan: bij keuze voor een recycletarief is een daling naar 75 kg restafval per inwoner haalbaar. Het nieuwe college heeft hiervoor niet gekozen. Het niet realiseren van de afvalreductie heeft ook financiële consequenties. De verwachte afvalreductie zou hebben geleid tot een (forse) daling van de verwerkingskosten. Uiteindelijk blijkt sprake van een forse kostenstijging (mede als gevolg van hogere rijksbelasting op verwerking). Dienstverlening HVC op orde, aanvullende afspraken lastig De afgesproken uitvoeringskwaliteit is overwegend goed: routes worden gereden, klachten worden operationeel opgelost, inzet is professioneel en betrouwbaar.
Sinds de start heeft HVC beloofde kwaliteitsverbeteringen doorgevoerd (o.a. uitbreidingen in de HVC-app, recycleplein, kleinere innovaties). Grote innovaties zijn beperkt gebleven.
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
4
Sinds juni 2022 is één inwonertevredenheidsonderzoek uitgevoerd. In vergelijking met eerdere onderzoeken blijkt de tevredenheid onder inwoners redelijk stabiel en op orde. Wel verschillen de meetmethodieken tussen Stadswerk072 en HVC, waardoor trends niet volledig vergelijkbaar zijn. De gemeente ervaart dat het lastig is om aanvullende afspraken (niet voorzien in de huidige DVO) te maken zodra dit niet goed past binnen de werkprocessen van HVC. Knelpunt bij dumpingen en bijplaatsingen De gemeente heeft te maken met dumpingen en bijplaatsingen. Dit is mede het gevolg van de keuze voor omgekeerd inzamelen in een stedelijke omgeving. Op het moment van overdracht was er onvoldoende informatie over dumpingen en bijplaatsingen, waardoor een schatting is gemaakt van de omvang en kosten hiervan. Achteraf blijkt dit (drie keer) groter dan oorspronkelijk gedacht. De aanpak van dumpingen en bijplaatsingen vormt een knelpunt. De taakverdeling tussen gemeente, Stadswerk072 en HVC bleek onduidelijk, waardoor inefficiëntie en vertraging optrad bij het oplossen hiervan. Vanaf medio 2025 is afgesproken dat HVC in principe volledig verantwoordelijk wordt voor dumpingen, waarbij zij Stadswerk072 kan inschakelen.
3. Financiële prestaties In de evaluatie is de kostenontwikkeling beoordeeld, waarbij inzicht is gegeven in de belangrijkste oorzaken van de kostenstijging. Sterke stijging afvalstoffenheffing De afvalstoffenheffing steeg met € 117,- per huishouden tussen 2021 en 2026. Dit is ca. 45% kostenstijging per huishouden. De CPI-indexatie in deze periode bedroeg 24,7% (zie bovenstaande figuur). De belangrijkste oorzaken voor deze stijging zijn (bedrag per huishouden: • Verwerkingskosten: circa € 23,• Achtergebleven taken Stadswerk072: circa € 27,• Dienstverlening HVC: circa € 19,• Afname kortingen: circa € 6,50 • Gemeentelijke kosten: circa € 11,50 • Kosten dumpingen/bijplaatsingen: circa € 5,• BTW-kosten1: circa € 25,HVC hanteert een stabiel tarief per aansluiting met jaarlijkse CPI-indexatie. De indexatie is lager toegepast dan toegestaan (13% in plaats van 22%), waardoor de stijging vanuit HVC beperkt is gebleven. Wel zijn verschillende gemeentelijke kortingen conform afspraak verminderd. Vooral de hoge verwerkingskosten (in plaats van een daling), de (bij start bekende kosten van) achtergebleven taken bij Stadswerk072 en de toename van gemeentelijke kosten verklaren de stijging. Afvalstoffenheffing van laag naar gemiddelde stedelijkheidsklasse Vergelijking toont aan dat de afvalstoffenheffing van de gemeente Alkmaar tot en met 2023 relatief laag was.
Vanaf 2024 neemt de afvalstoffenheffing (in vergelijking met andere gemeenten) toe. De afvalstoffenheffing is inmiddels vergelijkbaar met sterk stedelijke gemeenten (stedelijkheidsklasse 2). De afvalstoffenheffing van Alkmaar is hoger dan het gemiddelde van gemeenten met een vergelijkbaar aantal inwoners, stedelijkheid en de keuze voor niet-diftar (zie ‘beleid’ in
1
De BTW-kosten bewegen mee met de BTW-belaste uitvoeringskosten in de afvalbeheerketen.
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
5
onderstaande figuur).
De komende jaren is te verwachten dat de kostenstijging (bij ongewijzigd gemeentebeleid) verder toeneemt; o.a. door stijgende rijksbelastingen op restafval, verder aflopende kortingen en beheerskosten ABS Molletjesveer.
4. Samenwerking en governance In de evaluatie is de samenwerking beoordeeld, waarbij ingegaan is op de samenwerkingsrelatie en de DVO-afspraken. Verschillende verwachtingen van rolverdeling Er is sprake van een verschil in rolopvatting. HVC ziet zichzelf als brede partner, mede gericht op beleid, innovatie en communicatie. Dit is ook vertaald naar de DVO. De gemeente ziet HVC primair als opdrachtnemer voor uitvoering. In de huidige situatie betaalt Alkmaar voor de collectieve dienst ‘beleidsondersteuning’ en ‘communicatie2’, waarbij zij dit als niet passend ervaart. Dit heeft mede te maken met een verschil in beleidsvisie tussen Alkmaar (geen prijsprikkel) en HVC (voorstander van prijsprikkel). HVC werkt professioneel, maar niet altijd klantgericht De relatie met HVC is goed ingericht en de hierbij benodigde overlegstructuur (operationeel, management, directie) werkt naar behoren, met korte lijnen. Problemen in de uitvoering van de DVO worden zo snel mogelijk opgepakt en afgehandeld. Buiten de DVO of bij onderwerpen, waarover de afspraken niet voldoende bij alle partijen duidelijk zijn, is de afstemming stroef. Vanuit regievoering is de ervaring dat HVC haar eigen werkprocessen voorop stelt. Bij een extra inspanning (die niet goed past hierbinnen) is het lastig om tot afspraken te komen.
Lange contractduur en beperkte invloed De DVO loopt minstens tot 1 januari 2032, met stilzwijgende verlenging voor onbepaalde termijn. Bij beëindiging van de overeenkomst neemt de gemeente de activa, lopende overeenkomsten en
2
Dit betreft o.a. website, HVC-app, nieuwsberichten en digitale afvalkalender.
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
6
verplichtingen van HVC over tegen boekwaarde. Gemeente Alkmaar heeft vrijwel uitsluitend met HVC te maken in de inrichting van de opdrachtgever-opdrachtnemer relatie. Er is met andere opdrachtgevende (DVO-)gemeenten geen samenwerking. Als aandeelhouder heeft Alkmaar nauwelijks invloed op strategische koers of tarieven van de inzameling. Afvalinzameling wordt in AVA’s nauwelijks besproken; deze richt zich vooral op verwerking en energie.
5. Conclusies en aanbevelingen Op basis van de analyse is gekomen tot een totaalbeeld. Conclusies Terugblikkend op de besluitvorming eind 2021/begin 2022 concluderen wij dat de financiële verwachtingen niet zijn uitgekomen: bij aanvang is onterecht uitgegaan van een tijdelijke kostenstijging. Dit is het gevolg van het niet onderkennen van achterblijvende taken (en daarmee kosten) bij Stadswerk072 en/of het niet doorzetten van een reductie van restafval. Evaluatie van de DVO met HVC leidt tot de volgende conclusies: • Operationeel: DVO-uitvoering is grotendeels op orde. Met name dumpingen en (organisatie van) klantcontacten bleken belangrijke knelpunten. • Financieel: HVC presteert conform afspraak; de kostenstijging komt vooral door stijging van de verwerkingskosten en gemeente-specifieke factoren. • Governance: Alkmaar heeft gekozen voor een lange termijn relatie (minstens tot juni 2032) met beperkte sturingsruimte. Er is sprake van een verschil in rolopvatting. • Samenwerking: De beleidsvisie van HVC (prijsprikkel) sluit niet aan bij Alkmaar, en collectieve diensten worden minder benut. Aanbevelingen Voor de komende jaren zijn de volgende aanbevelingen meegegeven: • Focus op restafvalreductie. In de komende jaren nemen de verwerkingskosten naar verwachting fors toe (door rijksbelastingen).
Het is wenselijk om beleidsmaatregelen te nemen, die leiden tot minder restafval per inwoner. • Optimaliseer DVO-afspraken. Binnen de DVO-relatie is het wenselijk om tot een verbeterde taakverdeling te komen. Ook heeft de gemeente behoefte aan meer sturing op prestaties en meer gerichte beleidsinformatie en -advisering. • Zoek samenwerking met andere DVO-gemeenten Gemeente Alkmaar is niet uniek: in beleid en in relatie met HVC. Het is wenselijk om meer samenwerking te zoeken met andere HVC-gemeenten; bijvoorbeeld om meer invloed te krijgen op tarieven en collectieve kosten. -0-0-0-
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
7
1 Inleiding 1.1
Achtergrond In de periode 2017 – juni 2022 heeft Stadswerk072 de afvalinzameling verzorgt. Vanaf juni 2022 heeft gemeente Alkmaar de inzameling van het huishoudelijk afval overgedragen van Stadswerk072 naar HVC.
Bestuurlijke besluitvorming DVO Afvalinzameling Op 11 januari 2021 start het college van Alkmaar het proces met een ‘vooronderzoek ontvlechting en verplaatsing Stadswerk072’. Op 11 mei 2021 heeft het college – na dialoog met de raad in februari – het onderzoeksrapport vastgesteld en het voorkeursscenario onderschreven. Dit scenario betreft het ontvlechten van afval en het afvalbrengstation en het onderbrengen van de overige delen van Stadswerk072 op het terrein van HVC. Op 24 juni 2021 is de overdracht van inzameling naar HVC behandeld in de gemeenteraad van Alkmaar. De raad besluit geen zienswijzen mee te geven bij de ontvlechting van Stadwerk072 en kennis te nemen van het collegebesluit. Het (door de raad gevraagde) scenario, waarbij Stadswerk072 ongedeeld wordt verplaatst, blijkt tot hoge huisvestingslasten te leiden. Op 7 december 2021 neemt het college van gemeente Alkmaar het definitief besluit door in te stemmen met de DVO voor de afvalinzameling met ingangsdatum van de DVO per 1 juni 2022 voor een periode van 10 jaar. Op dat moment is herhuisvesting van Stadswerk072 op het terrein van HVC samen met Stadswerk072 verder uit te werken.
Argumenten voor ontvlechting Als argumentatie voor ontvlechting is opgenomen dat dit noodzakelijk is voor de ‘toekomstbestendigheid van de afvalinzameling en -verwerking’. HVC is als grote speler beter toegerust dan Stadswerk072 voor bijvoorbeeld ‘benodigde investeringen in technologie en schaalvergroting’. De synergie in de samenwerking blijft behouden, omdat HVC de medewerkers verantwoordelijk voor afval overneemt van Stadswerk072. De toekomstbestendigheid verbetert verder, omdat HVC investeert in het verduurzamen van het wagenpark voor de inzameling. Gemeente Alkmaar kan gebruik maken van de expertise van HVC, een professionele klantenservice, de HVC-app en voorlichtings- en communicatiecampagnes. HVC kan investeringen doen ‘zonder afbreukrisico voor de gemeente’. Het perspectief vanuit HVC is om de gemeente te ontzorgen door proactief te helpen verduurzamen op gebied van grondstoffenbeheer op weg naar een circulaire economie. In het collegevoorstel staat verder dat HVC de belofte doet om in nauwe samenwerking met de gemeente in vijf jaar tijd de milieuprestaties te verbeteren naar 75 kilo restafval per inwoner per jaar en 75% hergebruik, uitgaande van o.a. invoering recycletarief (bron: aanbiedingsbrief HVC). Financieel verwacht het college dat grote schommelingen in de tarieven door afvalinzameling met HVC verminderen.
Er wordt aangegeven dat ‘onvoorziene omstandigheden bij Stadswerk072’ hebben geleid tot verrekeningen in de inzamelkosten na jaarafsluiting. Bij HVC speelt dit niet, omdat door het aangaan van de DVO het inzameltarief per aansluiting voor 10 jaar vaststaat (exclusief indexatie) en alleen de verwerkingskosten verrekenbaar zijn. Dat ‘zorgt voor een stabieler patroon van de afvalstoffenheffing op langere termijn’. Voor het personeel is ook sprake van een gunstige situatie. De inzamelmedewerkers vanuit Stadswerk072 gaan over naar HVC, waarbij de medewerkers er arbeidsvoorwaardelijk op vooruit gaan. Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
8
Tot slot biedt herhuisvesting van Stadswerk072 ook mogelijkheden om het kavel van Stadswerk072 te (her-)ontwikkelen (voor woningbouw). Stadswerk072 heeft behoefte aan meer ruimte voor haar bedrijfsactiviteiten.
1.2
Onderzoeksopdracht Sinds de overgang van de inzameling naar HVC is de afvalstoffenheffing sterk gestegen. De gemeente ervaart dat de kwaliteit en kostendekkendheid van de afvalinzameling onder druk staan. Onderdeel van de dienstverleningsovereenkomst is een vierjaarlijkse evaluatie. Bestuurlijk is de wens uitgesproken om de door HVC geleverde prestatie onafhankelijk te evalueren. De voorliggende rapportage gaat in op de resultaten van deze evaluatie.
Onderzoeksopdracht De evaluatie heeft zich gericht op vier onderdelen: 1. Operationele prestaties: service(beleving) van de dienstverlening en uitvoering; 2. Financiële prestaties en doelmatigheid; 3. Relatiebeheer en samenwerking; 4. Governance en rolzuiverheid. Gedurende het onderzoek hebben wij ons gericht op de periode vanaf juni 2022 en – ter vergelijking – op de periode vanaf 2017 (inzameling door Stadswerk072). De evaluatie richt zich niet op de evaluatie van het gemeentelijk beleid. In de bijlage is het evaluatiekader opgenomen. Het evaluatiekader bevat meer concrete toetspunten op grond waarvan de evaluatie leidt tot een beoordeling.
1.3
Leeswijzer Het rapport is als volgt opgebouwd: In hoofdstuk 2 geven wij een korte chronologie van de belangrijkste mijlpalen en besluiten vanaf 2019. Dit is relevant vanwege de bestuurlijke besluitvorming, en de context waarin dit heeft plaatsgevonden. In hoofdstuk 3 gaan wij in op de operationele prestatie. Dit is één van de evaluatievragen en belicht de dienstverleningsafspraken en de tevredenheid hierover. In hoofdstuk 4 analyseren wij de financiële prestatie, waarbij wij een onderscheid maken tussen de kosten van Stadswerk072 en (later) HVC en de impact hiervan op de hoogte van de afvalstoffenheffing. In hoofdstuk 5 gaan wij in op de zachte en harde kant van de governance. We beoordelen de constructie en vergelijken dit ook met de vroegere situatie met Stadswerk072. In hoofdstuk 6 komen wij tot een integraal beeld en ons evaluatieoordeel. In de bijlagen hebben wij aanvullende informatie opgenomen: het evaluatiekader, de milieuprestatie, het uitgebreide feitenrelaas, het takenoverzicht van HVC en dergelijke.
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
9
2 Chronologie mijlpalen In dit hoofdstuk geven wij een korte samenvatting van de belangrijkste mijlpalen van de gemeente Alkmaar op het beleidsveld Afval. In bijlage 3 is een uitgebreid feitenrelaas opgenomen.
Mijlpalen 2019-2020 Vanaf 2014 voert Stadswerk072 de afvaltaken uit. In 2019 actualiseert het college de raamovereenkomst met Stadswerk072. In de periode 2019-2020 is sprake van Covid-19. De hogere kosten worden verrekend. In 2020 wordt de ketenovereenkomst Verpakkingen gesloten. De gemeente Alkmaar kiest voor bronscheiding laagbouw en bron- en nascheiding hoogbouw. Ook worden ondergrondse containers geplaatst bij hoogbouw; de invoering van omgekeerd inzamelen bij laagbouw wordt afgerond. In 2020 start het vooronderzoek huisvesting Stadswerk072. Hieruit volgt een voorkeur voor ontvlechting afvalinzameling en herhuisvesting Stadswerk072.
Mijlpalen 2021 In 2021 wordt besluitvorming doorlopen om te komen tot ontvlechting afval en verhuizing van onderdelen naar HVC-terrein. Eind 2021 wordt de (inhoud van de) DVO met HVC vastgesteld. Er is sprake van een dienstverleningsovereenkomst met een looptijd van 10 jaar, start 1 juni 2022. De gemeenteraad stelt het beleidsplan Afval & Grondstoffen 2021–2023. Onderdeel van het beleidsplan is een voortzetting van de huidige werkwijze richting een besluit over diftar in 2023 en invoering diftar in 2024.
Mijlpalen 2022-2023 In een koopovereenkomst tussen Stadswerk072, HVC en Gemeente wordt de ontvlechting geregeld. In maart 2022 stellen de gemeente en HVC de DVO Afvalinzameling vast. Vanaf juni 2022 voert HVC de inzameling uit. In de eerste periode na overgang zijn er klachten over het afvalbeheer in de binnenstad. Door (weg)werkzaamheden zijn er overvolle afvalbakken; vervolgens zijn extra containers geplaatst. In 2023 besluit het college het Beleidsplan Afval en Grondstoffen 2021–2023 te verlengen en ziet daarbij af van de invoering van een diftar-systeem. De gemeenteraad stelt Agenda Duurzaam Alkmaar vast.
Mijlpalen 2024 -2025 In 2024 wordt de gemeenteraad geïnformeerd over hogere structurele kosten van het recycleplein (een nieuw afvalbrengstation met 30 gescheiden stromen, inclusief kringlooppunt). Tijdelijke financiering van de innamebalie is via Agenda Duurzaam Alkmaar. Later in het jaar wordt het recycleplein geopend. Ook wordt het huisvestingsproject Stadswerk072–HVC beëindigd. Het college kiest voor scenario 3 (huisvesting Stadswerk072 elders). Oorzaken voor beëindiging zijn de hogere huurkosten en minder urgentie voor het vrijspelen van het huidige kavel van Stadswerk072. Het Beleidsplan afval & grondstoffen wordt verlengd t/m juli 2026 vanwege achterblijvende resultaten. Ook wil de gemeente het resultaat van de evaluatie hierbij betrekken. De gemeenteraad stelt ook het Uitvoeringsplan Circulaire Economie 2025–2027 vast. Hiermee moeten de ambities uit Agenda Duurzaam Alkmaar concreet worden uitgevoerd. In 2025 besluit de gemeente tot het stoppen van de breng- en haalservice van rolemmers in De Rijp en Markenbinnen (uitgezonderd mindervaliden). Dit moet leiden tot €30.000/jaar besparing.
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
10
3 Operationele prestaties Voor het uitvoeren van effectief afval- en grondstoffenbeleid staat een goede balans tussen milieu, service en kosten centraal. Deze combinatie heet de afval- of grondstoffendriehoek. De kosten krijgen een eigen hoofdstuk, milieu en service worden onder de operationele prestaties behandeld.
3.1
Bevindingen We lichten de volgende onderwerpen toe: • Ontwikkeling milieuprestatie; • Ontwikkeling dienstverlening; • Kwaliteitsverbetering dienstverlening; • Achterblijvende taken bij Stadswerk072.
3.1.1
Ontwikkeling milieuprestatie In het beleidsplan Afval 2021-2023 (dat recent is verlengd) staat de doelstelling van de gemeente Alkmaar om 150 kg restafval per inwoner en een scheidingsresultaat van 67% per 2024 te bereiken. In de aanbiedingsbrief van HVC is nog een perspectief geschetst door HVC van 75 kg restafval/inwoner en 75% afvalscheiding bij keuze voor het recycle-tarief (een vorm van diftar). Hier is niet voor gekozen. In onderstaande figuur is de ontwikkeling sinds 2019 weergegeven3.
Huishoudelijk RESTafval (kg/inw.) 400 300
216
216
214
200
201
185
192
179
172
77
100 0 -100
Alkmaar
Versie 0
markering: n fijn- en n grof restafval niet naar NSI, n afkeur grondstof n herwonnen grondstof uit fijn- en grof restafval en n residu uit NSI evt. zonder metaal uit bodemas
Hoewel sprake is van een sinds 2019 zijn niet behaald. De hoeveelheid Nu wordt in Alkmaar 30,6daling kg grof en 171,6 kg de fijnbeleidsdoelen restafval per inwoner ingezameld. De trend restafval per inwoner in 2022 wasrestafval 201 kg (VANG-resultaat). In 2024(NSI) is ditnagescheiden. bijna ongewijzigd met 192 is dalend. Circa 16,2% van het wordt door machines Daardoor kg restafval per inwoner (VANG-resultaat). Het percentage afvalscheiding in 2024 is 57%. wordt er per inwoner -10,3 kg (waarvan 0 kg PMD) herwonnen. In totaal blijft er 191,9 kg
restafval na verbranden over.
Met 192 kg restafval per inwoner bevindt de gemeente Alkmaar zich meer dan 10 kilo boven het landelijk gemiddelde (combinatie van wel en niet-diftar gemeenten). Wanneer deze hoeveelheid wordt vergeleken met gemeenten in dezelfde Stedelijkheidsklasse (SHK 2), zit de gemeente hier nog meer boven. De best practice in dezelfde stedelijkheidsklasse haalt 77 kg restafval per inwoner. Voor de overige grondstofstromen is sprake van een vergelijkbaar beeld te zien: de 3
Bron: CBS-data. In 2020 en 2022 is geen data aangeleverd aan CBS. 2020 is daarom gelijk aan 2019, voor 2022 zijn de gegevens uit de jaarrapportage van HVC gehaald.
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
11
scheidingspercentages zijn de afgelopen jaren redelijk stabiel en verbeteren niet of nauwelijks. Voor Oud Papier en Karton (OPK) neemt de afvalscheiding zelfs af. Zie bijlage 2 voor meer informatie over drie grondstofstromen: GFT, PMD, OPK en Glas.
3.1.2
Ontwikkeling dienstverlening De oorspronkelijke dienstverleningsafspraken tussen Stadswerk072 en de gemeente Alkmaar zijn niet uitgebreid vastgelegd. Stadswerk072 was integraal verantwoordelijk was voor het afvalbeheer. Mede hierdoor was bij overdracht beperkt inzichtelijk welke aanvullende of extra diensten (naast de inzamellogistiek) werden geleverd. Gemeente Alkmaar en HVC hebben bij aanvang de dienstverlening vastgelegd in de dienstverleningsovereenkomst. De toenmalige dienstverlening vormde de basis. Vanaf start is de dienstverlening slechts beperkt aangepast. De belangrijkste wijzigingen zijn: •
Aanpassing ophalen/terugbrengen rolcontainers Sinds juli 2020 is sprake van de beleidskeuze ‘omgekeerd inzamelen’ 4. HVC biedt voor een deel van de gemeente een haal- en brengservice van de rolemmers naar de opstelplaats. Sinds 31 maart 2025 is deze service niet meer beschikbaar voor mensen in de regio’s de Rijp en Markenbinnen (circa 60 adressen) tenzij een inwoner gebruik maakt van de mindervalideregeling. De gemeente gaat hierbij uit van de zelfredzaamheid van haar inwoners.
•
Hogere ambitie recycleplein Bij de overgang naar HVC is besproken dat HVC een ‘’basis’’ afvalbrengstation (ABS) bouwt, vergelijkbaar met de vorige versie. De oppervlakte (en daarmee kosten) van het nieuwe ABS is groter. Het voordeel hiervan is dat er ruimte is voor een toename in bezoekers, zoals verwacht in de gemeente Alkmaar. In december 2023 is het ambitieniveau verhoogd en is aan het ABS een recycleplein toegevoegd (met innamebalie). Bij het recycleplein kunnen producten een tweede leven krijgen in samenwerking met kringloopwinkels. De verwachte kosten van jaarlijks € 104k worden tot en met 2026 voorlopig gedekt binnen het programma Agenda Duurzaam Alkmaar. Het recyclecentrum is per december 2024 geopend. 5
•
Collectieve diensten: aanvulling Naast de uitvoering van de reguliere taken op het gebied van afvalinzameling levert HVC aanvullende diensten aan de gemeente Alkmaar. Deze extra dienstverlening richt zich op communicatie en publieksinteractie, waaronder educatieprogramma’s en de inzet van een klantcontactcentrum (KCC). Daarnaast levert HVC, gevraagd en ongevraagd, beleidsmatige advisering en ondersteuning bij de uitwerking en realisatie van ontwikkelprojecten. Deze aanvullende diensten zijn vastgelegd in DVO Deel II, paragrafen 04.02 tot en met 04.04.
HVC geeft verder aan dat er nog wijzigingen onderhanden zijn: • Op verzoek van de gemeente heeft HVC een voorstel uitgewerkt voor het uitlenen van bakfiets(en) aan inwoners van de gemeente. Hierover is nog geen besluit genomen. • In het voorjaar 2026 wordt naar verwachting een statiegeldbulk machine op het recycleplein 4
‘Omgekeerd inzamelen’ houdt in dat restafval alleen nog naar ondergrondse containers wordt gebracht, terwijl herbruikbare stromen zoals GFT, papier en PMD juist dicht bij huis worden opgehaald, zodat afval scheiden wordt gestimuleerd. 5
Momenteel is het ABS van maandag tot zaterdag van 08:00 tot 17:15 geopend. Het recycleplein is uitsluitend op zaterdag open. De gemeente wenst het recycleplein vaker geopend.
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
12
•
3.1.3
in gebruik genomen. Dit geeft invulling aan een motie vanuit de gemeenteraad voor het creëren van meer inzamelpunten voor statiegeld. Na de zomer verwacht HVC een pilot te doen met het concept recycle-rijk op het recycleplein in Alkmaar. Bewoners krijgen dan een vergoeding voor het inleveren van bepaalde grondstoffen.
De belofte van kwaliteitsverbetering Al met al is de dienstverlening in de afgelopen vier jaar (inhoudelijk) beperkt aangepast. Wel heeft HVC de afgesproken dienstverlening verder ontwikkeld. Ten opzichte van de ‘belofte’ in de aanbiedingsbrief van HVC is het volgende wel/niet uitgevoerd: • Toegangspassen op ABS In de planvorming van het nieuwe recycleplein is gesproken over toegangscontrole, waaronder het gebruik van afvalpassen en weegvoorzieningen. Uiteindelijk is gekozen voor toegangscontrole op basis van legitimatie, waarbij bedrijfsafval en inwoners van andere gemeenten worden geweerd. Hiermee wordt de beoogde doelstelling grotendeels gerealiseerd via een andere, pragmatische oplossing. • Inzamelen van kleine stromen Voor het inzamelen van kleine stromen is een pilot met een recyclepunt aangeboden. Dit is het best te omschrijven als een afvalbrengstation/milieustraat in het klein. Er kunnen kleine hoeveelheden (passend in een boodschappentas/krat) gebracht worden. De gemeente heeft er voor gekozen om geen gebruik te maken van het aanbod. De inzameling van kleine stromen maakt onderdeel uit van het totale nieuwe beleid, waarvoor er procesafspraken zijn gemaakt (zie verderop).
• Onbemand Afvalbrengstation De mogelijkheid van een onbemand deel van het afvalbrengstation is besproken met de gemeente als onderdeel van de transitie van afvalbrengstation naar circulair ambachtscentrum in 2023. Hiervoor is ook een aanbod gedaan. De gemeente heeft er voor gekozen om dit (nog) niet op te nemen in het recycleplein. HVC heeft met de inrichting van het recycleplein hiermee rekening gehouden.. • Invoering Recycletarief HVC heeft met de gemeente Alkmaar afstemming gehad over hoe dit vormgegeven kan worden voor heel de gemeente. Het maakte onderdeel uit van afwegingen voor het nieuwe afvalbeleid in 2022. In het coalitieakkoord (2023) heeft de gemeente besloten om geen prijsprikkel in te voeren. • HVC-app update HVC voegt geregeld nieuwe features toe aan de HVC-app. Hiervoor draait HVC ook proeven. Er is in Alkmaar een proef gedaan met de digitale afvalpas (voor het openen van ondergrondse containers voor restafval met IOS smartphones) met medewerkers van de gemeente en HVC, die in Alkmaar wonen. Dit als eerste stap op weg naar een gemeentebrede invoering van deze feature. De verwachting is dat op termijn deze functionaliteit wordt toegevoegd aan de app. • Overige, namelijk: In het kader van ‘gamification’ hebben de afvalcoaches en de afvaltruck diverse spelelementen aan de werkwijze toegevoegd. Voorbeeld de actie: “Gooi Raak!”.
Ook is bij aanvang dienstverlening de aparte inzameling bedrijfsafval en toeristen ingeregeld. Tot slot is bronscheiding bij hoogbouw van toepassing, maar verdere optimalisatie is onderdeel
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
13
gemaakt van een te starten proces om te komen tot nieuw beleid.
3.1.4
Achterblijvende taken bij Stadswerk072 Per juni 2022 zijn de meeste afvaltaken overgedragen van Stadswerk072 naar HVC. Deze taken zijn vastgelegd in de dienstverleningsovereenkomst met HVC. Een aantal taken ligt nog bij Stadswerk072. Stadswerk072 is verantwoordelijk voor het beheer en onderhoud van de openbare ruimte van Alkmaar. Bij overdracht is daarom besloten om een aantal taken bij Stadswerk072 te behouden. Dit betreft: • Prullenbakken ledigen; • Zwerfafval opruimen (5 meter buiten een ophaalplaats), inclusief bewustwording; • Hondenpoep ruimen; • Wrak- en weesbootjes afvoeren; • Bladkorven ledigen; • Lachgascilinders inzamelen; • Markeren van clusterplaatsen voor rolcontainers HVC; • Elektriciteitskosten voor ondergrondse persafvalcontainers HVC. Bij overdracht van afvaltaken naar HVC is een splitsing aangebracht in het budget van Stadswerk072. Waar in 2022 nog werkt gerekend met een jaarbudget voor Stadswerk072 van € 9,8 miljoen voor het product ‘Afval’, is dit in 2023 gezakt tot € 1,15 miljoen.
3.2
Conclusies evaluatie Conform het evaluatiekader beoordelen wij de operationele prestatie.
3.2.1
Tevredenheid inwoners op orde Allereerst beoordelen wij de tevredenheid van de inwoners, waarbij deze periodiek wordt geënquêteerd. In onderstaande figuur is de trend weergegeven 6: De tevredenheid onder de inwoners van Alkmaar was in 2019 het laagst met 61% van de inwoners (zeer) tevreden over de mogelijkheid om afval (gescheiden) in te leveren. Sindsdien is een stijgende lijn ingezet door eerst Stadswerk072 en vervolgens HVC. Stadswerk072 en HVC gebruiken een verschillende methodiek om tevredenheid te meten. HVC meet de tevredenheid over a) de frequentie van het ophalen van de afvalstroom en b) de manier waarop de afvalstroom wordt ingezameld. HVC meet dit voor de stromen restafval, GFT en PBD. Stadswerk072 meet de tevredenheid over de mogelijkheid om afval gescheiden in te leveren. Dit is de indicator voor tevredenheid over afvalinzameling. De aanpak van zwerfvuil en de mogelijkheid voor het aanbieden van grofvuil op het afvalbrengstation wordt los bevraagd (niet opgenomen in de
6
bron: Combinatie van tevredenheidsmetingen door Stadswerk072 en HVC. Voor HVC is het gemiddelde van alle (gemeten) afvalstromen genomen.
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
14
bovenstaande figuur). Ook is er een verschil in de frequentie: bij HVC is de evaluatie tweejaarlijks, bij Stadswerk072 jaarlijks. Nota bene: Een analyse van het aantal klachten/meldingen bleek niet mogelijk. De registratie bij Stadswerk072 en bij HVC verschillen te sterk.
3.2.2
Uitvoeringskwaliteit is goed, aanvullende afspraken maken is lastig De kwaliteit van de uitvoering van de DVO-afspraken is op orde. Uit de gesprekken met gemeente Alkmaar en HVC (en brondocumentatie) blijkt dat de afgesproken uitvoering grotendeels naar tevredenheid en conform afspraken is verlopen. Hét belangrijkste knelpunt binnen de DVO heeft te maken met dumpingen en bijplaatsingen (zie volgende paragraaf). Eventuele operationele knelpunten, zoals storingen of personeelstekorten, worden in de praktijk op operationeel niveau afgehandeld en niet geëscaleerd naar de gemeente. Hiervoor kan snel geschakeld worden via de gezamenlijke Microsoft Teams omgeving. De lijnen tussen de gemeente en HVC zijn kort. Het maken van afspraken buiten de bestaande DVO blijkt lastig te zijn. HVC stelt zich, zo is de ervaring bij regievoering, hier vaak star in op indien dit niet goed past binnen haar werkprocessen. Een voorbeeld betreft de afspraak om HVC alle voorkomende vragen van inwoners over afvalinzameling op te laten pakken en niet door te verwijzen naar de gemeente. Dit past bij het ontzorgen van de gemeente, maar wordt niet naar tevredenheid opgepakt.
3.2.3
Problemen in werkwijze bijplaatsingen en dumpingen Er zijn twee problemen in de werkwijze van bijplaatsingen en dumpingen. Allereerst is er een tekortkoming in de opdracht, die gemeente Alkmaar verstrekt aan HVC en Stadswerk072. De taakopdracht van Stadswerk072 en van HVC sluiten niet goed op elkaar aan. De opdracht aan HVC betreft het aanpakken van bijplaatsingen en dumpingen. In de DVO met HVC is opgenomen dat HVC de dumpingen op verhardingen en bijplaatsingen naast ondergrondse containers (tot 0,5 m3) verwijdert binnen reguliere werktijden. De opdracht aan Stadswerk072 gaat over een schone buitenruimte en het opruimen van zwerfafval. Stadswerk072 heeft geen (officiële) opdracht om dumpingen op te ruimen. Het onderscheid tussen dumpingen en zwerfafval 7 levert in de praktijk problemen op. In de praktijk bleek dat dit tot teveel verwarring en discussie leidde 8. Dumpingen die in het groen of (deels) in het water lagen, bleven daardoor liggen. Omdat uiteindelijk Stadswerk072 (vanuit haar opdracht) aanspreekbaar is op een schone en veilige openbare ruimte pakt zij de niet door HVC opgeruimde dumpingen aan. Op verschillende manieren is gewerkt om dit probleem op te lossen, met wisselend resultaat: • Bij start van HVC is een mondelinge afspraak gemaakt, waarbij Stadswerk072 dumpingen opruimt in de openbare ruimte en doorbelast naar HVC.
Dat moest ervoor zorgen dat ook buiten reguliere werktijden de dumpingen opgeruimd moeten worden. • Vanaf medio 2025 hebben gemeente Alkmaar, HVC en Stadwerk072 een mondelinge afspraak gemaakt om de problemen aan te pakken: HVC is vanaf dat moment 7
Het verschil tussen een dumping en (fijn of grof) zwerfafval is het volume/gewicht. Volgens de gebruikelijke definitie gaat het bij een dumping om grof vuil, afval met een volume van minimaal 25 liter of een gewicht van minimaal 10 kg (CROW, 2023). 8
In de DVO van HVC staat onder andere dat de gemeente ervoor moet zorgen dat de inzamelwagen bij de dumplocatie kan komen (3.02.01). Verder zijn er signalen dat een groot deel van de zwerfvuil-meldingen bij Stadswerk072 betrekking had op dumpingen voor HVC.
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
15
verantwoordelijk voor het opruimen van alle dumpingen. HVC is vanaf dat moment in principe verantwoordelijk voor alle dumpingen in de openbare ruimte. In de praktijk schakelt HVC hierbij Stadwerk072 in (vanwege capaciteit en werktijden). De organisatorische problematiek verklaart nog niet de grotere omvang van bijplaatsingen en dumpingen. Vanuit de ervaring van HVC is bij aanvang een voorschot bepaald voor de kosten hiervan. In de praktijk blijken de kosten circa 3x zo groot te zijn. Hoewel er geen representatieve landelijke cijfers zijn (ook niet in de benchmark Afval van RWS), is het aannemelijk dat het invoeren van omgekeerd inzamelen in een sterke stedelijke omgeving in de periode vanaf 2020 heeft geleid tot een toegenomen overlast9. Het tweede probleem is dat het voor inwoners en bedrijven in Alkmaar onduidelijk is waar zij meldingen moeten doen, bij de gemeente, bij HVC of bij Stadwerk072. Het gevolg is dat meldingen op drie verschillende plekken binnenkomen en daarna doorgestuurd moeten worden. Dat zorgt voor vertraging in het oppakken van de melding en maakt het lastig om terugkoppeling te geven aan de melder over de ondernomen actie.
3.2.4
Impact van beleidsadvies HVC beperkt tot optimalisaties Binnen de scope van dit onderzoek, gericht op de afvalinzameling in Alkmaar, is in 2020 het systeem van omgekeerd inzamelen ingevoerd. Dit was de laatste grote beleidsvernieuwing binnen de gemeente Alkmaar op het gebied van inzameling en is geïmplementeerd voorafgaand aan de overdracht van de afvalinzameling aan HVC. De milieuprestatie is hiervan het gevolg. In 2022 hebben de gemeente Alkmaar en HVC een stappenplan opgesteld om te komen tot nieuw afval- en grondstoffenbeleid, gericht op draagvlak en passend binnen de Agenda Duurzaam Alkmaar (circulaire economie). In een periode waarin de gemeentelijke beleidscapaciteit beperkt was, heeft HVC op verzoek van de gemeente de projectleidersrol op zich genomen, aanvullende projectondersteuning georganiseerd en samen met gemeentelijke regievoerders een multidisciplinair projectteam ingericht. Dit heeft geleid tot een projectstart, een uitgewerkt proces en een afgeronde evaluatie van het bestaande afvalbeleid. Na de collegewisseling in 2023 is het beleidsontwikkelingstraject door de gemeente stilgelegd. Het college vond het onwenselijk dat HVC (als opdrachtnemer) het beleidsplan voor de gemeente Alkmaar opstelt. In 2024 is een nieuwe beleidsmedewerker gestart, en het traject richting integraal nieuw beleid verloopt traag.
In plaats daarvan heeft HVC op verzoek van de gemeente optimalisaties binnen het bestaande beleid uitgewerkt, waaronder maatregelen voor het inzamelen van etensresten bij hoogbouw en extra voorzieningen voor PBD en papier. Deze voorstellen zijn op verzoek aangepast, onder andere met toevoeging van een recyclepunt-pilot en het schrappen van extra containers. Over beide varianten is door de gemeente (nog) geen besluit genomen. 10
3.2.5
Aandacht voor kwaliteitsverbetering HVC heeft grotendeels haar ‘belofte’ bij start van de dienstverlening waargemaakt. Op verschillende onderdelen zijn verbeteringen doorgevoerd en er is geïnvesteerd in assets. De innovaties in de inzameling zijn beperkt gebleven. Een volgende stap is mede afhankelijk van de
9
Hier zijn verschillende redenen voor, zoals minder sociale controle, grotere loopafstand naar container, meer ‘afvalverkeer’ door meer winkels, bezoekers en dergelijke. 10
Verder heeft HVC de gemeente proactief geïnformeerd over landelijke ontwikkelingen rondom PBD-inzameling (VNG– Verpact) en nieuwe medewerkers ondersteund met kennis, data en toelichting om continuïteit te borgen.
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
16
beleidskeuzen van de gemeente. Aan de verwerkingskant gaat HVC verder met innovatie op het gebied van sortering en scheiding. Zo zet HVC Artificial Intelligence in om sortering van PMD te bevorderen in de kunststofsorteerinstallatie in Heerenveen (samenwerking met Omrin), waar ook het afval van Alkmaar heen gaat. In deze installatie verwerkt HVC zowel bron- als nagescheiden kunststof. Dit is niet gekoppeld aan de DVO met Alkmaar.
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
17
4 Financiële prestaties en doelmatigheid In dit hoofdstuk gaan wij in op het financieel presteren en de doelmatigheid. Daartoe hebben wij de afvalstoffenheffing geanalyseerd. De kosten van Stadswerk072 (voor juni 2022) en HVC-kosten (vanaf juni 2022) zijn een belangrijk onderdeel van de afvalstoffenheffing; deze hebben wij apart beoordeeld.
4.1
Bevindingen Voor een goed begrip van de financiële prestatie gaan wij in op de volgende onderwerpen: • De financiële verwachtingen bij aanvang; • De kostenontwikkeling van Stadswerk072 en HVC; • De relatie met de afvalstoffenheffing; • Vergelijking van de afvalstoffenheffing.
4.1.1
Financiële verwachtingen ontvlechting Het vooronderzoek heeft in juni 2021 geleid tot een raadsbesluit. Vervolgens zijn de financiële consequenties verder uitgewerkt. De financiële consequenties zijn in twee collegebesluiten vastgesteld.
Vaststellen DVO met HVC (7 december 2021) Voor de afvalstoffenheffing verwacht het college een tijdelijke verhoging van de kosten: € 291k in 2022 (ca. € 5,50 per huishouden), € 355k in 2023 (ca. € 6,60 per huishouden) en € 200k (ca. € 3,70 per huishouden) in 2024. De kostenstijging wordt deels verklaard door het realiseren van een nieuw afvalbrengstation op de locatie HVC, waarbij de voorziene kosten in de DVO € 150.000 in 2023 en € 300.000 in 2024 bedragen. Daarnaast is er rekening gehouden met een risico-opslag van 4% ter dekking van het risico op een verrekening op de inzamelkosten. Ook wordt een aantal kwaliteitsverbeteringen doorgevoerd; conform de DVO en aanbiedingsbrief van HVC. Verder is sprake van een jaarlijkse stijging van de kosten door het opvangen van een ingeboekte korting op de DVO van Stadswerk072 voor afvalinzameling. Op de langere termijn (na 2024) verwacht het college stabiele tarieven. De kosten voor de inzameling van afval zijn door HVC vastgelegd in de DVO voor een periode van 10 jaar (bij ongewijzigd beleid, exclusief indexatie). De verwerkingskosten zijn variabel en afhankelijk van onder andere Rijksbelasting en grondstoffenopbrengsten. Per december 2021 houdt het college ook nog rekening met een – niet gespecificeerd – financieel voordeel bij keuze voor een recycletarief (diftar).
Instemmen met DVO HVC en start per 1 juni 2022 (8 maart 2022) Per maart 2022 is de definitieve DVO door het college vastgesteld. Op dat moment zijn de financiële consequenties als gevolg van de nader bepaalde kapitaallasten gewijzigd. Dit leidt tot een gewijzigd beeld van de financiële consequenties. De tijdelijke kostenstijging voor 2022 komt uit op € 306.000 (ca. € 6,77 per huishouden) en voor 2023 op € 790.000 (ca. €14,68 per huishouden) uit. Voor 2022 worden de hogere kosten gedekt vanuit de voorziening afvalstoffenheffing en voor 2023 komen deze eenmalig ten laste van de afvalstoffenheffing. In het collegebesluit is de verwachte tijdelijke kostenstijging niet toegelicht. Het is aannemelijk dat men uitging van een verdere daling van de verwerkingskosten (op basis van de doelstelling
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
18
beleidsplan: 150 kg restafval/inwoner). Ook was op dat moment nog sprake van een intentie om diftar in te voeren per 2024; met een perspectief van 75 kg restafval per inwoner.
4.1.2
Kostenontwikkeling Stadswerk072 Als enig aandeelhouder en opdrachtgever heeft de gemeente Alkmaar een sterke invloed op de begroting van Stadswerk072. Ook draagt de gemeente Alkmaar het risico van stijgende kosten: via stijgende afvaltarieven of via het resultaat van de vennootschap. Tot juni 2022 heeft Stadswerk072 de afvaltaken uitgevoerd. In onderstaande tabellen staan de kosten per huishouden conform prognose van Stadswerk072. Vanaf juni 2022 zijn de kosten van Stadswerk072 verlaagd naar het niveau van achterblijvende afvaltaken. De prognose 2022 (in onderstaande tabel) was nog gebaseerd op het volledige takenpakket. Dienstverlening Stadswerk072 o.b.v. prognoses P2017
Prognose Stadswerk072 Beheer Openbare Ruimte (prullenbakken, zwerfvuil)
€ 95,36
Afvalinzameling
P2018
P2019
P2020
P2021
€
13,60 €
10,76 €
15,42 €
13,59
€
83,66 €
94,28 €
106,65 €
106,60
Verwerking (gesaldeerd incl. wbm)
€
55,48 €
55,22 €
62,84 €
59,00 €
61,44
Totaal
€
150,84 €
152,48 €
167,88 €
181,07 €
181,63
P2022
Prognose Stadswerk072
P2023
P2024
P2025
P2026
Beheer Openbare Ruimte (prullenbakken, zwerfvuil)
€
16,72 €
16,72 €
20,48 €
21,89 €
23,81
Afvalinzameling (bladkorven, illegale dumpingen)
€
108,14
4,69 €
6,68 €
7,65 €
5,08
Verwerking (gesaldeerd incl. wbm)
€
60,06 €
-
-
-
-
Totaal
€
184,92 €
€
€
21,41 €
€
27,16 €
€
29,54 €
28,89
Wij constateren verder het volgende: • De kostenstijging van 2019 naar 2020 heeft verschillende oorzaken: extra compensatie voor organisatieontwikkeling (verhoging SW-tarieven € 5,00, extra compensatie voor gestegen verzekeringspremies en brandstof (HVO) en voor het eerst ook budget voor toegenomen aantal huishoudens (voorheen niet gecorrigeerd). • De BOR-kosten betreffen vooral zwerfvuil en legen afvalbakken. Vanaf 2024 is een extra budget toegekend van € 100.000 (volgend uit coalitieakkoord). Ook is vanaf 2024 een extra indexatie toegekend van € 90.000 vanwege sterke prijsstijgingen. In 2026 is ook sprake van een budgetoverheveling van € 76K voor aanschaf afvalbakken (van investering naar exploitatie). De activiteiten voor bladkorven en ruimen van lachgascilinders zijn verschoven van verwerking (afvalstromen) naar afvalbakken en zwerfvuil. • Een belangrijk deel van de kosten van Stadswerk072 worden gedekt vanuit de afvalstoffenheffing. Er is sprake van een verschil tussen de prognose van Stadswerk072 en de begrote kosten in de (onderbouwing van de) afvalstoffenheffing. Dit heeft betrekking op de kosten van Project Schoon (andere dekking) en het doorbelasten van straatreiniging (1/3 van totaal) naar de afvalstoffenheffing. In de periode 2017 – 2022 zijn de kosten van Stadswerk072 met 22,6% per huishouden gestegen.
De bovenstaande constateringen verklaren grotendeels de kostenstijging.
4.1.3
Kostenontwikkeling HVC De gemeente Alkmaar heeft een dienstverleningsovereenkomst gesloten met HVC, waarbij de kostenontwikkeling sterk bepaald wordt door een vaste indexatieafspraak (op de inzameltarieven) en het aantal woonhuisaansluitingen. De eventuele bedrijfsvoeringrisico’s liggen bij HVC. De
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
19
verwerkingskosten (en enkele kleinere taken) worden achteraf verrekend. Vanaf juni 2022 heeft HVC de dienstverlening overgenomen. In onderstaande tabel is de prognose van HVC weergegeven11. €/huishouden
Dienstverlening HVC o.b.v. prognoses
Versie ASH.2. 0
P2022
P2023
P2024
P2025
P2026
Collectieve kosten (A.)
€
14,32 €
15,72 €
15,76 €
16,13 €
16,74
Afvalinzameling (B1.)
€
114,28 €
125,52 €
125,84
€
126,78 €
133,65
Afvalbrengstation (B2.)
€
16,47 €
18,09 €
18,14 €
Innamebalie ABS (B2.)
€
-
Dumpingen (C, D & E.)
€
1,88 €
Verwerking huishoudelijk afval (excl. baten) (C1.)
€
80,15 €
Verwerking niet huishoudelijk afval (excl. dumpingen) (C2.)
€
-
Afvalstromen met positieve waarde (C1.)
€
-16,91 €
Beheer openbare ruimte (excl. dumpingen) (D.)
€
-
Overig (excl. dumpingen) (E.)
€
3,31 €
€
€ €
20,51 €
19,26
€
1,96 €
2,03
1,95 €
2,83 €
6,54 €
6,88
81,91 €
76,24 €
79,64 €
82,24
-
-
€
€
-15,97 € -
€
3,44 €
-
-
€
-12,86 € -
€
3,68 €
-
€
-13,60 € -
-13,54
€
-
3,76 €
3,93
Gemeente specifieke afspraken (F.)
€
-12,18 €
-22,23 €
-9,42 €
-7,52 €
-5,69
Totaal
€
201,31 €
208,43 €
220,22 €
234,21 €
245,50
BTW
€
45,94 €
47,12 €
48,95 €
52,04 €
54,40
Totaal incl. BTW
€
247,25 €
255,55 €
269,16 €
286,25 €
299,90
Afvalstoffenbelasting excl. BTW
Nb €
12,90 €
13,04 €
13,30 €
15,37
BTW
Nb €
2,71 €
2,74 €
2,79 €
3,23
€
271,16 €
284,94 €
302,34 €
318,50
201,31 €
221,33 €
233,25
245,55 €
258,84
Totaal incl. afvalstoffenbelasting en BTW Opnemen in afvalstoffenheffing
€
€
Wij constateren verder het volgende: • Onder collectieve kosten vallen de kosten van beleidsadvies en -ondersteuning, vermarkting afvalstromen, communicatie en klantenservice. • Afspraak is dat de tarieven jaarlijks worden geïndexeerd (o.b.v. CPI-index). In 2023 heeft HVC een korting gegeven op de CPI-index. Verschillen tussen eindafrekening en prognose worden grotendeels verklaard door de verwerkingskosten: € 586k lagere kosten (2022), € 423k lagere kosten (2023) en € 120k hogere kosten (2024). • In de afgelopen jaren is de dienstverlening vrijwel ongewijzigd gebleven. Eén relevante wijziging betreft de aanvullende afspraak voor een innamebalie (op het afvalbrengstation). Deze wordt (voorlopig) gedekt vanuit Agenda Duurzaam Alkmaar en wordt niet gedekt vanuit de afvalstoffenheffing. • Bij de totstandkoming van de DVO kon geen inschatting gemaakt worden (door Stadswerk072 of de gemeente) van de benodigde jaarlijkse inzet voor dumpingen. Daarom is een jaarlijks bedrag als voorschot opgenomen (gebaseerd op vergelijkbare gemeenten volgens HVC) en afrekening op basis van de werkelijke inzet. Vanaf start bleken de kosten fors hoger te zijn. De kosten zijn verrekend met Alkmaar. Vanaf 2025 is de prognose aangepast.12 In de DVO met HVC zijn gemeente specifieke afspraken opgenomen.
Het gaat om de volgende afspraken: • Ingroeiregeling: HVC neemt activa (voertuigen en containers) over en investeert hierin. De ingroeiregeling is afgesproken om de kostenstijging geleidelijk in te voeren.
11
De prognose dienstverlening van HVC is gebaseerd op een volledig kalenderjaar (in werkelijkheid vanaf juni 2022).
12
In 2023 is de werkelijke inzet bepaald op €309.057,- (en ook zo afgerekend). Dit bedrag is voor 2024 geïndexeerd met de CPI, afgestemd met de gemeente en achteraf niet na gecalculeerd (de werkelijke inzet, geeft HVC aan, was qua uren meer). Voor 2025 is eindafrekening o.b.v. werkelijke kosten (nog niet bekend).
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
20
• Ingroei realisatie Nieuwbouw: Bij de start gebruikte HVC nog het terrein van Stadswerk072. De ingroeiregeling is een korting voor onroerend goed van HVC dat nog niet in gebruik is. Het gaat om locatie voor de afvalinzameling, de garage en het afvalbrengstation. Deze korting is in 2024 verdwenen. • Aansluiting kosten: Na de vorige afspraken bestond er bij start nog een verschil tussen de kosten voor Stadswerk072 en HVC. Het verschil in aansluitkosten is als korting afgesproken. Het betreft een niet geïndexeerde korting, die kan afnemen zodra HVC een efficiencyslag heeft gemaakt. De kostenprognose per huishouden is in de periode 2023 t/m 2026 met 17,5% gestegen. De bovenstaande constateringen verklaren grotendeels de kostenstijging.
4.1.4
Ontwikkeling afvalstoffenheffing De afvalstoffenheffing (ASH) is bedoeld om de kosten van het afvalbeheer te dekken. Hieronder vallen afvalinzameling en verwerkingskosten, maar ook de perceptiekosten13, handhaving, communicatie, doorbelasting straatreiniging en kwijtscheldingen. Kortom, er zijn meerdere factoren van invloed op de ASH. De gemiddelde afvalstoffenheffing14 van Alkmaar in de periode 2017 t/m 2025 is als volgt: 2017
Afvalstoffenheffing Afvalstoffenheffing - gemiddeld
€
Kostendekking%
Afvalstoffenheffing - gemiddeld
€
Kostendekking%
2019
2020
2021
226 €
231 €
244 €
264
100%
94%
89%
91%
98%
2022
Afvalstoffenheffing
2018
220 €
2023
2024
2025
269 €
286 €
326 €
346
100%
97%
98%
94%
bron: Rapportage Afvalstoffenheffing (RWS)
Wij constateren dat de afvalstoffenheffing in de periode 2017 t/m 2025 met 57% is gestegen. De kostendekking van de afvalstoffenheffing is per 2025 incidenteel gedaald tot 94% (door een laat ontvangen prognose van HVC is te laat geacteerd op een benodigde stijging van de tarieven). Voor 2026 is het kostendekkingspercentage 98%. De voorziening afvalstoffenheffing kan gebruikelijk voor het dekkingstekort worden ingezet. Bij het bepalen van de hoogte van de afvalstoffenheffing gaat de gemeente uit van een schatting van de kosten. In de eerste jaren is de gemeente uitgegaan van de (toenmalige) meerjarenbegroting. De definitieve prognose van HVC bleek ruim hoger te zijn: € 540k in 2023 en € 480k in 2024. Vanaf 2025 is de raming gebaseerd op de (voorlopige) prognose van HVC, waardoor de ASH goed aansluit op de verwachte kosten. In de bijlage is een specificatie van de afvalstoffenheffing opgenomen.
4.2
Conclusies Wij komen tot de volgende conclusies:
13
Kosten voor het innen van de gemeentelijke belasting.
14
Gemeenten hanteren verschillend tarievenbeleid. Alkmaar hanteert een tarief voor éénpersoons- en meerpersoonshuishoudens. Rijkswaterstaat heeft dit op een eenduidige wijze vertaald naar een gemiddelde afvalstoffenheffing.
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
21
4.2.1
Kosten van afvalbeheer sterk gestegen Met het sluiten van de dienstverleningsovereenkomst met HVC was de verwachting dat de kosten van afvalbeheer als gevolg van de ontvlechting gedurende twee jaar (tijdelijk) zouden toenemen met ca. € 6,77 per huishouden (2022) en ca. €14,68 per huishouden (2023). Begin 2022 was de verwachting dat vanaf 2024 de tijdelijke kosten niet meer aan de orde zijn.
Achteraf blijkt in 2023 sprake van circa € 19,50 hogere uitvoeringskosten per huishouden. En in de navolgende jaren is het kostenniveau harder gestegen dan de inflatie. Daarmee is de oorspronkelijke verwachting niet uitgekomen. Uiteindelijk zijn de geraamde kosten voor afvalbeheer in de periode 2021 – 2026 met circa € 117,per huishouden gestegen (bron: onderbouwing afvalstoffenheffing). Dit is ca. 45% kostenstijging per huishouden. De CPI-indexatie in deze periode bedroeg 24,7% (zie bovenstaande figuur).
4.2.2
Kostenontwikkeling HVC conform afspraak Na analyse concluderen wij dat de stijgende afvalstoffenheffing vooral te verklaren is door a) de hogere verwerkingskosten15 en b) het niet (voldoende) rekening houden met de achterblijvende taken bij Stadswerk072. De kostenstijging is slechts voor een klein deel het gevolg van tariefstijging van de HVC-dienstverlening. De kostenstijging (per huishouden) in de ASH blijkt vanaf 2021 vooral terug te voeren op: • Verwerkingskosten: circa € 23,De verwerkingskosten zijn fors gestegen. Dit heeft te maken met de verwerkingstarieven, waarin ook het effect van de gestegen verbrandingsbelasting te zien is. Het beleidsmatig verwachte financieel voordeel van minder verwerkingskosten (door minder restafval) doet zich niet voor. • Achtergebleven taken Stadswerk072: circa € 27,Bij start van dienstverlening heeft de gemeente Alkmaar met HVC een korting afgesproken om aan te sluiten op de (op dat moment) begrote kosten van inzameldienstverlening. Terugkijkend op de ontvlechting is onvoldoende rekening gehouden met de (achterblijvende)
15
Het niet realiseren van een betere milieuprestatie (verlaging restafval en verbeterde afvalscheiding) heeft ervoor gezorgd dat de afvalbeheerkosten fors zijn toegenomen en de (verwachte) tijdelijke kosten niet zijn gecompenseerd.
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
22
kosten bij Stadswerk072 (voor o.a. zwerfvuil, legen prullenbakken en dumpingen in de openbare ruimte). Al in 2023 bleek sprake van een stijging van de uitvoeringskosten, die vergelijkbaar is met de achterblijvende kosten van Stadswerk072. • Dienstverlening HVC: circa € 19,Voor de afvaldienstverlening hanteert HVC een vast tarief per woninghuisaansluiting. Sinds start dienstverlening is sprake van indexatie. In de periode 2022-2026 heeft HVC minder geïndexeerd dan is toegestaan: 13% in plaats van 22%. Dit is het gevolg van een indexatiekorting, die – geeft HVC aan – is doorgevoerd vanwege efficiëntieverbetering. • Afname kortingen HVC: circa € 6,50 Bij aanvang dienstverlening heeft de gemeente Alkmaar verschillende gemeentelijke kortingen ontvangen. De omvang van deze kortingen is gedaald. Het gaat hier vooral om de ingroeiregeling voor investeringen in activa en de ingroeiregeling voor nieuwbouw. • Gemeentelijke kosten: circa € 11,50 Naast de kosten van HVC zijn er nog kosten voor belastinginning, beleid®ie, kwijtscheldingen en concernkosten. Ook deze kosten zijn sinds 2021 gestegen. Zo is onder andere in 2024 een beleidsmedewerker aangesteld. • Kosten dumpingen/bijplaatsingen: circa € 5,Bij aanvang is een inschatting gemaakt van de kosten voor dumpingen/bijplaatsingen: € 105.000.
Vanaf start blijken de werkelijke kosten fors hoger te zijn: € 350k in 2023 tot inmiddels een raming van € 376k in 2026. Pas vanaf 2025 is de begroting hierop aangepast. • BTW-kosten: circa € 25,Een deel van de afvalbeheerkosten wordt met BTW belast. Deze kosten worden gedekt vanuit de afvalstoffenheffing. De stijging van de BTW-kosten is in lijn met de gestegen kosten van het afvalbeheer (met name uitvoeringskosten en BTW-belaste verwerking). Resterende verschillen zijn terug te voeren op kleine verschillen tussen de afvalstoffenheffing en prognose van HVC en Stadswerk072.
4.2.3
Afvalstoffenheffing is gestegen naar gemiddelde van stedelijkheidsklasse Voor deze evaluatie hebben wij de kosten van afvalbeheer vergeleken met relevante referentiegemeenten en referentieorganisaties. De hoogte van de afvalstoffenheffing is (gebaseerd op RWS-data) vergeleken met andere gemeenten. In onderstaande figuur hebben wij de gemiddelde afvalstoffenheffing vergeleken met: • Het landelijk gemiddelde van alle gemeenten; • Het gemiddelde van de gemeenten in dezelfde stedelijkheidsklasse (sterk stedelijk); • Het gemiddelde van gemeenten met vergelijkbaar beleid, stedelijkheidsklasse en inwonertal; • Het gemiddelde van provincie Noord-Holland. In 2025 is het landelijk gemiddelde van de gemiddelde afvalstoffenheffing € 309,- per huishouden. In deze vergelijking is niet gecorrigeerd voor (de mate van) kostendekking.
Evaluatie DVO HVC-Alkmaar Definitief
24 februari 2026
23
De vergelijking toont aan dat de afvalstoffenheffing van de gemeente Alkmaar tot en met 2023 relatief laag was. Vanaf 2024 neemt de afvalstoffenheffing (in vergelijking met andere gemeenten) fors toe. De afvalstoffenheffing is inmiddels vergelijkbaar met sterk stedelijke gemeenten (stedelijkheidsklasse 2) en ligt boven gemeenten met vergelijkbare omvang, stedelijkheid en de keuze voor niet-diftar. De komende jaren is te verwachten dat de kostenstijging (bij ongewijzigd gemeentebeleid) verder toeneemt; o.a. door stijgende rijksbelastingen op restafval, verder aflopende kortingen en beheerskosten ABS Molletjesveer.
4.2.4
Tarieven HVC zijn duidelijk en stabiel HVC hanteert de volgende tariefregels: • Dienstverlening: vast tarief per woninghuisaansluiting (wha) x aantal aansluitingen; • Verwerkingskosten: nacalculatie werkelijke tonnage en tarief; • Dumpingen/bijplaatsingen en afvalcoaching: tarief per eenheid (ton of uur); • Kortingen: conform maatwerkafspraak. Bij start dienstverlening waren de tarieven bekend (inclusief de afbouw van kortingen). Wij concluderen dat de tariefstelling van dienstverlening HVC conform afspraak is verlopen (en zelfs lager dan is afgesproken). HVC biedt geen inzicht in de kostprijs van de dienstverlening. Daarmee is ook niet zichtbaar in hoeverre er een efficiëntieslag is gemaakt vanaf start. Eventuele efficiëntievoordelen of (andere) schaalvoordelen leiden niet tot een lager tarief voor de gemeente Alkmaar. De gemeente Alkmaar heeft geen (directe) invloed op de hoogte van de tarieven. Wel is er de afspraak dat de kortingsregeling ‘aansluiting kosten gemeente’ wordt afgebouwd naarmate HVC efficiënter gaat werken. Dit is deels doorgevoerd (reductie korting met € 2,68 per huishouden). De gemeente heeft ook geen zicht op het financieel resultaat van HVC op de inzameling. Een eventuele winst op de inzameling is onderdeel van het totaalresultaat van HVC, waarbij de inzameling slechts een (kleiner) deel is van het concernresultaat.