260224 Raadsinformatiebrief Grüne Woche 2026 en Agrarische Agenda 2025 - bijlage 2
Tekst van het document
Economisch onderzoek landbouw Noord-Holland Noord Eindrapport
Provincie Noord-Holland 15 juli 2025
Project Opdrachtgever
Document Status Datum Referentie
Projectcode Projectleider Projectdirecteur
Auteur(s) Gecontroleerd door Goedgekeurd door
Economisch onderzoek landbouw Noord-Holland Noord Provincie Noord-Holland
Eindrapport Definitief 15 juli 2025 145604/25-011.115
145604 Ir. M.F.B. van der Werf A.M. Springer-Rouwette MSc
M. Steenhuis MSc, G. van der Meulen, G. Kersten, T. Visscher en C. Rougoor Ir. M.F.B. van der Werf Ir. M.F.B. van der Werf
Paraaf
Adres
Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs B.V. Leeuwenbrug 8 Postbus 233 7400 AE Deventer +31 (0)570 69 79 11 www.witteveenbos.com KvK 38020751
Het kwaliteitsmanagementsysteem van Witteveen+Bos is gecertificeerd op basis van ISO 9001. © Witteveen+Bos Niets uit dit document mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt in enige vorm zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Witteveen+Bos, noch mag het zonder dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd, behoudens schriftelijk anders overeengekomen. Tekst- en datamining van (delen van) dit document, evenals enige verwerking of reproductie ervan door middel van kunstmatige intelligentie technologieën is uitdrukkelijk niet toegestaan, behoudens schriftelijk anders overeengekomen. Dit document (of delen ervan) mag niet worden verveelvoudigd en/of anderszins worden gebruikt op enigerlei wijze voor het trainen van kunstmatige intelligentie technologieën, behoudens schriftelijk anders overeengekomen. Witteveen+Bos aanvaardt geen aansprakelijkheid voor enigerlei schade die voortvloeit uit of verband houdt met het wijzigen van de inhoud van het door Witteveen+Bos geleverde document.
INHOUDSOPGAVE
1
SAMENVATTING
5
1.1
Inleiding
5
1.2
Economisch beeld Landbouw Noord-Holland Noord
5
1.3
Trends en ontwikkelingen
5
1.4
SWOT analyse
6
1.5
Duiding
6
2
INLEIDING
8
2.1
Aanleiding
8
2.2
Doelstelling
8
2.3
Afbakening
8
2.4
Methodiek en leeswijzer
8
3
ECONOMISCH BEELD LANDBOUW NOORD-HOLLAND NOORD
10
3.1
Inleiding
10
3.2
Aantal bedrijven, arbeidsvolume en productieareaal
12
3.3
Productiewaarde en toegevoegde waarde
16
3.4
Aantal bedrijven en areaal per deelsector
20
3.5
Productiewaarde en toegevoegde waarde per deelsector
22
3.6
Concentratie deelsectoren in Noord-Holland Noord
26
3.7
Verbondenheid landbouwsector met andere sectoren
27
4
ANALYSE TRENDS EN ONTWIKKELINGEN
30
4.1
Inleiding
30
4.2
Bijdrage aan voedselzekerheid
30
4.3
Vestigingsfactoren
32
4.4
Verwevenheid landbouw Noord-Holland Noord met andere sectoren/gebieden
33
4.5
Trends en ontwikkelingen
39
4.6
Economische effecten
42
4.7
Opgaven en beleidsontwikkelingen
43
5
SWOT EN DUIDING
45
5.1
SWOT
45
5.1.1 5.1.2 5.1.3
Kenmerkend voor de akkerbouw Kenmerkend voor bollenteelt en -broeierij Kenmerkend voor vollegrondsgroenteteelt
49 49 49
5.2
Beantwoording hoofdvraag
50
6
LITERATUURLIJST
51
Laatste pagina
51
Bijlage(n)
Aantal pagina's
I
Lijst van geïnterviewde personen
1
II
Bronnen, definities en aandachtspunten
4
III
Kaarten van standaard opbrengst per hectare per deelsector
6
IV
Aanvullende gegevens per deelsector
2
1 SAMENVATTING 1.1
Inleiding
In het landelijk gebied liggen er opgaven op het gebied van natuur, water, klimaat, woningbouw en verduurzaming van de landbouw. Dat vraagt ruimte. Ook de landbouw zoekt ruimte om te extensiveren en door te ontwikkelen. Er wordt verder gewerkt aan een provinciaal programma landelijk gebied. Tegelijkertijd wordt vanuit het ruimtelijk domein gewerkt aan de actualisatie van de Omgevingsvisie en aan een Ontwikkelperspectief voor Noord-Holland Noord. In Noord-Holland Noord ontbrak een actueel inzicht in het economisch belang van de agrarische sector en de te verwachten ruimteclaim die volgt uit de trends en ontwikkelingen. Daarom is er onderzoek uitgevoerd om de huidige situatie en te verwachten effecten van trends op de landbouw in de regio Noord-Holland Noord en haar drie subregio's (Alkmaar, Kop van NoordHolland en Westfriesland) in kaart te brengen.
1.2
Economisch beeld Landbouw Noord-Holland Noord
Op basis van CBS Microdata, rapportages van Agrimatie en interne analyses is de huidige situatie in kaart gebracht. Hieruit blijkt dat Noord-Holland Noord dé landbouwregio van de provincie is, met meer dan twee derde van de Noord-Hollandse landbouwbedrijven. Kenmerken zijn een hoog aandeel tuinbouw, een significante groei van de productiewaarde, en een sterke vertegenwoordiging van bloembollensector en glastuinbouw. De productiewaarde in deze deelsectoren steeg tussen 2017 en 2022 met gemiddeld 7,9 %, hoger dan het nationaal gemiddelde van 5,7 %. Dit wijst op een sterke economische positie van de agrarische sector in Noord-Holland Noord. Het aantal landbouwbedrijven daalt (net als in de rest van Nederland), maar het in gebruik zijnde areaal van de sector neemt nauwelijks af door de toenemende gemiddelde bedrijfsomvang.
1.3
Trends en ontwikkelingen
Op basis van interviews met stakeholders uit alle deelsectoren en subregio’s, literatuuronderzoek en bestaande trendrapporten zijn de trends en ontwikkelingen voor de agrarische sector geduid. Belangrijke trends omvatten: - de sector wordt steeds meer afhankelijk van arbeidsmigranten, mede door vergrijzing binnen de lokale bevolking en een afname van interesse in agrarische beroepen. Dit kan leiden tot uitdagingen bij het vinden van voldoende arbeidskrachten en kan de loonkosten opdrijven; - de druk op de landbouwsector neemt toe door maatschappelijke kritiek op milieueffecten en duurzaamheid. Regels omtrent gewasbescherming en onduidelijkheid rondom het stikstofbeleid creëren een onzekere omgeving voor boeren, die zich moeten aanpassen aan veranderende wetgeving en verwachtingspatronen vanuit de samenleving; - er is een groeiende behoefte aan innovatie, zoals automatisering en duurzame productiemethoden, om de efficiëntie en concurrentiekracht te vergroten. Milieu- en klimaatdoelen vragen om meer duurzame landbouwpraktijken en de integratie van circulaire economie principes;
5 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
-
de prijs voor landbouwgrond is gestegen door de vraag vanuit diverse sectoren, zoals woningbouw, energietransitie en recreatie. Dit vormt een risico voor de continuïteit van agrarische bedrijvigheid en maakt bedrijfsovername moeilijker.
1.4
SWOT analyse
Een analyse van de SWOT van de sector (H5.1) laat onder andere zien dat de agrarische sector in NoordHolland Noord zich onderscheidt door haar grote bijdrage aan de nationale en internationale voedselzekerheid. Dit wordt mede mogelijk gemaakt door de goede bodemkwaliteit en het gunstige klimaat, en verder versterkt door de aanwezigheid van innovatieclusters zoals Seed Valley. De nauwe samenwerking tussen landbouwbedrijven, toeleveranciers, verwerkers en kennisinstellingen zorgt voor snelle kennisdeling en adoptie van nieuwe technologieën, waardoor de sector wendbaar en competitief is. Dit innovatievermogen biedt kansen om de productiviteit verder te verhogen en de sector toekomstbestendig te maken, zeker gezien de huidige focus op voedselzekerheid en zelfvoorzienendheid als gevolg van geopolitieke ontwikkelingen. Tegelijkertijd kent de sector ook zwakten. Een belangrijke is de hoge grondprijs, die de concurrentiepositie onder druk zet, investeringen bemoeilijkt en bedrijfsovernames lastig maakt, vooral voor deelsectoren met lagere marges. Daarnaast bestaat er een sterke afhankelijkheid van zowel gewasbeschermingsmiddelen als arbeidsmigranten, wat de continuïteit van de bedrijfsvoering kan bedreigen bij veranderende regelgeving of schaarste.
Verdere inzet op innovatie, mechanisatie en automatisering is cruciaal om deze uitdagingen het hoofd te bieden en de toekomstbestendigheid van de sector te waarborgen. Daarnaast zijn er enkele thema’s die niet enkel in Noord-Holland Noord spelen maar ook op grotere schaal relevant zijn. Zo worden duurzame landbouw, zoals de omschakeling naar biologische productie, steeds belangrijker, maar hoge grondprijzen en financiële risico’s maken dit vooral haalbaar voor ondernemers met eigen grond. Klimaatverandering zorgt voor extra uitdagingen zoals verzilting en nieuwe plagen, wat leidt tot onzekerheid in de productie. Samenwerking met regionale kennisinstellingen biedt hierbij kansen. Onduidelijkheid over landelijke regelgeving, zoals het stikstofbeleid en subsidies, remt investeringen en innovatie, waardoor bedrijven soms stoppen of onder druk komen te staan.
1.5
Duiding
De hoofdvraag voor het onderzoek is om in beeld te brengen hoe de agrisector in het gebied NoordHolland Noord ervoor staat, en welke ruimtelijke en economische effecten worden verwacht van diverse trends en ontwikkelingen. Na het bestuderen van de huidige situatie van de landbouw in Noord-Holland Noord aan de hand van data in hoofdstuk 3, het ophalen van de trends en ontwikkelingen in de sector in hoofdstuk 4 en het gecreëerde overzicht in de vorm van een SWOT in hoofdstuk 5 kunnen we het volgende stellen: Staat van de agribusiness in Noord-Holland Noord De agrarische sector in Noord-Holland Noord is relatief sterk, met ongeveer twee derde van de landbouwbedrijven van de provincie, een hoge productiewaarde per hectare, en een totale economische productiewaarde van 1,4 miljard euro in 2022. Deze sector is belangrijk voor de voedselvoorziening in Nederland en daarbuiten, met sterke deelsectoren zoals bloembollenteelt, glastuinbouw en akkerbouw. De sector is nauw verbonden met toeleverende en verwerkende bedrijven, zoals zaadveredeling en bloembollenhandel, die innovatie en concurrentievermogen stimuleren. Belangrijke uitdagingen zijn hoge grondprijzen, afhankelijkheid van arbeidsmigranten, en druk om te voldoen aan maatschappelijke verwachtingen rond duurzaamheid. Deze factoren maken extensieve en biologische landbouw moeilijk.
6 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
Economische Effecten van trends en ontwikkelingen Van 2017 tot 2022 heeft de sector een groei van 7,9 % ervaren, vooral door bloembollen en glastuinbouw. Hoge grondprijzen en technologische innovaties leiden tot schaalvergroting, terwijl afhankelijkheid van arbeidsmigranten druk op de marges zet. Ruimtelijke Effecten van trends en ontwikkelingen De vraag naar landbouwgrond voor andere doeleinden kan herontwikkeling naar niet-agrarische functies veroorzaken. Clustering van agrarische activiteiten en aanpassingen in teeltstrategieën kunnen de ruimtelijke inrichting van het landschap veranderen.
7 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
2 INLEIDING 2.1
Aanleiding
In het landelijk gebied liggen er opgaven op het gebied van natuur, water, klimaat, woningbouw en verduurzaming van de landbouw. Dat vraagt ruimte. Ook de landbouw zoekt ruimte om te extensiveren en door te ontwikkelen. Er wordt verder gewerkt aan een provinciaal programma landelijk gebied. Tegelijkertijd wordt vanuit het ruimtelijk domein gewerkt aan de actualisatie van de Omgevingsvisie en aan een Ontwikkelperspectief voor Noord-Holland Noord. Voor de landbouw in Noord-Holland Noord ontbrak een actueel inzicht in de trends en ontwikkelingen die vanuit economisch perspectief te verwachten zijn, zowel gericht op het belang van verschillende sectoren voor de voedselvoorziening, als voor de ruimtelijke claim die volgt uit de verwachten economische trends en ontwikkelingen. Om deze omissie in te vullen is economisch onderzoek gedaan naar de agrarische sector in Noord-Holland Noord.
2.2
Doelstelling
Het doel van het uitgevoerde onderzoek was om in beeld te brengen hoe de agrisector in het gebied Noord-Holland Noord ervoor staat en welke ruimtelijke en economische effecten worden verwacht van diverse trends en ontwikkelingen. Dit geldt zowel voor het totale gebied als voor de individuele regio’s Alkmaar en omstreken, Kop van Noord-Holland en Westfriesland.
2.3
Afbakening
Het onderzoeksgebied omvat drie subregio’s: Alkmaar en omstreken (Alkmaar, Bergen, Castricum, Dijk en Waard, Heiloo, Uitgeest), Kop van Noord-Holland (Den Helder, Hollands Kroon, Schagen en Texel) en Westfriesland (Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer en Stede Broec). In het onderzoek is onderscheid gemaakt in de volgende subsectoren: glastuinbouw, akkerbouw, veehouderij, bollenteelt/broeierij, fruitteelt, vollegrondsgroenteteelt en plantenveredelings- en zaadtechnologie. Naast de primaire sector is ook input opgehaald bij bedrijven rondom de primaire sector (verwerkers, handelaren en toeleveranciers).
2.4
Methodiek en leeswijzer
Het onderzoek is opgedeeld in drie stappen: - onderzoek naar de huidige situatie (hoofdstuk 3); - analyse van trends en ontwikkelingen (hoofdstuk 4); - opstellen van SWOT analyses (hoofdstuk 5).
8 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
In de eerste stap is de huidige situatie van de agrisector in Noord-Holland Noord vastgesteld op basis van beschikbare statistische informatie. Hierbij is gebruik gemaakt van zo gedetailleerd mogelijke data (CBS Microdata). De data zijn gecontroleerd aan de hand van cijfers van Agrimatie (WUR) en het CBS. In de tweede stap zijn trends en ontwikkelingen geduid op basis van de data uit de eerste stap, 14 interviews (verdeeld over de subregio’s, subsectoren en primaire sector/agribusiness; zie bijlage I) en diverse beschikbare rapporten. Tot slot zijn SWOT analyses opgesteld (op basis van beschikbare rapporten en de eerder uitgevoerde interviews) voor de deelsectoren en voor de sector als geheel. De tussenresultaten en uitkomsten zijn besproken en gevalideerd met zowel de provincie Noord-Holland en gemeente Medemblik (vertegenwoordiger namens de gemeenten in de regio’s Alkmaar en omstreken, Kop van Noord Holland en Westfriesland) als de klankbordgroep (bestaand uit vertegenwoordigers van LTO-Noord, de KAVB, Bio-NH en Greenport Noord-Holland Noord; zie bijlage I). De bronnenlijst treft u aan in hoofdstuk 6.
9 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
3 ECONOMISCH BEELD LANDBOUW NOORD-HOLLAND NOORD 3.1
Inleiding
In dit hoofdstuk schetsen we het economische beeld en de ontwikkeling van de landbouw in Noord-Holland Noord. Het betreft een overwegend feitelijk en cijfermatig overzicht van belangrijke kerncijfers: aantal bedrijven, arbeidsvolume, productieareaal, productiewaarde en toevoegde waarde. Daar waar mogelijk en relevant zijn de kerncijfers nader uitgesplitst naar deelsectoren. Cijfers zijn gebaseerd op de meest actuele en beschikbare cijfers van het CBS. De vestigingsgemeenten van landbouwbedrijven zijn gebaseerd op het hoofdvestigingsadres. De regio waaraan landbouwactiviteiten worden toegerekend kunnen daardoor afwijken. In 2022 zijn in het landbouwtelling (LSB) microdatabestand circa 51 duizend landbouwbedrijven in heel Nederland opgenomen. Dit zijn producerende bedrijven, dus dienstverlening en jacht (sbi-codes 1.6 en 1.7) zitten hier niet in. Deze bedrijven kunnen echter meerdere vestigingen hebben, wat mogelijk het verschil verklaart met de circa 60 duizend landbouwvestigingen in CBS Statline1. Verdere toelichting en verdieping voor wat betreft de gebruikte bronnen, relevante definities en andere technische of inhoudelijke aandachtspunten verwijzen we graag naar de bijlage bij dit rapport. Belangrijkste uitkomsten huidige situatie landbouw Noord-Holland Noord: - Noord-Holland Noord is dé landbouwregio van Noord-Holland.
Ruim twee derde van alle landbouwbedrijven in de provincie Noord-Holland is gevestigd in Noord-Holland Noord. Daarmee is Noord-Holland Noord dé landbouwregio van Noord-Holland. De belangrijkste kerncijfers van de landbouw in Noord-Holland Noord zijn: · Noord-Holland Noord huisvest 4 % van alle landbouwbedrijven in Nederland en beslaat 5 % van het totale productieareaal landbouw Nederland; · de landbouw in Noord-Holland Noord biedt werkgelegenheid aan 8 % van het totale arbeidsvolume in de landbouw in Nederland; · de landbouw in Noord-Holland Noord is verantwoordelijk voor 5,8 % van de totale productiewaarde van de landbouw in Nederland en voor 7 % van de totale toegevoegde waarde; - Noord-Holland Noord is in Nederland het tuinbouwgebied bij uitstek. Het aandeel areaal aan tuinbouwgewassen in Noord-Holland Noord (in 2017 en 2022) is relatief omvangrijk; het productieareaal voor tuinbouwgewassen in Noord-Holland Noord beslaat 23 % van het totaal (ten opzichte van 4 % in de rest van Nederland); - de productiewaarde van de landbouw in Noord-Holland Noord neemt meer dan gemiddeld toe. Tussen 2017 en 2022 kende de productiewaarde van de landbouw in Noord-Holland Noord een gemiddelde jaarlijkse groei van 7,9 %. Hiermee ligt de groei boven het nationaal gemiddelde.
Ter vergelijking: tussen 2017 en 2022 groeide de totale productiewaarde van de Nederlandse landbouw met gemiddeld 5,7 % per jaar. Gecorrigeerd voor inflatie steeg de productiewaarde tussen 2017 en 2022 gemiddeld met 3 % in Noord-Holland Noord en met 2 % in de rest van Nederland;
1
Jacht en dienstverlenende bedrijven niet meegerekend, waren er in 2021 59.710 landbouwvestigingen in Nederland. Zie https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/81578NED/table?dl=BFDEF.
10 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
-
-
zeer sterke vertegenwoordiging van bloembollenteelt en glastuinbouw. In het ruimtebeslag binnen agrarisch grondgebied is Noord-Holland Noord voor de bloembollenteelt en de glastuinbouw dominant. Het ruimtebeslag bedraagt respectievelijk 11 en 4 % ten opzichte van 1 % (voor beide deelsectoren) in Nederland; ook meer dan gemiddeld hoge productiewaarde per hectare in Noord-Holland Noord. Vooral als gevolg van de sterke vertegenwoordiging van de hoogproductieve landbouwsectoren bloembollenteelt en glastuinbouw kent Noord-Holland Noord (in vergelijking met Nederland) een meer dan gemiddeld hoge productiewaarde per hectare. Ook de toegevoegde waarde per hectare in de bloembollenteelt en glastuinbouw in Noord-Holland Noord is het hoogst (in vergelijking met andere deelsectoren).
Sectorindeling Voor de sectorindeling zijn NSO-coderingen gebruikt. Met het NSO-typeringsysteem worden land- en tuinbouwbedrijven op basis van hun activiteiten en de hierbij horende standaard opbrengsten (SO) ingedeeld in bedrijfstypen. De indeling is afgestemd met Agrimatie, waarbij in sommige gevallen is afgeweken om het verlies van data (door CBS privacyregels) te voorkomen. Op het moment dat een bedrijf actief is in meerdere deelsectoren, wordt de activiteit toegekend waarin de meeste productie plaatsvindt. Agrimatie heeft de tuinbouw (ofwel de niet-glastuinbouw) niet als aparte categorie opgenomen, daarom is de tuinbouw niet terug te zien als aparte categorie. Volgens het CBS vallen de volgende deelsectoren onder de tuinbouw: snijbloemenbedrijven, pot- en perkplantenbedrijven, opengrondsgroentebedrijven, paddenstoelbedrijven, boomkwekerijbedrijven en overige tuinbouwbedrijven.
Tabel 3.1 Sectorindeling NSO-code
Label
Sector in voorliggend onderzoek
1500
graan-, oliezaad- en eiwitgewasbedrijven
akkerbouw
1601
zetmeelaardappelbedrijven
akkerbouw
1602
akkerbouwgroentebedrijven
akkerbouw
1603
akkerbouwbedrijven met vooral voedergewassen
akkerbouw
1604
overige akkerbouwbedrijven
akkerbouw
2111
glasgroentebedrijven
glastuinbouwbedrijven
2121
snijbloemenbedrijven
glastuinbouwbedrijven
2122
pot- en perkplantenbedrijven
glastuinbouwbedrijven
2131
overige glastuinbouwbedrijven
glastuinbouwbedrijven
2210
opengrondsgroentenbedrijven
opengrondsgroentebedrijven
2221
bloembollenbedrijven
bloembollenbedrijven
2310
paddenstoelbedrijven
overige bedrijven
2320
boomkwekerijbedrijven
overige bedrijven
2331
overige tuinbouwbedrijven
overige bedrijven
3500
wijngaardbedrijven
overige bedrijven
3610
fruitbedrijven
overige bedrijven
11 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
NSO-code
Label
Sector in voorliggend onderzoek
3699
overige blijvende teeltbedrijven
overige bedrijven
4500
melkveebedrijven
melkveebedrijven
4611
vleeskalverenbedrijven
andere graasdierbedrijven
4612
overige rundveebedrijven
andere graasdierbedrijven
4810
schapenbedrijven
andere graasdierbedrijven
4830
geitenbedrijven
andere graasdierbedrijven
4841
paard- en ponybedrijven
andere graasdierbedrijven
4842
graasdierbedrijven met vooral voedergewassen
andere graasdierbedrijven
4843
overige graasdierbedrijven
andere graasdierbedrijven
5111
fokzeugenbedrijven
overige bedrijven
5121
vleesvarkensbedrijven
overige bedrijven
5131
overige varkensbedrijven
overige bedrijven
5211
leghennenbedrijven t.b.v. consumptieeieren
overige bedrijven
5221
vleeskuikenbedrijven
overige bedrijven
5231
overige pluimveebedrijven
overige bedrijven
5301
overige hokdierbedrijven
overige bedrijven
6100
gewascombinaties
gemengde bedrijven
7300
veeteeltcombinatie, vooral graasdieren
gemengde bedrijven
7400
veeteeltcombinatie, vooral hokdieren
gemengde bedrijven
8300
akkerbouw-graasdiercombinaties
gemengde bedrijven
8400
overige gewas/veecombinaties
gemengde bedrijven
9000
niet ingedeelde bedrijven
overige bedrijven
3.2
Aantal bedrijven, arbeidsvolume en productieareaal
Twee derde van aantal Noord-Hollandse landbouwbedrijven actief in Noord-Holland Noord In 2022 waren ruim 2.200 landbouwbedrijven actief in Noord-Holland Noord. Daarmee is twee derde van de Noord-Hollandse landbouwbedrijven gevestigd in Noord-Holland Noord1; op nationaal niveau is dit ruim 4 %. Het aantal landbouwbedrijven in Noord-Holland Noord neemt af, net als in rest Nederland Het aantal landbouwbedrijven neemt de laatste jaren af. Ten opzichte van 2017 is het aantal landbouwbedrijven in Noord-Holland Noord met ruim 7 % gedaald, wat neerkomt op een gemiddelde
1
67 % van de Noord-Hollandse landbouwbedrijven zijn gevestigd in Noord-Holland Noord. Omdat de Noord-Holland Noordse bedrijven fors doorwegen in de provinciale cijfers maken we in het vervolg van dit rapport alleen onderscheid tussen NoordHolland Noord en de rest van Nederland. Hierbij is de data van ‘rest Noord-Holland’ bij ‘rest Nederland’ gevoegd.
12 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
daling van 1,5 % per jaar. Deze trend is vergelijkbaar met de rest van Noord-Holland en de rest van Nederland. In de rest van Noord-Holland nam het aantal landbouwbedrijven af met 6 % (een gemiddelde daling van 1,3 % per jaar), in de rest van Nederland nam het aantal landbouwbedrijven af met 7 % (een gemiddelde daling van 1,5 % per jaar).
Tabel 3.2 Aantal landbouwbedrijven, 2017 - 2022 (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio) Aantal bedrijven
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Gem. groei per jaar
Noord-Holland Noord
2.425
2.390
2.355
2.317
2.313
2.252
-1,5 %
Rest Noord-Holland
1.198
1.175
1.159
1.140
1.142
1.124
-1,3 %
Rest Nederland
51.226
50.345
49.719
49.238
48.652
47.599
-1,5 %
totaal
54.849
53.910
53.233
52.695
52.107
50.975
-1,5 %
Kop van Noord-Holland heeft het grootste aantal landbouwbedrijven binnen de regio Van de 2.252 landbouwbedrijven in Noord-Holland Noord in 2022 is 18 % gevestigd in de regio Alkmaar, 46 % in de Kop van Noord-Holland en 36 % in Westfriesland. In de regio Alkmaar kromp het aantal bedrijven gemiddeld met 1,8 % per jaar, in Kop van Noord-Holland met 1,5 % per jaar en Westfriesland 1,3 % per jaar.
Afbeelding 3.1 Index aantal landbouwbedrijven (basisjaar 2017 = 100) (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio)
Index (basisjaar 2017 = 100)
101 100 99 98 97 96 95 94 93 92 2017
2018
Noord-Holland Noord
2019
2020
Rest Noord-Holland
2021
2022
Rest Nederland
Bescheiden groei van aantal werkzame personen in de landbouwsector Noord-Holland Noord In 2022 waren landbouwbedrijven in Noord-Holland Noord goed voor 12.759 arbeidsjaareenheden (AJE). Dit is circa 8 % van het totale arbeidsvolume in de Nederlandse landbouw. Sinds 2017 is het arbeidsvolume met 600 AJE gestegen, dit komt neer op een gemiddelde jaarlijkse groei van 1 %. Hiermee zit de groei op een vergelijkbaar niveau als het nationaal gemiddelde.
13 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
De gebiedsafbakening van Noord-Holland Noord komt nagenoeg overeen met COROP's1 Alkmaar en omgeving en Kop van Noord-Holland (met uitzondering van Uitgeest en Castricum). De totale werkgelegenheid van deze twee COROP’s lag in 2022 op circa 244.300 arbeidsjaren2.
Tabel 3.3 Aantal arbeidsjaareenheden werkend bij landbouwbedrijven, 2017 - 2022 (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio) Aantal AJE
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Gem. groei per jaar
Noord-Holland Noord
12.151
12.223
12.389
12.782
12.970
12.759
1,0 %
Rest Nederland
140.522
143.107
145.843
146.801
149.496
148.065
1,1 %
totaal
152.673
155.330
158.232
159.583
162.466
160.824
1,0 %
Het aantal arbeidsjaareenheden per landbouwbedrijf in Noord-Holland Noord is bovengemiddeld hoog. In 2022 ging het in Noord-Holland Noord om gemiddeld 5,7 AJE per landbouwbedrijf; in Nederland totaal gaat het gemiddeld om 3,2 AJE per landbouwbedrijf. 86 % van de werkgelegenheid in de Kop van Noord-Holland en Westfriesland Van de 12.759 AJE in Noord-Holland Noord in 2022 werkte 14 % in de regio Alkmaar, 42 % in de Kop van Noord-Holland, 44 % in Westfriesland. In de regio Alkmaar kromp het aantal AJE gemiddeld met 0,2 % per jaar, in de Kop van Noord-Holland steeg het aantal AJE met 3,0 % per jaar en Westfriesland nam het aantal AJE af met 0,8 % per jaar.
Afbeelding 3.2 Index AJE werkend bij landbouwbedrijven (basisjaar 2017 = 100) (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio)
Index (basisjaar 2017 = 100)
108 106 104 102 100 98 96 2017
2018
2019
Noord-Holland Noord
1
2020
2021
2022
Rest Nederland
Een COROP-gebied is een regionaal gebied binnen Nederland dat deel uitmaakt van de COROP-indeling. De COROP-indeling wijkt af van de regio-indeling in dit rapport. De gemeenten die onderdeel uitmaken van regio Kop van Noord-Holland, Alkmaar en omgeving en Westfriesland komen nagenoeg overeen met de gemeenten van COROP Kop van Noord-Holland en Alkmaar en omgeving. Uitgeest en Castricum zijn wel onderdeel van de COROPS, maar niet van de regio’s zoals afgebakend in dit rapport.
2
CBS Statline; Productieproces; bedrijfstak en regio, nationale rekeningen.
14 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
Het landbouwareaal in Noord-Holland Noord is licht gedaald In 2022 bedroeg het productieareaal van landbouwbedrijven in Noord-Holland Noord 88 duizend hectare, dit komt neer op 5 % van het totale Nederlandse landbouwoppervlak. Het areaal in Noord-Holland Noord is in de periode 2017 – 2022 licht gedaald van 89 naar 88 duizend hectare; dit is een daling van -0,5 %. In diezelfde periode nam het totale landbouwareaal in de rest van Nederland af met -0,8 %. Daarmee neemt het landbouwareaal Noord-Holland Noord af, maar minder sterk dan landelijk gemiddeld. Zowel landelijk als in Noord-Holland Noord neemt het aantal landbouwbedrijven sterker af dan het productieareaal; dit duidt op schaalvergroting (een algemene trend die al sinds de jaren ’50 het geval is in de landbouw).
Tabel 3.4 Productieareaal van landbouwbedrijven in duizend hectaren, 2017 - 2022 (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio) Hectare landbouwgrond (x 1.000)
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Gem. groei per jaar
89
88
88
88
88
88
-0,1 %
Rest Nederland
1.730
1.734
1.728
1.726
1.724
1.716
-0,2 %
totaal
1.819
1.822
1.816
1.814
1.812
1.804
-0,2 %
Noord-Holland Noord
Samenstelling van landbouwareaal van Noord-Holland Noord onveranderd In 2022 is de helft van het landbouwareaal in Noord-Holland Noord grasland. Het overige gedeelte bestaat uit akkerbouw (26 %), tuinbouw (23 %) en glastuinbouw (1 %). Ten opzichte van 2017 nam het aandeel grasland met en tuinbouw open grond 1 % (punt) af, terwijl het areaal akkerbouw 1 % (punt) toenam. Op nationaal niveau is het aandeel grasland nog groter ten opzichte van Noord-Holland Noord: 65 %. Grootste gedeelte van landbouwareaal ligt in de Kop van Noord-Holland Het productieareaal in de regio Alkmaar is 15,8 duizend hectare (gemiddelde jaarlijkse afname is -0,4 %), voor de Kop van Noord-Holland is dit 48,2 duizend hectare (jaarlijkse afname is -0,1 %) en in Westfriesland is het 24,2 duizend hectare (areaal is nagenoeg gelijk met 2017). Het grootste gedeelte van het landbouw areaal in ligt dus in de Kop van Noord-Holland. Noord-Holland Noord is tuinbouwgebied bij uitstek Verder valt vooral op dat het aandeel tuinbouwgewas in Noord-Holland Noord (in 2017 en 2022) relatief omvangrijk is. 23 % van de landbouwgrond is bestemd voor tuinbouw (exclusief glastuinbouw). In de rest van Nederland is 4 % van de totale landbouwgrond bestemd voor tuinbouw (exclusief glastuinbouw). Noord-Holland Noord is daarmee op Nederlandse schaal hét tuinbouwgebied bij uitstek.
15 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
Afbeelding 3.3 Samenstelling productieareaal, 2017 (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio)
Rest Nederland
28%
Noord-Holland Noord
25%
0% Akkerbouwgewas
4%
67%
22%
20%
40%
Tuinbouwgewas
52%
60%
80%
Tuinbouwgewas glas
100% Grasland
Afbeelding 3.4 Samenstelling productieareaal, 2022 (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio)
Rest Nederland
30%
Noord-Holland Noord
26%
0% Akkerbouwgewas
3.3
4%
65%
23%
20% Tuinbouwgewas
40%
51%
60% Tuinbouwgewas glas
80%
100% Grasland
Productiewaarde en toegevoegde waarde
De productiewaarde wordt berekend door de geproduceerde hoeveelheid te waarderen tegen de prijs die de producent bij verkoop zou hebben ontvangen. De toegevoegde waarde is het verschil tussen de waarde van de grondstoffen om een product te maken en de verkoopwaarde van het product. Kortgezegd is het de waarde die aan de economie wordt toegevoegd. In dit onderzoek beperken we ons tot de directe productiewaarde en toegevoegde waarde van de landbouw producerende bedrijven. De indirecte effecten elders in de keten zijn dus geen onderdeel van de cijfers. Productiewaarde neemt in Noord-Holland Noord sterker toe dan het nationaal gemiddelde In 2022 bedroeg de productiewaarde van landbouwbedrijven in Noord-Holland Noord 1,4 miljard euro. Dit is 5 % van de totale productiewaarde van de Nederlandse landbouw.
16 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
Tussen 2017 en 2022 is de productiewaarde in Noord-Holland Noord met 47 % toegenomen, dit betekent een gemiddelde jaarlijkse groei van 7,9 %. Hiermee ligt de groei in boven het nationaal gemiddelde. Ter vergelijking: tussen 2017 en 2022 groeide de totale productiewaarde van de Nederlandse landbouw met 31 %, dit staat gelijk aan een gemiddelde jaarlijkse groei van 5,7 %. Gecorrigeerd voor inflatie steeg de productiewaarde tussen 2017 en 2022 gemiddeld met 3 % in Noord-Holland Noord en met 2 % in de rest van Nederland.
Tabel 3.5 Productiewaarde van landbouwbedrijven in miljarden euro’s, 2017 - 2022 (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio) Productiewaarde (in miljard euro)
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Gem. groei per jaar
Groei gecorr. voor inflatie
Noord-Holland Noord
€ 1,0
€ 1,1
€ 1,2
€ 1,2
€ 1,3
€ 1,4
8%
3%
Rest Nederland
€ 18,2
€ 18,7
€ 19,1
€ 18,7
€ 19,6
€ 23,8
6%
2%
totaal
€ 19,1
€ 19,8
€ 20,2
€ 19,9
€ 20,8
€ 25,2
6%
2%
Productiewaarde groeit in iedere deelregio Van de 1,4 miljard euro productiewaarde in Noord-Holland Noord werd 15 % in de regio Alkmaar, 50 % in de Kop van Noord-Holland en 35 % in Westfriesland geproduceerd. In de regio Alkmaar steeg de productiewaarde gemiddeld met 6,2 % per jaar, in Kop van Noord-Holland was dat 7,6 % per jaar en in Westfriesland met 9,2 % per jaar.
Afbeelding 3.5 Index ontwikkeling productiewaarde van landbouwbedrijven (basisjaar 2017 = 100) (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio)
147
Index (basisjaar 2017 = 100)
150 140
131 130 120 110 100 100 90 2017
2018
2019
Noord-Holland Noord
2020
2021
2022
Rest Nederland
Hoge productiewaarde per hectare in Noord-Holland Noord De productiewaarde per hectare is, in vergelijking met rest van Nederland, in Noord-Holland Noord relatief hoog. In 2022 was dit in Noord-Holland Noord € 16.000,-- per hectare (1,4 miljard euro gedeeld door 88.000 hectare productieareaal), terwijl dit voor heel Nederland gemiddeld ongeveer € 13.800,-- per hectare
17 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
was. Een belangrijke verklaring hiervoor is dat het aandeel hoogproductieve landbouwsectoren, zoals de bloembollenteelt en de glastuinbouw, in Noord-Holland Noord relatief hoog is. In zowel Noord-Holland Noord als de rest van Nederland is de productiewaarde per hectare ten opzichte van 2017 toegenomen. In Noord-Holland Noord was de toename ruim € 2.500,-- (23 %) per hectare, voor de rest van Nederland was dit 10 %.
Afbeelding 3.6 Productiewaarde per hectare in duizenden euro’s, gecorrigeerd voor inflatie (prijspeil 2022), 2017 - 2022 (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio)
€ 16,5
€ 16,1
€ 16,0 € 15,5 € 15,0 € 14,5 € 14,0
€ 13,8 € 13,1
€ 13,5 € 13,0
€ 12,5
€ 12,5 € 12,0 2017
2018
2019
2020
Noord-Holland Noord
2021
2022
Rest Nederland
De regio Westfriesland heeft de hoogste productiewaarde per hectare In 2022 bedroeg de productiewaarde per hectare in de regio Alkmaar € 13.100,--, in de Kop van NoordHolland was het € 14.700,-- en in Westfriesland € 20.700,--. Meer dan gemiddeld sterke groei van toegevoegde waarde landbouw Noord-Holland Noord De totale toegevoegde waarde van de landbouwsector in Noord-Holland Noord was in 2022 0,6 miljard euro. Dit is bijna 7 % van de totale toegevoegde waarde van de landbouwsector in Nederland. Tussen 2017 en 2022 groeide de toegevoegde waarde per hectare in Noord-Holland Noord gemiddeld 8 %. Daarmee was de groei hoger dan het nationaal gemiddelde van 5 %. Gecorrigeerd voor inflatie steeg de productiewaarde tussen 2017 en 2022 met 5 % in Noord-Holland Noord en met 1 % in de rest van Nederland.
Tabel 3.6 Toegevoegde waarde van landbouwbedrijven in miljarden euro’s, 2017 - 2022 (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio) Toegevoegde waarde (in miljard euro)
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Gem. groei per jaar
Groei gecorr. voor inflatie
Noord-Holland Noord
€ 0,4
€ 0,4
€ 0,5
€ 0,5
€ 0,5
€ 0,6
8%
5%
Rest Nederland
€ 6,4
€ 6,1
€ 6,6
€ 6,1
€ 6,6
€ 8,1
5%
1%
totaal
€ 6,8
€ 6,6
€ 7,0
€ 6,5
€ 7,1
€ 8,7
5%
1%
18 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
De helft van de toegevoegde waarde wordt gerealiseerd in de Kop van Noord-Holland Van de 0,6 miljard euro toegevoegde waarde in Noord-Holland Noord in 2022 werd 14 % in de regio Alkmaar verdiend, 51 % in de Kop van Noord-Holland en 35 % in Westfriesland. In de regio Alkmaar steeg de toegevoegde waarde gemiddeld met 6,3 % per jaar, in Kop van Noord-Holland met 8,0 % per jaar en was de groei Westfriesland 7,3 % per jaar.
NB: naast agrarische activiteiten verrichten landbouwbedrijven ook niet-agrarische activiteiten. Deze zijn geen onderdeel van de hierboven beschreven statistieken. Niet-agrarische activiteiten kan gaan om agrarisch toerisme, duurzame energieopwekking, verhuur van duurzame grond en loodsen, etc. Het gaat om zogenaamde verbredingsactiviteiten. Inclusief de niet-agrarische activiteiten bedroeg de productiewaarde in Noord-Holland Noord 2,4 miljard euro in 2022. Dat betekent dat er dus circa 1 miljard euro is geproduceerd met niet-agrarische activiteiten, wat neerkomt op 42 % van de totale productiewaarde. Ter vergelijking: voor Nederland totaal (exclusief Noord-Holland Noord) bedraagt de totale productiewaarde in 2022 34,9 miljard euro, waarvan 12,1 miljard euro aan niet-agrarische activiteiten. Dat komt neer op een aandeel van 34 %. De totale productiewaarde tussen 2017 en 2022 groeide gemiddeld met 4,2 % per jaar. De toegevoegde waarde bedroeg 0,9 miljard euro in 2022 en groeide gemiddeld met 3,8 % per jaar. De gebiedsafbakening van Noord-Holland Noord komt nagenoeg overeen met COROP's1 Alkmaar en omgeving en Kop van Noord-Holland (met uitzondering van Uitgeest en Castricum). De totale productiewaarde van alle deelsectoren in deze twee COROP’s lag in 2022 op circa 46 miljard euro.
Grof geschat waren de producerende landbouwbedrijven in Noord-Holland Noord verantwoordelijk voor 5 % van de productiewaarde van de regio2. Hierin is alleen de directe productiewaarde opgenomen. De indirecte productiewaarde (de productiewaarde bij toeleveranciers en afnemers) is hierin niet opgenomen.
Afbeelding 3.7 Index ontwikkeling toegevoegde waarde van landbouwbedrijven (basisjaar 2017 = 100) (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio)
Index (basisjaar 2017 = 100)
150
143
140 127
130 120 110 100 100 90 2017
2018
2019
Noord-Holland Noord
1
2020
2021
2022
Rest Nederland
Een COROP-gebied is een regionaal gebied binnen Nederland dat deel uitmaakt van de COROP-indeling. De COROP-indeling wijkt af van de regio-indeling in dit rapport. De gemeenten die onderdeel uitmaken van regio Kop van Noord-Holland, Alkmaar en omgeving en Westfriesland komen nagenoeg overeen met de gemeenten van COROP Kop van Noord-Holland en Alkmaar en omgeving. Uitgeest en Castricum zijn wel onderdeel van de COROPS, maar niet van de regio’s zoals afgebakend in dit rapport.
2
CBS Statline; Productieproces; bedrijfstak en regio, nationale rekeningen
19 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
Landbouwbedrijven in Noord-Holland Noord leveren meer toegevoegde waarde per hectare dan landbouwbedrijven in de rest van Nederland Landbouwbedrijven in Noord-Holland Noord leveren in 2022 een toegevoegde waarde van € 6.500,-- per hectare. Dat is flink hoger dan de toegevoegde waarde per hectare van een landbouwbedrijf in de rest van Nederland; in 2022 bedroeg de toegevoegde waarde per hectare in Nederland € 4.700,--. In vergelijking met 2017 is de toegevoegde waarde per hectare ook (fors) sterker gestegen in Noord-Holland Noord dan in de rest van Nederland (respectievelijk 3,8 % en 1,5 %).
Afbeelding 3.8 Toegevoegde waarde per hectare in duizenden euro’s, gecorrigeerd voor inflatie (prijspeil 2022), 2017 - 2022 (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio)
€ 7,0
€ 6,5
€ 6,5 € 6,0 € 5,5 € 5,0
€ 4,7
€ 4,5
€ 4,5 € 4,0
€ 3,7
€ 3,5 € 3,0 2017
2018
2019
Noord-Holland Noord
2020
2021
2022
Rest Nederland
Per hectare ligt de toegevoegde waarde in Westfriesland het hoogst In 2022 bedroeg de toegevoegde waarde per hectare in de regio Alkmaar € 5.200,--, in de Kop van NoordHolland was het € 6.100,-- en in Westfriesland € 8.300,--.
3.4
Aantal bedrijven en areaal per deelsector
Melkveebedrijven de omvangrijkste deelsector, akkerbouw het meest gegroeid Tussen 2017 en 2022 is het aantal landbouwbedrijven in Noord-Holland Noord gedaald van 2.425 naar 2.252, een gemiddelde jaarlijkse afname van 1,5 %. In Noord-Holland Noord zijn ruim 500 melkveebedrijven gevestigd, daarmee is dit de omvangrijkste deelsector binnen de landbouw. Andere omvangrijke deelsectoren zijn akkerbouw (395 bedrijven), overige bedrijven (295 bedrijven) en bloembollenbedrijven (266 bedrijven). Tussen 2017 en 2022 nam het aantal veebedrijven af. Het aantal melkveebedrijven daalde met gemiddeld 3,3 % per jaar, terwijl het aantal bedrijven met andere graasdieren met 3,4 % afnam. Andere deelsectoren die in aantal daalden waren de bloembollenbedrijven (-2,8 % per jaar) en de opengrondsgroentebedrijven (-2,0 % per jaar). De enige deelsector waar het aantal bedrijven steeg betrof de akkerbouw (toename aantal bedrijven bedroeg 2,6 % per jaar).
20 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
Tabel 3.7 Aantal landbouwbedrijven in Noord-Holland Noord per deelsector, 2017 - 2022 (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio) Noord-Holland Noord totaal aantal bedrijven
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Gem. groei per jaar
akkerbouw
348
357
345
344
359
395
2,6 %
andere graasdierbedrijven
368
387
382
378
374
310
-3,4 %
bloembollenbedrijven
306
298
289
290
278
266
-2,8 %
gemengde bedrijven
131
125
121
120
123
126
-0,8 %
glastuinbouwbedrijven
213
196
198
198
202
210
-0,3 %
melkveebedrijven
603
577
564
544
532
511
-3,3 %
opengrondsgroentebedrijven
154
153
147
140
138
139
-2,0 %
overige bedrijven
302
297
309
303
307
295
-0,5 %
2.425
2.390
2.355
2.317
2.313
2.252
-1,5 %
totaal
Melkveebedrijven hebben omvangrijk ruimtebeslag; geen grote veranderingen in Noord-Holland Noord tussen 2017 en 2022 Melkveebedrijven hebben in 2022 het grootste agrarisch ruimtebeslag in Noord-Holland Noord (38 % van het agrarisch grondgebied). Ook op nationaal niveau nemen melkveebedrijven de meeste ruimte in (45 %). Een andere belangrijke deelsector is de akkerbouw. In Noord-Holland Noord beslaat deze deelsector 20 % van de agrarische ruimte, op nationaal niveau is dit 27 %. Vergeleken met de rest van Nederland is het ruimtebeslag van bloembollenbedrijven in Noord-Holland Noord omvangrijk: 11 % tegenover 1 %. Ook de glastuinbouw neemt een relatief groot deel in van het landbouwareaal: 4 % tegenover 1 %. Dit laat zien dat de bloembollenteelt en de glastuinbouw, gelet op ruimtebeslag, onderscheidende elementen zijn voor de regio. Tussen 2017 en 2022 zijn geen grote verschuivingen geweest in het grondgebruik in Noord-Holland Noord.
21 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
Afbeelding 3.9 Samenstelling productieareaal per deelsector van de landbouw, 2017 (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio)
Afbeelding 3.10 Samenstelling productieareaal per deelsector van de landbouw, 2022 (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio)
3.5
Productiewaarde en toegevoegde waarde per deelsector
Bloembollen en glastuinbouw stuwen groei landbouwsector in Noord-Holland Noord Tussen 2017 en 2022 groeide de totale productiewaarde van de landbouw in Noord-Holland Noord met gemiddeld 8 % per jaar. Die groei wordt vooral gedragen door bloembollenbedrijven (+12,8 % per jaar) en glastuinbouwbedrijven (+17,0 % per jaar). Beide deelsectoren kenden een sterke stijging in productiewaarde en hebben een omvangrijk economisch aandeel in de regio, met respectievelijk M€ 319 en M€ 226 in 2022. Ook de akkerbouw (+8,2 % per jaar) en in mindere mate de melkveehouderij (+5,3 % per jaar) leverden een
22 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
belangrijke bijdrage aan de groei. In absolute zin hebben melkveebedrijven een groot aandeel in de economische omvang van de agrarische sector in de regio (M€ 318). Maar, in vergelijking met glastuinbouwen bloembollenbedrijven kent de melkveehouderij tevens een omvangrijk ruimtebeslag (zie ook afbeelding 3.10). Gemengde bedrijven lieten met 7,1 % ook opvallende groei zien, hoewel hun aandeel in absolute zin beperkt blijft. Daartegenover staan deelsectoren die stagneren of krimpen. De opengrondsgroenteteelt kende een beperkte groei (+1,2 %) en daalde sinds 2020 in productiewaarde. De productiewaarde van andere graasdierbedrijven bleef nagenoeg stabiel.
Tabel 3.8 Productiewaarde van landbouwbedrijven in Noord-Holland Noord per deelsector, 2017 - 2022 (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio) Productiewaarde (in M€)
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Gem. groei per jaar
Groei gecorr. voor inflatie
akkerbouw
€ 127
€ 147
€ 166
€ 163
€ 156
€ 188
8%
4%
andere graasdierbedr.
€ 52
€ 56
€ 53
€ 56
€ 55
€ 53
0%
-3 %
bloembollenbedrijven
€ 175
€ 247
€ 246
€ 240
€ 287
€ 319
13 %
9%
gemengde bedrijven
€ 49
€ 54
€ 55
€ 52
€ 55
€ 70
7%
3%
glastuinbouwbedrijven
€ 103
€ 128
€ 140
€ 150
€ 181
€ 226
17 %
13 %
melkveebedrijven
€ 246
€ 244
€ 248
€ 244
€ 256
€ 318
5%
2%
opengrondsgroentebedr.
€ 67
€ 89
€ 96
€ 101
€ 93
€ 72
1%
-2 %
overige bedrijven
€ 149
€ 171
€ 166
€ 153
€ 184
€ 174
3%
0%
totaal
€ 968
€ 1.136
€ 1.170
€ 1.158
€ 1.268
€ 1.419
8%
4%
Bloembollen- en glastuinbouwbedrijven hebben de grootste productiewaarde per hectare De productiewaarde per hectare van landbouwbedrijven in Noord-Holland Noord is tussen 2017 en 2022 gemiddeld met 8 % per jaar gestegen. Bloembollenbedrijven en glastuinbouwbedrijven behaalden de hoogste productiewaarde per hectare, respectievelijk € 32.000,-- en € 79.000,-- in 2022. De productiewaarde per hectare is voor deze deelsectoren ook het meest gegroeid, 13 % in beide deelsectoren (9 % gecorrigeerd voor inflatie). Ook voor akkerbouwbedrijven (7 %) en gemengde bedrijven (8 %) is de productiewaarde per hectare gestegen, al liggen de opbrengsten per hectare voor deze deelsectoren lager dan het gemiddelde. Over de gehele linie is de productiewaarde per hectare hoger in Noord-Holland Noord ten opzichte van de rest van Nederland. In Noord-Holland Noord was de productiewaarde € 16.100,-- per hectare in 2022, tegenover € 13.800,-- in de rest van Nederland. In Noord-Holland Noord wordt door akkerbouw- en bloembollenbedrijven meer geproduceerd per hectare ten opzichte van de rest van Nederland (zie ook de tabel in de bijlage). De glastuinbouw is minder productief ten opzichte van de rest van Nederland. In de rest van Nederland was de productiewaarde per hectare € 241.200,-- ten opzichte van k€ 78.800 in NoordHolland.
De reden dat dit zo sterk uiteenloopt, is mogelijk dat de opbrengst per vierkante meter sterk verschilt per soort gewas in de glastuinbouw. Zo was de opbrengst per vierkante meter komkommerteelt € 32,45 in 2022 en was dit voor paprika € 3,021.
1
Agrimatie (2024). Nettobedrijfsresultaat glasgroentebedrijf gedaald.
23 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
Tabel 3.9 Productiewaarde per hectare van landbouwbedrijven in Noord-Holland Noord per deelsector, 2017 - 2022 (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio) Productiewaarde per hectare (x 1.000 €)
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Gem. groei per jaar
Groei gecorr. voor inflatie
akkerbouw
€8
€8
€ 10
€ 10
€9
€ 11
7%
3%
andere graasdierbedr.
€9
€9
€8
€9
€9
€8
0%
-4 %
bloembollenbedrijven
€ 17
€ 24
€ 25
€ 23
€ 26
€ 32
13 %
9%
gemengde bedrijven
€7
€8
€8
€8
€8
€ 10
8%
4%
glastuinbouwbedrijven
€ 43
€ 51
€ 51
€ 53
€ 63
€ 79
13 %
9%
melkveebedrijven
€7
€7
€7
€7
€7
€9
6%
2%
opengrondsgroentebedr.
€ 14
€ 18
€ 22
€ 22
€ 20
€ 15
2%
-2 %
overige bedrijven
€ 23
€ 26
€ 26
€ 25
€ 35
€ 30
5%
2%
totaal
€ 11
€ 13
€ 13
€ 13
€ 14
€ 16
8%
4%
Sterke groei toegevoegde waarde in intensieve deelsectoren De totale toegevoegde waarde van landbouwbedrijven in Noord-Holland Noord groeide tussen 2017 en 2022 met gemiddeld 7,5 % per jaar, vergelijkbaar met de groei in productiewaarde per hectare. Glastuinbouwbedrijven en bloembollenbedrijven vallen wederom op met de sterkste groei: respectievelijk 15,6 % en 11,8 % per jaar. Ook de akkerbouwbedrijven hadden een bovengemiddeld jaarlijkse groei in toegevoegde waarde: 8,2 %. Melkveebedrijven leverden in absolute termen een van de grootste bijdragen aan de toegevoegde waarde (M€ 125,7 in 2022), de jaarlijkse groei was met 3,9 % relatief beperkt. Tabel 3.10 Toegevoegde waarde van landbouwbedrijven in Noord-Holland Noord per deelsector, 2017 - 2022 (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio) Toegevoegde waarde (in M€)
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Gem. groei per jaar
Groei gecorr. voor inflatie
akkerbouw
€ 51
€ 57
€ 65
€ 65
€ 58
€ 75
8%
4%
andere graasdierbedrijven
€ 13
€ 18
€ 16
€ 18
€ 18
€ 14
2%
-2 %
bloembollenbedrijven
€ 74
€ 99
€ 98
€ 95
€ 129
€ 129
12 %
8%
gemengde bedrijven
€ 20
€ 21
€ 21
€ 20
€ 21
€ 27
6%
3%
glastuinbouwbedrijven
€ 46
€ 54
€ 59
€ 63
€ 82
€ 96
16 %
12 %
melkveebedrijven
€ 104
€ 95
€ 98
€ 92
€ 100
€ 126
4%
0%
opengrondsgroentebedr.
€ 27
€ 36
€ 35
€ 36
€ 37
€ 31
3%
-1 %
overige bedrijven
€ 65
€ 67
€ 76
€ 70
€ 87
€ 76
3%
0%
totaal
€ 400
€ 446
€ 468
€ 460
€ 531
€ 573
8%
4%
Vergelijkbaar beeld bij toegevoegde waarde per hectare De toegevoegde waarde per hectare laat een vergelijkbaar beeld zien als de eerdere tabellen over de totale productiewaarde en toegevoegde waarde. In 2022 behalen bloembollen- en glastuinbouwbedrijven ook hier
24 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
de hoogste waarden per hectare, met respectievelijk € 13.000,-- en € 33.000,-- per hectare en jaarlijkse groeicijfers van boven de 10 %. Deze deelsectoren stuwen de gemiddelde groei omhoog. Opvallend is dat de overige bedrijven in absolute zin ook een hoge toegevoegde waarde hebben per hectare. Andere deelsectoren zoals melkvee-, graasdier- en opengrondsgroentebedrijven hebben zowel een lagere toegevoegde waarde per hectare als een lager groeipercentage. Over de gehele linie is de toegevoegde per hectare hoger in Noord-Holland Noord ten opzichte van de rest van Nederland. In Noord-Holland Noord was de toegevoegde waarde k€ 6.500 per hectare in 2022, tegenover k€ 4.700 in de rest van Nederland. Met name bloembollen- en akkerbouwbedrijven in NoordHolland Noord voegen relatief veel waarde toe (zie ook de tabel in de bijlage).
Tabel 3.11 Toegevoegde waarde per hectare van landbouwbedrijven in Noord-Holland Noord per deelsector, 2017 - 2022 (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio) Toegevoegde waarde per hectare (x 1.000 €)
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Gem. groei per jaar
Groei gecorr. voor inflatie
akkerbouw
€3
€3
€4
€4
€3
€4
7%
3%
andere graasdierbedrijven
€2
€3
€2
€3
€3
€2
1%
-3 %
bloembollenbedrijven
€7
€ 10
€ 10
€9
€ 12
€ 13
12 %
8%
gemengde bedrijven
€3
€3
€3
€3
€3
€4
6%
3%
glastuinbouwbedrijven
€ 19
€ 21
€ 22
€ 22
€ 29
€ 33
12 %
8%
melkveebedrijven
€3
€3
€3
€3
€3
€4
5%
1%
opengrondsgroentebedr.
€6
€7
€8
€8
€8
€7
3%
0%
overige bedrijven
€ 10
€ 10
€ 12
€ 11
€ 16
€ 13
5%
2%
totaal
€5
€5
€5
€5
€6
€7
8%
4%
25 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
3.6
Concentratie deelsectoren in Noord-Holland Noord
Veelal zand- en kleibodems in Noord-Holland Noord Noord-Holland Noord kent veelal zand- en kleibodems. De naastgelegen kaart1 laat zien dat de zandbodems aan de Noordzeekust liggen. Aan de kust zijn dit duingebieden en in het noorden is zand vermengd met kleibestanddelen. In het binnenland en aan het IJsselmeer zijn zeekleiafzettingen dominant. De afzettingen in Texel zijn zeer gemengd, al is de westkant van het eiland hoofdzakelijk zandgebied. De veengebieden op de kaart liggen in Noord-Holland Zuid, uitlopers van dit veen gaan door tot Noord-Holland Noord.
Afbeelding 3.11 Bodemkaart Noord-Holland
Hoogproductieve gebieden met name in de Kop van NoordHolland en Westfriesland Uit de eerdere paragrafen blijkt dat een aantal deelsectoren goed vertegenwoordigd zijn in Noord-Holland Noord, ook in vergelijking met de rest van Nederland. Dat blijkt ook uit de onderstaande kaarten (afbeelding 3.12) van Wageningen Economic Research waarin de standaardopbrengst (SO) is geplot per vierkante kilometer. De kaart linksboven met het totaalbeeld voor de landbouwsector laat zien dat Noord-Holland Noord een aantal hoogproductieve gebieden heeft. Met name in Westfriesland en de Kop van NoordHolland laat de kaart (linksboven) hoogproductieve gebieden zien. In de Kop van Noord-Holland is dit gebied gelegen op de zandgrond, in Westfriesland is het hoofdzakelijk kleigrond. De kaart rechtsboven laat zien dat de hoge productiviteit in de Kop van Noord-Holland samenhangt met de hoge concentratie van bloementeelt. Vergeleken met de rest van Nederland is het cluster in Noord-Holland Noord groot. De kaart linksonder illustreert dat in grote delen van Noord-Holland Noord melkveehouderij voorkomt. De kaart laat zien dat op nationale schaal melkveehouderij in het grootste gedeelte van Nederland veel voorkomt. In Noord-Holland Noord volgt de melkveehouderij de afzettingen van klei en de veengronden. De kaart rechtsonder laat de akkerbouw zien in Nederland.
In Noord-Holland Noord zit de grootste concentratie van akkerbouwgebied in de Kop van Noord-Holland. Verder is ook op Texel een concentratie van akkerbouwbedrijven gevestigd. Voor de concentraties van bedrijven in overige deelsectoren in Noord-Holland Noord verwijzen we naar bijlage III.
1
Bron kaart: Provincie Noord-Holland (2023). Analysedocument Ontwikkelperspectief Noord-Holland Noord. Voor een uitgebreidere bodemkaart verwijzen we naar bijlage 3.
26 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
Afbeelding 3.12 Kaart met standaardopbrengst per ha in 2023 (land- en tuinbouw totaal, bloembollenteelt, melkveehouderij en akkerbouw (bron: Wageningen Economi Research (Agrimatie) (2025). Ruimtelijke verdeling, economische intensiteit)
3.7
Verbondenheid landbouwsector met andere sectoren
Landbouw Noord-Holland Noord meer dan gemiddeld op export gericht Van de totale landbouwproductie in Noord-Holland Noord werd in 2021 14 % aan de regio zelf geleverd/verkocht, 17 % aan de rest van Nederland en 68 % aan het buitenland 1. De landbouwproductie in Noord-Holland Noord is daarmee meer dan gemiddeld op de export gericht. Vanuit een landelijk perspectief levert de Nederlandse landbouw voor 43 % aan het buitenland (export).
1
Gemiddeld genomen gaat tenminste 70 % van de export van de Nederlandse landbouw naar landen binnen de EU. De belangrijkste afnemers van de Nederlandse landbouw zijn Duitsland, België, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk.
27 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
Afbeelding 3.13 Verdeling landbouwproductie Noord-Holland Noord en rest van Nederland naar afzetmarkt, 2021 (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio)
Rest Nederland
56%
Noord-Holland Noord
14%
0%
43%
17%
20%
Noord-Holland Noord
68%
40%
60%
Rest Nederland
80%
100%
Buitenland
Bedrijven uit Noord-Holland Noord leveren relatief veel aan de landbouw zelf Van de 1,3 miljard euro productiewaarde geproduceerd door landbouwbedrijven in Noord-Holland Noord in 2021, werd 14 % verkocht aan bedrijven binnen Noord-Holland Noord. Omgerekend betekent dat ongeveer M€ 183 binnen de regio is gebleven. Van deze M€ 183 werd M€ 87 verkocht aan andere producerende landbouwbedrijven (47 %), M€ 58 aan de (voedings- en levensmiddelen)industrie1 (32 %) en M€ 21 aan handel, vervoer en horeca (11 %). Dat landbouwbedrijven uit Noord-Holland Noord binnen Noord-Holland Noord meer aan de landbouw zelf verkopen dan aan de (voedings- en levensmiddelen)industrie is opvallend te noemen. Buiten Noord-Holland Noord verkopen de bedrijven 51 % aan de (voedings- en levensmiddelen)industrie en 40 % aan de landbouw. Alle binnenlandse verkopen bij elkaar opgeteld, verkochten landbouwbedrijven uit Noord-Holland Noord in 2021 44 % aan de landbouw en 42 % aan de (voedings- en levensmiddelen)industrie. Landelijk gezien wordt 28 % verkocht aan de landbouw zelf en 61 % aan de (voedings- en levensmiddelen)industrie. Landbouwbedrijven uit Noord-Holland Noord leveren dus relatief veel aan de landbouwsector zelf.
1
De statistiek omvat de gehele industrie (alle bedrijven met een SBI-code C). Het gros wordt geleverd aan de voedings- en levensmiddelenindustrie.
28 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
Afbeelding 3.14 Verkopen in 2021 door de producerende landbouwbedrijven in Noord-Holland Noord (bron: CBS Microdata, bewerking Decisio) € 88 € 87
Landbouw - productie (Voedings- en levensmiddelen)industrie €7
Handel, vervoer en horeca Landbouw - dienstverlening en jacht
€5
Overheid en zorg
€4 €4
Zakelijke dienstverlening
€3 €4
Bouwnijverheid
€1 €2
Cultuur, recreatie en overige diensten
€1 €1
Informatie, communicatie en financiële dienstverlening
€2 €1 €-
€ 20
Verkocht aan rest Nederland
29 | 51
€ 112
€ 58
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
€ 21
€ 40
€ 60
€ 80
Verkocht aan Noord-Holland Noord
€ 100
€ 120
4 ANALYSE TRENDS EN ONTWIKKELINGEN 4.1
Inleiding
In dit hoofdstuk beschrijven en analyseren we trends en ontwikkelingen in de landbouwsector in NoordHolland Noord. De gegevens uit voorgaande hoofdstukken vormen hierbij het startpunt, aangevuld met literatuur- en internetonderzoek en interviews met stakeholders uit het gebied. In deze interviews bespraken we de huidige situatie, de trends in het gebied en toekomstverwachtingen. In bijlage I staat een overzicht van geïnterviewden. Tekst tussen aanhalingstekens (‘..’) zijn letterlijke quotes uit de interviews. Belangrijkste trends en ontwikkelingen van de landbouw in Noord-Holland Noord De landbouw in Noord-Holland Noord is hoogproductief en kennis-, arbeids- en kapitaalintensief. Belangrijke teelten en sectoren zijn o.a. de bollenteelt, vollegrondsgroenteteelt, glastuinbouw, pootaardappelen en kolen. Het onderling uitwisselen van (vruchtbare) grond is een belangrijk kenmerk van de regio. Bedrijven binnen Seed Valley spelen wereldwijd een belangrijke rol in de plantenveredeling en zaadtechnologie. Ook de Nederlandse handel in bloembollen is wereldwijd georiënteerd. Een deel van de bloembollen wordt naar alle uithoeken van de wereld geëxporteerd. In de praktijk is er samenhang tussen kennisinfrastructuur en de primaire landbouwsector. De primaire sector in de regio ‘voedt’ de kennisinfrastructuur.
Belangrijke trends en ontwikkelingen die we zien, zijn ‘grondhonger’ in de regio (binnen en buiten de landbouw), waardoor de grondprijs verder toeneemt, onzekerheid over het beleid (leidend tot wantrouwen richting de overheid), een toenemende afhankelijkheid van arbeidsmigranten (mede omdat er weinig interesse is voor werken in de landbouw) en een kritischer wordende houding van de samenleving ten aanzien van de landbouw. Deze factoren, in combinatie met het feit dat de landbouw steeds kapitaalintensiever wordt, maakt dat bedrijfsovername financieel en praktisch moeilijker wordt.
4.2
Bijdrage aan voedselzekerheid
Voedselzekerheid, gedefinieerd als altijd fysieke, sociale en economische toegang tot voldoende veilig en gezonde voeding, is een belangrijk doel van de landelijke overheid. Beschikbaarheid, betaalbaarheid, gebruik, en stabiliteit van veilig en gezond voedsel is niet vanzelfsprekend. Een aantal van de Sustainable Development Goals van de VN is hierop gericht. Klimaatverandering is hier ook aan gelinkt. Dit heeft immers gevolgen voor de productie van voedsel wereldwijd. In februari 2025 heeft de Europese Commissie haar nieuwe visie voor landbouw en voedsel gepresenteerd. Een stabiele voedselvoorziening in de EU wordt essentieel genoemd. Als belangrijkste doelen benoemt de Europese Commissie dat landbouw en voeding als strategische sectoren worden erkend, dat het concurrentievermogen en aantrekkelijkheid van de landbouwen voedingssector op lange termijn wordt gewaarborgd, met aandacht voor innovatie en de maatschappelijke voordelen (bron: website EU) Nederlandse landbouw zou (met ingrijpende aanpassingen) eigen bevolking kunnen voeden Als import en export van voedsel ineens zou stoppen, kan Nederland de eigen bevolking gezonde voeding blijven bieden. Hiervoor zijn wel aanpassingen nodig, zowel qua productie als consumptie.
In Nederland wordt nu bijvoorbeeld minder graan, fruit en oliegewassen (zoals koolzaad, zonnebloem en soja) geproduceerd dan we consumeren, en meer aardappelen en dierlijke producten.
30 | 51
Witteveen+Bos | 145604/25-011.115 | Definitief
Tabel 4.1 Zelfvoorzieningsgraad* Nederland voor landbouwproducten in 2022/23 (bron: Berkhout e.a. 2024) <75 % gerst 11 % tarwe 23 % rundvlees 63 %
*
75 – 200 %
200 – 300 %
> 300 %
melkproducten 82 % magere melkpoeder 82 % zetmeelaardappelen 99 % schapenvlees 121 % pluimveevlees 160 %
kaas 220 % eieren 236 % pootaardappelen 237 % varkensvlees 295 %
suiker 303 % boter 314 % volle melkpoeder 452 % consumptieaardappelen 540 %
Zelfvoorzieningsgraad: percentage dat aangeeft hoeveel van de eigen agrarische productie in Nederland wordt gebruikt. Als er netto geëxporteerd wordt is de zelfvoorzieningsgraad > 100 %.
Ook voor uien is Nederland zelfvoorzienend (exacte cijfers ontbreken hiervoor) (Bremmer e.a., 2019). Voor baktarwe (voor de productie van brood) is Nederland niet zelfvoorzienend, omdat de meeste in Nederland geproduceerde tarwe niet voldoet aan de kwaliteitseisen van baktarwe. De tarwe wordt grotendeels afgezet naar de mengvoerindustrie. Ook worden granen geïmporteerd voor de veevoederindustrie en bierproductie. Exacte cijfers van de zelfvoorzieningsgraad van groenten en fruit zijn niet bekend en moeilijk te bepalen vanwege de breedte aan producten. Nederland is gedeeltelijk zelfvoorzienend voor groenten, maar in de winter wordt een aanzienlijke hoeveelheid groente, zoals tomaten, paprika’s en komkommers, geïmporteerd. Nederland voert meer fruit in dan groente (Bron: Agrimatie). Naast de totale voedselproductie in verhouding tot de consumptie is het voor de bijdrage aan de voedselzekerheid ook relevant dat Nederland voor meststoffen deels afhankelijk is van import (en daarmee van grond in het buitenland). Stikstof en fosfaat komen Nederland binnen in de vorm van (kunst)mest en veevoer. Een deel van de nutriënten in dit veevoer komt terecht in de mest en wordt dus ook meststof. In 2023 kwam bijna 600 miljoen kilogram stikstof en 74 miljoen kilogram fosfor de Nederlandse landbouw binnen via krachtvoer en kunstmest (bron: CLO).
Een deel hiervan verlaat het land weer via export van producten. Deze data worden niet verder uitgesplitst naar deelgebieden. Productiebijdrage Noord-Holland Noord op Europese schaal beperkt De bijdrage van de voedselproductie in Noord-Holland Noord aan de voedselzekerheid op Europese schaal in hoeveelheid product is beperkt. Het is daarnaast weinig zinvol dit apart voor Noord-Holland Noord te beoordelen, o.a. omdat ontwikkelingen niet enkel en alleen in deze specifieke regio spelen, maar regionaal of zelfs wereldwijd. Mocht bijvoorbeeld door klimaatverandering en/of technologische ontwikkelingen de productie per hectare wijzigen, dan zal dit niet alleen voor Noord-Holland Noord gelden maar een brede ontwikkeling zijn. Noord-Holland Noord is vooral door kennis indirect van belang voor wereldwijde voedselzekerheid Uit de interviews komt wel naar voren dat verplaatsing van de landbouwproductie vanuit Noord-Holland Noord naar andere regio’s ertoe kan leiden dat op andere plaatsen (veel) meer landbouwgrond nodig is voor dezelfde productie. Dit gezien de productieve grond, het gunstige klimaat en het hoge kennisniveau onder ondernemers in Noord-Holland Noord. In belangrijke mate is de bijdrage van de kennisinfrastructuur en kennisontwikkeling in Noord-Holland Noord aan de potentiële voedselproductie wereldwijd van onmisbaar belang.