250925 Raadsinformatiebrief Rapportage Kwaliteit en Budget openbare ruimte - bijlage 1

Gemeente Alkmaar

Onderzoek kwaliteit openbare ruimte Rapport

19 september 2025

Onderzoek naar de door gemeente Alkmaar gewenste en door Stadswerk072 behaalde kwaliteit van de openbare ruimte – met een focus op wegen en groenonderhoud - in relatie tot het beschikbare en benodigde budget.

Inhoudsopgave Samenvatting

4

1 Inleiding

7

1.1

Achtergrond ................................................................................................................ 7

1.2

Onderzoeksverantwoording ......................................................................................... 7

1.3

Leeswijzer................................................................................................................... 9

2 Beleidskaders en -ambities

10

2.1

Inleiding.................................................................................................................... 10

2.2

Beleidskaders en -ambities Groen ............................................................................. 10

2.3

Beleidskaders en -ambities Wegen ............................................................................ 12

2.4

Conclusies beleid ..................................................................................................... 13

3 Areaal en kwaliteit openbare ruimte

15

3.1

Inleiding.................................................................................................................... 15

3.2

Algemeen beeld: kwaliteit en areaal ........................................................................... 15

3.3

Areaal en kwaliteit Groen........................................................................................... 17

3.4

Kwaliteit Wegen ........................................................................................................ 18

3.5

Conclusies kwaliteit en areaal ................................................................................... 20

4 Financiën openbare ruimte

24

4.1

Inleiding.................................................................................................................... 24

4.2

Algemeen beeld financiën ......................................................................................... 24

4.3

Calculatie Groen en Wegen ....................................................................................... 26

4.4

Vergelijking met referentiegemeenten ........................................................................ 28

5 Organisatie van de openbare ruimte

30

5.1

Inleiding.................................................................................................................... 30

5.2

Beleid en Strategie .................................................................................................... 30

5.3

Beheer en Programmeren .......................................................................................... 31

5.4

Plannen en voorbereiden, bouwen en onderhouden.................................................... 33

5.5

Monitoren, analyseren, evalueren en bijsturen............................................................ 35

5.6

Data en informatie .................................................................................................... 36

5.7

Mens en organisatie .................................................................................................. 36

6 Conclusies en aanbevelingen

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

39

2

Bijlage(n)

42

bijlage 1 Bronnenlijst .............................................................................................................. 42 bijlage 2 Feitenrelaas.............................................................................................................. 44 bijlage 3 Financiën: historisch perspectief ............................................................................... 48 bijlage 4 Toelichting op budgetcalculatie areaal Alkmaar: huidig en bij kwaliteitsverlaging ......... 50 bijlage 5 Beoordeling strategie en ambities Stadswerk072 ........................................................ 54 bijlage 6 Vergelijking ‘beheerformatie’ met referentiegemeenten .............................................. 58

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

3

Samenvatting Vraagstelling onderzoek Stadswerk072 is sinds 2013 een verzelfstandigde overheidsvennootschap en beheert de openbare ruimte in Alkmaar. Door stijgende kosten en toenemende ambities is er behoefte aan inzicht in de balans tussen kwaliteit en middelen. De gemeente Alkmaar heeft IPR Normag gevraagd om onderzoek naar de door gemeente Alkmaar gewenste en door Stadswerk072 behaalde kwaliteit van de openbare ruimte – met een focus op wegen en groenonderhoud - in relatie tot het beschikbare en benodigde budget. We hebben de volgende vragen onderzocht: • Wat is de opdracht en welke kwaliteitsniveaus worden gevraagd? • Wordt aan deze kwaliteitsniveaus voldaan? • Welke vereisten van de opdrachtgever beïnvloeden kosten en kwaliteit? • Welke kostenverhogende omstandigheden spelen een rol? • Is het beschikbare budget toereikend? • Hoe verhoudt het budget zich tot dat van referentiegemeenten? We lichten het resultaat toe per deelvraag.

Wat is de opdracht? In het algemeen is de opdracht om de openbare ruimte in Alkmaar op (beeld)kwaliteit te houden. Het centrum van Alkmaar, het beschermd dorpsgezicht van De Rijp en andere, kleinere gebieden (zoals winkelcentra) moeten voldoen aan het A-niveau. De overige gebieden moeten aan het B-niveau voldoen. Volgens de CROW-methodiek moet 90% aan de gestelde kwaliteitsniveaus voldoen. De concrete opdracht is opgenomen in een dienstverleningsovereenkomst tussen Alkmaar en Stadswerk072. De overeenkomst beschrijft de verschillende gevraagde werkzaamheden en kaders. De belangrijkste prestatieafspraak is gebaseerd op beeldkwaliteit (A en B). De totale opdracht in 2025 bedraagt € 61,5 miljoen en bestaat uit drie onderdelen: •

Exploitatie: Onder exploitatie vallen de structurele werkzaamheden voor het beheer en onderhoud van de openbare ruimte (en aanvullende diensten in de openbare ruimte, zoals de veerdienstexploitatie en gladheidsbestrijding).

•

Incidentele opdrachten: Dit betreft (veelal) niet voorziene opdrachten, die gedurende het jaar vanuit (verschillende afdelingen binnen) de gemeente worden opgedragen. De opdrachten variëren van projectbegeleiding tot de volledige voorbereiding en realisatie van een project. Het betreft vooral investeringen (en beperkt exploitatie).

•

Investeringen (projecten): Onder investeringen vallen de vervangingen, kleine reconstructies van de openbare ruimte. De investeringen zijn gebaseerd op technische inspecties en de daarop aansluitende beheerstrategie. De investeringen worden gedekt vanuit het (door de raad vast te stellen) Meerjaren Investerings Programma (MIP).

Wordt aan de kwaliteitseisen voldaan? We constateren dat in de periode tot en met 2020 de beeldkwaliteit op orde was. Op basis van de beschikbare monitorrapportages blijkt dat minstens 90% voldoet aan de B-kwaliteit. Wel blijkt ook in deze periode dat het behalen van een A-niveau in centrumgebied lastig is; met name op het onderdeel afvalbakken. Sinds 2020 zien wij op onderdelen (verschillende beeldmeetlatten) een verslechtering, waarbij de beeldkwaliteit niet wordt gehaald. Vooral zwerfafval en onkruid op verharding,

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

4

onderhoudsachterstand als gevolg van storm Poly en zeer groeizame voorjaren (nat en warm) zijn oorzaken. Hoewel het monitorresultaat in de afgelopen jaren gemiddeld in de buurt komt van de vereiste beeldkwaliteit, is het probleem op specifieke beheergroepen ernstiger. Dit is ook zichtbaar op de beeldkwaliteit van Groen en Wegen: •

De verslechtering op het wegenareaal is goed herleidbaar naar specifieke beheergroepen en gebieden. Het gaat vooral over: verzakkingen trottoirs en boomwortelopdruk, intensief onderhoud binnenstad en gebrekkige kwaliteit dijk- en polderwegen.

•

De kwaliteit van het groen- en bomenareaal is sinds 2020 zichtbaar verslechterd; vooral in de groeiseizoenen. Kijkend naar de jaargemiddelde score valt dit minder op, maar vooral onderhoud beplantingen, bomen, gras/kruiden en onkruid op verharding blijken uitdagend om op niveau te houden.

Welke vereisten van de opdrachtgever beïnvloeden kosten en kwaliteit? De gemeente Alkmaar heeft hoge beleidsdoelen gesteld voor haar openbare ruimte, vooral op het gebied van groen; dit resulteerde onder andere in de Green Cities-award. Het wegenbeleid is vergelijkbaar met andere gemeenten. De beleidsdoelen hebben indirect invloed op de kosten van beheer en onderhoud. Het implementeren hiervan vragen een extra inspanning van Stadswerk072 en kunnen (bijvoorbeeld) kapitaalsvernietiging tot gevolg hebben (zoals bij eerdere vervanging van bestaand areaal dan technisch noodzakelijk). Een ander voorbeeld is het ecologisch beheer; dit heeft verschillende gevolgen voor de werkwijze en kosten. In de uitvoering stelt de gemeente Alkmaar geen bijzondere eisen (in vergelijking met andere gemeenten). De gehanteerde eisen zijn gebruikelijk voor gemeenten. Vergelijking met Purmerend en Zaanstad onderschrijft dit beeld. In de DVO zien wij ook geen kostenverzwarende factoren, die het gevolg zijn van de uitvraag van de gemeente.

Welke kostenverhogende omstandigheden spelen een rol? Op termijn staat de kwaliteit van de openbare ruimte onder druk door o.a. klimaatverandering, verstedelijking en beperkte budgetten. Structurele keuzes in beleid, beheer, organisatie en financiering zijn nodig om de kwaliteit en duurzaamheid van de openbare ruimte te waarborgen. Op kortere termijn zijn keuzen nodig ten aanzien van de inzet van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt (RegioGroen). De doelgroep vraagt om meer begeleiding. Verder heeft Stadswerk072 te maken met een sterke sectorale kostenstijging in de grond-, weg- en waterbouw. Deze kostenstijging is hoger dan de gemeente Alkmaar compenseert op basis van de huidige indexatieafspraken. De afgelopen vier jaar is een indexgat van circa 16% ontstaan. Dit gat is grotendeels verholpen met een eenmalige extra indexatie.

Is het beschikbare budget toereikend? Voor inzicht in beschikbaar en benodigd budget ontbreekt het vooralsnog aan (binnen Alkmaar en Stadswerk072) beschikbare actuele kostenkentallen. Deze zijn nodig om het budget te kunnen monitoren en beoordelen. In dit onderzoeken hebben wij het benodigde budget voor Groen en Wegen gecalculeerd op basis van sectornormen. Dit is een goede indicatie van het benodigd budget. Voor het groenonderhoud is het huidige structureel beschikbaar exploitatiebudget voldoende. Het beschikbaar exploitatiebudget voor Wegenonderhoud past niet bij de huidige kwaliteitsafspraak. Het gecalculeerde onderhoudsbudget bedraagt € 8,9 miljoen. Het beschikbaar budget is € 1,9 miljoen lager.

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

5

Hoe verhoudt het budget zich tot dat van referentiegemeenten? De opdracht, beheerstrategie en kosten van Alkmaar zijn vergeleken met Purmerend en Alkmaar. Geconstateerd is dat areaal en omstandigheden goed vergelijkbaar zijn en aanwezige verschillen geen (significante) invloed hebben op de kostencalculatie. Met behulp van de kostenkentallen van Purmerend is het benodigde budget voor Groen en Wegen gecalculeerd. De uitkomsten geven een aanvullende indicatie van het realistisch benodigde budget voor Groen en Wegen. Deze doorrekening bevestigt dat het budget voor wegenonderhoud onvoldoende is. De doorrekening voor groenonderhoud geeft aan dat (minstens een deel) van het incidenteel budget structureel nodig is om tot een toekomstbestendig budget te komen.

Aanbevelingen In het onderzoek zijn ook de procesgang en kaders beoordeeld. Algemeen beeld is dat de procesgang (tussen Stadswerk072 en gemeente Alkmaar) weliswaar functioneert, maar niet voldoende is afgestemd op de ruimtelijke en beleidsontwikkelingen. Ook is het assetmanagement van Stadswerk072 nog in ontwikkeling. De belangrijkste verbeterpunten zijn: •

Scheiding beleid versus beheer: De huidige uitwerking van de hoge beleidsknip tussen Alkmaar en Stadswerk072 staat een integrale aanpak van de openbare ruimte in de weg. Het is wenselijk om al het strategisch beleid te beleggen bij de gemeente en het beheerbeleid bij Stadswerk072.

•

Beheerplannen: Er is duidelijkheid nodig over de gekozen systematische manier van werken met vaste beheerproducten die voor iedereen herkenbaar zijn, bruikbaar en in een vast ritme worden geactualiseerd. Bij voorkeur is er een (samenvattend) Integraal Beheerplan Openbare ruimte, waarin ambities, beheerkeuzen, kansen en risico’s en budgetten zijn uitgewerkt.

•

Strategisch programmeren: Om koppelkansen te benutten en in beeld te krijgen, is het van belang om gezamenlijk vooruit te plannen. De programmering van Stadswerk072 moet afgestemd worden met de stedelijke programmering van Alkmaar.

•

Planmatig werken: De uitvoering is gebaat bij (waar dat kan) cyclische uitvoering. Incidentele (politieke) opdrachten worden niet afgestemd met onderhoudsplanning, wat leidt tot verspilling en extra werk. Veel incidentele opdrachten zijn te voorkomen; door tijdige afstemming kunnen deze worden verwerkt in de programmering (projecten) of in de exploitatie (DVO).

•

Beheerparagraaf. Bij investeringen ontbreekt het regelmatig aan inzicht in de beheerconsequenties. Eén wenselijke aanpassing is het invoeren van een beheerparagraaf. Dit is – bij voorkeur – een verplicht onderdeel van besluitvorming bij (o.a.) oplevering van projecten en nieuwe arealen. Met de beheerparagraaf worden de beheerconsequenties van het project in beeld gebracht.

•

Ontwikkel en borg normen en kentallen. Voor prestatiesturing is het gewenst om meer inzicht te krijgen in de kosten en capaciteit van onderhoud en vervanging. Dit is gewenst om areaalmutaties te budgetteren en om beheerbudgetten te bepalen. In de huidige situatie schort het daaraan.

•

Pas indexatiegrondslag aan. De huidige indexatieafspraak sluit niet goed aan op de kostenstructuur en -ontwikkeling van het beheer en onderhoud. Het is gewenst om een andere indexatiegrondslag te kiezen, die beter aansluit op de prijsontwikkeling in deze sector.

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

6

1 Inleiding 1.1

Achtergrond Stadswerk072 is sinds 2013 een verzelfstandigde overheidsvennootschap van en voor de gemeente Alkmaar, en richt zich op de dienstverlening met betrekking tot het beheer en onderhoud van de openbare buitenruimte. De organisatie biedt een breed pakket van diensten: van beleid, beheer en instandhouding (investeringen) tot en met onderhoud en uitvoering. Op alle domeinen van de buitenruimte (grijs, groen, blauw1). In 2014 heeft Stadswerk een bezuinigingsopgave meegekregen en ook doorgevoerd. Bij de start is echter geen nulmeting voor de openbare ruimte uitgevoerd. Stadswerk072 heeft in haar kadernota 2025 gevraagd om extra middelen en geeft aan dat de kosten van het onderhoud van het openbaar groen de afgelopen jaren onevenredig hard zijn gestegen ten opzichte van het beschikbare budget. Dit gaat in de praktijk ten koste van het beeldkwaliteitsniveau dat behaald moet worden.

Vraagstelling Het college heeft daarom IPR Normag een onderzoek uit laten voeren naar de door gemeente Alkmaar gewenste en door Stadswerk072 behaalde kwaliteit van de openbare ruimte – met een focus op wegen en groenonderhoud - in relatie tot het beschikbare en benodigde budget. In het onderzoek zijn de volgende deelvragen onderzocht:

1.2

1.

Wat is de opdracht? Welke objecten (wegen en groenonderhoud) moeten door Stadswerk072 worden onderhouden en wat zijn de daaraan door de gemeente gevraagde onderhouds- en (beeld)kwaliteitsniveaus en eisen vanuit het CROW en de betreffende DVO’s tussen gemeente en Stadswerk072?

2.

Wat is het geleverde kwaliteitsniveau? Wordt feitelijk aan deze opgave (kwaliteit, eisen, normen) voldaan?

3.

Wat zijn (eventuele) vereisten van opdrachtgever, die invloed hebben op het kosten- en/of kwaliteitsniveau? In hoeverre zijn de gestelde eisen (aan de dienstverlening) vergelijkbaar met eisen bij referentiegemeenten?

4.

Wat zijn (eventuele) kostenverhogende elementen (aspecten) of omstandigheden? Daarbij zijn o.a. de procesgang en bedrijfsvoeringkeuzen te beoordelen.

5.

Volstaat het beschikbaar gestelde budget voor uitvoering van het beheer en onderhoud? Hoe verhoudt zich het budget ten opzichte van referentiegemeenten, voor zover mogelijk rekening houdend met gebiedskenmerken en gevraagde kwaliteiten c.q. onderhoudsniveaus.

Onderzoeksverantwoording De openbare ruimte speelt een cruciale rol in de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van gemeente Alkmaar. Zoals het coalitieakkoord omschrijft “een prettige, schone en veilige leefomgeving en een kwalitatief openbaar gebied”. Voor Alkmaar, een stad met een diverse samenstelling van woonwijken, historische gebieden en groenvoorzieningen, is het essentieel om niet alleen de kwaliteit van deze ruimte te waarborgen, maar ook inzicht te krijgen in de balans tussen de huidige en gewenste kwaliteit en de daarvoor benodigde financiën.

1

Voorheen behoorde ook huishoudelijk afvalbeheer tot het dienstenpakket. Dit is in 2022 overgedragen aan HVC.

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

7

Het uit te voeren onderzoek richt zich specifiek op de aspecten wegen en groenonderhoud, met als doel helderheid te verkrijgen over de kwaliteitseisen die door gemeente en raad worden gesteld, evenals de verhouding tussen de beschikbare budgetten en de middelen die nodig zijn om deze ambities te realiseren. In onze benadering hanteren wij een meerdimensionale aanpak. De gehanteerde aanpak combineert meerdere perspectieven om een volledig en objectief beeld te schetsen van de kostenefficientie en kwaliteit van de dienstverlening door Stadswerk072. Het onderzoek richt zich niet alleen op de benodigde kosten voor het uitvoeren van taken en het behalen van de gevraagde kwaliteit, maar vergelijkt deze ook met de prestaties en kostenstructuur van andere vergelijkbare gemeenten. Daarnaast wordt de historische kostenontwikkeling van Stadswerk072 geëvalueerd; met aandacht voor de relatie tussen omzet, kwaliteit, areaalontwikkeling en sectorale indexatie. We onderzoeken dus niet alleen de benodigde kosten voor het uitvoeren van de betreffende diensten en het leveren van de gevraagde kwaliteit, maar kijken ook hoe deze kosten en kwaliteit zich verhouden tot die van andere (referentie)gemeenten. Daarnaast beoordelen we in hoeverre de huidige procesgang, organisatiewijze en bedrijfsvoeringkeuzen van invloed is op kwaliteit en kostenniveau.

Onderzoeksmethodiek Alleen een benchmark op kosten biedt niet het gevraagde inzicht in de doelmatigheid van dienstverlening én de relevante factoren die hierop van invloed zijn. Wij zien de meerwaarde van het combineren van een aantal methodieken. De invalshoeken zijn als volgt: •

Beleidsscan: we beoordelen de beleidskaders en -ambities, waarbij wij komen tot een beschrijving van de belangrijkste doelen en eisen, en concluderen of hier sprake is van een relatief lage, gemiddeld of hoge ambitie.

•

Constatering kwaliteitsniveau: we brengen in beeld wat de kwaliteitsafspraken zijn en in hoeverre hier aan voldaan wordt. Dit is volledig gebaseerd op beschikbare informatie uit monitoring c.q. inspecties.

•

Inzicht in vereisten dienstverlening en areaal: de bijzondere vereisten en kostenverzwarende omstandigheden, die door opdrachtgever worden bepaald (of een gegeven zijn vanwege de aard van het areaal) zijn via bronnenonderzoek, interviews en workshops te achterhalen. Hiervoor stemmen wij goed af met Stadswerk072 en opdrachtgever.

•

Inzichten in organisatiekeuzen: de efficiëntie van Stadswerk072 kan ook van invloed zijn op de benodigde budgetten. De bedrijfsambitie (zoals een snelle invoering van elektrificatie) heeft forse impact op de dienstverleningstarieven. Door een proces- en organisatieanalyse gaan wij in op de werkwijze (primair proces).

•

Inzicht in kostenontwikkeling in de tijd: we kijken niet alleen naar de huidige situatie. Het kan ook van belang zijn om te kijken naar de kostenontwikkeling in de afgelopen jaren en de mate waarin de (sinds oprichting gemaakte) financiële afspraken met opdrachtgever aansluiten op reële sectorale kostenontwikkeling. Dit is in beeld te brengen via een analyse van omzet, kosten en indexering.

•

Inzicht in benodigd en beschikbaar budget: hier is een normatieve benadering mogelijk (als indicatie), waarbij we werken met kentallen. Dit kan worden aangevuld met benchmark-onderzoek bij een kleine groep gemeenten én aangevuld vanuit CBS-data over budget en areaal per taakveld.

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

8

Bij het uitvoeren van dit onderzoek hebben wij nadrukkelijk de inbreng van gemeente Alkmaar en Stadswerk072 betrokken. De voorliggende rapportage is mede te danken aan de beschikbaar gestelde informatie en expertise vanuit beide organisaties.

1.3

Leeswijzer Het rapport is als volgt opgebouwd: • In hoofdstuk 1 is de achtergrond, vraagstelling en aanpak van dit onderzoek toegelicht. • In hoofdstuk 2 gaan wij in op de beleidskaders en ambities, waarbij wij meer inzicht geven in de eisen en opgaven, die van invloed zijn op specifieke Groen en Wegen. • In hoofdstuk 3 beschrijven wij de ontwikkeling in areaal en kwaliteit van de openbare ruimte; met focus op Groen en Wegen. • In hoofdstuk 4 analyseren wij de beschikbare en benodigde budgetten voor het beheer van de openbare ruimte. • In hoofdstuk 5 komen wij tot een beoordeling van de procesgang en organisatiewijze van het beheer van de openbare ruimte. • In hoofdstuk beschrijven wij de belangrijkste conclusies en aanbevelingen In de bijlagen zijn opgenomen: • Bijlage 1. Bronnenlijst • Bijlage 2. Feitenrelaas • Bijlage 3. Financiën: historisch perspectief • Bijlage 4. Toelichting op budgetcalculatie areaal Groen en Wegen • Bijlage 5. Beoordeling strategie en ambities Stadswerk072 • Bijlage 6. Vergelijking beheerformatie met referentiegemeenten

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

9

2 Beleidskaders en -ambities 2.1

Inleiding In het kader van het onderzoek naar de gevraagde en behaalde kwaliteit van de openbare ruimte – met een focus op wegen en groenonderhoud - is een ‘beleidsscan’ uitgevoerd. Deze beleidsscan geeft inzicht in de ambities, kwaliteitseisen en duurzaamheidseisen die aan de verschillende werkvelden worden gesteld, en welke kwaliteits- en duurzaamheidseisen worden gesteld aan de uitvoering door Stadswerk072 en de uitvoeringsorganisatie zelf. Hierbij wordt beoordeeld of deze ambities, kwaliteitseisen en duurzaamheidseisen laag, gemiddeld/gebruikelijk of relatief hoog zijn. De beleidsscan geeft daarmee ook inzicht in de eventuele kostenverhogende factoren en omstandigheden, die het gevolg zijn van gestelde beleidskaders en -ambities. De beleidsscan is gebaseerd op een analyse van vigerende beleids- en strategiedocumenten van de gemeente Alkmaar. De bronnen zijn in de betreffende paragrafen vermeld. Op basis van de geinventariseerde bronnen en gesprekken met betrokkenen zijn de ambities van de gemeente Alkmaar op genoemde terreinen in beeld gebracht en de daaruit volgende opgaven voor de uitvoeringsorganisatie Stadswerk072.

2.2

Beleidskaders en -ambities Groen Visie en ambitie De gemeente Alkmaar positioneert groen als een cruciale component van een duurzame, gezonde en aantrekkelijke leefomgeving. De groene ruimte is fundamenteel voor de identiteit, gezondheid, biodiversiteit en klimaatadaptatie van de stad. “Alkmaar is groen, maar kan nog groener. Meer groen betekent meer woongenot; groen nodigt uit om buiten te zijn, zorgt voor extra biodiversiteit en maakt de Alkmaarders gezonder.” (Kansen voor Vergroenen). De kernvisie op basis van het Groenbeleidsplan 2017–2027 kan als volgt worden samengevat: • Groen draagt bij aan leefkwaliteit in stad, dorpen en landschap. • Groen moet beleefbaar, bereikbaar en van goede kwaliteit zijn. • Wat groen is, blijft groen. Verlies van groen wordt gecompenseerd. • Groen moet meervoudig functioneren: voor mensen, natuur, water, klimaat. Daarbij zijn de volgende ambities gesteld: • Identiteit: Groen versterkt het karakter en de uitstraling van Alkmaar (stad en dorpen). • Gezondheid: Groen nodigt uit tot bewegen, ontspannen, ontmoeten. • Biodiversiteit: Ecologisch waardevol groen, natuurvriendelijke oevers, bescherming soorten. • Klimaatadaptatie: Groen als buffer tegen hitte, droogte, wateroverlast. Alkmaar zet in op meer (en meer natuurvriendelijk) groenareaal. Het Groenbeleidsplan is op onderdelen uitgewerkt in concrete doelen en actieprogramma’s.

Onder meer in Kansen voor Vergroenen en Kansen voor Biodiversiteit (2019). Alkmaar koppelt – waar mogelijk – vergroening aan rioolvervanging en andere maatregelen en ondersteunt initiatieven met subsidies (Steenbreek, Groene Daken, Geveltuinen). In het coalitieakkoord “Vertrouwen in Alkmaar, verschil mag er zijn” 2023-2026 is onder andere aandacht voor het op orde brengen van groenonderhoud en het serieus aanpakken van klimaatverandering.

Beleidsdoelen Gemeente Alkmaar heeft gekozen voor een differentiatie van de onderhoudskwaliteit naar

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

10

functiegebied: beeldkwaliteit A (hoog) in centrumgebieden en representatieve plekken, bijvoorbeeld de Laat-West, en beeldkwaliteit B (basis) voor woonwijken, parken, overig openbaar groen. Vanuit de beleidsambitie heeft de gemeente ook concrete (forse) beleidsdoelen gesteld: • 5,5 hectare extra groen in 7 jaar tijd (Kansen voor Vergroenen, Agenda Duurzaam Alkmaar): o Extra groen bij groot onderhouds- en herinrichtingsprojecten en een pleksgewijze aanpak op versteende plekken (circa 3,5 ha); o Groene daken en gevels: 1 hectare door het opzetten van een stimuleringsregeling; o Vergroenen van 250 tuinen, buurtinitiatieven en groene schoolpleinen: 1 hectare extra. • 8 hectare extra ecologisch maaibeheer (Beleidsplan wegen 2019) • 3.000 meter extra natuurvriendelijke oevers. • 110.000 (stinzen)bollen extra aanplanten. • Structureel vergroenen bij herinrichtingsprojecten (bv. De Hoef, Laat-West). De ambitie om 3,5 hectare extra groen aan te leggen met onderhouds- en herinrichtingsprojecten tot 2027 is begin 2023 al gerealiseerd. Los van de vastgestelde beleidskaders zijn er ook nieuwe, concrete maatregelen vastgesteld, zoals het 5.000 bomenplan. Dit zijn (diverse) incidentele opdrachten richting Stadswerk072.

Eisen aan groenbeheer Duurzaamheidseisen zijn hoog en worden breed benaderd, inclusief participatie (van inwoners, ondernemers en belangenorganisaties) en klimaatadaptatie. De implementatie van duurzaamheidsmaatregelen spitst zich toe op specifieke onderdelen in de uitvoering. Duurzaamheid is verankerd in zowel strategisch beleid als in uitvoeringsmaatregelen. Zoals: • Ecologisch groenbeheer (bloemrijke bermen, flauwe oevers, afbouw gazons). • Natuurinclusief bouwen (bij gemeentelijk vastgoed en particuliere ontwikkeling)2. • Biodiversiteitsversterking: nestgelegenheden, bijenlinten, ‘Groene Kapitaal in de Buurt’. • Waterbuffering: vergroening voor infiltratie (bv. wadi’s), verkoeling, schaduw. • Steenbreekcampagne: bewustwording ‘tegels eruit, groen erin’. • Monitoring: natuurpuntenkaart (objectieve monitoring biodiversiteit). In de uitvoering moet Stadswerk072 rekening houden met (moet sturen op) hergebruik en circulaire materialen en klimaatadaptieve soortenkeuze (bij bomen en vaste planten). Aan de uitvoering van het beheer worden de volgende kwaliteitseisen gesteld: • Vakkundigheid zoals op het gebied van plantsoenbeplanting en boomverzorging. • Duurzaamheidsprincipes: geen pesticiden, circulair beheer. • Seizoensgebonden en ecologisch afgestemde beheerfrequenties. De hogere kwaliteitseisen aan de inrichting van het groen leiden tot grotere opgaven voor het beheer ervan.

Bijvoorbeeld Laat-West (2023) met vaste planten in intensieve beplanting is onderhoudsintensief en kwetsbaar. En natuursteen en gebonden split vragen specifiek onderhoud (geen borstelmachines, handmatig onkruid verwijderen).

2

Natuurinclusief bouwen is het integreren van natuurontwikkelingsmogelijkheden voor planten, dieren en ecosystemen, in en aan gebouwen en kunstwerken en de (openbare) ruimte eromheen.

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

11

2.3

Beleidskaders en -ambities Wegen Visie en ambitie De gemeente Alkmaar is verantwoordelijk voor het onderhoud van de wegen die zij in beheer heeft. Dit gaat om alle wegen, straten, fietspaden, voetpaden, pleinen en (openbare) parkeerplaatsen binnen de gemeente. Met de overname van de wegen buiten de bebouwde kom in de voormalige gemeente Schermer en Graft-De Rijp is het beleidsplan 2017-2026 herzien en opgesteld voor de periode 2019- 2026. De gemeente Alkmaar wil veilige, duurzame en toekomstbestendige wegen (Beleidsplan Wegen 2019–2026). De stedelijke mobiliteitsvisie (2040) koppelt mobiliteit en wegeninrichting aan bereikbaarheid, leefbaarheid en duurzaamheid. Twee uitgangspunten staan centraal: Het veilig en toegankelijk houden van de openbare ruimte, waarbij meer aandacht wordt besteed aan fietsers, ouderen en weggebruikers met een beperking. Een ander uitgangspunt voor beleid is het toepassen van duurzaam beheer. Dat wil zeggen dat de wegen tegen zo laag mogelijke (exploitatie-)kosten op een zo hoog mogelijk kwaliteitsniveau in stand worden gehouden, waar mogelijk met toepassing van duurzame materialen. De volgende strategische accenten bepaald: • Verkeer wordt veiliger gemaakt volgens de principes van Duurzaam Veilig. • Wegen worden klimaatrobuust, met aandacht voor hitte, neerslag en hergebruik materialen.

• Meer prioriteit voor de fietser en voetganger in (her)inrichting. • Geïntegreerde uitvoering met riolering, vergroening en andere stedelijke projecten3.

Beleidsdoelen De gemeente Alkmaar heeft gekozen voor een gedifferentieerde kwaliteit op het wegenareaal: een hoge beeldkwaliteit centra (binnenstad Alkmaar, beschermd dorpsgezicht De Rijp en winkelgebieden) en beeldkwaliteit B voor de overige gebieden (binnen en buiten de bebouwde kom)4. Aanvullend hierop heeft de gemeente de volgende beleidsdoelen (samengevat) gesteld: • Veiligheid. Een afname van verkeersongevallen, vooral bij kwetsbare doelgroepen. • Levensduur en kwaliteit. De wegen worden onderhouden op beeldkwaliteit A/B conform CROW. • Duurzaamheid. Bij het beheer en onderhoud wordt ingezet op recycling, energiebesparing, klimaatadaptatie. • Wegenbeheer (in inrichting) in samenhang met groen, riolering, mobiliteitsprojecten. Het beleidsplan wegen bevat primair kaders voor het in stand houden van het wegenareaal. Dit is daarmee meer te typeren als ‘beheerbeleid’. Vanuit andere beleidsvelden (i.e. mobiliteit, economie) worden beleidsdoelen gesteld, die leiden tot maatregelen op het wegenareaal (in de vorm van incidentele opdrachten richting Stadswerk072).

Eisen aan wegbeheer Onder duurzaam beheer wordt verstaan dat wegen gedurende hun levensduur tegen zo laag

3 Om de kosten zo laag mogelijk te houden en de overlast voor burgers en bedrijven te beperken, worden investeringen in

wegen zoveel mogelijk in combinatie met onderhoud aan riolering en met andere bedrijven zoals PWN, Liander en HVC uitgevoerd. Daarnaast is deze integrale aanpak, waar ook het openbaar groen en riolering een rol spelen, van belang om de gemeente duurzaam en klimaatbestendig te maken en te houden. (Beleidsplan Wegen) 4

Aan het onderhoud van historische bestrating, zoals de Munnikenweg, wordt extra aandacht besteed om de historische uitstraling te behouden. Dit past niet binnen de beeldkwaliteit-systematiek.

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

12

mogelijke (exploitatie-)kosten op een zo hoog mogelijk kwaliteitsniveau in stand worden gehouden. Duurzaam beheer heeft een duurzaam onderhoudsniveau als uitgangspunt. Om te kunnen werken conform duurzaam wegbeheer wordt onderstaande strategie ingezet. • Duurzame materialen. Hergebruik puin, asfalt, betonnen elementen. Duurzaam beheer is ook van toepassing op de arbeidsomstandigheden. Straatwerkzaamheden vinden dan ook zoveel mogelijk machinaal plaats. • Integraal werken. Aanleg en onderhoud in combinatie met vergroening en waterberging. • Beheergericht ontwerp (en materiaalkeuze) bij uitbreiding of omvorming van het wegenareaal. In de ontwerpfase houdt men rekening met de (uiteindelijke) beheerkosten. • Wegmateriaalkeuze afgestemd op klimaatadaptatie waaronder infiltrerende verharding. In het coalitieakkoord is als doel gesteld dat het onderhoud van wegen, fietspaden, stoepen in de hele gemeente op orde is. Daarbij gaan veiligheid en de primaire infrastructuur voor.

2.4

Conclusies beleid In deze paragraaf komen wij tot een beoordeling van het beleidskader en schetsen wij de impact van toekomstige ontwikkelingen op groen en wegen.

2.4.1

Hoge beleidsambitie Groen Alkmaar staat in de top-10 van groenste grote gemeentes van Nederland. Met bijna 15 m² park per persoon scoort Alkmaar beter dan bijvoorbeeld Den Haag en Leiden. Alkmaar zet in op verdere vergroening; veelal een omvorming van verharding naar groen. De gemeente Alkmaar heeft een ambitieus groenbeleid dat inzet op groene identiteit (behoud en versterking van karakteristiek groen), gezondheid en leefbaarheid (groen als ruimte voor bewegen, ontmoeten en ontspanning), biodiversiteit (ecologische hoofdstructuur, natuurvriendelijke oevers, bloemrijke bermen, etc.) en klimaatadaptatie. Dit wordt ook zo gesteld in het Groenbeleidsplan: “Met onze groene ambities leggen we de lat hoog.” De hoge ambitie van de gemeente gaat gepaard met veel dynamiek en daarmee samenhangende risico’s door bestuurlijke (ad hoc) wensen en wensen vanuit de participatie (inwoners, ondernemers, organisaties). Relatie met andere opgaven Voor het beheer en onderhoud van het groenareaal dient de gemeente Alkmaar rekening te houden met de volgende ontwikkelingen: •

Te verwachten is dat de onderhoudskosten toenemen als gevolg van de klimaatverandering. Met name groen en bomen hebben te maken met droogte (extra bewateren), extremere stormen (meer attentiebomen, heroverweging intensiteit controles en snoeien i.v.m. veiligheid) en plaagdieren (eikenprocessierups). Ook kan sprake zijn van eerdere vervanging: o.a. uitval jonge bomen.

•

Te weinig ondergrondse ruimte voor vergroenen van de stad. In de bebouwde omgeving (met name de oudere wijken) is sprake van weinig functionele bodem, voor het laten groeien van bomen en het opnemen van water (klimaatadaptatie).

•

De vergroeningsopgave, biodiversiteit en ecologisch beheer werken kostenverhogend op inrichting en beheer. Ook zijn er toenemende risico’s als gevolg van; ziektebestrijding; boomwortelopdruk en schades. Met name boomwortelopdruk neemt jaarlijks toe.

•

Het belang van burgerparticipatie neemt toe; met name in het groen. Dit kan leiden tot langere

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

13

voorbereidingsprocessen (bij projecten) en meer maatwerkkeuzen in het groen. Hoewel burgerparticipatie kan leiden tot meer draagvlak en inwonertevredenheid, leidt dit ook tot een toename in de benodigde capaciteit: bij beheer en projecten.

2.4.2

Gemiddelde beleidsambitie Wegen Er is sprake van een grootstedelijk areaal met intensief gebruik. Verstedelijking en mobiliteitsgroei (20.000 extra inwoners tot 2040) leiden tot grotere belasting van het wegennet. Daarbij streeft Alkmaar naar een veilig, duurzaam en toekomstbestendig wegennet; in lijn met de visie "Bereikbaar, leefbaar en duurzaam Alkmaar 2040". De (technische) beheerdoelstelling voor (de technische staat van) het wegenareaal is gemiddeld. Hierbij past wel de kanttekening dat de uitgangspositie voor het behalen van de beeldkwaliteit zwaar onder druk staat; zie ook hoofdstuk ‘kwaliteit openbare ruimte’. De beleidsambities vanuit o.a. mobiliteit zijn hoger: met nadruk op veiligheid, duurzaamheid, ruimtelijke kwaliteit en integrale gebiedsontwikkeling. Relatie met andere opgaven Voor het beheer en onderhoud van het wegenareaal dient de gemeente Alkmaar rekening te houden met de volgende ontwikkelingen: •

De opgaven t.a.v. klimaatadaptatie, energietransitie, mobiliteit (elektrificatie vervoer) en dergelijke kunnen leiden tot het (eerder dan vanuit technisch beheer gewenst) onderhouden of vervangen van verhardingen. Dit leidt tot extra belasting op verhardingen en leidt tot inefficiënt assetmanagement.

•

Vanwege netcongestie is het programma HELIX opgestart om het elektriciteitsnet te versterken: ongeveer 400 nieuwe transformatorstations. Dit betekent dat bijna alle wegen en trottoirs in de gemeente opengebroken zullen worden om de benodigde kabels en leidingen aan te leggen. De verwachting is dat het programma HELIX leidt tot meer meldingen over schade aan de verharding.

•

Toepassen van een alternatieve inrichting en andere verhardingsmaterialen i.v.m. duurzaamheid kan zowel positief als negatief uitpakken. Met veel circulaire materialen is er nog onvoldoende ervaring opgedaan.

•

Bij wegenonderhoud en vervanging wordt veelal de markt ingeschakeld. De daadwerkelijke (markt-)prijsontwikkeling loopt niet in de pas met de gemeentelijke indexering. De markt is volatiel, waarbij o.a. inflatie, grondstoffenschaarste, arbeidsmarktkrapte en strengere vereisten inzake duurzaamheid kunnen leiden tot sterke prijsstijgingen.

Algemeen Tot slot zijn er nog enkele algemene constateringen. Zo zijn wegenbeleid, mobiliteit en verkeer niet altijd op elkaar afgestemd. Een voorbeeld is de toepassing van rood asfalt (vanuit verkeer). Vanuit beheer wordt gekozen voor zwart asfalt (conform het HIOR). De hogere onderhoudskosten zijn ook niet opgenomen in het onderhoudsbudget. Ook andere (vanuit mobiliteit) gewenste kleinere aanpassingen blijken vaak lastig af te stemmen (zoals aanleg van een boom bij wijziging wegprofiel). Verder valt op dat – naast het strategisch beleid en bijbehorende uitvoeringsprogramma’s –sprake is van relatief veel ad-hoc opdrachten; bijvoorbeeld om (na een verkeersongeval) een verkeersdrempel aan te leggen.

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

14

3 Areaal en kwaliteit openbare ruimte 3.1

Inleiding In dit hoofdstuk beschrijven wij de ontwikkeling in areaal en kwaliteit van de openbare ruimte; met focus op Groen en Wegen. Daarbij gaan wij nader in op de (technische) beeldkwaliteit, de beleving onder inwoners en het aantal klachten/meldingen. Vanuit deze broninformatie komen wij tot een conclusie over de huidige kwaliteit én de relevante oorzaken hiervoor. Voor het interpreteren van de huidige kwaliteit is ook gebruik gemaakt van input vanuit werksessies (waarin gemeente Alkmaar en Stadswerk072 vertegenwoordigd waren). Vanuit de beoordeling van de huidige kwaliteit openbare ruimte (specifiek groen en wegen) komen wij uiteindelijk ook tot een aantal ontwikkelingen, die van invloed zijn op het areaal.

3.2

Algemeen beeld: kwaliteit en areaal De gemeente Alkmaar (inclusief de voormalige gemeente Graft-De Rijp en Schermer) is onderverdeeld in 11 wijken (en 66 buurten). De openbare ruimte bestaat uit diverse assets. Om het beheer efficiënt te laten verlopen, zijn deze assets onderverdeeld in beheergroepen. Enkele beheergroepen die overeenkomsten hebben vormen samen een hoofdbeheergroep. De openbare ruimte gaat onder andere over: • Wegen, straten en pleinen; • Groengebieden zoals parken, plantsoenen en bermen; • Straatmeubilair (banken, afvalbakken, verlichting); • Speelvoorzieningen; • Riolering en watergangen en oevers; • Kunstwerken (o.a. bruggen en viaducten); • Verkeersvoorzieningen (borden, markeringen, verkeerslichten); • Openbare verlichting. Nota bene: enkele activiteiten worden niet vanuit beheergroepen benaderd, maar zijn diensten. Denk hierbij aan begraafplaatsbeheer, dierenwelzijn, gladheid, ongediertebestrijding, etc. Per 2019 zijn de wegen buiten de bebouwde kom overgenomen van het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK). Daarmee zijn alle relevante arealen inmiddels in beheer bij Alkmaar (en Stadswerk072).

Kwaliteit In het algemeen moet de beeldkwaliteit van de openbare ruimte in Alkmaar aan het B-niveau voldoen. Het centrum van Alkmaar, het beschermd dorpsgezicht van De Rijp en andere, kleinere gebieden (zoals winkelcentra) moeten voldoen aan het A-niveau. Volgens de CROW-methodiek moet 90% aan de gestelde kwaliteitsniveaus voldoen. We constateren dat in de periode tot en met 2020 de beeldkwaliteit op orde was. Op basis van de beschikbare monitorrapportages blijkt dat minstens 90% voldoet aan de B-kwaliteit; ook specifiek voor bomen, groen en verhardingen. Wel blijkt ook in deze periode al dat het behalen van een Aniveau bijzonder lastig is; met name door afvalbakken. Sinds 2020 zien wij een verslechtering van de beeldkwaliteit: vooral in centrumgebied. In 20225 is gemiddeld een score van 92% behaald voor het B-niveau en het resultaat op A-niveau is 73%.

5

In 2021 is er geen monitor uitgevoerd. Dit is het gevolg van een ransomware-aanval bij de schouworganisatie.

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

15

Vooral zwerfafval en onkruid op verharding verklaren de lage score. In 2023 is gemiddeld een score van 91% behaald voor het B-niveau en het resultaat op A-niveau is 86%. Een belangrijke oorzaak in dit jaar was de opgelopen onderhoudsachterstand als gevolg van storm Poly. In 2024 is geconstateerd dat in 88% van de gevallen het vereiste B-niveau is behaald, en 87% aan het vereiste A-niveau. In de eerste helft van 2024 waren de schouwresultaten voldoende (91%). Als gevolg van een zeer groeizaam voorjaar (nat en warm) zakten de resultaten in juni naar een D-niveau. Hoewel het monitorresultaat in de afgelopen jaren gemiddeld in de buurt komt van de vereiste beeldkwaliteit, is het feitelijke probleem op verschillende beheergroepen ernstiger. Juist in de groeiseizoenen (juni-september) blijkt het lastig om verschillende beheergroepen op beeldkwaliteit te houden. De problematiek is vooral zichtbaar bij beplanting, bomen, gras & kruiden en verhardingen.

Beleving Jaarlijks vindt een belevingsonderzoek onder inwoners plaats. De resultaten van dit onderzoek worden verwerkt in de eindverantwoording van Stadswerk072 richting gemeente Alkmaar. Het belevingsonderzoek maakt de (mate van) tevredenheid van inwoners met hun openbare ruimte zichtbaar. Door de jaren heen is dit beeld vrij stabiel. Het gemiddelde rapportcijfer in de afgelopen jaren is: Kerncijfers Jaar 2020 Jaar 2021 Jaar 2022 Jaar 2023 Jaar 2024

waardering openbare ruimte 6,9 6,7 6,8 6,9 6,9

kwaliteit tevredenheid OR voldoende Stadswerk072 90% 88% 85% 84% 84%

7,2 7,2 7,1 7,1 7,2

Uit dit onderzoek blijkt dat name het groen, stoepen en straten, straatmeubilair en afvalbakken het meeste invloed hebben op de beleving. Op verschillende beheergroepen is duidelijk zichtbaar dat de inwoners (meer) ontevreden zijn over bestrating, groen en biodiversiteit. Tekenend is verder dat jaarlijks circa 25% tot 40% van de respondenten aangeven dat zij vinden dat de openbare ruimte erop achteruit is gegaan. De inwoners van Schermer en Daalmeer/Koedijk zijn de afgelopen jaren het minst tevreden over het onderhoud.

Meldingen Via diverse kanalen (waaronder de meldingenapp) kunnen inwoners (en anderen) meldingen doen over de openbare ruimte. Vanuit de meldingenregistratie is het mogelijk om patronen te herkennen in de kwaliteit van de openbare ruimte. Ook is van belang dat melding binnen de afgesproken doorlooptijd wordt opgelost en de melder terugkoppeling hierop ontvangt. In de DVO is vastgelegd dat meldingen binnen 2 werkdagen in behandeling nemen. Daarnaast is het streven om 90% van de meldingen binnen 2 weken af te handelen. De tevredenheid van inwoners wordt namelijk sterk bepaald door de snelheid van afhandeling (en de terugkoppeling hierover). Deze termijnen worden ruimschoots gehaald en is sinds 2020 fors verlaagd als gevolg van procesverbeteringen. In de tabel (onder) is het aantal meldingen vanaf maart 2020 weergegeven.

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

16

Ter toelichting: in 2022 zijn de afvaltaken overgegaan naar HVC. Dit verklaart de afname in het aantal meldingen (ca. 5.000 in 2021). Relatief worden de meeste meldingen gedaan over openbaar groen en watergangen en over wegen, straten en pleinen.

Meldingen Jaar 2020 (vanaf maart) Jaar 2021 Jaar 2022 Jaar 2023 Jaar 2024

totaal meldingen 15.491 18.980 15.716 14.957 14.028

Nota bene: in bijlage 2 hebben wij een ‘mijlpalenoverzicht’ opgenomen van de meest opvallende gebeurtenissen in de periode 2017-2024. Dit overzicht geeft een samengevat beeld van de ontwikkelingen in de uitvoering en organisatie van Stadswerk072.

3.3

Areaal en kwaliteit Groen Areaal Hieronder staan per hoofdbeheergroep de hoeveelheden per 2015 en 2024 (bron: DVO Stadswerk072). Deze hoeveelheden zijn een optelling van de grootste arealen om een eerste inzicht te krijgen in (de ontwikkeling van) het areaal. Groen en bomen (m2) Gras Natuurbeheer gras Beplanting Natuurbeheer beplanting Bomen (st.) Plantenbakken (st.)

Areaal 2015 Areaal 2024 Verschil (%) 1.398.874 1.477.819 6% 1.797.803 2.440.937 36% 658.730 556.433 -16% 1.269.899 1.154.953 -9% 45.051 50.495 12% 502 527 5%

In de afgelopen 10 jaar zien wij een groei in gras en bomen6 (met gevolgen voor het benodigd budget). Het ecologisch beheerd areaal is fors toegenomen. In totale omvang (m2) is de beplanting afgenomen. Let op: deze areaalinformatie geeft geen inzicht in soort en type beplanting.

Kwaliteit Groenbeheer in Alkmaar is ingericht op basis van de CROW-systematiek met differentiatie naar functiegebied: • Beeldkwaliteit A (hoog): in centrumgebieden, representatieve plekken, zoals de Laat-West. • Beeldkwaliteit B (basis): voor woonwijken, parken, overig openbaar groen. In de afgelopen vier jaar is de beeldkwaliteit op Groen in het centrum niet behaald. Zie figuur voor de gemiddelde jaarscore. De categorieën die in 2024 achterbleven op B-niveau zijn onderhoud beplantingen (74%), bomen (80%), gras/kruiden (86%) en onkruid op verharding (88%). Dit zijn met name de 'groene’ componenten van de openbare ruimte.

Beleving Het jaarlijks belevingsonderzoek vraagt ook specifiek naar de tevredenheid met het groenbeheer. Doelstelling is een tevredenheidspercentage van 60%. Vanuit de meerjarige trend is duidelijk zichtbaar dat de inwoners (overwegend) tevreden zijn met de hoeveelheid groen. Zie onderstaande

6

Het in 2024 aantal geplante bomen moet in dit overzicht nog verwerkt worden.

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

17

figuur voor de resultaten van het belevingsonderzoek over de periode 20172024. In de meerjarenreeks is duidelijk een kentering zichtbaar in de tevredenheid over het onderhoud van groen. Dit beeld komt overeen met het algemene beeld vanuit de beeldkwaliteitsmonitoring. De vergelijking tussen de (technische) beeldkwaliteit en de beleving van inwoners maakt ook een beheerdilemma zichtbaar. De bewoners kijken verschillend naar het type groen. Een deel heeft moeite met het meer ecologisch beheerde groen. Dit wordt dan gezien als een rommeltje en geen onderhoud. Anderen vinden juist dat er nog te weinig natuurlijk en biodivers wordt beheerd. Vanuit beleving en inwonertevredenheid is het daarom van belang om voldoende aandacht te geven aan communicatie en bewustwording.

Meldingen In de afgelopen jaren gaan de meeste groenmeldingen over bomen. Overlast van bomen en verzoek om snoei of kap zijn de belangrijkste redenen voor een melding; al dan niet veroorzaakt door stormschade. Op de tweede plaats staan meldingen over beplanting. Het merendeel betrof snoeiverzoeken, meldingen over onkruid en inboet nieuwe beplanting. In 2023 heeft storm Poly voor een piek in meldingen gezorgd. Het gaat hier vooral over omgevallen bomen, loshangende takken en gevallen takken: totaal ca. 1.200 meldingen. Zie bovenstaande tabel voor het aantal meldingen vanaf maart 2020.

3.4

Kwaliteit Wegen Areaal De gemeente heeft 5,4 miljoen m² verhardingen in beheer met een vervangingswaarde van circa € 350 miljoen. 65% van het areaal verhardingsoppervlak bestaat uit rijbanen, 28% uit voetpaden en 7% uit vrij liggende fietspaden. In de jaren tussen 2030 en 2050 wordt een vervangingspiek verwacht. Hieronder staan per hoofdbeheergroep de hoeveelheden per 2015 en 2024 (bron: DVO Stadswerk072). Deze hoeveelheden zijn een optelling van de grootste arealen om een eerste inzicht te krijgen in (de ontwikkeling van) het areaal. Wegen (m2) Elementen Asfalt Beton Halfverhardingen Onverhard

Areaal 2015 Areaal 2024 Verschil (%) 2.984.606 3.613.447 21% 1.252.353 1.923.420 54% 16.158 23.894 48% 39.478 63.757 62% 554 800 44%

De groei in het areaal is grotendeels te verklaren vanuit de overname van de (vooral asfalt-)wegen

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

18

buiten de bebouwde kom van HHNK en de oplevering van nieuw areaal sinds 2015.

Kwaliteit Ook het wegbeheer van Alkmaar is ingericht op basis van de CROW-systematiek met differentiatie naar functiegebied: • CROW-beeldkwaliteit hoog kwaliteitsniveau (A) in de centra en basiskwaliteitsniveau (B) in de overige gebieden binnen de bebouwde kom. Maximaal 8% afwijking is toegestaan (conform CROW). • Wegen buiten de bebouwde kom worden onderhouden op kwaliteitsniveau B. Met onderscheid in klasse 1 wegen (druk) met een afwijking van maximaal 8% en klasse 2 (minder druk) met een afwijking van maximaal 15%. De ambities en kwaliteitsniveaus zijn gebruikelijk (buiten centra) tot hoog (in centrumgebied). Er is sprake van een toenemende kwaliteitsdruk als gevolg van de specifieke kenmerken van het areaal (ouderdom en worteldruk). Om de technische onderhoudstoestand van onze wegen, straten en pleinen binnen de bebouwde kom te kunnen monitoren, wordt eens per 2 jaar het gehele areaal visueel geïnspecteerd. In de periode 2022 – 2023 is er geen inspectie uitgevoerd. Het gebied buiten de bebouwde kom inspecteert Stadswerk072 vanaf 2024 jaarlijks. In onderstaande figuur is de beeldkwaliteit van het wegenareaal weergegeven7. De inspectieresultaten geven een redelijk stabiel beeld van de kwaliteit binnen de bebouwde kom t/m 2021. Vanaf 2021 is sprake van een verslechtering. Er is inmiddels sprake van een groeiend uitgesteld onderhoud.

Dit betreft vooral asfaltverhardingen (buiten de bebouwde kom), elementenverhardingen (met name stoepen en centrumgebied). Op het onderdeel elementenverharding (alle wegen opgebouwd uit tegels en stenen) is de onderhoudsopgave het grootst.

Beleving De beleving van de inwoner kan afwijken van de technische beeldkwaliteit. Zo kan het areaal voldoen aan de technische beeldkwaliteit én steeds meer versleten zijn. Volgens de assetmanager is (in meerdere wijken) sprake van toenemende slijtage. Het jaarlijks belevingsonderzoek vraagt ook specifiek naar de tevredenheid met het wegenbeheer. Doelstelling is een tevredenheidspercentage van 50% voor stoepen, 65% voor wegen en straten en 70% voor fietspaden. Zie de figuren voor de resultaten (volgende pagina).

7

Let op: tot en met 2021 is de beeldkwaliteit van wegen binnen de bebouwde kom weergegeven (met een maximale toegestane afwijking van 8%). In 2019 is het areaal buiten de bebouwde kom overgenomen van HHNK. Het resultaat over 2024 betreft het totale areaal (inclusief wegen buiten de bebouwde kom).

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

19

Vanuit de meerjarige trend is duidelijk zichtbaar dat de tevredenheid over stoepen lager is dan de tevredenheid over wegen, straten en pleinen. Dit is vooral zichtbaar in wijken waar sprake was van werkzaamheden (glasvezel, nutsbedrijven). Ook is zichtbaar dat sprake is van algehele verslechtering in de beleving in de afgelopen jaren.

Meldingen Ondanks de slechtere beeldkwaliteit en de verslechterende beleving onder inwoners blijkt sprake van een stabiel aantal meldingen vanaf 2022. De meldingen gaan vooral over verzakkingen, gaten en scheuren en losse of ontbrekende bestrating/tegels. De belangrijkste oorzaak van de losliggende en ontbrekende bestrating/tegels is de jaarlijks terugkerende, boomwortelopdruk.

3.5

Conclusies kwaliteit en areaal Op basis van objectieve informatie is een beeld verkregen van de kwaliteit en omvang van het areaal. In verschillende werksessies met Stadswerk072 en gemeente Alkmaar is gekomen tot een nadere beoordeling van de huidige situatie en ontwikkelingen, die van invloed zijn op het toekomstig beheer. Wij lichten dit toe voor Groen en voor Wegen.

3.5.1

Beoordeling kwaliteit en areaal Groen Gemeente Alkmaar kiest voor een hoge groenkwaliteit. Denk daarbij o.a. aan groene rotondes, ‘prairy gardens’ en miniparken. Niet voor niets heeft de gemeente Alkmaar de ‘Green Cities Europe Award’ gewonnen (in 2022 en in 2024). Tot en met 2020 was de beeldkwaliteit voor groen goed op orde. Sinds 2020 is de beeldkwaliteit zichtbaar verslechterd; vooral in de groeiseizoenen. Kijkend naar de jaargemiddelde score valt dit minder op, maar vooral onderhoud beplantingen, bomen, gras/kruiden en onkruid op verharding blijken uitdagend om op niveau te houden. Terugblikkend op de afgelopen jaren zijn vooral verschillende stormen en groeizame jaren een verklaring voor achterblijvende beeldkwaliteit. Dit is overigens in heel Nederland het geval geweest. De kern van het probleem is dat het – binnen de beschikbare capaciteit van Stadswerk072 – lastig

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

20

blijkt om op te schalen naar de extra benodigde capaciteit hiervoor. Ondanks het opschalen (met inzet van de markt) heeft dit niet kunnen leiden tot het voldoen aan de (jaarrond te handhaven) beeldkwaliteit. Met name een constante A-kwaliteit kan in groeizame seizoenen zeer kostbaar zijn. Wij wijzen er overigens op dat de (technische) beeldkwaliteit in de sector ook steeds meer ter discussie komt te staan. Met name het combineren van beeldkwaliteit met waarden, zoals biodiversiteit, is lastig. Zo is biodiversiteit lastig te vertalen naar een eenduidig beeld8.

Ontwikkeling op groenareaal Voor de komende jaren zijn de volgende kostenverzwarende omstandigheden te voorzien:

3.5.2

•

Vergroeningsopgave: Uitgangspunt is de ambitie van 30% groen op buurtniveau in de bebouwde kom (doel voor 2050). Vanuit het programma Klimaatadaptatie & Biodiversiteit is de vergroeningopgave per buurt (conform landelijke wijk- en buurtindeling) berekend. Nota bene: In buurten met een (flinke) vergroeningsopgave, is er in de huidige buurtopzet niet altijd ruimte om deze m2 ambitie daar daadwerkelijk geheel te realiseren.

•

Biodiversiteit en klimaatadaptatie: Per saldo is het beeld dat biodiversiteit tot meer onderhoudskosten leidt. In het uitvoeringsplan is de impact op exploitatie beperkt meegenomen. Enkele voorbeelden: bij extensief beheer: verwaaiing van zaden naar vaste plantvakken, natuurvriendelijke oevers: duurder in onderhoud dan beschoeiingen, verschillende soorten planten in een plantvak (meer vakkennis nodig) en extra insectenhotels. Ook klimaatadaptatieve maatregelen, zoals aanleg van wadi’s en greppels, leiden tot hogere onderhoudskosten (door benodigde inzet van andere machines).

•

Klimaatverandering: Klimaatverandering heeft een kostenopdrijvende werking. Er moet meer jaarrond worden onderhouden (schoffelen en maaien) en er komen (steeds meer) invasieve soorten (o.a. Japanse duizendknoop) en ziekten (iepziekte) voor.

•

Ontwikkelgebieden: Ervaring leert dat bij oplevering nieuw areaal (bijvoorbeeld bij omvorming bedrijfsterreinen naar woonwijken) gekozen wordt voor meer en complexer groen. De projectontwikkelaars houden zich daarbij slechts beperkt aan het HIOR. Voorbeeld: De Gooijer, hoogteverschillen, veel vaste planten in wadi’s.

•

Toename omvormingen: Er is sprake van een groei in benodigde omvormingen; o.a. vanuit mutaties en inbreidlocaties. Ook via ‘Wijk aan zet’ en de Dorpsagenda zijn meer (ad-hoc) omvormingen te verwachten. Op dit moment wordt rekening gehouden met vijf omvormingen (o.a. plantvak) per wijk per jaar.

Beoordeling kwaliteit en areaal Wegen De kwaliteit van het wegenareaal voldoet niet aan de gestelde beeldkwaliteitseisen. De verslechtering is goed herleidbaar naar specifieke beheergroepen en gebieden. Het gaat vooral over: • Verzakkingen trottoirs en boomwortelopdruk; • Intensief onderhoud binnenstad; • Gebrekkige kwaliteit dijk- en polderwegen. We lichten de huidige problematiek toe: Verzakkingen en boomwortelopdruk: In vrijwel de hele gemeente zijn de trottoirs opengebroken voor de aanleg van glasvezel. Daarnaast worden er door andere nutsbedrijven regelmatig werkzaamheden uitgevoerd aan de trottoirs, omdat het merendeel van het nutstracé hierin is gevestigd. 8

Vaak zijn er veel variabele factoren, waardoor generaliseren moeilijk is. Bijvoorbeeld organisch materiaal in plantvakken: niet alle bladeren zijn hiervoor geschikt (zoals platanenblad).

101537 - Onderzoek naar kwaliteit en budget van de openbare ruimte gemeente Alkmaar

21

Er zijn grote hoeveelheden oneffenheden onder meer door verzakkingen en boomwortelschades. Schades in elementenverhardingen kunnen tot onveilige situaties leiden. In Alkmaar-Noord zijn de meeste aandachtspunten aanwezig op dit gebied. Dit heeft te maken met de leeftijd van de daar aanwezige wijken. Inmiddels komen veel gedeeltes daar dichtbij de vervangingstermijn van gemiddeld 60 jaar en dat is ook terug te zien op straat. Stadswerk072 heeft extra stratenmakers ingezet om de kwaliteit van elementenverhardingen te verbeteren. Door (meer) toezicht op de herstelwerkzaamheden zet Stadswerk072 in op het voorkomen van verzakkingen. Zij ontvangt bovendien een ‘degeneratievergoeding’ voor de hogere onderhoudskosten als gevolg van deze werkzaamheden. Onder andere met het stoeptegeloffensief wordt ingezet op een gerichte aanpak van opdruk van stoeptegels door boomworteldruk. Ontbrekende fundering in binnenstad: Een groot deel van de oude gebakken bestrating (circa 25%) in het centrum van Alkmaar heeft het einde van de technische levensduur (40 - 60 jaar) bereikt en het voldoet niet meer aan de norm. De bestrating is niet maatvast en is door intensief gebruik glad geraakt. Daarnaast heeft 80% van de rijbanen geen fundering, waardoor theoretisch het einde van de levensduur is bereikt.

Vanwege het historische karakter van het centrum en het gewenste straatbeeld streeft de gemeente ernaar de oude bestrating zo lang mogelijk te behouden. Het onderhoud van de versleten bestrating is intensief en kostbaar. Doordat de voegen tussen de stenen regelmatig worden leeggezogen, raakt de bestrating los en gaan ze klapperen of verschuiven. Het ontbreken van een fundering en de lege voegen vormen de voornaamste oorzaken van de snel terugkerende schadebeelden in de binnenstad. Dit leidt tot klachten en een versnelde achteruitgang, waardoor frequent herstraten noodzakelijk is. Een duurzame oplossing is om de versleten bestrating bij noodzakelijk onderhoud te vervangen en op locaties zonder fundering een fundering aan te brengen. Dit verlaagt de onderhoudskosten op lange termijn. Om verkeershinder zoveel mogelijk te voorkomen, zijn maatregelen gefaseerd te nemen. Gebrekkige kwaliteit dijk- en polderwegen: De wegen buiten de bebouwde kom zijn per 1 januari 2019 in beheer en onderhoud overgenomen van het HHNK. Na visuele inspectie van het buitengebied bleek 5,6% van klasse I wegen onvoldoende te zijn en 20,9% van klasse II wegen. Om de klasse II wegen op het gewenste niveau te krijgen, is door het HHNK een eenmalig bedrag van € 243.500,- beschikbaar gesteld. In 2022 is een volgende inspectie uitgevoerd.

Dit heeft de huidige problematiek zichtbaar gemaakt: 27% van de klasse I wegen zijn onvoldoende en 34% van de klasse II wegen zijn onvoldoende. Deflectiemetingen hebben aangetoond dat de fundatie gebroken is. Nu en op termijn zal gemeente Alkmaar worden geconfronteerd met onvoorzien (extra) wegonderhoud. De gemeente Alkmaar is hierover in gesprek met HHNK. Stadswerk072 geeft aan dat jaarlijks € 400.000,- extra onderhoudsbudget nodig is om de dijkwegen veilig te houden.