240411 Raadsinformatiebrief update ruimtelijke adaptatie in regio Alkmaar - bijlage klimaatadaptatiestrategie-en-uitvoeringsagenda

Klimaatadaptatie strategie en uitvoeringsagenda Regio Alkmaar Op weg naar een klimaatbestendige regio Samenwerkingsverband Regio Alkmaar

Maart 2021

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

Regenbuien worden heftiger. Perioden van grote droogte langer en temperaturen zijn zomers hoger. De verandering van het klimaat is merkbaar en geeft ook vaker overlast. Hoe we in de Regio Alkmaar omgaan met die verandering en de overlast voor onze leefomgeving beperken, ligt voor u in de klimaatadaptatiestrategie en uitvoeringsagenda.

Onze regio kenmerkt zich als een divers gebied. Van hoge zandduinen in het westen tot diepe kleipolders in het oosten. En van het waterrijke noorden via de strandwal naar het waterrijke zuiden. Daar tussenin ligt het stedelijk gebied. Dat brengt voor ieder gebied andere vraagstukken en overlast met zich mee met betrekking tot klimaatverandering. De strategie geeft aan op welke manier we deze problemen samen aanpakken. Met overheden, professionele partners en de samenleving. Samen maken we het verschil.

We delen informatie en voorbeelden met elkaar en passen klimaatadaptieve maatregelen al toe waar dat kan. Bijvoorbeeld bij de herinrichting van wijken door verharding te vervangen door groen, holle en infiltrerende wegen aan te leggen, water te bergen in groen en bomen te planten voor koelere plekken. De stad als spons, om water op te slaan als er te veel regen valt en om water te hebben bij droogte. We maken werk met werk. We betrekken bij deze projecten bewoners door in de wijken waar we aan de gang gaan mensen bewust te maken dat ze zelf ook water kunnen opvangen op hun dak of in hun tuinen.

Ook nieuwbouwprojecten moeten klimaatbestendig worden gebouwd. Wijken worden groen en waterrijk ingericht met behoud van oude waterstructuren. In de Regio kunnen we daarbij veel van elkaar leren. Welke maatregelen werken goed in welke gebieden of wijken.

In geen enkel project mag klimaatadaptatie meer aan de aandacht ontsnappen. Daarom koppelen we klimaatadaptatie aan de andere grote opgaven in de regio: woningbouw, energietransitie, vergroening en de vervangingsopgave voor beheer. Maken we gebruik van de hele ruimtelijke omgeving en natuurlijke mogelijkheden om water op te nemen en hittestress te beperken. En waar dat niet mogelijk is maken we gebruik van de technische mogelijkheden om wateroverlast te voorkomen en droogte en hittestress tegen te gaan. Dit levert behalve minder overlast ook een mooie, gezonde en aantrekkelijke leefomgeving op.

Namens de gemeenten en het hoogheemraadschap van de samenwerking Klimaatadaptatie Regio Alkmaar,

Annette Groot

2 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

Inhoudsopgave 1 Inleiding en context 10 1.1 Wat is klimaatverandering? 10

1.2 Waarom klimaatadaptatie? 11

1.3 Hoe komt de regio in actie, en in welk kader? 12 1.4 Wat zijn de doelen vanuit het DPRA? 13

1.5 Wat zijn de regionale doelstellingen? 13

1.6 Wat is de link met andere ruimtelijke opgaven? 14 1.7 Wat is belangrijk voor de inwoners? 15

1.8 Wat was het proces naar de klimaatadaptatiestrategie en uitvoeringsagenda? 16

1.9 Wat staat er in deze rapportage? 19

2 Ruimtelijk perspectief (weten) 21 2.1 Regioschets 21

2.2 Impact op sectoren binnen de vijf gebiedstypologieën 23

2.3 Gebiedstypologie Duin en Dorp 24 2.4 Gebiedstypologie Stedelijk Hart 26

2.5 Gebiedstypologie Kralensnoer 28

2.6 Gebiedstypologie Waterrijk 30 2.7 Gebiedstypologie Cultuurlandschap 32

3 Strategie (willen) 35 3.1 Overkoepelende strategie 35

3.2 Strategie thema ‘droogte en wateroverlast in het stedelijk gebied’ 36 3.3 Strategie thema ‘droogte en waterkwaliteit in het landelijk gebied’ 37

3.4 Strategie thema ‘hitte en gezondheid’ 38

3.5 Strategie thema ‘veiligheid, calamiteiten en kwetsbare functies’ 39 3.6 Strategie thema ‘klimaatbestendige nieuwbouw en stedelijke ontwikkeling’ 41

4 Uitvoeringsagenda (werken) 43 4.1 Procesactiviteiten (gekoppeld aan strategie) 43

4.2 Fysieke uitvoeringsactiviteiten (gekoppeld aan projectplanningen) 45 4.3 Vervolgstappen borging klimaatadaptatie in organisaties 50

3 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

Bijlagen Bijlage a ruimtelijk perspectief klimaatadaptatie 50

Bijlage b publiekspeiling klimaatadaptatie 52

Bijlage c prioritering knelpunten 57

Bijlage d concrete oplossingsrichtingen 61

Bijlage e voorbeeld pve klimaatadaptatie van mra 64

Bijlage f toelichting op activiteiten in uitvoeringsagenda’s 65

COLOFON 105

4 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

Managementsamenvatting Door de toenemende klimaatverandering is er landelijk een sterk gevoel van urgentie en noodzaak omtrent klimaatadaptatie ontstaan. In 2014 is om deze reden de Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie genomen, waarin is gesteld dat Nederland in 2050 klimaatbestendig en water robuust is ingericht. Om dit doel te behalen is in dezelfde deltabeslissing ook gesteld dat alle Nederlandse overheden in 2020 klimaatbestendigheid en waterrobuustheid in hun beleid en handelen hebben verankerd. Om de overheden te ondersteunen bij de uitvoering van de deltabeslissing, heeft het Rijk in 2017 het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) gepubliceerd. Sinds 2018 werkt Regio Alkmaar in regionaal verband aan de invulling van de opgaven uit het DPRA. Dit heeft ertoe geleid dat de regio een klimaatadaptatiestrategie en uitvoeringsagenda heeft opgesteld.

In voorliggend stuk wordt de regionale opgave, de klimaatadaptatiestrategie en de bijbehorende regionale en lokale uitvoeringsagenda beschreven. De adaptatiestrategie is onderbouwd met de in 2019 uitgevoerde basisinventarisatie klimaatkwetsbaarheden (klimaatstresstesten) en de in 2020 gehouden klimaatdialogen met interne en externe stakeholders.

Figuur 1 Verkoelend groen en water in de stad, Alkmaar (Bron: beeldbank Stadswerk072)

Klimaatadaptatie vraagt om integrale oplossingen. Hierbij is het zoeken naar de beste maatregel per locatie. Dit is maatwerk en afhankelijk van fysieke kenmerken zoals afwateringsmogelijkheden, bodemgesteldheid en bestaande ruimtelijke inrichting. De opgave waar de regio voor staat is complex en niet alleen een ruimtelijke opgave maar ook een organisatorische opgave. Dit vereist een integrale aanpak. Daarom is ervoor gekozen om eerst de opgaven (weten) waarvoor de regio staat in kaart te brengen. De volgende stap is om aan de hand van een strategie (willen) een aanpak op te stellen die borgt dat de diverse opgaven worden opgepakt en worden verankerd in beleid en activiteiten. De laatste stap is om de strategie te vertalen naar een meerjarige uitvoeringsagenda (werken).

In de eerste stap is het ruimtelijk perspectief (weten) in kaart gebracht. Naast het in beeld brengen van de klimaatkwetsbaarheden (klimaatstresstesten) was de behoefte ook aanwezig om op regionaal niveau klimaatadaptatie te koppelen aan de overige ruimtelijke opgaven. In het ruimtelijk perspectief is er derhalve

5 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

gekeken welke meekoppelkansen er in de regio zijn om klimaatadaptatie te combineren met overige opgaven (energietransitie, woningbouw, natuurontwikkeling, circulair etc.). Voor deze beoordeling is de regio opgedeeld in vijf gebiedstypes met elk verschillende karakteristieken die elk gebied en de meekoppelkansen onderscheidt van de andere gebieden. De volgende gebiedstypologieën worden onderscheiden:

1. Duin en Dorp (gemeente Bergen). 2. Stedelijk Hart (stad Alkmaar en Heerhugowaard). 3. Kralensnoer (Heiloo, Castricum en Uitgeest). 4. Waterrijk (Langedijk en Heerhugowaard De Noord). 5. Cultuurlandschap (landelijk Uitgeest, landelijk Alkmaar).

Figuur 2 Gebiedstypologieën

Door de vijf gebieden naast de klimaatkwetsbaarheden en de overige ruimtelijke opgaven te leggen, zijn gebiedsgerichte opgaven per gebiedstypologie in beeld gebracht. De volgende klimaatopgaven zijn per gebiedstypologie geïdentificeerd (zie Tabel 1).

6 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

Opgaven Duin en Stedelijk Kralen - Waterrijk Cultuur – Dorp Hart snoer Landschap

Stad Alkmaar Heiloo, Langedijk en Landelijk Gemeente en Castricum en Heerhugowa Uitgeest, Bergen Heerhugo- Uitgeest ard De Noord landelijk waard Alkmaar

Wateroverlast in de bebouwde X X X X X en landelijke omgeving

Verdroging groen X

Grondwaterdaling en funderingsproblemen in de X historische stad

Verzilting opp. water X X X

Hitte-eiland problematiek X X X X

Overstromingsrisico in de X X X X bebouwde omgeving;

Onbegaanbare wegen bij X wateroverlast

Bewegende bruggen vormen problemen voor de X doorstroming van verkeer;

Problemen waterkwaliteit door X X X X overstorten en blauwalg;

Uitspoeling van nutriënten na X hevige regenval;

Verdroging dijken; X

Bodemdaling door droogte, bedreiging veengebied, X X X ondergrondse infrastructuur en CO2 uitstoot;

Tabel 1 Koppeling gebiedstypologieën met opgaven

Om ervoor te zorgen dat er werk met werk gemaakt kan worden en om de opgaven zo efficiënt als mogelijk aan te pakken, zijn deze per gebiedstype gekoppeld aan geplande ruimtelijke ontwikkelingen in Regio Alkmaar. Daarna zijn de beste meekoppelkansen en relevante sectoren voor de diverse ontwikkelingen geïdentificeerd. Voor een gedetailleerde uitwerking en toepassing omtrent de meekoppelkansen en ontwikkelingen, wordt verwezen naar hoofdstuk 2 en bijlage A van deze rapportage.

7 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

In de tweede stap, strategie (willen), zijn opgaven en ontwikkelingen door vertaald naar een strategisch regionaal plan. De strategie beschrijft hoe de regio Alkmaar invulling geeft aan de klimaatadaptatie-opgave. Hierbij is er gekozen voor een overkoepelende strategie en een klimaatthema specifieke strategie. In de overkoepelende strategie is beschreven hoe de regio Alkmaar op hoofdlijnen de kwetsbaarheid voor de gevolgen van klimaatverandering verkleint. De overkoepelende strategie bestaat uit vijf hoofdpijlers:

Inclusieve Integraal Bewustwording Het goede Borgen samenwerking en werken voorbeeld geven betrekken externe partijen

Vanuit de verkenning naar klimaatkwetsbaarheden (klimaat stresstesten) en gesprekken (risicodialogen) met verschillende betrokken partijen, bleken er vijf belangrijke klimaatthema’s te spelen in Regio Alkmaar. Binnen elk van deze klimaatthema’s spelen er specifieke uitdagingen. Om invulling te geven aan deze thema specifieke uitdagingen, is gekozen, om naast de overkoepelende strategie een strategie per klimaatthema op te stellen. Deze thematische strategie biedt handvatten voor een doorvertaling naar concrete acties in de uitvoeringsagenda.

1. Thema: Droogte en wateroverlast in het stedelijk gebied • Delen concrete handvatten voor een 4. Thema: Veiligheid, calamiteiten en klimaatbestendige inrichting met bedrijven kwetsbare functies en inwoners • Inzicht krijgen in effect van klimaatextremen • Opstellen heldere eisen klimaatadaptatie op vitale functies • Anticiperen op klimaatverandering voor • Maken van keuzes bescherming kwetsbare groenbeheer functies op het juiste niveau • Opstellen eisen overstroming 2. Thema: Droogte en waterkwaliteit in het • Vergroten bewustwording en landelijk gebied urgentiegevoel onder netbeheerders en vitale gebruiksfuncties • Creëren gezamenlijke bereidheid in landelijk gebied • Verbinden met de juiste programma’s en plannen 5. Thema: Klimaatbestendige nieuwbouw en stedelijke ontwikkeling 3. Thema: Hitte en gezondheid • Borgen in projecten, bestemmingsplannen en bouwvergunningen • Opstellen eisen hittestress • Formuleren eisen voor klimaatbestendige • Opstellen hittebeleid nieuwbouw • Vergroten bewustwording voor • Weten – willen – werken hitteproblematiek intern in organisaties • Werk met werk maken • Verhogen urgentiegevoel van • Benutten kennis, kunde en ervaring hitteproblematiek bij relevante particulieren

Door de uiteenlopende gebiedskenmerken zijn binnen de verschillende gebiedstypen ook verschillende klimaatthema’s dominant. In zijn de gebiedstypen gekoppeld aan de voor hen dominante thema’s. Op deze wijze kan de juiste themastrategie worden toegepast op elk uniek gebied. Dit betekent overigens niet dat de andere thema’s helemaal niet voorkomen in het gebied. De minder dominante thema’s in een gebiedstype zijn echter minder bepalend voor de te volgen strategie.

8 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

Droogte en Droogte en Hitte en Veiligheid, Klimaatbeste wateroverlast waterkwaliteit gezondheid calamiteiten ndige en kwetsbare nieuwbouw in het stedelijk in het landelijk functies en stedelijke gebied gebied ontwikkeling

Duin en dorp X X X Gemeente Bergen

Stedelijk hart X X X X Stad Alkmaar en Heerhugowaard

Kralensnoer X X X Heiloo, Castricum en Uitgeest

Waterrijk X X Langedijk en Heerhugowaard De Noord

Cultuurlandschap X Landelijk Uitgeest, landelijk Alkmaar

Tabel 2 Gebiedstypologie gekoppeld aan themastrategie

In de derde en laatste stap, de uitvoeringsagenda (werken), zijn de activiteiten benoemd die de komende jaren staan gepland om Regio Alkmaar verder klimaatbestendig te maken. De activiteiten in de uitvoeringsagenda bouwen voort op wat er al in de regio gebeurt. Het is daarnaast een dynamische agenda. Dat wil zeggen, de aanpak is continu in ontwikkeling en de regio is flexibel om aan te sluiten bij de ruimtelijke ontwikkelingen.

De uitvoeringsagenda is opgesplitst in een deel met procesactiviteiten en een deel met fysieke uitvoeringsprojecten. De procesagenda is een doorvertaling van de strategie naar concrete acties voor de komende jaren. Met de acties uit de procesagenda geeft de regio invulling aan het proces om klimaatbestendig inrichten breder en dieper te borgen in beleid en handelen van de gemeenten. Deze activiteiten vallen uiteen in onderzoeksactiviteiten, communicatieactiviteiten, organisatorische activiteiten en activiteiten rondom beleid en governance.

In de fysieke uitvoeringsagenda zijn, per gemeente, reeds geplande uitvoeringsprojecten tot en met 2024 opgenomen die een grote ruimtelijke ingreep omvatten. Hiermee zijn deze projecten namelijk bij uitstek geschikt om klimaatbestendig inrichten in door te voeren. De Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie gaat er tenslotte van uit dat vanaf 2020 alle Nederlandse overheden klimaatbestendig inrichten tot hun standaardwerkwijze hebben verheven.

Voor een uitgebreid overzicht van de uitvoeringsagenda’s wordt verwezen naar hoofdstuk 4.

9 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

1 Inleiding en context 1.1 Wat is klimaatverandering? Ons klimaat verandert. De aarde warmt op en de effecten daarvan worden steeds meer zichtbaar. Water De zeespiegel stijgt en de weersomstandigheden overlast Hitte worden extremer. Hoewel het klimaat geleidelijk verandert en het tempo onzeker is, wijzen alle scenario’s van het KNMI ons erop dat we ons moeten voorbereiden op een ander klimaat. De Over Droogte stroming klimaatscenario's van het KNMI1 geven aan welke klimaatveranderingen in Nederland in de toekomst plausibel zijn. Volgens alle vier de KNMI- scenario’s zal de temperatuur in Nederland Figuur 3 Klimaateffecten (bron: Kennisportaal stijgen, van +1 °C tot +2 °C in 2050. Concreet Ruimtelijke Adaptatie) gaat het om de volgende trends: De impact van klimaatverandering is nu al • Wateroverlast: er valt meer neerslag en buien merkbaar in Nederland. Hittegolven komen vaker worden heviger. voor, er zijn langdurige droge periodes en de • Hitte: het wordt warmer, en de duur en hoeveelheid jaarlijkse neerslag neem toe, evenals intensiteit van hittegolven neemt toe. de intensiteit van de buien. • Droogte: de periodes zonder neerslag worden langer. • Overstroming: de zeespiegel en rivierstanden stijgen.

Figuur 4 Situatie met meer dan 100 mm neerslag in twee dagen in augustus 2010 (links), en de transformatie naar een 2 ˚C warmer klimaat (rechts) (bron: KNMI)

makkelijk wegzakken in de grond (infiltreren) in De gevolgen verschillen lokaal en zijn afhankelijk gebieden waar de grondwaterstand hoog is. van de inrichting van onze gebouwde omgeving en het natuurlijk systeem. Zo zal regenwater in Daarom brengen de gevolgen van een gebied met relatief veel verharding sneller klimaatverandering potentieel meer overlast en voor overlast of schade zorgen dan in een gebied schade met zich mee, bijvoorbeeld: met veel groene voorzieningen en oppervlaktewater. Regenwater kan ook minder

1 Voor de KNMI’14 scenario’s zie http://www.klimaatscenarios.nl/

10 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

• Materiele schade aan gebouwen en infrastructuur bij extreme neerslag. Ook Regio Alkmaar is kwetsbaar voor de • Economisch verlies als de productiviteit van gevolgen van klimaatverandering. Onderstaande werknemers daalt door meer warme nachten. nieuwsberichten geven een impressie van recente • Nadelige gezondheidseffecten en zelfs extreme weersomstandigheden gerelateerd aan dodelijke slachtoffers bij hittegolven en klimaatverandering. overstromingen.

Figuur 5 Recente nieuwsberichten uit lokale, regionale en landelijke media over de gevolgen van klimaatverandering in de regio Alkmaar

1.2 Waarom klimaatadaptatie? Het gevoel voor urgentie en de noodzaak omtrent klimaatverandering heeft ertoe geleid dat Regio Alkmaar een klimaatadaptatiestrategie heeft opgesteld. De samenwerkingsregio bestaat uit het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK), en de gemeenten Alkmaar, Bergen, Heerhugowaard, Langedijk, Uitgeest, Castricum en Heiloo. Daarnaast heeft drinkwaterbedrijf PWN een belangrijke rol in de ruimtelijke opgaven die volgen vanuit de klimaatadaptatiestrategie. Derhalve is het een partij die actief betrokken wordt bij uitvoeringsprojecten die samenhangen met de thema’s:

• Vasthouden water om zoetwatervoorraad op niveau te houden. • Gevolgen van hittestress voor opwarming van leidingen, maar ook als gevolg van warmtenetten in het kader van warmtetransitie. • Integrale binnenduinrandontwikkeling.

Met het invullen van de klimaatadaptatiestrategie geeft de regio invulling aan de ambities van het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA), dat tot doelstelling heeft dat Nederland in 2050 klimaatbestendig is ingericht. Met de invulling van de ambities van het DPRA wordt de regio minder kwetsbaar gemaakt voor wateroverlast, hitte, droogte en overstroming.

Het veranderende klimaat noodzaakt ons anders om te gaan met onze leefomgeving. Door ons gedrag aan te passen, samen te werken en Regio Alkmaar klimaatadaptief (her) in te richten kunnen we ons goed voorbereiden op klimaatverandering. Daar wordt nu al aan gewerkt, want om de stad in 2050 klimaatadaptief te hebben ingericht, dienen we klimaatadaptatie nu mee te nemen bij alle ruimtelijke ingrepen. Groot onderhoud aan wegen en riolering gebeurt namelijk eens per 25 – 50 jaar, bebouwing gaat nog veel langer mee.

Daarnaast groeit Regio Alkmaar door en verwacht tot 2040 ongeveer 30.000 nieuwe woningen bij te moeten bouwen binnen de bestaande stadsgrenzen. Verstedelijking en verdichting zorgen voor toenemende druk op de (openbare) ruimte. Aan de andere kant biedt de doorlopende stroom van stedelijke vernieuwing, 11 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

herontwikkeling en onderhoud kansen om maatregelen mee te laten liften en deze daarmee kostenefficiënt uit te voeren. Dit heet ‘meekoppelen'.

Klimaatadaptatie vraagt om lokale en regionale integrale oplossingen, waarbij het zoeken naar de beste maatregel per locatie maatwerk is en afhankelijk van bijvoorbeeld bodemgesteldheid, afwatering, ruimtelijke inrichting en de kwetsbaarheid van een gebied. De opgave waar de regio voor staat is complex en niet alleen een ruimtelijke opgave, maar ook een organisatorische opgave.

Kortom, klimaatadaptatie vraagt om een gezamenlijke aanpak over hoe de regio omgaat met de impact van klimaatverandering. Daarom is deze klimaatadaptatiestrategie en uitvoeringsagenda opgesteld.

Figuur 6 Groei woningbehoefte regio Alkmaar

1.3 Hoe komt de regio in actie, en in welk kader? Het veranderende klimaat vraagt ons op twee manieren in beweging te komen.

Enerzijds met klimaatmitigatie: het Anderzijds met klimaatadaptatie: het terugdringen van broeikasgassen en aanpassen van de leefomgeving en ons daarmee het voorkomen van verdere gedrag aan de effecten van klimaatverandering. Daar zijn in klimaatverandering. Bijvoorbeeld door internationaal verband afspraken voor de omgeving bestand te maken tegen gemaakt, bijvoorbeeld in het ‘Akkoord extreme regenval. Het is de andere kant van Parijs’ (COP21) uit 2015. van de medaille in de reactie op Maatregelen in het kader van klimaatverandering en van groot belang duurzaamheid (bijvoorbeeld het voor de leefbaarheid van Regio realiseren van windmolens en Alkmaar. zonneparken, gasloos bouwen, het aanleggen van warmtenetten of nieuwe In Regio Alkmaar werken overheden, mobiliteit) dragen bij aan het bedrijven, organisaties en inwoners terugdringen van de uitstoot van samen aan zowel klimaatmitigatie als broeikasgassen en het behalen van klimaatadaptatie. De voorliggende nationale en internationale klimaatadaptatiestrategie (hierna klimaatdoelen. strategie) richt zich specifiek op de adaptatie: een gedragen strategie om de gemeenten zodanig in te richten dat de effecten van de klimaatverandering opgevangen kunnen worden

12 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

Het nationale kader voor klimaatadaptatie Op nationaal niveau is het Deltaprogramma bedoeld om Nederland te beschermen tegen overstromingen en de gevolgen van extreem weer. Onderdeel van het Deltaprogramma is het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA), waarin alle Nederlandse overheden hebben afgesproken in actie te komen om alle gebieden onder hun verantwoordelijkheid zo klimaatbestendig mogelijk te maken. Dat betekent dat een gebied zodanig is ingericht dat de effecten van de klimaatverandering opgevangen kunnen worden.

1.4 Wat zijn de doelen vanuit het DPRA? In 2014 zijn landelijke klimaatadaptatie doelen bij extreme neerslag nog begaanbaar zijn voor gesteld in de Bestuursovereenkomst hulpdiensten, om de vitale en kwetsbare Deltaprogramma, welke gelden voor alle infrastructuur en voorzieningen te beschermen, en Nederlandse overheden. Ook Regio Alkmaar zet om wateroverlast in gebouwen zoveel mogelijk te in op deze doelen: voorkomen.

2021: Klimaatbestendig handelen is Aanpassen aan de gevolgen van verankerd in beleid en uitvoering klimaatverandering is nodig omwille van de gezondheid van de inwoners van 2050: Regio Alkmaar is Regio Alkmaar. Met name kwetsbare groepen als klimaatbestendig ingericht ouderen en jonge kinderen lopen gezondheidsrisico’s tijdens hittegolven. Ook de Een klimaatbestendige inrichting realiseren, kwaliteit van oppervlaktewater (inclusief vraagt een omslag in denken en doen. zwemwater) kan achteruitgaan bij lange periodes Klimaatbestendig handelen moet een van hitte en droogte, met risico’s voor het welzijn vanzelfsprekend onderdeel van ruimtelijke van mens en dier en de kwaliteit van de natuur. (her)ontwikkelingen worden. Onder klimaatbestendig handelen verstaan we als Daarnaast brengen gemeente dat klimaatadaptatie een plek heeft in adaptatiemaatregelen vaak meerwaarde de manier waarop we ruimtelijke plannen maken voor de kwaliteit van onze en uitvoeren, beheer en onderhoud uitvoeren en leefomgeving. Om onze leefomgeving klimaatadaptatie integreren in beleid. Het nemen klimaatbestendig in te richten is het vaak nodig van maatregelen om de kwetsbaarheid voor om meer groen en mogelijkheden voor wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen te wateropvang toe te voegen aan straten, pleinen, verkleinen is om drie redenen noodzakelijk voor tuinen, terreinen maar ook aan gebouwen.

Of kan Regio Alkmaar: bestand groen slimmer ingezet worden voor bijvoorbeeld waterberging en verkoeling. Zo Maatregelen zijn nodig om de publieke maken we onze omgeving niet alleen veiliger en veiligheid te waarborgen en schade te gezonder, maar ook aantrekkelijker. voorkomen. Zodat de hoofdwegen ook

1.5 Wat zijn de regionale doelstellingen? Het overkoepelend doel is omschreven in paragraaf 1.4: in 2021 is klimaatbestendig handelen verankerd in beleid en uitvoering, en in 2050 is Regio Alkmaar klimaatbestendig ingericht. De regio voegt daar de volgende doelstellingen aan toe:

Een veilig en robuuste Regio Alkmaar We willen onaanvaardbare risico’s als gevolg van wateroverlast en hittestress voorkomen. Omdat voorspellingen over de gevolgen van klimaatverandering op basis van nieuwe inzichten zullen worden bijgesteld, is het proces naar een veilig en robuuste regio in 2050 een iteratief proces. Komende periode wordt invulling gegeven wat het beschermingsniveau moet zijn om deze onaanvaardbare risico’s te voorkomen. Een beperkte mate van wateroverlast accepteren we, zoals regenwater dat tijdelijk op wegen staat na een extreme bui. Schade aan gebouwen door regenwater proberen we zo veel mogelijk te voorkomen. Om wateroverlast bij extreme neerslag te

13 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

beperken en de opwarming van het bebouwd gebied te verminderen, is het noodzakelijk een groen karakter te creëren. Met name bij nieuwbouwprojecten en wateroverlastknelpunten en hotspots in bestaand gebied.

Beschermen van de inwoners van Regio Alkmaar We nemen adaptatiemaatregelen ten behoeve van de gezondheid en veiligheid van álle inwoners van Regio Alkmaar. Sommige groepen mensen zijn daarbij extra kwetsbaar voor hittestress: met name ouderen, jonge kinderen, en mensen met onderliggende aandoeningen. Daarnaast nemen we maatregelen om voorzieningen bereikbaar en veilig te houden bij extreme neerslag.

Bijdrage aan een gezond en leefbare Regio Alkmaar De ingrepen die we in het kader van klimaatadaptatie doen, versterken het groene karakter van de gemeente. Dat biedt extra kansen voor een gezonde, aantrekkelijke woon-, werk- en leefomgeving. Het aanleggen van extra groene voorzieningen versterkt de ruimtelijke kwaliteit en draagt bij aan de biodiversiteit.

1.6 Wat is de link met andere ruimtelijke opgaven? Er speelt meer dan alleen de opgave om kwetsbaarheden voor de gevolgen van klimaatverandering te verminderen. De regio zit midden in een transitie naar een circulaire economie en streeft naar een energie- neutrale samenleving. Bovendien is er grote behoefte aan woningen. Om deze reden kiest Regio Alkmaar voor een gebiedsgerichte benadering met geïntegreerde oplossingen.

In een eerste verkenning zijn de belangrijkste klimaatrisico’s in beeld gebracht in de regio. Deze zogenaamde stresstesten met daarin de klimaatkwetsbaarheden per gemeente zijn terug te vinden op de site ‘www.samenblauwgroen.nl’. Vervolgens zijn op de thema’s Energie, Bebouwde omgeving, Landschap & Natuur en Infrastructuur de belangrijkste trends op kaartbeeld gevat voor verschillende gebiedstypologieën. Deze zijn aan de klimaatopgaven gekoppeld om zo inzicht te geven waar ontwikkelingen op andere thema’s raken aan de klimaatopgaven, zie Figuur 7 voor het proces. Zo worden de klimaatkwetsbaarheden zichtbaar en kan de eerste stap gezet worden richting een integrale aanpak. Deze koppeling tussen enerzijds klimaatopgaven en anderzijds de ontwikkelingen vormt namelijk de basis voor geïntegreerde gebiedsgerichte oplossingen die voor duurzame klimaatadaptatie kunnen zorgen.

Figuur 7 Proces gebiedsgerichte aanpak voor de regio Alkmaar

14 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

1.7 Wat is belangrijk voor de inwoners? Aangezien meer dan de helft van de gebouwde omgeving in handen is van particulieren/ private partijen (Elsevier, 2012), ligt het voor de hand om bewoners en bedrijven mee te nemen in de opgave tot klimaatadaptatie. Om aan te kunnen sluiten bij de behoefte van inwoners heeft Regio Alkmaar een publiekspeiling georganiseerd waarmee risicobeleving, risicoacceptatie en participatiebereidheid met betrekking tot klimaatverandering van inwoners in beeld is gebracht. De peiling liep in de periode van 6 januari tot 23 januari 2021. Via de peiling hebben 626 deelnemers aangegeven hoe ze over het thema klimaatadaptatie denken en welke oplossingen zij wenselijk vinden. De resultaten van de peiling staan in Bijlage B. Via de peiling hebben inwoners suggesties gegeven voor klimaatbestendige oplossingen.

Deze oplossingen zijn in de strategie en uitvoeringsagenda verwerkt. Algemene aandachtspunten die uit de peiling blijken zijn:

• De participatiebereidheid van inwoners in de regio is hoog. Inwoners hebben wel behoefte aan concrete handvatten om zelf actie te ondernemen. Communicatie over concrete maatregelen voor inwoners draagt hieraan bij. • Inwoners van Regio Alkmaar zijn zich bewust van de negatieve gevolgen van klimaatverandering. Dit geldt met name voor de zichtbare en voelbare effecten van klimaatverandering, zoals wateroverlast, hittestress en droogte. Sluipende effecten als bodemdaling, grondwateroverlast en paalrot zijn minder ‘in the picture’. Het bewustzijn hiervan dient vergroot te worden om meer draagvlak te creëren voor maatregelen. • Inwoners vinden dat maatregelen tegen droogte, hitte en wateroverlast bijdragen aan een aantrekkelijke leefomgeving. • Een klein percentage van de inwoners geeft aan een melding te maken van overlast als gevolg van klimaatverandering. Een gedeelte van de inwoners weet niet waar dit gemeld kan worden. Voor een realistisch beeld van de ervaring met betrekking tot overlast als gevolg van klimaatverandering dient de regio Figuur 8 Publiekspeiling klimaatadaptatie regio Alkmaar zichtbaarder te zijn, opdat burgers weten waar ze klachten kunnen melden.

15 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

1.8 Wat was het proces naar de klimaatadaptatiestrategie en uitvoeringsagenda? Stand van zaken zeven ambities DPRA Om de realisatie van de doelen te versnellen, schetst het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) de aanpak weten – willen - werken die ook Regio Alkmaar volgt. Dat betekent: eerst in beeld brengen wat de kwetsbaarheden zijn (weten), vervolgens ambities formuleren en een strategie opstellen (willen) en vooruitkijken hoe de regio aan de slag gaat om de leefomgeving klimaatbestendig te maken (werken). De klimaatadaptatie cyclus van stresstest (weten), risicodialoog (willen), en uitvoeringsagenda (werken) is niet een eenmalig proces, maar moet tot aan 2050 elke 6 jaar doorlopen worden. Reden hiervoor is om de kennis, ambitie en uitvoering op gebied van klimaatadaptatie up-to-date te houden.

Om de drie stappen weten – willen – werken concreter te maken heeft het DPRA zeven ambities opgesteld. Onderstaande opsomming is een toelichting op de inhoud van de ambities en de huidige stand van zaken in Regio Alkmaar (februari 2021).

Figuur 9 Methodiek van de langjarige en planmatige aanpak van wateroverlast, hittestress, droogte en gevolgen van overstromingen volgens het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (bron: DPRA).

16 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

1. Kwetsbaarheid in beeld 1. Droogte en wateroverlast in het stedelijk brengen gebied Hoe kwetsbaar zijn onze steden, 2. Droogte en waterkwaliteit in het landeli jk dorpen en buitengebieden voor gebied extreme neerslag, hitte, droogte en 3. Hitte en gezondheid overstromingen? Inzicht hierin is de basis van 4. Veiligheid, calamiteiten en kwetsbare ruimtelijke adaptatie. Om die kwetsbaarheden in functies beeld te krijgen, dienden alle overheden uiterlijk in 5. Klimaatbestendige nieuwbouw en stedelijke 2019 een stresstest te hebben uitgevoerd voor de ontwikkeling vier klimaatthema’s: wateroverlast, hitte, droogte en overstroming. Op basis van deze vijf thema’s is er in dialoogronde fase 2 een verdiepingsslag uitgevoerd. De vijf thema’s zijn verdeeld over In 2018-2019 is een basisinventarisatie vijf klimaatdialogen die plaatsgevonden klimaatkwetsbaarheden uitgevoerd voor de hebben in medio december 2020. De vijf regio Alkmaar. Dit is onderverdeeld in drie thema’s dienen dus als basis voor de strategie rapporten: BUCH, Langedijk Heerhugowaard die in deze rapportage uiteen is gezet. Vragen en Alkmaar. De stresstest brengt in kaart waar die in de dialogen centraal hebben gestaan kwetsbaarheden en kansen liggen voor zijn: wateroverlast, droogte, hitte en overstroming.

• Hoe erg worden de kwetsbaarheden Vervolgens zijn de stresstesten gekoppeld aan gevonden? ruimtelijke ontwikkelingen en opgaven voor • Wat zou er moeten gebeuren? diverse gebiedstypologieën binnen de regio • Hoe wordt dat dan aangepakt (strategie)? Alkmaar. • Welke oplossingen/projecten worden dan gezien (agenda)? 2. Risicodialoog voeren en klimaatadaptatiestrategie opstellen 3. Uitvoeringsagenda opstellen Zijn de resultaten van de stresstest Nadat overheden de beschikbaar? Dan starten gemeenten adaptatiestrategie hebben opgesteld, een klimaatdialoog (risicodialoog) met maken ze een uitvoerings- en relevante gebiedspartners. Deze dialoog heeft investeringsagenda. Hierin staan twee doelen: met de dialoog vergroot je het onder andere afspraken over wie wat gaat doen. bewustzijn over hoe kwetsbaar je gebied is voor klimaatextremen. En in de dialoog bespreek je Regio Alkmaar heeft begin 2021 de hoe je deze kwetsbaarheid met concrete uitvoeringsagenda opgesteld. De agenda is maatregelen kunt verkleinen. een uitwerking van voorliggende adaptatiestrategie met daarin concrete acties, In het voorjaar van 2020 zijn interviews welke beide tot stand zijn gekomen met de gehouden met key-stakeholders om te inbreng van lokale bedrijven en inventariseren hoe zij tegenover maatschappelijke organisaties, waterschap en klimaatadaptatie in de regio Alkmaar staan.

diverse disciplines binnen de gemeente.

Gedurende dialoogronde fase 1, medio mei 4. Meekoppelkansen benutten 2020 hebben er twee klimaatdialogen Vaak is het niet efficiënt en niet plaatsgevonden. Tijdens deze dialogen is er effectief om alleen voor met de diverse stakeholders en de regio klimaatdaptatie ‘de straat open te Alkmaar vastgesteld wat de belangrijkste breken’. Dat geldt vooral voor drukke stedelijke kansen en risico’s zijn ten aanzien van een gebieden, denk aan aanpassingen in relatie tot toekomstige strategie. Er is toen o.a. riool- en wegbeheer. De komende decennia geredeneerd vanuit het ruimtelijke perspectief spelen ook andere grote ruimtelijke opgaven, waarbij rekening gehouden is met klimaat zoals nieuwbouwopgave, transitie naar duurzame kwetsbaarheden, ontwikkelingen (energie, mobiliteit, de energietransitie en de transitie naar bebouwde omgeving, natuur en infrastructuur) een circulaire economie. De inzet van het DPRA en gebiedstypologieën. Uiteindelijk zijn er op is om bij alle ruimtelijke ontwikkelingen de kansen basis van deze sessies vijf thema’s voor een klimaatbestendige inrichting te geïdentificeerd: gebruiken.

17 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

In voorliggende strategie zijn verschillende In de eerste helft van 2021 wordt de acties opgenomen om het benutten van klimaatadaptatiestrategie en uitvoeringagenda meekoppelkansen te stimuleren. In de vastgesteld. Deze stukken krijgen daarna een uitvoeringsagenda zijn ook acties opgenomen plek in de omgevingsvisies, gekoppeld aan herstructureringsplannen, omgevingsplannen, herstructureringsplannen, beheer en onderhoud, en nieuwbouwplannen. beheer en onderhoud, en nieuwbouwplannen. Het benutten van meekoppelkansen is een In de klimaatadaptatiestrategie is nog geen doorlopend aandachtpunt. keuze gemaakt voor klimaatadaptatie-eisen bij ruimtelijke ingrepen. De regio stelt deze eisen in 2021 op voor nieuwbouw en bestaande 5. Stimuleren en faciliteren bouw. Hierbij wordt het Basisveiligheidsniveau Ruimtelijke adaptatie moet een klimaatbestendige nieuwbouw van de vanzelfsprekend onderdeel worden Metropoolregio Amsterdam (MRA) als in stad, dorp en buitengebied. Eén voorbeeld gebruikt en aangescherpt, zie van de ambities daarbij is dat alle Bijlage E. Door het vaststellen van deze eisen betrokkenen hun kennis, instrumenten en in 2021, borgt de regio Alkmaar dat ervaringen zoveel mogelijk met elkaar delen. Zo uitvoeringsprojecten klimaatadaptief worden hoeft niet iedereen opnieuw het wiel uit te vinden uitgevoerd.

In de strategie staat immers en kunnen we ruimtelijke adaptatie versnellen. beschreven dat bij iedere ruimtelijke ingreep de klimaatopgave wordt bepaald aan de hand van klimaatkwetsbaarheid en klimaatadaptatie- Het samenwerkingsverband regio Alkmaar eisen. Het ontwerp wordt gebaseerd op deze bestaande uit: het hoogheemraadschap opgave. Zie strategie ‘weten-willen-werken’ in Hollands Noorderkwartier (HHNK), paragraaf 3.6 drinkwaterbedrijf PWN en de gemeenten Alkmaar, Bergen, Heerhugowaard, Langedijk, Uitgeest, Castricum en Heiloo werkt samen aan het ruimtelijke adaptatie traject

7. Handelen bij calamiteiten 6. Reguleren en borgen Een klimaatbestendige inrichting kan In 2050 moet heel Nederland de schade en overlast door extreme volgens het Deltaplan Ruimtelijke weersituaties beperken, maar nooit adaptatie klimaatbestendig ingericht helemaal voorkomen. Overheden zijn. Om dat te bereiken, moet willen zich beter voorbereiden op calamiteiten die klimaatadaptatie in het beheer, het onderhoud en veroorzaakt worden door wateroverlast, hitte, de inrichting van de leefomgeving geborgd droogte en overstroming. Noodvoorzieningen en worden. Dat doen de overheid en private partijen snel herstel van vitale en kwetsbare infrastructuur via wetten, visies, plannen en standaarden. krijgen daarbij speciale aandacht.

Calamiteitenbeheersing is een van de vijf thema’s waaraan de invulling van voorliggende klimaatadaptatiestrategie is opgehangen.

18 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

Figuur 10 Afbeelding fase 1 sessie klimaatdialoog met stakeholders en fase 2 sessie advies strategie & uitvoeringsagenda

Resume proces Resumerend is het proces als volgt; in 2018 en 2019 is de bewustwording bij de ambtelijke organisaties vergroot door het organiseren van werksessies, het opstellen van een plan van aanpak en het uitvoeren van stresstesten. In 2020 is door het voeren van risicodialogen met stakeholders in twee fasen (mei en december 2020) een basis voor een strategie en uitvoeringsagenda opgesteld, aansluitend op de planning van de DPRA. Deze rapportage is het eindproduct waarin de definitieve strategie en uitvoeringsagenda gepresenteerd wordt aan Regio Alkmaar.

Figuur 11 Water bergen in het groen, Stompetoren (Bron: Nienke Bouma, Stadswerk072)

1.9 Wat staat er in deze rapportage? Deze rapportage beschrijft het ruimtelijk perspectief, de klimaatadaptatiestrategie en de uitvoeringsagenda van Regio Alkmaar. De eerste DPRA-cyclus vindt plaats in de periode 2019-2024 in Regio Alkmaar. De strategie en uitvoeringsagenda zijn opgesteld in de periode 2019-2020. De strategie is geldig tot er een nieuwe strategie is opgesteld, naar verwachting is dit 2026. In 2025 start de regio met de tweede DPRA- cyclus. 19 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

De opzet van deze rapportage is als volgt. Hoofdstuk 2, het ruimtelijk perspectief, beschrijft de ontwikkelingen, klimaatopgaven en meekoppelkansen per gebiedstypologie. De beschrijving van de ruimtelijke opgave is gebiedsgericht en maakt de verbinding tussen de klimaatopgave en andere ontwikkelingen. Hoofdstuk 2 geeft hiermee invulling aan de stap ‘weten’ uit de methodiek van het DPRA.

Hoofdstuk 3 beschrijft op strategisch niveau hoe de regio invulling geeft aan de klimaatopgave. De strategie bestaat uit een algemeen, overkoepelend deel en een thema-specifiek deel. De thema-specifieke strategie beschrijft hoe de regio invulling geeft aan de specifieke fysieke en organisatorische uitdagingen binnen de vijf belangrijkste klimaatthema’s in de regio. Hoofdstuk 3 geeft hiermee invulling aan de stap ‘willen’ uit de methodiek van het DPRA. Tot slot staan de bijbehorende activiteiten die de regio in de komende jaren uitvoert in Hoofstuk 4, de uitvoeringsagenda. Hoofdstuk 4 geeft hiermee invulling aan de stap ‘werken’ uit de methodiek van het DPRA.

In de verschillende gebiedstypologieën binnen de regio, zoals beschreven in het ruimtelijk perspectief, spelen diverse klimaatthema’s. Onderstaande tabel geeft weer welke klimaatthema’s van belang zijn in de verschillende gebiedstypologieën. Hiermee kunnen de strategie en bijbehorende activiteiten in de uitvoeringsagenda’s gekoppeld worden aan gebieden. De tabel geeft aan welke klimaatthema’s kenmerkend zijn voor de gebiedstypologieën. Deze lijst is niet uitputtend, overige klimaatthema’s kunnen ook spelen in de gebieden waarvoor dit niet als kenmerkend is aangegeven.

Hoofdstuk 3 en 4, strategie en uitvoeringsagenda per klimaatthema opgaven en meekoppelkansen binnen gebiedstypologie gebiedstypologieen Hoofdstuk 2, opgaven en meekoppelkansen per gebiedstypologie

Droogte en Droogte en Hitte en Veiligheid, Klimaatbeste wateroverlast waterkwaliteit gezondheid calamiteiten ndige en kwetsbare nieuwbouw in stedelijk in landelijk functies en stedelijke gebied gebied ontwikkeling

Duin en dorp X X X Gemeente Bergen

Stedelijk hart Stad Alkmaar en X X X X Heerhugowaard

Kralensnoer Heiloo, Castricum X X X gebiedstypologieen

en Uitgeest

Waterrijk Langedijk en X X Heerhugowaard De Noord

Cultuurlandschap Landelijk Uitgeest, X landelijk Alkmaar

Inwoners in de regio zijn gevraagd om mee te denken over de klimaatadaptatiestrategie via de publiekspeiling klimaatadaptatie. De resultaten hiervan zijn meegenomen in deze strategie en herkenbaar aan deze tekstblokken.

20 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

2 Ruimtelijk perspectief (Weten) 2.1 Regioschets Om goed onderscheid te kunnen maken tussen de verschillende regio’s binnen Regio Alkmaar is er een onderverdeling gemaakt in gebiedstypologieën. Deze gebiedsgrenzen zijn niet gebaseerd op gemeentegrenzen, maar op landschappelijke, stedelijke en economische verschillen. Hierdoor worden de verschillende karakteristieken, behoeften en opgaven van deze gebieden inzichtelijk en tastbaar. Op basis van deze verschillen is de regio in te delen in 5 gebieden met elk een eigen identiteit:

1. Duin & dorp (gemeente Bergen) De sfeer van de zee, de duinen en het bos is overal voelbaar in de woonbuurten, de recreatiegebieden en tussen de bollenvelden. 2. Stedelijk hart (stad Alkmaar en Heerhugowaard) Het stedelijk hart van de regio, Alkmaar en Heerhugowaard, is het dichtbebouwde gebied van de regio. Met een grote diversiteit aan woonwijken en werkgebieden. Het gebied functioneert als scharnier tussen de Metropoolregio Amsterdam (MRA) en de Greenport. 3. Kralensnoer (Heiloo, Castricum en Uitgeest) De reeks dorpen op de strandwal die zijn gegroeid aan het snoer van spoor en weg. Ze kunnen worden getypeerd als ‘bereikbare dorpen in het landschap’. 4. Waterrijk (Langedijk en Heerhugowaard De Noord) In het gebied ‘waterrijk’ ligt Langedijk en de agrarische en waterrijke omgeving. Op de eilanden is het bijzonder wonen en recreëren. 5. Cultuurlandschap (landelijk Uitgeest, landelijk Alkmaar) Het gebied ‘cultuurlandschap’ bestaat uit historische droogmakerijen en veenpolders met kleinschalige lint- en kruisdorpen.

Figuur 12 Gebiedstypologieën

21 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

Figuur 13 Overzicht ruimtelijke ontwikkelingen en opgaven

Het kaartbeeld weergegeven in Figuur 13 biedt een samenvoeging van de diverse ruimtelijke ontwikkelingen, opgaven en trends die in beschouwing zijn genomen. In de komende paragrafen worden deze opgaven gekoppeld aan de karakteristieken van de vijf gebiedstypologieën en de sectoren waarop deze opgaven invloed hebben. Op deze manier wordt er per gebiedstypologie gedetailleerd inzichtelijk gemaakt welke opgaven er liggen op het gebied van Energie, Bebouwde omgeving, Landschap & Natuur en Infrastructuur en wat de invloed daarvan is. Voor de gemeentelijke klimaatstresstesten die in 2018 zijn opgesteld, wordt doorverwezen naar de website ‘www.samenblauwgroen.nl’.

22 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

2.2 Impact op sectoren binnen de vijf gebiedstypologieën Binnen de vijf gebiedstypologieën is op basis van de indeling volgens de Nationale Adaptatiestrategie (NAS) geïdentificeerd welke ontwikkelingen en klimaatrisico’s er spelen. Doel hiervan is om in beeld te brengen waar meekoppelkansen tussen verschillende NAS sectoren liggen. Met dit inzicht kan Regio Alkmaar relevante sectoren betrekken wanneer er maatregelen worden getroffen.

Regio Alkmaar conformeert zich aan de NAS omdat dit de operationalisering van het rijksbeleid is omtrent het klimaatadaptief maken van Nederland.

Per sector (conform de NAS indeling) is er concreet omschreven welke ontwikkelingen en/of klimaatrisico’s er van toepassing zijn. Dit is gedaan op basis van de uitkomsten van de uitgevoerde stresstest en de verschillende (klimaat) dialogen (omschreven in proces omschrijving paragraaf 1.8). Via de stresstesten zijn eerst kwetsbaarheden voor wateroverlast, hitte, droogte en overstroming in beeld gebracht. Binnen thema’s die uit de stresstesten naar voren kwamen, is in verschillende (klimaat)dialogen samen met stakeholders verkend welke risico’s daaruit voortkomen voor verschillende sectoren.

De relevante sectoren voor klimaatadaptatie zijn door de NAS als volgt gedefinieerd:

Water en ruimte Natuur Keringen, gemalen, oppervlaktewater Ecologie, flora en fauna, grondwater, drinkwater, dijken natuurgebieden, natuur in de stad

Infrastructuur Landbouw en tuinders Wegen, spoor, lightrail Veehouderij, open teelt, tuinbouw

Gebouwde omgeving Veiligheid Woningen, industrie, BRZO2, bedrijven, Politie, brandweer, medische bouwsector hulpdiensten, calamiteitenbestrijding

Energie ICT en telecom Distributienetwerk, warmtenet Radio, TV, internet, telefonie, datacentra

Gezondheid Recreatie Huisartsen, gezondheidszorg, ouderenzorg, Recreatiegebieden, horeca, kunst en kinderopvang cultuur, sportvoorzieningen, waterrecreatie

2 Bedrijven waar grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen aanwezig zijn bóven een bepaalde drempelwaarde, vallen onder de werking van het Besluit risico’s zware ongevallen 2015 23 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

2.3 Gebiedstypologie Duin en Dorp Karakteristieken Deze gebiedstypologie komt voor in gemeente Bergen. Dit gebied wordt gekenmerkt door haar ligging nabij de kust en haar landelijk sfeer. Doorgaans wordt er in de zomer volop gerecreëerd door toeristen uit zowel binnen- en buitenland. Daarnaast wordt het Duin en Dorp het gehele jaar rond gebruikt door buitensporters en dagjesmensen. Bezoekersaantallen kunnen met name in de zomer erg hoog op lopen en in sommige gevallen tot overlast leiden. Verder vervult het gebied ook nog een belangrijk agrarische functie door haar vele bloemenvelden. De sfeer van de zee, de duinen en het bos is overal voelbaar in de woonbuurten, de recreatiegebieden en tussen de bollenvelden.

Ontwikkelingen De volgende ontwikkelingen komen op de regio af binnen de thema’s Energie, Bebouwde omgeving, Landschap & Natuur en Infrastructuur:

• Greenport3 ondernemen in het landschap. • Recreatieve fietsroutes met de kust. • Versterking van kwaliteit van de kust. • Nieuwe natuur (stikstofcompensatie).

Klimaatrisico’s

Uit de basisinventarisatie klimaatkwetsbaarheden (stresstesten) is gebleken waar de kwetsbare locaties voor overlast als gevolg van klimaatverandering zich bevinden. Dit vertaalt zich naar de volgende risico’s voor gebiedstypologie Duin en Dorp:

• Wateroverlast en schade aan gebouwen in de bebouwde omgeving. • Stijgend grondwater in natte perioden. • Verdroging groen. • Problemen waterkwaliteit door overstorten en blauwalg. • Verzilting oppervlaktewater.

Meekoppelkansen

Doordat de opgaven en ontwikkelingen inzichtelijk zijn kunnen deze in sommige gevallen aan elkaar gekoppeld worden. Hierdoor kan er in de toekomst bij het uitvoeren van de diverse projecten rekening gehouden worden met de integrale opgave en kan er werk met werk gemaakt worden. Binnen gebiedstypologie Duin en Dorp worden de volgende meekoppelkansen geïdentificeerd:

• Ontwikkelingen rondom de Greenport meenemen om een betere waterbalans te bewerkstelligen. • Kustontwikkeling voor meerlaagse waterveiligheid. • Duinontwikkeling inzetten voor schoon water door middel van infiltratie.

3 Greenport Noord-Holland Noord is een netwerkorganisatie, volop in de economische dynamiek van de regio Noord-Holland Noord. Vele partijen hebben zich als (project-)partner hieraan verbonden. Door kennisoverdracht te stimuleren tussen ondernemers, kennisinstellingen en onderzoekinstituten worden cross-overs geïnitieerd en innovatie gestimuleerd (bron: https://www.greenportnhn.nl/Ondernemen). 24 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

Figuur 14 Meekoppelkansen ruimtelijke opgaven Duin en Dorp (gemeente Bergen). Zie Bijlage A voor toelichting op de symbolen met relevant actoren.

Relevante ontwikkelingen en klimaatrisico’s per sector Door relevante ontwikkelingen en klimaatrisico’s per sector (conform de NAS indeling) in gebiedstypologie Duin en Dorp te benoemen, heeft Regio Alkmaar in beeld bij welke stakeholders meekoppelkansen liggen. De volgende ontwikkelingen en/of klimaatrisico’s zijn relevant voor verschillende NAS sectoren:

Water en ruimte Natuur Wateroverlast, waterkwaliteit, verzilting en Realisatie meer groen in de toekomst kust en duinontwikkeling. in verband met stikstof-problematiek, verdroging.

Infrastructuur Veiligheid Aanleg fietspad naar de kust. Onbegaanbare wegen bij wateroverlast.

Gezondheid ICT en telecom Hittestress onder inwoners met een Overstromingsrisico van datacenters kwetsbare gezondheid zoals kinderen en ouderen

Gebouwde omgeving Landbouw en tuinders Greenport ondernemen. Bodemdaling en verdroging.

Energie Recreatie Elektriciteit opwekken in landbouwgebied Fietsrouten en opwaarderen kwaliteit (tijdelijke PV-film op bollenvelden) kustplaatsen combineren met waterveiligheid.

25 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

2.4 Gebiedstypologie Stedelijk Hart Karakteristieken Deze gebiedstypologie komt voor in de stad Alkmaar en Heerhugowaard. Het stedelijk hart van de regio, Alkmaar en Heerhugowaard, is het dichtbebouwde gebied van de regio en heeft circa 170.000 inwoners (bron CBS4). Tot 2035 is een verdere groei geprognotiseerd van 3,5 % voor Alkmaar en 6,2 % voor Heerhugowaard. Daarnaast heeft een stedelijk hart een grote diversiteit aan woonwijken en werkgebieden. Het gebied functioneert als scharnier tussen de MRA en de Greenport.

Ontwikkelingen In het kader van inwonersaantallen groei en om het gebiedstypologie Stedelijk hart toekomstbestendig te maken worden de volgende ontwikkelingen verwacht op de thema’s Energie, Bebouwde omgeving, Landschap & Natuur en Infrastructuur:

• Verbetering van de bereikbaarheid en doorstroming van de A9 en de N-wegen. • Opwekking van elektriciteit langs infrastructuur en op grote daken. • P+R bij stations en de stationsomgeving verder versterken. • Kanaalzone Alkmaar, ontwikkeling van circa 15.000 nieuwbouwwoningen. • Warmtenet HVC, energie uit water kanaal.

Klimaatrisico’s Uit de basisinventarisatie klimaatkwetsbaarheden (stresstesten) is gebleken waar de kwetsbare locaties voor overlast als gevolg van klimaatverandering zich bevinden. Dit vertaalt zich naar de volgende risico’s voor gebiedstypologie Stedelijk Hart:

• Wateroverlast in de bebouwde omgeving. • Overstromingsrisico in de bebouwde omgeving. • Onbegaanbare wegen als gevolg van wateroverlast. • Expanderende brugdekken (bij bewegende bruggen) door hitte, beperken doorstroming van verkeer. • Bijdrage aan het hitte-eilandeffect in Alkmaar en Heerhugowaard door infrastructuur.

Meekoppelkansen Doordat de opgaven en ontwikkelingen inzichtelijk zijn, kunnen deze in sommige gevallen aan elkaar gekoppeld worden. Hierdoor kan er in de toekomst bij het uitvoeren van de diverse projecten rekening gehouden worden met de diverse opgaven en kan er werk met werk gemaakt worden. Op dit moment zijn de volgende meekoppelkansen geïdentificeerd:

• Nieuwe woningbouwontwikkelingen kunnen bijdragen aan het stedelijk hitte-eilandeffect, zorg bij het ontwerpen voor verdichting van de bebouwing, zodat er ruimte over blijft voor verkoelend groen. • Integreer infrastructurele (her)ontwikkelingen met een laadpalen infrastructuur om zo elektrisch vervoer in de regio te stimuleren. • Integreer gebiedsontwikkelingen met het winnen van thermische energie uit het oppervlaktewater en afvalwater, hier kunnen in de toekomst woningen mee verwarmd worden. • Integreer ondergrondse infrastructurele (her)ontwikkelingen met de realisatie van een warmtenet (HVC), let hierbij wel op de gesteldheid en de draagkracht van de bodem. • Integreer infrastructurele (her)ontwikkelingen met een overcapaciteit van waterberging, op deze manier kan wateroverlast teruggedrongen worden. • Oppervlaktewater (kanaal) als warmtebron voor nieuwbouw verlaagt de gemiddelde watertemperatuur, iets wat de waterkwaliteit in de zomer kan verbeteren. • Stimuleer bewoners bij een bewonerscontact om hun tuinen onverhard aan te leggen, hierdoor is er meer ruimte voor het water en neemt de berging toe en het risico op wateroverlast af.

4 https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2019/37/sterke-groei-in-steden-en-randgemeenten-verwacht 26 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

• Stimuleer de toename van groen in de openbare ruimte, dit helpt om ervoor te zorgen dat er meer verkoelingsplekken zijn binnen het stedelijk areaal, daarnaast kan groen ook helpen bij het opvangen van regenwater. • Integreer (her) ontwikkelingen van OV-functies met “koel”’ ontwerpen zodat het forenzen uitnodigt om met het OV te reizen, met name de toegangsroutes van- en naar deze functies zijn van belang, reizigers willen bijvoorbeeld niet in de brandende zon lopen.

Figuur 15 Meekoppelkansen ruimtelijke opgaven Stedelijk hart (stad Alkmaar en Heerhugowaard). Zie Bijlage A voor toelichting op de symbolen met relevant actoren.

Relevante ontwikkelingen en klimaatrisico’s per sector Door relevante ontwikkelingen en klimaatrisico’s per sector (conform de NAS indeling) in gebiedstypologie Stedelijk Hart te benoemen, heeft Regio Alkmaar in beeld bij welke stakeholders meekoppelkansen liggen. De volgende ontwikkelingen en/of klimaatrisico’s zijn relevant voor verschillende NAS sectoren:

Water en ruimte Natuur Wateroverlast en overstromingen, Meer groen in de stad realiseren t.b.v. thermische warmte uit oppervlaktewater. verkoeling

Infrastructuur Veiligheid Doorstroming A9, stationsomgeving Onbegaanbare wegen bij versterken, hitte bewegende brugdelen, wateroverlast, bodemdaling bezorgt integreren laadpalen netwerk, warmtenet schade aan ondergrondse infra

Gebouwde omgeving ICT en telecom Rekening houden bij nieuwbouw met hitte- Overstromingsrisico van datacenters eiland effecten kanaalzone Alkmaar

Energie Recreatie Opwekking elektriciteit grote daken, HVC Door hitte-eiland effect wordt horeca warmtenet en opwekken energie uit en sporten bemoeilijkt. oppervlaktewater (kanaal).

Gezondheid Hittestress onder inwoners met een kwetsbare gezondheid 27 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

2.5 Gebiedstypologie Kralensnoer Karakteristieken Deze gebiedstypologie komt voor in Heiloo, Castricum en Uitgeest. De reeks dorpen op de strandwal die zijn gegroeid aan het snoer van spoor en weg. Ze kunnen worden getypeerd als ‘bereikbare dorpen in het landschap’. Dit gebied wordt gekenmerkt door een rijke historie omdat de strandwallen van oudsher met elkaar in verbinding staan. Daarnaast worden er van tijd tot tijd interessante archeologische vondsten gedaan, denk hierbij aan de prehistorische kano gevonden bij de aanleg van de spooronderdoorgang in Uitgeest.

Ontwikkelingen De volgende ontwikkelingen worden verwacht binnen de thema’s Energie, Bebouwde omgeving, Landschap & Natuur en Infrastructuur:

• Groene corridor tussen kernen versterken. • Nieuwe woningen aan stads,- dorpsgrenzen en langs infrastructuur. • Verbetering bereikbaarheid en de doorstroming A9, N-wegen. • OV en programma hoogfrequent spoor (PHS). • Renovatie en isolatie woningen en gasloos.

Klimaatopgaven

Uit de basisinventarisatie klimaatkwetsbaarheden (stresstesten) is gebleken waar de kwetsbare locaties voor overlast als gevolg van klimaatverandering zich bevinden. Dit vertaalt zich naar de volgende risico’s voor gebiedstypologie Kralensnoer:

• Wateroverlast en schade aan gebouwen in de bebouwde omgeving. • Schade aan gewassen. • Overstromingsrisico in de bebouwde omgeving. • Problemen waterkwaliteit door overstorten en blauwalg. • Bodemdaling door droogte. • Verzilting. • Hitte-eiland problematiek in Uitgeest.

Meekoppelkansen Doordat de opgaven en toekomstige ontwikkelingen inzichtelijk zijn kunnen deze in sommige gevallen aan elkaar gekoppeld worden. Hierdoor kan er in de toekomst bij het uitvoeren van de diverse projecten rekening gehouden worden met de diverse opgaven en kan er werk met werk gemaakt worden, op dit moment zijn de volgende meekoppelen kansen geïdentificeerd:

• Nieuwe ecologische corridor voor recreatieve verbindingen. • Renovatie en verbeteren fundering van woningen. • Nieuwe woningen met extra mogelijkheden voor waterbergende capaciteit.

28 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

Figuur 16 Meekoppelkansen ruimtelijke opgaven Kralensnoer (Heiloo, Castricum en Uitgeest). Zie Bijlage A voor toelichting op de symbolen met relevant actoren.

Relevante ontwikkelingen en klimaatrisico’s per sector Door relevante ontwikkelingen en klimaatrisico’s per sector (conform de NAS indeling) in gebiedstypologie Kralensnoer te benoemen, heeft Regio Alkmaar in beeld bij welke stakeholders meekoppelkansen liggen. De volgende ontwikkelingen en/of klimaatrisico’s zijn relevant voor binnen verschillende NAS sectoren:

Water en ruimte Natuur Wateroverlast, waterkwaliteit, verzilting en Groene corridor en verdroging. overstromingen, aanleggen DT-riolen.

Infrastructuur Veiligheid Verbetering van de bereikbaarheid, Onbegaanbare wegen bij doorstromingen en OV (PHS) wateroverlast.

Gezondheid ICT en telecom Hittestress onder inwoners met een Overstromingsrisico van datacenters kwetsbare gezondheid zoals kinderen en ouderen.

Gebouwde omgeving Landbouw en tuinders Nieuwe woningen aan grenzen, renovatie, Bodemdaling en verdroging. isolatie woningen, gasloos maken woningen, fundering, woningen waterbergende capaciteit en paalrot

Energie Opwekken energie uit oppervlaktewater en toepassen drijvende zonnepanelen.

29 van 105

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE EN UITVOERINGSAGENDA REGIO ALKMAAR

2.6 Gebiedstypologie Waterrijk Karakteristieken Deze gebiedstypologie komt voor in Langedijk en de agrarische en waterrijke omgeving van Heerhugowaard De Noord. Dit gebied wordt gekenmerkt door haar vele (kleine) waterwegen en turfsteeklandschappen. Daarnaast zijn er door het turfsteken vele kleine eilandjes ontstaan en is er veel ruimte voor water. Op de eilanden is het bijzonder wonen en recreëren.

Ontwikkelingen De volgende ontwikkelingen worden verwacht binnen de thema’s Energie, Bebouwde omgeving, Landschap & Natuur en Infrastructuur:

• Transformatie en revitalisatie van bedrijventerreinen en kantoorlocaties langs de N242 en het Noordhollands Kanaal. • Completering van een recreatief vaarroutenetwerk waarbij de noord-zuid route de ‘backbone’’ vormt; • Greenport ondernemen in het landschap. • Warmtenet; Restwarmte kassen (Alton-terrein) + geothermie.

Klimaatrisico’s Uit de basisinventarisatie klimaatkwetsbaarheden (stresstesten) is gebleken waar de kwetsbare locaties voor overlast als gevolg van klimaatverandering zich bevinden. Dit vertaalt zich naar de volgende risico’s voor gebiedstypologie Waterrijk:

• Wateroverlast en schade aan gebouwen in de bebouwde omgeving. • Overstromingsrisico in de bebouwde omgeving. • Problemen waterkwaliteit door overstorten en blauwalg (versterkt door droogte en hitte). • Uitspoeling van nutriënten na hevige regenval. • Bodemdaling door droogte. • Verdroging van groen door dalende grondwaterstanden in droogte perioden. • Verzilting. • Hitte-eiland problematiek bij bedrijventerreinen.

Meekoppelkansen Doordat de opgaven en ontwikkelingen inzichtelijk zijn, kunnen deze in sommige gevallen aan elkaar gekoppeld worden. Hierdoor kan er in de toekomst bij het uitvoeren van de diverse projecten rekening gehouden worden met de diverse opgaven en kan er werk met werk gemaakt worden, op dit moment zijn de volgende meekoppelkansen geïdentificeerd: