240314 Raadsinformatiebrief Beleidsplan Klimaatadaptatie - bijlage Klimaatadaptatiebeleidsplan



Beleidsplan Klimaat­adaptatie Alkmaar 2024-2028

  

Inhoud Voorwoord wethouder Schouten 3 4. Hoe werken we aan klimaat­adaptatie? 27 4.1 Samen met bewoners en bedrijven 27 1. Inleiding 4 4.2 Herinrichting openbaar gebied 28 1.1 Aanleiding en doel klimaat­adaptatiebeleid 4 4.3 Nieuwbouw ontwikkeling 30 1.1.1 Klimaatverandering 4 4.4 Calamiteiten 32 1.1.2 Risico’s en schade 4 4.5 Regionale samenwerking 33 1.1.3 Klimaat­adaptatie en biodiversiteit 4 4.6 Uitvoeringsagenda’s 34 1.1.4 Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) 5 1.1.5 Doel klimaat­adaptatiebeleid 5 Bronnen 36 1.2 Totstandkoming beleidsplan 5 1.3 Eerder vastgesteld beleid 5 Verklarende woordenlijst 37 1.4 We maken al werk van klimaat­adaptatie 7 1.4.1 Regionale samenwerking Klimaat­adaptatie 7 Afkortingen 38 1.4.2 Projecten 8 1.4.3 Stimuleren van particulieren 9 Bijlagen 39 1.5 Leeswijzer 10 Bijlage I - Aandachtsgebieden klimaatkwetsbaarheden 39 Bijlage II - Acceptatieniveaus klimaateffecten (Klimaat­adaptatiestrategie 2. Wat weten we over klimaateffecten in Alkmaar? 11 en Uitvoeringsagenda regio Alkmaar) 40 2.1 Wateroverlast 11 Bijlage III – Juridische borging bepalingen in gemeentelijk instrumentarium 45 2.2 Hitte 12 Bijlage IV – Uitvoeringsagenda procesacties [10] 46 2.3 Droogte 12 2.4 Overstromingen 13 2.5 Agrarisch gebied 15

3. Hoe willen we omgaan met klimaateffecten? 16 3.1 Ambitie 16 3.2 Doelstellingen 16 3.3 Normen en richtlijnen voor klimaatbestendige ontwikkeling 18 3.3.1 Afwijken van normen en richtlijnen 26

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 2

  

Voorwoord wethouder Schouten Het klimaat verandert en daardoor krijgen we vaker last van extreem weer: hevigere regenbuien met wateroverlast tot gevolg, langere perioden van droogte en extreem hoge temperaturen in de zomer met als gevolg dat al onze inwoners hier veel last van kunnen hebben. Speciale aandacht hierbij gaat ook uit naar de kwetsbare doelgroepen. We merken dit ook in Alkmaar. Op 18 juni 2021 is in Alkmaar meer dan 80 mm neerslag in anderhalf uur tijd gevallen. Het riool kon deze extreme hoeveelheid water niet goed verwerken en wegen, straten, tunnels en kelders liepen onder met overlast en schade tot gevolg. We merken het ook aan de afgelopen zomers waar we steeds vaker werden geconfronteerd met hittegolven en het in straten, op pleinen en in huis ondraaglijk warm kon worden. Deze problematiek zal in de komende jaren alleen maar toenemen en daarom moeten we onze manier van leven én onze leefomgeving hier op aanpassen.

In eerdere besluiten heeft de gemeenteraad al de ambitie uitgesproken om in 2050 klimaatadaptief te zijn en in de afgelopen jaren is hier ook al stevig aan gewerkt. Met dit beleidsplan versterken we de synergie tussen klimaat­ adaptieve maatregelen, vergroening van de stad en versterking van de bio­diver- siteit. Daarnaast wordt het klimaatadaptief inrichten van de leefomgeving beter geborgd door het hanteren van normen en richtlijnen voor klimaatadaptieve inrichting.

Met dit Beleidsplan Klimaat­adaptatie zetten we een belangrijke stap op weg naar een groene, gezonde en klimaatbestendige stad in 2050.

Christian Schouten, wethouder Duurzaamheid

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 3

  

1. Inleiding

1 1.1 Aanleiding en doel klimaat­adaptatiebeleid

1.1.1 Klimaatverandering Het klimaat verandert. Door klimaatverandering krijgen we vaker last van extreem weer: hevigere regenbuien met wateroverlast tot gevolg, langere perioden van droogte en extreem hoge tempera- turen in de zomer, resulterend in hittestress. Daarnaast stijgt de zeespiegel waardoor het risico op overstromingen toeneemt. 1.1.2 Risico’s en schade De gevolgen van klimaatverandering zijn ook in de gemeente Wateroverlast, droogte, hittestress en overstromingen zetten Alkmaar zichtbaar. Op 18 juni 2021 is in de regio Alkmaar meer de leefbaarheid onder druk en leveren maatschappelijke risico’s dan 80 mm neerslag in anderhalf uur tijd gevallen. Een hoeveelheid en schade op. Indien geen maatregelen worden getroffen is de regen die normaal gesproken in de volledige maand juni valt. Het schade voor gemeente Alkmaar tot en met 2050 geschat op [1]: riool kon deze extreme hoeveelheid water niet goed verwerken en • Wateroverlast (schade wateroverlast en hagel): wegen, straten, tunnels en kelders liepen onder met overlast en € 96 - 160 miljoen schade tot gevolg.

• Hitte (Arbeidsproductiviteitsverlies, sterfte en ziekenhuis­ opnames): € 35 - 38 miljoen • Droogte (fundering panden, groen, wegen en riolering, landbouw, natuurbranden): € 200 - 845 miljoen Om de risico’s en schade te beperken, moeten we naast onze inzet om de uitstoot van broeikasgassen te beperken (klimaatmitigatie), ons aanpassen aan het veranderende klimaat: klimaat­adaptatie.

1.1.3 Klimaat­adaptatie en biodiversiteit Voor de klimaat­adaptatie en bio­diversiteit zijn er overlappende opgaven, belangen en uitvoeringsmogelijkheden. In dit beleidsplan koppelen we klimaat­adaptatie met de opgaven op het gebied van vergroening en bio­diversiteit. Deze koppeling is functioneel en essen­tieel, omdat groen en vergroening een belangrijke rol spelen bij klimaat­adaptatie en er hierbij bovendien volop kansen bestaan voor versterking van de bio­diversiteit. Het Beleidsplan Klimaat­adaptatie Alkmaar betreft geen vervanging van het bestaande groenbeleid, het haakt/sluit er op aan (zie ook de thema’s Klimaatbestendige gemeente en Bio­diversiteit in het Groenbeleidsplan 2017-2027).

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 4

  

1.1.4 Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) 1.2 Totstandkoming beleidsplan Het Rijk heeft ten doel gesteld dat Nederland in 2050 waterrobuust en klimaat- bestendig is ingericht. Om de ruimtelijke adaptatie in Nederland te versnellen, is Dit beleidsplan is tot stand gekomen door samenwerking van een brede het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie opgesteld. Het is een gezamenlijk nationaal groep betrokkenen van de gemeente Alkmaar, Stadswerk072, GGD Hollands plan van gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk met concrete acties Noorden en specialisten van HB Adviesbureau. Een conceptversie van dit en doelen voor de verantwoordelijke overheden. beleidsplan is besproken met o.a. Stichting Animo, HVC, Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, de provincie Noord-Holland en de Omgevingsdienst De methodiek ‘weten, willen, werken’ wordt gehanteerd: ten eerste het in kaart Noord-Holland Noord. Daarnaast was er op 28 maart 2023 een samenspraak­ brengen van kwetsbaarheden (weten), ten tweede het formuleren van ambities bijeenkomst, georganiseerd voor bewoners en ondernemers in Alkmaar die (willen) en ten slotte aan de slag gaan om de leefomgeving klimaatbestendig en kennis konden nemen van de beleidsvoornemens en tijdens deze samen- waterrobuust te maken [2].

In dit beleidsplan komt deze systematiek terug in de spraak­bijeenkomst in gesprek konden gaan met specialisten van de hoofdstukindeling. gemeente, Stadswerk072 en GGD Hollands Noorden.

1.1.5 Doel klimaat­adaptatiebeleid 1.3 Eerder vastgesteld beleid Dit beleidsplan heeft tot doel om te komen tot een klimaatadaptieve gemeente in 2050. Daarvoor zijn, in navolging van de landelijke Maatlat Op verschillende beleidsvelden binnen de gemeente geeft Alkmaar al invulling groene klimaat­adaptieve gebouwde omgeving [26], normen en richtlijnen in dit aan het thema klimaat­adaptatie. In onderstaande documenten is klimaat­ beleidsplan opgenomen die kunnen worden gebruikt om te borgen dat nieuwe adaptatie opgenomen. ontwikkelingen klimaatadaptief worden uitgevoerd. De normen en richtlijnen hebben zowel betrekking op de inrichting van het openbaar gebied als op Het Alkmaars Coalitieakkoord 2023-2026 nieuwe ontwikkelingen op privaat terrein. In het coalitieakkoord Vertrouwen in Alkmaar [4] wordt in diverse paragrafen aandacht besteed aan klimaat­adaptatie en daaraan gerelateerde thema’s. De normen en richtlijnen hebben betrekking op de thema’s waarvoor de Relevante punten uit het coalitieakkoord zijn: gemeente ook verantwoordelijk is en die dus ook door gemeentebeleid kunnen • Als stip op de horizon zien wij een gemeente die in 2050 klimaatbestendig worden beïnvloed. Het voorkomen van overstromingen (dijkdoorbraak) is een is en flinke stappen heeft gezet op verbetering van de biodiversiteit; verantwoordelijkheid van het hoogheemraadschap, de provincie en het Rijk.

• Nieuwbouw wordt klimaatbestendig; De gemeente is wel verantwoordelijk voor de gevolgbeperking. Het thema • Wateroverlast bestrijden we onder andere door vervanging van verharding door bodemdaling is niet in dit beleidsplan opgenomen. Hiervoor zal apart beleid groen en betere waterberging; worden ontwikkeld. Dit beleidsplan gaat ook over vergroening en verrijking van • De gemeente zal ‘kleine’ maatregelen zoals groen dak, regenwater voor toilet, de biodiversiteit aangezien deze thema’s elkaar versterken. Tegelijkertijd is er regenton in de tuin en tegels eruit en groen erin intensief blijven stimuleren. voor deze thema’s ook apart beleid aangezien de reikwijdte verder strekt dan Hiervoor stellen we voor deze periode € 1 miljoen extra beschikbaar. klimaat­adaptatie.

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 5

  

Intentieverklaring Klimaatadaptieve Nieuwbouw Handboek Inrichting Openbare Ruimte (HIOR) In februari 2022 heeft het college van B&W de Intentieverklaring Klimaat­ Zorg voor een klimaatbestendige inrichting van de openbare ruimte: deze richt- adaptieve Nieuwbouw ondertekend. Met de ondertekening spreekt het college lijn staat in het HIOR en is hierin verder gespecificeerd. Het HIOR bevat onder de intentie uit om met normen en richtlijnen de klimaatadaptieve nieuwbouw te meer eisen die de gemeente stelt aan klimaatbestendigheid in plannen voor borgen en hiervoor beleid te ontwikkelen [19]. (her)inrichting van openbaar gebied. Bijvoorbeeld het op zo’n natuurlijk mogelijke manier verwerken van hemelwater en het beschikbaar zijn van koele plekken op Omgevingsvisie Alkmaar 2040 loopafstand tijdens hitte. Ook staat in bovenstaande richtlijn beschreven waar In de omgevingsvisie is opgenomen dat de gemeente Alkmaar bestand moet particulier terrein aan moet voldoen [25]. zijn tegen het klimaat van de toekomst. De nadruk ligt hierin op meer regenwater bergen en uitbreiden van het groen. Maar gaat ook in op grondwaterstanden en Klimaat­adaptatiestrategie en uitvoeringsagenda (regio Alkmaar) gewenste waterkwaliteit [5]. In 2021 heeft de gemeenteraad unaniem de Regionale Klimaat­adaptatiestrategie vastgesteld.

Hierin is de regionale opgave, strategie en de regionale en lokale Beleidsplan stedelijk water 2017-2026 uitvoeringsagenda (inclusief uitvoeringsagenda gemeente Alkmaar) voor In het beleidsplan stedelijk water 2017-2026 wordt uitvoerig aandacht besteed klimaat­adaptatie opgenomen. De regionale strategie is ontwikkeld langs de lijn aan het omgaan met de gevolgen van klimaatverandering. De nadruk ligt op van de 7 ambities van het Delta Programma Ruimtelijke Adaptatie. De strategie nieuwe methoden voor de afvoer van hemelwater om te anticiperen op steeds is gebaseerd op stresstesten waarbij gekeken wordt wat de gevolgen zijn in een hevigere neerslag. Het toepassen van waterdoorlatende verharding en wadi’s bepaald gebied bij extreme weersomstandigheden. zijn hier voorbeelden van [6].

Groenbeleidsplan 2017-2027 De bijdrage van groen aan klimaat­adaptatie wordt benadrukt in het groenbeleids­ plan 2017-2027 [7]. Dit plan is in 2019 door de raad vastgesteld. Vanaf 2020 wordt op basis van dit beleid door de gemeente versterkt ingezet op vergroenen en versterken van biodiversiteit. Zowel in de openbare buitenruimte als door Kwetsbaarheid in beeld brengen stimuleren van bijdragen door bewoners e.a. Groen kan in belangrijke mate bijdragen aan het voorkomen en verzachten van wateroverlast of hittestress, bijvoorbeeld wadi’s waar ter plekke hemelwater kan infiltreren en parken Uitvoeringsagenda Risicodialoog voeren opstellen en strategie opstellen en bomen die op warme dagen schaduw en verkoeling bieden. Er wordt ingezet op het uitbreiden van de hoeveelheid (openbaar en particulier) groen, bewustwording en participatie hierbij door particulieren, bedrijven en andere Meekoppelkansen organisaties. Ook wordt er ingezet op de realisatie van duurzaam groen dat benutten

bestand is tegen de effecten van klimaatverandering. Nadere uitwerking van de ambitie tot vergroening is vastgelegd in de rapporten ‘Kansen voor vergroenen’ Reguleren en Stimuleren en en ‘Kansen voor biodiversiteit’ (2019) [8] [9]. borgen faciliteren

Handelen bij calamiteiten

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 6

  

Ook zijn er klimaatdialogen met interne en externe stakeholders geweest om de ernst van bepaalde effecten te bepalen. Met het vaststellen van de Regionale Klimaat­adaptatiestrategie hebben alle gemeenten in de regio Alkmaar bepaald dat nieuwe ontwikkelingen klimaatadaptief moet worden uitgevoerd [11].

Agenda Duurzaam Alkmaar In 2023 is gestart met de Agenda Duurzaam Alkmaar. Dit is een organisatievorm met een Opgavemanager Duurzaamheid bestaande uit de volgende pijlers/ programma’s: Klimaat­adaptatie en biodiversiteit, Energietransitie, Circulaire economie, Duurzame mobiliteit en Eigen organisatie. Met deze nieuwe organisatievorm zijn Klimaat­adaptatie, Biodiversiteit en Groenbeleid sterker met elkaar verweven [11].

1.4 We maken al werk van klimaat­adaptatie

Klimaat­adaptatie is niet nieuw voor Alkmaar. Het Beleidsplan Stedelijk water 2017-2026 geeft hier al invulling aan en in 2019 heeft de Raad het doel geformuleerd om in 2050 een klimaatadaptieve gemeente te zijn. In deze paragraaf wordt beschreven wat er op het gebied van klimaat­adaptatie al gebeurt in Alkmaar.

1.4.1 Regionale samenwerking Klimaat­adaptatie In het bestuurlijke samenwerkingsverband klimaat­adaptatie regio Alkmaar wordt invulling gegeven aan de opgaven uit het DPRA. De samenwerking wordt aangestuurd door een programmamanager Klimaat­adaptatie en bestaat uit: Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, drinkwater­bedrijf PWN, en de gemeenten Alkmaar, Dijk & Waard, Bergen, Uitgeest, Castricum en Heiloo. In 2018 en 2019 is in dit samenwerkingsverband gewerkt aan de Klimaat­ adaptatiestrategie en uitvoeringsagenda regio Alkmaar [10]. Deze strategie is door alle gemeenteraden binnen de regio vastgesteld. Binnen het samen­ werkingsverband wordt gezamenlijk uitvoering gegeven aan de projecten in de uitvoeringsagenda (zie bijlage IV).

Naast de samenwerking in de regio Alkmaar wordt samengewerkt op de schaal van Noorderkwartier. Het betreft de deelgebieden: Noordkop, West-Friesland, regio Alkmaar, Noord-Kennemerland Zuid, Zaanstreek-Waterland en drinkwater­ bedrijf PWN.

Beleidsplan Klimaat­adaptatie Alkmaar 2024-2028 | 7

  

De samenwerking wordt gefaciliteerd door het Hoogheemraadschap Hollands De Hoef Noorderkwartier. Naast kennisuitwisseling wordt gewerkt aan de ontwikkeling Bij de herinrichting van de wijk De Hoef is ingezet op het vasthouden en van regionaal kaartmateriaal, verbinding met het onderwijs en communicatie. infiltreren van hemelwater om de wijk waterrobuust te maken. Het is een ruim De samenwerking betreft Klimaat­adaptatie en de Waterketen. Zie ook Samen opgezette jaren 70-wijk op een ophooglaag van zand. Er is gebruik gemaakt Blauwgroen. van deze natuurlijke omstandigheden om meer water te infiltreren en vast te houden. Hiervoor zijn wadi’s aangelegd in de groengebieden tussen de flats en 1.4.2 Projecten langs de straten zijn raingardens en infiltratiestroken aangelegd (zie figuur 2). Bij diverse integrale en vanuit vergroening ingestoken projecten, werken we Door dit waterrobuuste systeem, gebruikmakend van de natuurlijke omstandig- aan klimaat­adaptatie. Specifieke voorbeelden van projecten met een klimaat­ heden, geeft water minder overlast, wordt het langer vastgehouden en is de wijk adaptieve inrichting zijn de wijk De Hoef, de winkelstraat de Laat-west en het kolkloos. Arkplein. Met onze aanpak van vergroening zijn we tot winnaar van de Green City Europe Award 2022 uitgeroepen.

De wijze waarop Alkmaar vergroening aanpakt Laat-West is stimulerend voor andere steden in heel Europa. De winkelstraat de Laat in het centrum van Alkmaar had mede door de vele verharding en beperkte hoeveelheid groen te maken met wateroverlast en hittestress. Met het herinrichtingsplan (zie figuur 3) dat voorziet in een toename van de hoeveelheid groen en meer hemelwaterafvoer door een extra hemel­ waterleiding, worden deze overlastsituaties beperkt. De leefbaarheid wordt vergroot en het gebied wordt aantrekkelijker voor de gebruikers.

Figuur 2. De Hoef Figuur 3. Herinrichtingsplan de Laat-west

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 8

  

Vergroenen van pleinen en straten Pleinen en straten worden opnieuw ingericht in het kader van vergroenen, klimaatbestendigheid, het verwijderen van overbodige verharding en het versterken van de bio­diversiteit. In de gemeente Alkmaar is in de openbare ruimte al ruim 3,5 ha verharding vervangen door groen. Een voorbeeld hiervan is het Arkplein (zie afbeelding voorpagina).

Tiny Forest In samenwerking met het Instituut voor Natuureducatie leggen we Tiny Forests aan. Een Tiny Forest is een inheems minibos dat de omgeving groener en gezonder maakt. Het vergroot de bio­diversiteit, zorgt voor verkoeling op warme dagen en dient als waterberging bij zware regenval. Deze Tiny Forests worden aan­gelegd met en geadopteerd door basisscholen.

1.4.3 Stimuleren van particulieren

Operatie Steenbreek en NK tegelwippen De gemeente Alkmaar is aangesloten bij Operatie Steenbreek van Stichting Steenbreek. Via de campagne Steenbreek Alkmaar wordt de vergroening van particuliere tuinen (Steen eruit, groen erin) gestimuleerd. In lijn met het college­ akkoord van mei 2023 zal de Steenbreek campagne de komende periode voort- gezet worden. Gemeente Alkmaar neemt in het NK Tegelwippen de strijd op tegen andere gemeenten om zoveel mogelijk tegels te vervangen door groen. Inwoners worden gestimuleerd om tegels te verwijderen uit de voor-, achter- en geveltuin.

Subsidies We ondersteunen initiatieven die bijdragen aan een klimaatadaptieve omgeving door middel van subsidies.

Subsidie groene daken Via de ‘subsidie groene daken’ stimuleren we de aanleg van groene daken in de gemeente Alkmaar. Deze houden water vast, zorgen voor verkoeling en dragen bij aan een groene gemeente en bio­diversiteit. Deze subsidieregeling wordt in 2023 verder uitgebreid naar klimaatadaptieve tuinen. Hiermee kunnen particu- lieren op hun percelen maatregelen nemen om meer water vast te houden en meer te vergroenen om hittestress tegen te gaan.

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 9

  

Subsidie groen en dierenwelzijn 1.5 Leeswijzer Deze subsidie draagt bij aan klimaat­adaptatie: initiatieven van bewoners of organisaties op het gebied van vergroening en het verbeteren van biodiversiteit De in het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie toegepaste methodiek ‘weten, in de openbare ruimte en op schoolpleinen (basis- en voortgezet onderwijs) willen, werken’ vormt de leidraad in dit document. In hoofdstuk 2 staat de komen in aanmerking voor deze subsidie. Dit draagt bij aan berging en vraag centraal: ‘Wat weten we over klimaateffecten in Alkmaar?’ Hier worden infiltratie van hemelwater, schaduwrijke plekken en de biodiversiteit. per klimaateffect de kwetsbaarheden in Alkmaar uiteengezet die naar voren zijn gekomen uit de stresstest. In dit hoofdstuk staat beschreven voor welke opgave Actie ‘250 geveltuinen’ we staan in Alkmaar. In hoofdstuk 3 wordt antwoord gegeven op de vraag ‘Hoe In 2021 hebben veel bewoners deelgenomen aan de gemeentelijke actie ‘250 willen we omgaan met klimaateffecten?’ De ambities, strategie, opgestelde geveltuinen’. In totaal zijn dat jaar 255 nieuwe geveltuinen aangelegd, met name normen en mogelijke kansen komen in dit hoofdstuk aan bod. Hoofdstuk 4 in de binnenstad. Geveltuinen dragen in straten bij aan klimaat­adaptatie en bio­ geeft ten slotte antwoord op de vraag ‘Hoe werken we aan klimaat­adaptatie?’ diversiteit.

Via de subsidie groen en dierenwelzijn worden bewoners nog steeds In dit hoofdstuk wordt aangegeven hoe we invulling gaan geven aan het beleid. ondersteund bij de gezamenlijke aanleg van geveltuinen. De gebruikte bronnen staan achter hoofdstuk 4 vermeld. Er wordt naar verwezen Groen Kapitaal in de Buurt door middel van het getal tussen [ ]. In de gemeente Alkmaar heeft in 2021 en 2022 het project ‘Groen Kapitaal in de Buurt’ gelopen. In dit project zijn 6 groene burgerinitiatiefprojecten begeleid en gerealiseerd. Aan het begeleiden van bewoners bij het opzetten van en realiseren van groene burgerinitiatieven zal een vervolg gegeven gaan worden.

Figuur 4. Zicht op Alkmaar en het Kanaal

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 10

  

2. Wat weten we over klimaateffecten in Alkmaar?

2 In dit hoofdstuk staan de klimaatkwetsbaarheden op hoofdlijnen 2.1 Wateroverlast binnen de gemeente Alkmaar beschreven. Hemelwater In 2019 is de stresstest voor de gemeente Alkmaar opgesteld Door het veranderende klimaat is de kans op en [12]. Hierin zijn de kwetsbaarheden op gemeenteschaal in de intensiteit van hevige neerslag steeds groter kaart gebracht voor de vier klimaateffecten; wateroverlast, [13]. Wanneer bij hevige neerslag regenwater hitte, droogte en overstromingen. Dit is gedaan met behulp van onvoldoende kan worden geborgen, geïnfiltreerd of de gegevens uit de Klimaateffectatlas en de Klimaatatlas van worden afgevoerd door de riolering, kan hinder of Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK). Hierbij overlast ontstaan. zijn ook de natuurlijke fysische omstandigheden meegenomen, zoals bodemtype en -opbouw en de geomorfologie (stuwwal, Uit de stresstest blijkt dat het risico voor water op straat het droogmakerij, zeekleiafzetting etc.). De resultaten zijn opgenomen grootst is in het stedelijk gebied en in de dorpen Stompetoren, De in onderstaande paragrafen en op de kaart in bijlage I. Rijp en Schermerhorn. Echter, het risico op waterschade (kwets- bare panden voor wateroverlast) is het grootst in het centrum Inmiddels beschikt de gemeente over de mogelijkheid om zelf, van Alkmaar, het noorden van Overdie en De Mare.

In de dorpen op basis van data in de klimaatatlas, inzichtelijk te maken waar en in het landelijk gebied is het risico op waterschade lager. wateroverlast of hittestress kan ontstaan, als eerste indicatie. Hevige neerslag kan daarnaast voor onbegaanbare wegen zorgen, De kwetsbaarheden die in beeld worden gebracht op basis van zoals de spoorwegonderdoorgangen, zie bijlage I. Bovenstaande modelresultaten dienen overigens altijd getoetst te worden hebben we ervaren tijdens de clusterbui van 18 juni 2021. Er op basis van waarnemingen en ervaringen in de praktijk. In stond toen water in de woningen op verschillende locaties in het regionaal verband wordt onderzocht of het model integraler centrum van Alkmaar. Ook was de spooronderdoorgang in de kan worden gemaakt door relaties te leggen met omgeving, Bergerweg onbegaanbaar. Daarnaast was er veel schade aan ondergrond en natuurlijke processen (zoals grondwaterstroming, kunstgrassportvelden. afstroomgebieden en infiltratiecapaciteit). Hiermee sluiten we beter aan bij de werkelijkheid en kunnen we de gemeente Grondwater effectiever klimaat­adaptatief inrichten. Door een toename van neerslag in de winter neemt de aanvulling van grondwater toe, met een stijgende grondwaterstand in de wintermaanden tot gevolg [29]. Een hogere grondwaterstand kan tot overlast leiden, door water in kruipruimten en optrekkend vocht.

Ook onder wegen kunnen te hoge grondwaterstanden voor problemen zorgen.

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 11

  

Een toename in grondwateroverlast is voornamelijk te verwachten in de Daal­ meer (op basis van praktijkervaring), Koedijk en Oudorp. Daarnaast zijn Graft, De Rijp, Schermerhorn, Stompetoren en West-Graftdijk aandachtsgebieden.

2.2 Hitte

Door klimaatverandering worden de zomers warmer. Hittegolven komen vaker voor en hitterecords worden sneller verbroken. Een effect van hitte is hittestress, wat gevaarlijk kan zijn voor iedereen maar met name voor ouderen en mensen met een kwetsbare gezondheid. Er zijn veel meer mogelijke gevolgen van extreme hitte, zie figuur 5.

De bebouwde omgeving houdt warmte vast. Uit de stresstest is naar voren gekomen dat voornamelijk in de stad en op bedrijventerreinen een risico op hittestress bestaat. Dit hangt samen met de sterke verstening in deze gebieden. Door warmere zomerse dagen kan oppervlaktewater sterk opwarmen met negatieve gevolgen voor de waterkwaliteit. Bijvoorbeeld blauwalg en botulisme kan vaker optreden met mogelijke nadelige gevolgen voor de gezondheid van mens en dier. In het stedelijk gebied van Alkmaar is de waterkwaliteit momenteel al slecht [12]. Dit water is niet geschikt als zwemwater.

Brugdekken van bewegende bruggen kunnen door hitte expanderen en daardoor niet naar behoren functioneren. Dit heeft als gevolg dat de doorstroming van verkeer wordt gehinderd [10].

2.3 Droogte

De zomers van 2018, 2019 en 2022 waren zeer droog. De kans op Figuur 5. Mind-map van de gevolgen van extreme hitte voor de stad [31]. droogte neemt toe door klimaatverandering waardoor vaker droge zomers zullen optreden [14].

Door de drogere zomers zakt de grondwaterstand (landelijk gemiddeld) verder uit en is minder water beschikbaar. Er kunnen zettingen optreden of schade aan de houten paalfunderingen van woningen ontstaan. Verder kan droogte resulteren in schade aan de natuur, landbouw en stedelijk groen [15].

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 12

  

Droogstand houten paalfunderingen In de stad Alkmaar komen houten paalfunderingen nauwelijks voor. De oude bebouwing in het centrum is grotendeels gefundeerd op staal (dit is een funderingswijze waarbij de muren van een pand rechtstreeks via een verbrede voet op een draagkrachtige bodem rusten). In Schermerhorn en De Rijp is bebouwing met houten paalfunderingen aanwezig. In het buitengebied komen ook boerderijen voor met houten paalfunderingen. Het risico op droogstand van de houten paalfunderingen is beperkt [30].

Zettingen In bebouwd gebied kan het droog komen staan van veen- en kleilagen zettingen en funderingsschade veroorzaken bij op staal gefundeerde woningen [10] [30]. Bij ongelijke zetting kunnen scheefstand en scheuren in vloeren en wanden ontstaan. Zetting kan tevens leiden tot grond- en hemelwateroverlast. Zettingsgevoelige gebieden zijn het landelijk gebied van de Eilandspolder, Markenbinnen en enkele locaties langs de Westdijk en De Nollen. In Graft en de Rijp betreft het enkele straten.

Groen In droge perioden bestaat het risico op afsterven van groen/jonge bomen. Figuur 6. Overstromingsbeeld doorbraak primaire en regionale keringen (klimaat- Daarom wordt in de bebouwde omgeving aanvullend water gegeven in droge atlas HHNK) perioden [7]. In het worst-case scenario zijn overstromingsdieptes van meer dan 2,0 meter te 2.4 Overstromingen verwachten in voornamelijk het buitengebied van de gemeente Alkmaar. Maar ook in delen van de bebouwde kom zijn grote overstromingsdieptes mogelijk 59% van het landoppervlak van Nederland is kwetsbaar voor (De Hoef, Vroonermeer en de Boekelermeer), zie figuur 6. overstromingen. Door klimaatverandering is de zeespiegel in de twintigste eeuw ongeveer 20 centimeter gestegen en deze stijging zet in de toekomst waarschijnlijk door [16].

De stad Alkmaar is gesticht op een strandwal en het centrale deel is relatief hoog gelegen. Binnen de gemeente zijn verschillende polders gelegen, onder andere de Schermer, Eilandspolder, Boekelermeer en Daalmeer. De gevolgen van een overstroming worden onder andere bepaald door de maximale overstromingsdiepte. Dit is een factor die van grote invloed is op het aantal slachtoffers en de totale schade.

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 13

  

Modellen zijn een versimpelde weergave van de werkelijkheid De stresstest is met behulp van globale computermodellen (voor het gehele beheergebied van HHNK) bepaald. Het watersysteem is complex. Of er water- overlast in een straat ontstaat bij een bepaalde bui is afhankelijk van vele factoren zoals; • hoeveelheid verharding in de wijk, • infiltratie en berging in de bodem, • berging op straat, in groen en tuinen, • berging in vijvers, sloten en kanalen, • afvoer via de riolering en oppervlaktewater, • de oppervlakkige afstroming van hoger naar lager gelegen gebied, • verschil tussen vloer- en straatpeil.

Hoe nat of droog de bodem is voorafgaand aan de bui is ook bepalend voor de werkelijke infiltratie en berging van water.

Om een goed beeld van lokale effecten te krijgen is een analyse met hoger detailniveau benodigd dan de uitgevoerde stresstest. Per project is (op straat- niveau) onderzoek gewenst naar de lokale gebiedskenmerken en waterhuis- houding om tot doelmatige maatregelen te komen.

Het centrale gebied van de stad Alkmaar ligt op de (hoger gelegen) strandwal en heeft daardoor een extreem kleine overstromingskans. De kans op een over­stroming in het historische centrum door doorbraak van waterkeringen is verwaarloosbaar.

Langs de randen van de stad (De Nollen, Koedijk, Alkmaar-west en Overdie) is de kans op overstroming zeer klein (1:3.000 - 1:30.000). Buiten de stadsgrenzen is deze kans klein (1:300 – 1:3000). Onder andere in de Schermer en Graft-De Rijp [12].

Beleidsplan Klimaat­adaptatie Alkmaar 2024-2028 | 14

  

2.5 Agrarisch gebied Overstromingsgebieden Bij voorkeur wordt water opgevangen in het gebied zelf. Maar in het geval van Verzilting extreme regenval is het gewenst dat er plekken zijn waar stijging van het water Het agrarisch gebied van Alkmaar ligt in polders, die onder zeeniveau liggen. leidt tot beperkte overlast. Landbouwgebieden kunnen worden gebruikt om de Wonen en werken onder zeeniveau betekent een continue bemalingssysteem. capaciteit van waterberging in het oppervlaktewatersysteem te vergroten. Bij Indien regenwater onvoldoende infiltreert, raakt de zoetwaterbel uitgeput en voorkeur met een inpassing die de bio­diversiteit verhoogt. bereikt de brakke/zoute onderlaag de sloten en beregeningsinstallaties. De veranderende omstandigheden vragen om onderzoek en oplossingen die Om hiervoor geschikte locaties te vinden is nader onderzoek nodig in samen- aansluiten bij de lokale omstandigheden en de energie van de betrokken mensen werking met HHNK. Overstroming is een (boven)regionaal thema en daarom en partijen. In de Greenport regio NHN waarin Alkmaar participeert is het project de verantwoordelijkheid van het hoogheemraadschap en Rijkswaterstaat. Zoetwaterboeren gestart.

Daarnaast zijn er diverse gebiedsprocessen gaande Onderwerpen waar rekening mee gehouden dient te worden, zijn: in Noord-Holland die uitgaan van vernatting van de bodem gericht op andere • Broedseizoen milieudoelen. Hierin worden de in de Eilandspolder gelegen droogmakerijen • Oogst landbouwgebied meegenomen. • Bescherming veenplanten in relatie tot gebiedsvreemd water

Hittestress voor vee In de gemeente Alkmaar bevinden zich steeds meer uitloop- en serrestallen, met frisse lucht en mogelijkheden om te schuilen. Bij zeer warm weer worden in de stallen ook ventilatoren (of airco’s) aangezet en/of gebruik gemaakt van verkoelende beregening. Belangrijk is ook dat er voldoende aanbod van drinkwater is, zowel in de stal als in de wei. Landelijk worden de agrariërs geïnformeerd over hittestress. De Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit ziet toe of veehouders voorzorgsmaatregelen hebben genomen om hittestress bij het vee te voor­komen.

In verband met de bijzondere landschapswaarden en natuurdoelen in onze gemeente is bebouwing en beplanting buiten het bouwvlak niet toegestaan. Alkmaar heeft een positieve grondhouding bij vergunningsaanvragen voor nieuwbouw van in/uitloopstallen, waardoor vee verkoeling dan wel beschutting kan vinden.

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 15

  

3. Hoe willen we omgaan met klimaateffecten?

3 3.1 Ambitie

In 2050 moet de gemeente Alkmaar leefbaar, klimaatbestendig en • Inwoners van de gemeente Alkmaar worden beschermd waterrobuust ingericht zijn. Inwoners van de gemeente Alkmaar • Ingrepen dragen bij aan een gezond en leefbare gemeente worden beschermd. Het leidende principe is dat een natuurlijke Alkmaar oplossing die bijdraagt aan vergroening en de bio­diversiteit altijd • De sponswerking van de bebouwde omgeving wordt versterkt de voorkeur heeft boven een technische oplossing. • Alle nieuwbouw wordt klimaatbestendig en natuurinclusief opgeleverd en beheerd Om erachter te komen wat wordt verstaan onder ‘leefbaar’, • De onder-/bovengrond wordt ruimte geboden voor klimaat­ ‘klimaatbestendig’ en ‘waterrobuust’, zijn risicodialogen adaptatie gevoerd binnen de regio Alkmaar. In deze dialogen zijn de • Er vindt extra vergroening plaats in de openbare ruimte. geïdentificeerde risico’s van klimaatverandering geclassificeerd in: onaanvaardbaar, onwenselijk en acceptabel. De risico’s zijn Met betrekking tot hittestress is aandacht vereist voor extra opgenomen in de bijlage II. kwetsbare groepen: ouderen, zieken, mensen met overgewicht, jonge kinderen, alleenstaanden, mensen met een kwetsbare In dit hoofdstuk staat beschreven welke doelstellingen de gezondheid en mensen die buiten actief zijn (voor werk, sport gemeente heeft om de ambitie waar te maken en welke normen of buiten spelen).

Bij deze groep bestaat een verhoogd risico op en richtlijnen van toepassing zijn. gezondheidsklachten. Mensen die kwetsbaar zijn kunnen ziek worden en vroegtijdig overlijden bij hitte. Bij een gevoelstempera- 3.2 Doelstellingen tuur vanaf 30 graden ontstaat een verhoogde kans op een hittebe- roerte en uitdroging [17]. De gevoelstemperatuur is onder andere Inwoners van de gemeente Alkmaar worden beschermd afhankelijk van de luchttemperatuur, windsnelheid en de relatieve We beschermen de inwoners van de gemeente Alkmaar tegen de luchtvochtigheid. We gaan hittestress tegen door het creëren van gevolgen van klimaatverandering. Onaanvaardbare risico’s door koelte en schaduw op verblijfsplekken, fiets- en wnadelpaden. We wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen willen we voor- besteden daarbij extra aandacht aan kwetsbare locaties (basis- komen. We nemen maatregelen om essentiële voorzieningen scholen, kinderopvang, ziekenhuizen, verpleeghuizen en hitte-ei- en kwetsbare objecten bereikbaar en veilig te houden. landen (versteende buurten)). Daarnaast bestaat het Nationaal Hitteplan. Een beperkte hoeveelheid wateroverlast accepteren we. Schade aan gebouwen en infrastructuur wordt zoveel mogelijk Met het Nationaal Hitteplan maakt het RIVM organisaties, profes- voor­komen.

sionals en vrijwilligers die zijn betrokken bij de zorgverlening aan ouderen en (chronisch) zieken extra alert op de verwachting dat het voor langere periode warm wordt. Zo kunnen zij passende maatregelen nemen om mensen goed te verzorgen tijdens de

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 16

  

hitteperiode en negatieve gezondheidseffecten beperken. In aanvulling op het Wanneer hemelwater niet voldoende kan worden vastgehouden, bergen we nationaal hitteplan zal ook een lokaal hitteplan worden opgesteld om beter in te water lokaal in voorzieningen zoals wadi’s of ondergrondse waterbergingen spelen op de lokale situatie. waarna het kan infiltreren. Daarnaast wordt water geborgen in greppels, vijvers of sloten. Als laatste mogelijkheid (wanneer bovengenoemde maatregelen niet Ingrepen dragen bij aan een gezonde en leefbare gemeente Alkmaar toereikend zijn) voeren we water af, via een hemelwaterriool of (na zuivering) op De kwaliteit en inrichting van de openbare en private ruimte heeft invloed op het oppervlaktewater. de gezondheid van mensen [18]. Het inzetten van groen biedt kansen om de kwaliteit van de leefomgeving te verbeteren en daarmee een aantrekkelijke Grondwaterstanden zijn bepalend voor de inrichting van een gebied. Te lage en gezonde leefomgeving te creëren en deze gelijktijdig klimaatbestendig en grondwaterstanden kunnen schade aan funderingen, natuur en landbouw veroor- waterrobuust te maken. Groen heeft een positief effect op zowel de fysieke als zaken, te hoge grondwaterstanden kunnen voor overlast in woningen en schade geestelijke gezondheid van de mens en draagt bij aan een hogere waardering aan wegen, groen en bomen zorgen.

Door het versterken van de sponswerking van de omgeving [7]. vergroten we de beschikbaarheid van zoet oppervlakte- en grondwater. Zoals beschreven in het beleidsplan stedelijk water [6], gaat de voorkeur naar natuur- De sponswerking van de bebouwde omgeving wordt versterkt lijke oplossingen. Voor het tegengaan van verdroging én beperken van wateroverlast is de drietraps­strategie van toepassing. Alle nieuwbouw wordt klimaatbestendig en natuurinclusief opgeleverd en beheerd We nemen klimaat­adaptatie mee in alle nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. Dit doen we met behulp van de in de volgende paragraaf beschreven uitgangs­ punten, normen en richtlijnen. Deze zijn tot stand gekomen na zorgvuldige af­weging door de kerngroep Klimaat­adaptatie en sluiten aan bij landelijke maatlat [26], waaraan koepelorganisaties van gemeenten (VNG), provincies (IPO) en waterschappen (UvW) hebben meegewerkt. Op deze wijze realiseren we een klimaatbestendige leefomgeving.

In de onder- en bovengrond wordt ruimte geboden voor klimaat­adaptatie Figuur 7. Drietrapsstrategie Het belang van de onder- en bovengrond is groot voor de duurzaamheids­ opgaven zoals klimaat­adaptatie en de energietransitie. Benodigde infrastructuur Waar mogelijk houden we hemelwater vast waar het valt. Dit doen we door en klimaatadaptieve maatregelen leggen beslag op de beschikbare ruimte, maar op openbaar terrein te ontharden en ook bewoners, bedrijven, scholen etc. te ook bestaande onder- en bovengrondse infrastructuur en bijvoorbeeld erfgoed. stimuleren om hun terrein te ontharden. Hierdoor kan meer hemelwater lokaal Door op een efficiënte manier de onder- en bovengrond in te richten zorgen we infiltreren. Ook wordt water in het wegprofiel vastgehouden en/of kan water voor voldoende ruimte voor klimaatadaptieve maatregelen. Zie ook ‘integrale vanaf verharding direct naar het groen afstromen waar het wordt vastgehouden. aanpak projecten’ in paragraaf 4.2. We kijken naar alle mogelijke oplossingen: urban waterbuffers, bergen van water dieper in de bodem en het opslaan van water voor later gebruik.

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 17

  

Er vindt extra vergroening plaats in de openbare en private buitenruimte Groen kan een belangrijke bijdrage leveren bij het tegengaan van hitte en water- overlast. Daarnaast kan groen een bijdrage leveren aan de bio­diversiteit en een gezondere leefomgeving. We combineren klimaat­adaptatie met vergroening en bevorderen van bio­diversiteit. Waar mogelijk gaan we voor vergroening en alleen waar noodzakelijk passen we verharding toe. Het uitgangspunt is: ‘Groen waar het kan, steen waar het moet’. In het rapport ‘Kansen voor vergroenen’ (2019) [8] hebben we de opgave opgenomen om in 2027, 5,5 hectare extra groen gereali- seerd te hebben. Dit betreft de openbare buitenruimte, groene daken en groene tuinen en schoolpleinen.

In het coalitieakkoord Vertrouwen in Alkmaar zijn verschillende ambities gefor- muleerd over groen en bio­diversiteit die ook een belangrijke bijdrage zullen leveren aan de klimaatadaptieve inrichting van onze gemeente (zie 1.3).

3.3 Normen en richtlijnen voor klimaatbestendige ontwikkeling

Gebiedsontwikkelingen en herinrichtingen worden gerealiseerd voor de lange termijn. Om in 2050 over een klimaatbestendige leefomgeving te beschikken, moet elke nieuwe ruimtelijke ontwikkeling klimaatadaptief uitgevoerd worden. Op deze manier groeien we stapje voor stapje toe naar een klimaatadaptieve gemeente in 2050. Om dit mogelijk te maken stellen we normen en richt- lijnen vast. Deze normen en richtlijnen zijn afgeleid van de landelijke Maatlat groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving [26] en de basisveiligheids­ niveaus klimaatbestendige nieuwbouw 3.0, opgesteld door de Metropoolregio Amsterdam (MRA) [19]. Het betreffen normen en richtlijnen voor: wateroverlast, hitte, droogte, overstromingen en natuurinclusiviteit en bio­diversiteit. De normen zullen in het omgevingsplan worden opgenomen om deze juridisch te borgen.

Bij het bepalen van normen en richtlijnen wordt onderscheid gemaakt in nieuw- bouw en herinrichting. Bij nieuwbouw is sprake van een vergunningplicht waarbij de aanvraag aan het omgevingsplan wordt getoetst. Herinrichting heeft betrek- king op het openbaar gebied. De inrichting van (toekomstig) openbaar gebied valt ook onder herinrichting openbaar gebied.

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 18

  

Naast de gemeentelijke normen en richtlijnen dient een project aan de eisen van het hoogheemraadschap te voldoen (watertoetsproces, na inwerking­ treding van de Omgevingswet; ‘weging van waterbelang’). De gemeente en het Hoogheemraadschap werken samen om deze toetsprocessen goed op elkaar aan te laten sluiten.

Alkmaar wil invulling geven aan de ambities voor klimaat­adaptatie én vergroe- ning. Vergroening is een belangrijke maatregel in het kader van klimaat­adaptatie. Bij het treffen van klimaatadaptieve maatregelen hebben ‘Nature-based solu- tions’ (het gebruik maken van natuurlijke processen als oplossingen), in de vorm van de aanleg van groen, bijvoorbeeld het toevoegen van bomen, wadi’s of een regentuin, daarom de voorkeur boven puur technische oplossingen. Bepalingen op het gebied van bio­diversiteit en natuurinclusiviteit bieden handvatten om te sturen op soortenrijkdom bij de toepassing van nature-based solutions.

Door het voldoen aan de gestelde normen en richtlijnen zijn nieuwbouw ontwik- kelingen klimaatbestendig en wordt de leefbaarheid vergroot. De normen en richtlijnen gelden voor zowel publieke als private ontwikkelingen.

De normen en richtlijnen voor klimaat­adaptatie betreffen doelvoorschriften. Hierdoor is er ruimte voor maatwerk bij het vinden en toepassen van oplossings- maatregelen. Doelvoorschriften dragen daarnaast bij aan innovatieve/creatieve oplossingen, omdat geen vaste maatregelen worden voorgeschreven. Met een doelvoorschrift heeft een norm of een richtlijn betrekking op een doel in tegen- stelling tot een middelvoorschrift waarbij een richtlijn of een norm betrekking heeft op een middel.

Onderstaande tabellen tonen de doelstellingen en of deze als norm of richtlijn van toepassing zijn. Een voorbeeld van de wijze waarop de normen en richtlijnen geborgd kunnen worden in het Omgevingsplan is opgenomen in bijlage III.

Beleidsplan Klimaat­adaptatie Alkmaar 2024-2028 | 19

  

Cijfer Wateroverlast Nieuwbouw­ Herinrichtingen ontwikkeling Hevige neerslag leidt niet tot waterschade aan gebouwen, boven- en ondergrondse infrastructuur en voorzieningen. Kwetsbare en vitale functies en voorzieningen blijven beschikbaar. I Hevige neerslag waarbij 70 mm water valt in een uur (1/100 jaar) zorgt niet voor schade in en aan gebouwen, Norm Norm infrastructuur en voorzieningen. II Bij hevige neerslag waarbij 100 mm water valt in een uur (1/250 jaar) blijven vitale én kwetsbare infrastructuur en voor­ Norm Norm zieningen functioneren en bereikbaar. Voor vitale en kwetsbare wegen betekent dit dat er maximaal 20 cm water op de weg mag staan. III Bij een waterdiepte van 20 cm op de straat mag geen schade optreden aan gebouwen en elektrische installaties. Norm Richtlijn

IV Bij een hevige bui van 70 mm in 1 uur, wordt alle neerslag dat op het bebouwde deel van privaat terrein valt verwerkt Norm N.v.t. (geïnfiltreerd, opgevangen en/of vertraagd afgevoerd) op het terrein zelf of in extra voorzieningen in of toegerekend aan het plangebied. De voorzieningen voeren de eerste 24 uur vertraagd af (niet extra naar riolering of watersysteem) en zijn in maximaal 60 uur weer beschikbaar. Verharding die is aangesloten op riolering wordt eveneens tot het bebouwde deel gerekend.

V Maatregelen tegen wateroverlast hebben in de eerste plaats ten doel schade te voorkomen en in de tweede plaats het Richtlijn Richtlijn watersysteem zo min mogelijk te belasten. Groene maatregelen die de biodiversiteit bevorderen (wadi, groen dak, vijver, rain garden) hebben een voorkeur boven technische maatregelen (betonnen bassin, pompcapaciteit).

Toelichting I. Hiervoor wordt een stationaire bui van 1/100 jaar, 70 mm in een uur gebruikt IV. Het bebouwd deel van privaat terrein legt het Kadaster vast via de basis­ als maatgevende ondergrens. De ambitie is dat er bij een extreme bui van registratie adressen en gebouwen (BAG) en is daarmee goed handhaafbaar 70 mm in een uur geen schade aan huizen en infrastructuur mag optreden. en toetsbaar. De verwerking van regenwater dat afstroomt van andere Het is daarom van belang dat alle partijen in zowel de openbare ruimte als verharding op het perceel is de verantwoordelijkheid van de perceeleigenaar op privaatterrein maatregelen nemen. zoals geregeld via de Waterwet/Omgevingswet. Met deze bepaling wordt het II. Er is hier gekozen voor een zwaardere bui van 1/250 jaar, 100 mm in een uur opvangen van water op privaat terrein georganiseerd. Een verscheidenheid voor vitale én kwetsbare voorzieningen als maatgevende ondergrens. van oplossingen is hierbij mogelijk (dak, gevel, waterzuilen, waterkelders, III. Er moet aangetoond worden dat geen schade optreedt aan gebouwen, vitale laagteberging), waarbij een combinatie met andere opgaven voor de hand en kwetsbare functies bij 20 cm water op de straat.

Schade kan bijvoorbeeld ligt (koeling gebouw, benutting hemelwater voor bevloeiing groenvoorzie- voorkomen worden door het hoger plaatsen van elektrische installaties ningen of toiletspoeling). Door water op te vangen en vertraagd af te voeren in gebouwen en de openbare ruimte en een voldoende hoog vloerpeil van naar de openbare ruimte of te infiltreren in de bodem wordt het water- bebouwing en voorzieningen (zonder afbreuk te doen aan de toeganke- systeem ontlast. lijkheid van gebouwen voor mensen met een lichamelijke beperking).

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 20

  

Cijfer Hitte Nieuwbouw­ Herinrichtingen ontwikkeling Tijdens hitte biedt de gebouwde omgeving een gezonde en aantrekkelijke leefomgeving. I Er is ten minste 40% schaduw op fiets- en wandelpaden, drinkwaterstroken en verblijfsplekken en ten minste 30% Richtlijn Richtlijn schaduw op buurtniveau op 21 juni om 15:30 uur. II Koele plekken met minimaal 200 m2 schaduw zijn op een loopafstand van maximaal 300 meter aanwezig. Richtlijn Richtlijn III Gestreefd wordt om ten minste 50% van alle horizontale en verticale oppervlakten warmtewerend of verkoelend Richtlijn Richtlijn in te richten/te bouwen om opwarming van stedelijk gebied en gebouwen zelf te verminderen. IV Vitale en kwetsbare functies blijven beschikbaar bij hitte. Norm Richtlijn V Koeling leidt niet tot opwarming van de (verblijfs-) ruimtes in de directe omgeving. Richtlijn Niet van toepassing VI Groene maatregelen die de biodiversiteit bevorderen (bomen en schaduwrijk groen) hebben een voorkeur boven Richtlijn Richtlijn technische maatregelen (airconditioning en gebouwde oplossingen).

Toelichting I. De richtlijn voor schaduw geldt voor de situatie dat bomen volgroeid zijn. IV. Voor vitale en kwetsbare functies moet het falen van de infrastructuur Indien schaduw wordt gecreëerd met schaduwdoeken moeten er tevens voorkomen worden tijdens hitte. Voorbeelden van problemen bij hitte zijn voldoende openingen aanwezig zijn zodat warmte het gebied ook weer kan het uitzetten van bruggen, defecten bij transformatorhuisjes -bijvoorbeeld verlaten. vanwege een donkere kleur die opwarmt- en het opwarmen van water- II. Een koele plek in de (semi)openbare ruimte is een plek met een minimale leidingen. Wat betreft drinkwaterleiding, zowel in de straat, als naar de oppervlakte van 200 vierkante meter waar de gemiddelde gevoels­ woningen, als bij het leveringspunt mag de temperatuur van het drinkwater temperatuur koeler is dan of gelijk is aan de temperatuur op een referen- niet uitstijgen boven de wettelijke grens van 25 °C. Mogelijke oplossingen tiepunt buiten de stad. Dit kan een openbaar toegankelijk park, binnentuin zijn leidingtracé’s in de schaduw van bebouwing, bomen of lage beplanting. of plein zijn, met voldoende schaduw en groen. Ook openbaar toegankelijke V. Bij nieuwbouw wordt in een vroeg stadium rekening gehouden met de plekken, als bibliotheken tellen mee. Koele en verfrissende windstromen realisatie van een aangename binnentemperatuur in periodes van hitte.

Dit kunnen ook bijdragen aan een aangenaam microklimaat tijdens hitte. Door zonder het achteraf installeren van inefficiënte mobiele airco’s maar middels corridors en open plekken te maken kan wind als koele lucht via groen- duurzame oplossingen. Om het overschrijden van de temperatuurgrens te stroken en wadi’s doorstromen naar de buurt. beperken is het allereerst belangrijk dat voorkomen wordt dat warmte de III. Oppervlaktes zijn warmtewerend door het gebruik van materialen met een woning binnenkomt. Dit kan onder andere middels de oriëntatie van het hoge reflectie, lage warmteafgifte en/of door het gebruik van begroeiing. gebouw, plaatsen van overstekken, zonnewering en schaduwrijke bomen Voor begroeiing is het dan wel belangrijk dat deze toegang heeft tot water buiten. Ten tweede is het belangrijk dat warmte in zomernachten de woning om te kunnen blijven verdampen. Het is belangrijk om in te zetten op ook kan verlaten, bijvoorbeeld doormiddel van ventilatiesystemen en zomer- integratie van opgaven op het dak en gevel. Kies voor een combinatie van nachtventilatie. oplossingen: van zonnepanelen en waterberging, tot bedienbare zonwering voor ramen en meer groen.

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 21

  

Cijfer Droogte Nieuwbouw­ Herinrichtingen ontwikkeling Droogte leidt niet tot structurele schade aan bebouwing, funderingen, wegen, groen, water en vitale of kwetsbare functies I Bij langdurige droogte (een potentieel maximaal neerslagtekort van 300 mm (1/10 jaar)) wordt schade aan bebouwing, Norm Richtlijn wegen, groen en vitale en kwetsbare functies voorkomen. II De verwachte grondwaterstanden en de zoetwaterbeschikbaarheid tijdens droogte zijn sturend voor de inrichting van het Norm Richtlijn plangebied. III Vitale en kwetsbare functies moeten bestand zijn tegen langdurige droogte. Norm Norm

Toelichting I. De hoeveelheid neerslagtekort is maatgevend voor droogte. Als gedurende III. Door langdurige droogte kan er schade ontstaan aan vitale kwetsbare het groeiseizoen (1 april tot 30 september) de referentieverdamping hoger infrastructuur. Met name schade aan wegen en leidingbreuken is een is dan de neerslag, is er onvoldoende vocht voor optimale groei. We spreken veel voorkomend probleem. Voor functies/infrastructuur die vitaal én dan van een neerslagtekort. Wanneer in de bepalingen gerefereerd wordt kwetsbaar zijn in het gebied moet geïnventariseerd worden wat de risico’s aan droogte wordt uitgegaan van een neerslagtekort van 300 mm dat naar van langdurige droogte betekenen en hoe deze geminimaliseerd kunnen verwachting eens per 10 jaar voorkomt. worden. II. Voor het grondwater wordt rekening gehouden met de gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG) en de verwachting van de grondwaterstand in extreme jaren, die bekend zijn vanuit stresstesten en grondwateronder- zoeken. De ontwerppeilen van verharding, groen en bebouwing worden afgestemd op de verwachte hoge en lage (grond)waterstanden. Dit betekent dat het uitzakken van het grondwaterpeil niet leidt tot extra bodemdaling, sterfte van (openbare) groenvoorzieningen en bomen.

Door de inrichting van het plangebied af te stemmen op de grondwaterstanden in periode van droogte kunnen extra maatregelen of grote investeringskosten op de lange termijn, door schade aan groen en infrastructuur, voorkomen worden. Daarnaast moet ook rekening gehouden worden met beperkte beschikbaarheid van het oppervlaktewater en verzilting tijdens droogte. Noodmaatregelen als het bewateren met schaars drink- of oppervlaktewater zijn daarom ongewenst.

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 22

  

Gevolgbeperking bij overstroming Nieuwbouw­ Her­inrichtingen ontwikkeling De gebouwde omgeving is via gevolgbeperking voorbereid op overstromingen in buitendijks gebied, vanuit het regionale watersysteem en door dijkdoorbraken. De gebouwde omgeving is via gevolgbeperking voorbereid op overstromingen: Norm Richtlijn • in buitendijks gebied vanuit het regionale watersysteem; • door dijkdoorbraken. Afhankelijk van de plaatselijke overstromingskans en optredende waterdiepte wordt ingezet op het voorkomen van schade, het beperken van schade of het voorkomen van slachtoffers. Voor vitale én kwetsbare functies gelden aanvullende eisen, zie onderstaande figuren.

Toelichting In bestaand bebouwd gebied liggen kansen om mee te koppelen met her­­ Een gebied kan door verschillende overstromingen worden getroffen vanuit structurering. De kansenkaarten gevolgbeperking en waterrisicoprofielen zowel het hoofdwatersysteem (de Noordzee, grote rivieren, kanalen en op klimaat­effectatlas.nl geeft meer informatie over overstromingsrisico’s. IJsselmeer) als het regionale watersysteem (kleinere rivieren, kanalen, vaarten, Welke gevolg­beperkende maatregelen in een gebied mogelijk zijn, hangt e.d.). De plaatsgebonden overstromingskans geeft de totale kans weer van af van de waterdieptes die in dat gebied kunnen optreden. Hoe hoger de al deze overstromingen in een specifiek gebied. Inzicht in de plaatsgebonden bijbehorende overstromingskans is hoe hoger de noodzaak om ook daad­ overstromingskans is waardevol, omdat er binnen een gebied grote verschillen werkelijk maat­regelen te treffen. Inzicht in de kans op een overstroming, kunnen bestaan in overstromings­kansen en optredende waterdieptes. Dit geeft aanknopingspunten om een afweging te maken over de haalbaarheid betekent dat ook de noodzaak en mogelijkheden voor gevolgbeperkende maat- en betaalbaarheid van maat­regelen. Inzicht in de optredende waterdieptes is regelen lokaal sterk kunnen verschillen. De plaatsgebonden overstromingskans bepalend voor het type maat­regelen die genomen kunnen worden.

Bij kleine gaat over de kans dat een locatie in één jaar te maken krijgt met een overstro- diepten kunnen effectief maatregelen genomen worden om schade aan ming. Voor overstromingen is het beleid met betrekking tot meerlaagseveiligheid gebouwen en infrastructuur te voorkomen en is een koppeling mogelijk met van belang. Dit beleid (meerlaagseveiligheid) is gebaseerd op 3 lagen: maatregelen om wateroverlast te voorkomen. 1. Preventie 2. Duurzame ruimtelijke planning en inrichting Bij grotere diepten is het voorkomen van schade niet altijd mogelijk en 3. Crisisbeheersing op orde moet vooral worden ingezet op het voorkomen van slachtoffers door goede schuilplekken en evacuatieroutes. Nieuwe ontwikkelingen kunnen ook bijdragen Preventie wordt gewaarborgd door dijken, sluizen en duinen en is de aan de veiligheid van eventuele omringende kwetsbare gebieden door het bieden verantwoordelijkheid van de waterbeheerders. Met name de tweede laag is van hoger gelegen schuilplekken. voor de werkzaamheden van gemeente Alkmaar/Stadswerk072 van belang. Deze laag is erop gericht overstromingsrisico’s expliciet mee te wegen bij de locatiekeuze en de inrichting van gebieden, infrastructuur en gebouwen. Nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen bieden kansen om de gevolgen van een overstroming te beperken.

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 23

  

Figuur 8 illustreert te nemen maatregelen op basis van de waterdiepte. Voor vitale én kwetsbare voorzieningen en infrastructuur zijn aanvullende eisen opgenomen. Voor dergelijke voorzieningen kan een overstroming meer impact hebben. Het is daarom wenselijk om hier eerder maatregelen voor te nemen en aanleg van deze functies in gebieden met grote overstromingsdiepten zo veel mogelijk te voorkomen of ze afdoende te beschermen. Wat deze maatregelen zijn is afhankelijk van de objecten. Een belangrijke maatregel is bijvoorbeeld het hoger plaatsen van vitale elektrische installaties als verdeelkasten, trans- formatoren en generatoren. In onderstaande tabel staat wanneer welke aanpak van toepassing is op het plangebied. Hoe groot de kans van optreden voor het Legenda kaart 0-20 cm 20-50 cm 50-200 cm 200-500 cm | >500 cm plangebied is, is terug te vinden in de klimaateffectatlas [32]. In figuur 9 zijn voorbeeldmaatregelen voor gevolgbeperking weergegeven. Nieuwbouw: Nieuwbouw: Nieuwbouw: Nieuwbouw: Voorbeelden verhoogd bouwen, aangepaste ingang op verdieping meenemen bij plannen mogelijkheden aangepaste drempelhoogte, collectieve voorzieningen gevolgbeperking drempelhoogte aansluitingen elektriciteit hoger

Schuilen en evacueren Schuilen en evacueren Bestaande bouw: Bestaande bouw: Bestaande bouw: Bestaande bouw: Schuilen en evacueren - - treffen noodmaatregelen, structurele maatregelen structurele maatregelen Check aanwezigheid Schuilen en evacueren zoals deurschotten of duur/lastig duur/lastig hoge schuilplekken in de risicovolle ontwikkeling geen v&k of geen v&k of afdoende bechermen afdoende bechermen zandzakken buurt 200 cm

Streefbeeld ‘Geen water in object’ ‘Schade beperken’ ‘Schuilen binnenshuis’ ‘Sheltercapaciteit in de buurt & evacuatie- Schuilen en evacueren Acceptabel risico mogelijkheden - - Schuilen en evacueren Schade voorkomen + Schade voorkomen + Acceptabel risico risicovolle ontwikkeling Schuilen en evacueren Schuilen en evacueren (v&k) (v&k) Figuur 9. Maatregelen gevolgbeperkingen overstromingen [19]. 50 cm

Schadebeperking Schadebeperking - - Schade voorkomen Acceptabel risico Schade voorkomen Schade voorkomen (v&k) (v&k) 20 cm

Schade voorkomen Schade voorkomen Schade voorkomen Schade voorkomen

0 cm

Water- 1 x per 100 jaar 1 x per 1.000 jaar 1 x per 10.000 jaar 1 x per 100.000 jaar diepten (1/30-1/300) (1/300-1/.3000) (1/3.000-1/30.000) (>1/30.000)

Figuur 8. Eisen in relatie tot overstromingskans en waterdiepte [19].

Beleidsplan Klimaatadaptatie Alkmaar 2024-2028 | 24

  

Cijfer Biodiversiteit en natuurinclusiviteit Nieuwbouw­ Her­inrichtingen ontwikkeling Groenblauwe structuren en de gebiedseigen biodiversiteit worden versterkt op alle schaalniveaus I Groenblauwe structuren en de gebiedseigen biodiversiteit worden versterkt via het leidende principe in het toepassen van Norm Norm klimaatadaptieve maatregelen dat ecologische oplossingen altijd de voorkeur hebben boven ‘puur technische’ oplossingen (‘groen, tenzij…’). II Het horizontale en verticale oppervlak wordt in samenhang met de groenblauwe structuren en ecosystemen in de bredere Richtlijn Richtlijn omgeving ingericht (met minimaal 30% groen op buurtniveau, boomkroonoppervlak telt mee). III Voor een project wordt een habitat gecreëerd voor één of meerdere soortencategorieën waarbij gekozen kan worden uit Norm Norm de volgende soortencategorieën: gebouwbewonend, boombewonend, aan struweel gebonden, aan bloemrijk grasland gebonden of aan water en oevers gebonden. Voor kleine projecten (plangebied < 500 m2 en bouwhoogte < 15 meter) betreft het tenminste één soortencategorie. Voor middelgrote projecten (plangebied 500-2000 m2 of bouwhoogte 15-30 meter) betreft het tenminste twee soortencategorieën. Voor grote projecten (plangebied > 2000 m2 of bouwhoogte > 30 meter) betreft het tenminste drie soortencategorieën.

Toelichting maatstaf voor vergroening op buurtniveau. Privaat en openbaar terrein tellen I. Mede door de klimaatverandering en verstedelijking neemt de biodiver- mee in het te berekenen groenoppervlak en percentage. Ook de boomkronen siteit af. Het uitgangspunt voor biodiversiteit en natuurinclusief bouwen tellen mee in het groenoppervlak. Voor de bepaling van het boomkroon­ ondersteunt en stimuleert de biodiversiteit in de bebouwde omgeving door oppervlak wordt rekening gehouden met orde grootte van bomen (1e, 2e versterking van geschikte habitats en het groenblauwe netwerk. Verder of 3e orde) en de kroonomvang van de boomsoort als deze volgroeid is. draagt aansluiten op natuurlijke processen en toepassen van ecologische III. Voor de indeling van de omvang van de projecten sluiten we aan bij de oplossingen bij aan een gezonde en toekomstvaste ontwikkeling. Het is indeling van het puntensysteem van Natuur- en groeninclusief Bouwen Den essentieel om aan te sluiten bij de natuurlijke processen van het bodem-, Haag. Voor kleinschalige projecten is de eis dat er een habitat gecreëerd water- en ecosysteem op een ontwikkellocatie. Bij een ontwerp wordt altijd wordt voor (meestal) gebouw bewonende soorten, voor middelgrote eerst gekeken naar welke natuurgebaseerde oplossingen in een gebied projecten ook een andere soortencategorie en voor grootschalige projecten passen.