2 Plan van aanpak GA (GALA)

!

GA! Plan van Aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord

"

!

Inhoud Samenvatting

3

Inleiding

7

1. Sport, bewegen en cultuur: Sportakkoord II

10

2. Gezondheid en sociale basis 2.1 Terugdringen gezondheidsachterstanden 2.2 Een gezonde en fysieke leefomgeving die uitnodigt om te bewegen en te ontmoeten 2.3 Het versterken van (de verbinding met) de sociale basis 2.4 Een gezonde leefstijl 2.5 Versterking van de mentale weerbaarheid en de mentale gezondheid 2.6 Vitaal ouder worden

12 12 14 15 17 20 21

3. Domeinoverstijgende inzet vanuit een regionale preventiestructuur 3.1 Versterken kennis- en adviesfunctie GGD 3.2 Coördinatie regionale aanpak preventie

23 23 24

4. Opzetten en bewaken integraliteit

25

5. Vervolg (inwoners)participatie

27

6. Format en afsluiting

29

Bijlage 1 Lijst met afkortingen

30

Bijlage 2 Tabellen ter ondersteuning

31

Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) | 2

!

Samenvatting Het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) focust op het bouwen aan een fundament voor een gerichte lokale en regionale aanpak op het gebied van preventie, gezondheid en sociale basis. We streven gezamenlijk naar een gezonde generatie in 2040. Een generatie die niet alleen fysiek gezond is, maar ook mentaal weerbaar is en leeft in een gezonde omgeving. Een tijd waar weerbare, gezonde mensen kunnen opgroeien, leven, werken en wonen in een gezonde leefomgeving met een sterke sociale basis. Dit doen we, omdat: 1. Gezondheid belangrijk is; 2. Gezondheid iedereen aangaat; 3. Gezondheidsachterstanden een hardnekkig probleem is; 4. Ons zorgstelsel onder druk staat. Gezondheid wordt door veel factoren beïnvloed. Daarom zijn we aan de slag vanuit een brede blik op preventie. De bijbehorende financiën staan in de Brede Specifieke Uitkering (SPUK). Gemeente Alkmaar zet al jaren in op het bevorderen van gezondheid van onze inwoners. Het plan van aanpak voor het GALA richt zich voornamelijk op het in beeld brengen van de huidige situatie, het scheppen van kaders en richtlijnen en het verbinden en integreren van (bestaande, preventieve) activiteiten. Daarbij wordt gebruik gemaakt van de expertise van de diverse partijen. Er zijn kaders in het GALA en de Brede SPUK geschapen voor de volgende thema’s:

De gemeente Alkmaar zet in op al deze aspecten. Er is niet zozeer sprake van nieuw beleid, maar wel van een nieuwe, integrale blik. De opgave van het Rijk brengt focus aan in ons beleid en onze activiteiten. De focus ligt op het verbinden van bestaande activiteiten, onderzoeken of activiteiten efficiënter ingezet kunnen worden, het creëren van bewustwording bij de diverse doelgroepen en het toegankelijk maken van interventies voor alle inwoners. Op 11 juli 2023 heeft een eerste participatiesessie plaatsgevonden. De volgende kernelementen voor de focus zijn daaruit naar voren gekomen: 1. Integraliteit: alle goede interventies in de gemeente Alkmaar verbinden en in de uitvoering integraal aan werken. Er hoeven niet overal nieuwe interventies ingezet te worden. 2. Wijkgericht onderzoeken wat nodig is en ook wijkgericht interventies inzetten. 3. Over de grenzen van organisaties heen. Grenzen met elkaar opzoeken, bijvoorbeeld op het gebied van financiën. 4. Communicatie en participatie zijn noodzakelijk: Kennen, vinden en verbinden. We moeten meer laten zien wat er al is en tot welk resultaat dat (kan) leiden. Dit met als doel inwoners de mogelijkheden laten zien om op eigen kracht en in eigen regie gezond(er) te worden. We maken daarbij gebruik van een sociale kaart en onderzoeken of de communicatie effectiever ingezet kan worden.

Een gezonde generatie in 2040 Sport, bewegen en cultuur • Sportakkoord II • Brede Combinatiefunctionarissen Regionale preventiestructuur • Versterken kennis- en adviesfunctie GGD • Coördinatiekosten regionale aanpak preventie Gezondheid en sociale basis • Terugdringen gezondheidsachterstanden • Gezonde en fysieke leefomgeving • Het versterken van de sociale basis

• Een gezonde leefstijl • Het versterken van de mentale gezondheid • Vitaal ouder worden

Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) | 3

! Dit is de rode draad door alle thema’s, met altijd als ambitie om een gezonde generatie in 2040 te bewerkstelligen: Sport, bewegen en cultuur: sportakkoord II Sport en bewegen Elke euro die je investeert in sport en bewegen levert minimaal 2,7 euro op (Social Return of Investment (SROI)1. Deze Social return of investment van 1:2,7 euro is specifiek voor sport en beweeginterventies. De SROI voor sport- en beweeginterventies die vanuit het preventieve voorveld worden ingezet voor specifieke doelgroepen en onder specifieke omstandigheden (zoals GLI en interventies als valpreventie) is veel hoger. Deze interventies kunnen aanvullende positieve maatschappelijke waarde bewerkstelligen en extra zorgkosten in de toekomst vermijden. Door het rijk is het document ‘hoofdlijnen sportakkoord II – sport versterkt’ opgesteld, waarin wordt benadrukt dat sport en bewegen in het preventieve voorveld georganiseerd moet worden. Juist door (potentieel) kwetsbare doelgroepen te laten bewegen wordt de fysieke, sociale en mentale weerbaarheid van deze doelgroepen verhoogd. In het Sportakkoord II zijn drie landelijke ambities beschreven: 1. We werken aan een stevig fundament. 2. We werken aan een groter bereik. 3. We werken aan meer (zichtbare) betekenis van sport.

Cultuur Op landelijk en lokaal niveau wordt de komende tijd verder uitgewerkt hoe cultuur aanhaakt op de doelstellingen van GALA. Cultuur is ook een belangrijk middel om aan gezondheidsdoelen te werken. Culturele activiteiten dragen bij aan kansengelijkheid en tegen eenzaamheid, maar bevordert ook een goede mentale gezondheid en mogelijkheden tot ontmoeting. In de uitvoering wordt hier al vorm aan gegeven: door middel van het faciliteren van een impuls om jongeren meer in aanraking te laten komen met cultuur, maar ook SPOT in Alkmaar is een goed voorbeeld hiervan. De komende tijd wordt gekeken hoe cultuur in samenwerking met andere partijen een nog grotere bijdrage kan leveren aan de gezondheid van onze inwoners. Gezondheid en sociale basis Per onderwerp is voor de gemeente Alkmaar een bepaalde focus geformuleerd. Deze focus komt voort uit gesprekken met belangrijke stakeholders en de meest recente cijfers. Focus ligt samenvattend op het toegankelijk en zichtbaar maken van voorzieningen, streven naar kansengelijkheid en extra inzet op kwetsbare inwoners zoals ouderen, jongeren, mensen met een niet-westerse achtergrond of dak- en thuislozen. Ook is bijvoorbeeld gedrags- of gezondheidsproblematiek specifiek in bepaalde wijken te zien.

Deze 3 ambities worden voor een deel vanuit de hiervoor beschikbare middelen vanuit het Sportakkoord II vormgegeven. Sport en cultuur als middel wordt ook als een belangrijk element in een gezond en actief leven gezien. Sport en bewegen is namelijk tegelijkertijd effectief in het bereiken van andere maatschappelijke doelen, zoals de bijdrage die het kan leveren bij het tegengaan van kansenongelijkheid en eenzaamheid, de mentale gezondheid, valpreventie en het verstevigen van de sociale basis.

1 Ecorys, 2021. De sociaaleconomische waarde van Sport en Bewegen.

Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) | 4

! Thema

Focus

Terugdringen gezondheidsachterstanden

• Het terugdringen van gezondheidsverschillen als een rode draad door ons beleid te laten lopen. Dit betekent durven te differentiëren door bij inzet focus aan te brengen op kwetsbare groepen om de kansengelijkheid te vergroten. Het gaat in ieder geval om de doelgroepen: - Mensen met een lage SES; - Inwoners met een niet-westerse achtergrond; - Mensen met een beperking; - Inwoners met gevoelens van eenzaamheid; - Alleenstaande ouders; - Mensen met een GGZ-indicatie; - Een combinatie van meerdere factoren. • Kinderen van (aanstaande) ouders in een kwetsbare positie een kansrijke start bieden. • De integraliteit in dit thema juist borgen in de uitvoering. Zet de organisaties met de juiste expertise gezamenlijk in.

Gezonde en fysieke leefomgeving

• Het verkrijgen van gedetailleerdere informatie over de inrichting én het gebruik van de fysieke ruimte. • De doelgroepen kind/jeugd en ouderen. Zij hebben prioriteit. • De fysieke ruimte optimaal gebruiken om gezond en actief leven te bevorderen voor alle doelgroepen. Daarbij ook proactief inwoners ‘aan de hand’ meenemen om een gezond en actief leven te leiden en gebruik te maken van de voorzieningen in de fysieke leefomgeving. • Het verbeteren van de samenwerking tussen het sociale en fysieke domein. • Een verkenning doen voor beleid specifiek op de fysieke leefomgeving vanuit het sociaal domein.

Het versterken van de sociale basis

• Het verlagen van het aantal zwaarbelaste mantelzorgers, met specifieke inzet voor mantelzorgers van mensen met dementie en gezinnen waar kinderen met een ernstige beperking leven. • Het stimuleren van inwoners om elkaar te ontmoeten en het benutten van voorzieningen die er zijn (inclusief de verbinding met sport en cultuur). • Het stimuleren van ‘elkaar helpen’, met als doel de druk op ondersteuning en zorg bij in ieder geval ouderen te verminderen. • Het hebben van aandacht voor specifieke doelgroepen: - Veerkracht van ouders; - Anderstaligen en hun cultuur.

Een gezonde leefstijl

• We blijven werken aan de ambities uit het preventieakkoord. Dit betekent inzetten op gezond eten en drinken, genoeg beweging en minder middelengebruik. • Het inzetten op een gezondere samenleving, mede vanuit Sportakkoord II, gezondheidsagenda en Masterplan Sport en Bewegen. • Het waar mogelijk wijkgericht en doelgroepgericht beschikbaar maken van interventies, zodat we meer mensen helpen aan een gezonde leefstijl en daarmee gezondheidsachterstanden bij Alkmaarders terugdringen. Het betreft ‘gezonde’ mensen en mensen uit een kwetsbare doelgroep. De opzet, begeleiding en organisatie van activiteiten verschilt.

Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) | 5

! Thema

Focus

Het versterken van de mentale gezondheid

• Het verhogen van veerkracht en weerbaarheid bij jongeren. • Het verlagen van het aantal jongeren en volwassenen dat gedachten heeft over zelfdoding. • Extra aandacht voor kwetsbare doelgroepen bij kans op psychische klachten, zoals: - Volwassen 18-34 jaar - Alleenwonenden - Lager opgeleiden • Het inzetten op eigen regie van onze inwoners en leggen hierin de verbinding met het programma ‘Eigen regie’.

Vitaal ouder worden

• Vitaal ouder worden betreft niet alleen 65+, maar gaat over het vitaal zijn voor alle inwoners. • De inwoners van 65+ jaar komt in elk thema van GALA als doelgroep terug. • Het verminderen van het aantal valongevallen onder ouderen in de gemeente Alkmaar.

Regionale preventiestructuur De GGD Hollands Noorden krijgt een extra opdracht vanuit het GALA. 1. Organisatie en uitvoering van de training Leergang Toekomstgerichte Publieke Gezondheid (door NSPOH) voor adviseurs van GGD HN en (beleids)medewerkers gemeenten. 2. Een advies per gemeente bij het opstellen van het integrale plan van aanpak in het kader van de brede SPUK uitvoering GALA en nader te bepalen vervolgadvisering. 3. A) Een regionaal overzicht van ambities en aanpak op basis van de gemeentelijke GALA plannen. B) Een bijeenkomst per subregio voor het bespreken van de inventarisatie en analyse. 4. Een eenmalig advies voor gemeenten NHN over monitoring, evaluatie en bijsturing op ambitie en interventie niveau in relatie tot de GALA doelen.

Vervolgstappen Dit plan van aanpak is het begin van een proces met resultaten op de lange termijn: Een gezonde generatie 2040. Dat is niet van vandaag op morgen gerealiseerd. Dit plan is een eerste stap en schept kaders om vanaf 2024 de uitvoering focus te geven en om integraliteit te bevorderen. Er volgen extra onderzoeken om de probleemstelling beter in kaart te hebben. Daaropvolgend worden uitvoeringsplannen opgesteld. Verder onderzoekt de gemeente Alkmaar welke juridische grondslagen noodzakelijk zijn om financiering rechtmatig en doelmatig te kunnen verstrekken. Tot slot onderzoeken we hoe we goed kunnen monitoren of de gestelde resultaten behaald worden. In dit plan van aanpak zijn de data en interventies opgenomen die in ieder geval bekend zijn. In 2025 wordt verwacht dat een aantal uitvoeringsplannen gereed is.

De gemeente Alkmaar zet bovendien extra capaciteit in om een goede bijdrage te kunnen leveren aan regionale ontwikkelingen. Naast het hier besproken Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA, gaat het om Integraal ZorgAkkoord (IZA) en Wonen Ondersteuning en Zorg Ouderen (WOZO).

Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) | 6

!

Inleiding Voorwoord

Het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) focust op het bouwen aan een fundament voor een gerichte lokale en regionale aanpak op het gebied van preventie, gezondheid en sociale basis. We streven gezamenlijk naar een gezonde generatie in 2040. Een tijd waar weerbare, gezonde mensen kunnen opgroeien, leven, werken en wonen in een gezonde leefomgeving met een sterke sociale basis. Op landelijk niveau zijn richtlijnen afgesproken tussen het ministerie van VWS, VNG, GGD GHOR en zorgverzekeraars. Iedere gemeente maakt een lokaal plan van aanpak op deze richtlijnen. Het plan van aanpak van gemeente Alkmaar is tot stand gekomen vanuit bestaand beleid, meest recente data en een stakeholdersbijeenkomst op 11 juli.

Een gezonde generatie in 2040

Gemeente Alkmaar zet al jaren in op het bevorderen van gezondheid van onze inwoners. Er is dus al veel bestaand beleid: Sportakkoord, Preventieakkoord, de agenda Alkmaar Gezond, Visie op Jeugdhulp, Wmo en Participatie (Alkmaar groeit, zorgt en doet mee), Alkmaarse Onderwijsagenda 2021-2024, armoedebeleid en speciale subsidieregels voor het stimuleren van sport, cultuur en creativiteit. Het plan van aanpak voor het GALA richt zich voornamelijk op het in beeld brengen van de huidige situatie, het scheppen van kaders en richtlijnen en het verbinden van bestaande activiteiten. Daarnaast worden bestaande activiteiten tegen het licht van de meest recente cijfers gehouden: doen we de juiste dingen? Welke activiteiten willen we

intensiveren, missen we of zijn onvoldoende effectief? Welke programma’s dragen bij aan het verminderen van zorgkosten? We staan met elkaar voor de uitdaging om een gezonde generatie in 2040 te hebben. Het Gezond en Actief Leven Akkoord, inclusief de financiële vertaling in de Brede Specifieke Uitkering (SPUK), voorziet in kaders voor gemeenten om met preventie aan de slag te gaan. Het zijn over het algemeen geen nieuwe doelen of ambities. Het betreft juist het in verbinding brengen met elkaar van bestaande interventies, domeinoverstijgend en wijkgericht. We staan voor de uitdaging om integraal, de interne organisaties en de externe stakeholders, een gezond en actief leven voor onze inwoners te bevorderen. Het GALA bestaat uit drie onderdelen: 1. Sport, bewegen en cultuur 2. Gezondheid en sociale basis 3. Regionale ondersteuningsfuncties Deel 1 is voor sport en bewegen geborgd in Sportakkoord II. Activiteiten voor sport, bewegen en cultuur zitten bovendien in deel 2. Daar ligt de nadruk op de inzet van sport en cultuur als middel om maatschappelijke doelen te behalen. Delen 2 en 3 worden volledig uitgewerkt in dit document en zijn ook afgestemd op regionaal niveau. Voor ‘Gezondheid en sociale basis’ verdeelt het GALA de ambitie op in zes thema’s:

Een gezonde fysieke leefomgeving Terugdringen gezondheidsachterstanden Versterken sociale basis Mentale weerbaarheid en gezondheid Gezonde leefstijl Vitaal ouder worden

Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) | 7

! De thema’s lopen in elkaar over en hebben verbinding met elkaar. In dit plan van aanpak wordt elk thema apart beschreven, maar zijn diverse activiteiten van invloed op meerdere onderwerpen. Relatie GALA en het Integraal Zorgakkoord (IZA) Het GALA is een addendum op het IZA. Het IZA is gericht op het, ook in de toekomst, toegankelijk, kwalitatief goed en betaalbaar houden van zorg. Een akkoord tussen het Ministerie VWS en de overkoepelende organisatie van ziekenhuizen, ggz en ouderenzorg hebben het Integraal Zorgakkoord (IZA) op de agenda gezet. Op 16 september 2022 ondertekende ook de VNG namens de gemeenten het IZA. Het IZA gaat uit van de Juiste zorg op de Juiste plaats. In de regionale samenwerking met verzekeraars en aanbieders, is versterking op ketensamenwerking tevens geprioriteerd vanuit een sterk afnemend arbeidsmarktpotentieel. De urgentie om de zorg in onze regio toekomstbestendig te maken, onderschrijft dat inwoners gebaat zijn met een stevigere en minder vrijblijvende inzet en ketensamenwerking op het voorkomen van gezondheidsachterstanden en -problemen. Het gedachtegoed van Positieve gezondheid en ‘de Juiste Zorg op de Juiste Plek’ neemt een centrale plek in bij de regionale samenwerking. In de implementatie van het GALA versterken we de samenwerking met Noord-Holland Noord.

Door het intensiever samenwerken leren we van elkaar, blijft het cliëntbelang centraal in wat we doen en versterken we het gezamenlijk eigenaarschap om de doelen en opgaven te bereiken.

Proces

De gemeente Alkmaar pakt de uitvoering van dit plan van aanpak gedegen aan. We streven niet naar een korte termijn-oplossing, maar naar resultaten op de lange termijn. Het plan van aanpak is vanuit een kaderstellend perspectief opgesteld. Op 11 juli zijn in een sessie met belangrijke partners de kaders afgestemd en waar nodig aangepast en aangevuld. Concreet betekent het dat het gehele proces doorloopt vanaf 2024: • We maken gebruik van de meest recente cijfers. Waar we informatie missen of verdieping nodig hebben, verzamelen we die.

• Op basis van de data kijken we of we de juiste interventies inzetten. En of we die inzetten in de juiste wijken. • We stellen uitvoeringsplannen op en bekijken per wijk welke thema’s van GALA voor die specifieke wijk van belang zijn. Dit wordt in samenwerking met onze stakeholders verder uitgewerkt. • We onderzoeken welke juridische grondslagen noodzakelijk zijn om de financiering recht­ matig en doelmatig te verstrekken. • We richten een monitoringsproces in waarbij we externe en interne informatiebronnen inzichtelijk maken. Zo kunnen we de resultaten uit de nog op te stellen uitvoeringsplannen worden gehaald. In dit plan van aanpak zijn de data en interventies opgenomen die in ieder geval bekend zijn. In 2025 wordt verwacht dat uitvoeringsplannen gereed zijn waar de verbinding en samenwerking is vastgelegd om tot uitvoering over te gaan.

Leeswijzer

Het plan van aanpak is als volgt opgebouwd: 1. Een samenvatting van Sportakkoord II, met elementen die aansluiten bij het plan van aanpak GALA; 2. De onderwerpen die vallen onder ‘gezondheid en sociale basis’ hebben eenzelfde opbouw, bestaande uit de ambities en doelstellingen, een opsomming van relevante data, een focus voor de gemeente Alkmaar en een overzicht van acties die erbij horen; 3. De regionale ondersteuningsfuncties worden omschreven in overeenstemming met regionale afspraken; 4. De organisatiestructuur en hoe we integraal de verbinding houden tussen de diverse onderwerpen; 5. Hoe we (inwoners)participatie inrichten, zodat inwoners van Alkmaar en de betrokken organisaties mee kunnen denken en/of inspraak hebben in waar we naar streven én wat we doen; 6. De tabel vanuit het format over de relatie tussen de onderwerpen vanuit de Brede SPUK en het GALA akkoord, inclusief handtekening, sluiten het plan van aanpak af. 7. Tot slot zijn er nog twee bijlagen. Bijlage 1 bevat een tabel met afkortingen. In bijlage 2 zijn alle uitgebreide data-overzichten te vinden.

Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) | 8

! Kengetallen gemeente Alkmaar Inwoners in Alkmaar 112.079 inwoners

Inwoners Alkmaar Nederland

75+ 9,20%

t/m 14 jaar 15,10%

65-74 jaar 11,60%

25% 20%

Gemiddelde leeftijd 43 jaar

15-29 jaar 17,30%

15% 10% 5%

45-64 jaar 27,30% 30-44 jaar 19,50%

Wonen in Alkmaar Gemiddelde WOZ-waarde € 342.000,00

0%

23,70%

11,60%

Verwachte bevolkingsgroei

15%

15,10%

Verwacht aandeel 75+ in 2050

Sociale zekerheid Alkmaar Nederland

Particuliere verhuurder 12,20%

25% 20%

Sociale verhuurder 29%

Eengezinswoningen 62,70%

15% Koopwoning 58,80%

10% 5% 0%

18,90%

20,20%

Huishoudens met een voorziening in sociaal domein

4,60%

4,90%

Huishoudens met een bijstandsuitkering

Werk en inkomen in Alkmaar 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0%

72%

3,30%

Netto arbeidsparticipatie

werkloosheidspercentage

Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) | 9

!

1. Sport, bewegen en cultuur: Sportakkoord II Elke euro die je investeert in sport en bewegen levert minimaal 2,7 euro op (Social Return of Investment (SROI) 2. Sporten en bewegen heeft een positief effect op de gezondheid, draagt bij aan persoonlijke ontwikkeling en vaardigheden, aan ontmoeten en draagt bij aan het voorkomen van verveling en bevestigt positieve normen en waarden. Daarnaast speelt sporten en bewegen een belangrijke rol in arbeidsparticipatie en productiviteit. Deze SROI van 1:2,7 euro is specifiek voor sport en beweeginterventies. De SROI voor sport- en beweeginterventies die vanuit het preventieve voorveld worden ingezet voor specifieke doelgroepen en onder specifieke omstandigheden (zoals GLI en interventies als valpreventie) is veel hoger. Deze interventies kunnen aanvullende positieve maatschappelijke waarde bewerkstelligen en extra zorgkosten in de toekomst vermijden. Het door het rijk opgestelde document ‘hoofdlijnen sportakkoord II – sport versterkt’ geeft richting aan de herijking van het maatschappelijk

sportakkoord (sportakkoord I). Er staan 3 landelijke ambities beschreven. 1. We werken aan een stevig fundament. Dat betreft het versterken en verbeteren van de mensen (professionals, kennis en kunde), organisaties, cultuur en de materiële voorzieningen in de sport. Een belangrijk punt de komende jaren is het investeren in kwalitatief sterke sportaanbieders die toegankelijk en veilig voor iedereen zijn. 2. We werken aan een groter bereik. Daarmee bedoelen we dat meer mensen zich aangesproken en uitgenodigd voelen te gaan sporten en sport te beleven, bijvoorbeeld door drempels te verlagen, mensen te prikkelen en meer succesverhalen te delen. 3. We werken aan meer (zichtbare) betekenis van sport. Betekenis gaat over de waarde van sport voor de maatschappij: energie, plezier en zingeving in het dagelijks leven door en van de sport zelf, maar ook een bijdrage aan het tegengaan van eenzaamheid en kansenongelijkheid, of juist het bevorderen van gezondheid.

2 Ecorys, 2021. De sociaaleconomische waarde van Sport en Bewegen. Het volledige rapport

Plan van Aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord 10

! Om deze ambities waar te maken is samenwerking en meer integraal werken vereist. In Alkmaar zijn de 3 landelijke ambities verder vertaald naar de volgende doelstellingen. Het verstevigen van het fundament

Een groter bereik van sport en bewegen

• Faciliteiten die aansluiten op • Uitbreiden van het sport­ en de sport- en beweegbehoefte beweegnetwerk • Faciliteren en bestendigen van • Vergroten van de zichttoekomstbestendige sportbaarheid van (top)sport clubs • Meer inwoners voldoen aan • Plan van aanpak sociale de landelijke beweegnorm veiligheid en integriteit • Uitbreiden en versterken van kennis en kunde (sportloket) • Een duurzame en gezonde (financiële) verhouding met samenwerkende partijen

Sport, bewegen en cultuur als doel (stevig fundament en groter bereik) Om de doelstellingen uit het sport- en beweegakkoord te bereiken, is landelijk budget beschikbaar gesteld. Voor specifiek de onderdelen sport, bewegen en cultuur, waarmee sporten als doel versterkt kan worden, bestaat dit budget uit: • De Brede Regeling Combinatiefuncties (BRC). Vanuit dit budget financieren we (gedeeltelijk) de inzet van de combinatiefunctionarissen, bestaande uit cultuurcoaches, combinatiefunctionarissen onderwijs, clubkadercoaches, beweegcoaches en de coördinator Sport & Preventie. • Het Lokaal sportakkoord. Dit budget is (nog) niet volledig bestemd. Voorwaarde is dat de besteding hiervan bijdraagt aan in ieder geval één van de ambities uit het sport- en beweegakkoord. Het lokale kernteam krijgt gezamenlijk de taak om hier verder invulling aan te geven. Dat doen zij onder andere door het opstellen van criteria waarmee we onze keuzes kunnen verantwoorden. In deze criteria kan bijvoorbeeld opgenomen worden dat besteding van het budget bijdraagt aan het integraal/domeinoverstijgend samenwerken.

Meer (zichtbare) betekenis van sport en bewegen • Een meer zichtbare (maatschappelijke) rol van sport • Sport inzetten als middel voor versterking van de sociale basis en de (preventieve) gezondheidszorg (GALA) • Zichtbaar maken van het effect van sport- en bewegen

Meer met Sport/Cultuur (sport/ cultuur inzetten als middel voor versterking van de sociale basis en de (preventieve) gezondheidszorg (GALA) Naast de regelingen die zich specifiek richten op sport, bewegen en cultuur, is er landelijk budget beschikbaar gesteld om de (preventieve) gezondheidszorg en de sociale basis te versterken (GALA-middelen). Met behulp van dit budget is het mogelijk om sport en cultuur in te zetten als middel om bijvoorbeeld de druk op de gezondheidszorg te verlagen. We zetten ons vanuit sport en cultuur in op onder andere de verbinding met de gezonde leefomgeving, bevorderen mentale gezondheid, vitaal ouder worden en terugdringen gezondheidsachterstanden. Voorbeeld hiervan is de inzet bij zowel de sportaanbieders (denk aan de gezonde kantine/rookvrij/alcoholmatiging) als in de openbare ruimte (rookvrij, toegankelijk/die uitdaagt tot bewegen). Hiermee wordt aansluiting gemaakt met de thema’s uit het Preventieakkoord en de andere thema’s uit het GALA (zie hoofdstuk 2). Door sport, bewegen en cultuur te koppelen aan de thema’s beschreven in het GALA vergroten we bovendien de (zichtbare) betekenis van sport- en bewegen. Voor sport en bewegen zorgt de coördinator ‘sport & preventie’ voor de koppeling met het maatschappelijke domein. Voor cultuur wordt de verbinding nader uitgewerkt.

De verschillende coördinatoren komen samen in het programmateam (zie hoofdstuk 4).

Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) | 11

!

2. Gezondheid en sociale basis Om te streven naar de gezonde, weerbare en inclusieve samenleving onderschrijft het GALA de volgende gemeenschappelijke doelen: • Het terugdringen gezondheidsachterstanden (onder meer via Kansrijke Start); • Een gezonde en fysieke leefomgeving die uitnodigt om te bewegen en ontmoeten; • Het versterken van (de verbinding met) de sociale basis; • Een gezonde leefstijl; • De versterking van de mentale weerbaarheid en de mentale gezondheid; • Vitaal ouder worden. Per gemeenschappelijk doel wordt in de volgende hoofdstukken de ambitie vanuit GALA, de lokale huidige situatie en de focusgebieden voor onze gemeente beschreven. De beschikbare, meest recente data verschillen per onderwerp en soms per leeftijdscategorie. Bij het verschijnen van nieuwe rapporten en informatie wordt de lokale situatie én focus indien nodig aangepast.

2.1 Terugdringen gezondheidsachterstanden Ambitie en doelen GALA Niet iedere inwoner van Nederland heeft gelijke toegang en gelijke kansen tot ondersteuning en zorg. Dit is wel van belang als het gaat om het voorkomen van (zwaardere) zorg. Daarom is de ambitie in het GALA om de levensverwachting en het aantal jaren in goed ervaren gezondheid van mensen met een lage sociaaleconomische positie toe te laten nemen. Daarvoor werken we aan de volgende doelstellingen: • Goed toegankelijk (preventie- en zorg) aanbod in de wijk; • Stimuleren van gezond gedrag en gezondheidsvaardigheden; • Zorgen voor een gezonde fysieke leefomgeving en sociale omgeving; • Stimuleren dat mensen actief en/of zinvol mee kunnen doen aan de maatschappij.

Plan van Aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord 12

! Huidige situatie en focus De gemeente Alkmaar werkt vanuit verschillende beleidsvelden aan het terugdringen van gezondheidsachterstanden. We streven ernaar dat alle Alkmaarders dezelfde kansen krijgen en toegang hebben tot benodigde voorzieningen en informatie die zij nodig hebben. Zodat onze inwoners vanuit eigen regie beter kunnen aangeven wat ze zelf willen en nodig hebben van anderen. Dat geeft vertrouwen, meer zingeving en verhoogt de kwaliteit van leven. Want je kunt veel zelf, maar staat niet alleen. Dit geldt extra voor risicogroepen zoals voor (aanstaande) ouders in een kwetsbare positie (Kansrijke Start), maar ook voor nieuwkomers en mensen met een lage sociaaleconomische status. De benodigde data en cijfers zijn nog niet allemaal verzameld. Toch staat er een basis van informatie: • De levensverwachting in goed ervaren gezondheid is in 2020 in Alkmaar 66,8 jaar. Dit is iets lager dan in Noord-Holland Noord3. • In Alkmaar ervaart een hoog percentage inwoners hun gezondheid als goed tot zeer goed4. De doelgroepen jongvolwassenen en ouderen scoren hun leven gemiddeld lager, respectievelijk 62,1% en 59,7%%. Ouderen, mensen met maximaal een lo/lbo/vmbo opleiding en alleenwonenden ervaren hun gezondheid vaker dan gemiddeld als minder goed.

• In Alkmaar hebben de volgende wijken een verhoogd risico, omdat een groot deel van de inwoners een lage sociaaleconomische status heeft: Overdie, West, de Mare en Huiswaard5. • Het percentage huishoudens dat moeite heeft met rondkomen is in 2022 gestegen ten opzichte van 2020, van 14% naar 18% in gemeente Alkmaar6. Dit is ook iets hoger dan het gemiddelde in Noord-Holland-Noord. Jongere inwoners, mensen met maximaal een lo/lbo/vmbo opleiding en alleenwonenden zijn risicogroepen.

Gezondheidsverschillen terugdringen gaat ook over het bieden van een Kansrijke Start. Kinderen van ouders met een laag opleidingsniveau zijn vaker geboren met een laag geboortegewicht, zijn iets vaker te vroeg geboren en hebben vaker in de geboorte in de couveuse gelegen dan kinderen van midden en hoogopgeleide ouders. Daarom volgen nu enkele cijfers over ouders in een kwetsbare positie7: • De meeste ouders hebben de zwangerschap als positief ervaren. • Het percentage vroeggeboren baby’s is 8% in 2021. Het percentage couveusebaby’s 8,4% in 2021. Dit zijn risicofactoren voor een kansrijke start. • Het percentage moeders dat tijdens de zwangerschap alcohol drinkt is gedaald naar 0,5% in 2021. Ook het percentage moeders dat rookt is gedaald, naar 5%. Wel is duidelijk dat laagopgeleide moeders vaker tijdens de zwangerschap roken dan moeders met een midden of hoog opleidingsniveau. • In Regio Alkmaar zijn 240 VoorZorg-trajecten gestart, van de 360 in heel Noord-Holland Noord.

Focus gemeente Alkmaar: • Het terugdringen van gezondheidsverschillen loopt als een rode draad door ons beleid. Dit betekent durven te differentiëren door bij inzet focus aan te brengen op kwetsbare groepen om de kansengelijkheid te vergroten. Het gaat in ieder geval om de doelgroepen: - Mensen met een lage SES; - Inwoners met een niet-Westerse achtergrond; - Mensen met een beperking; - Inwoners met gevoelens van eenzaamheid; - Alleenstaande ouders; - Mensen met een GGZ-indicatie; - Een combinatie van meerdere factoren. • Kinderen van (aanstaande) ouders in een kwetsbare positie een kansrijke start bieden. • De integraliteit in dit thema juist borgen in de uitvoering. Zet de organisaties met de juiste expertise gezamenlijk in.

3 Bron: RIVM en GGD, 2020 4 Bron: GGD kindermonitor 2021, GGD Gezondheidsmonitor Jeugd 2021, GGD Jongvolwassenenmonitor 2022, GGD gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen 2020 en 2022. 5 Centraal bureau voor Statistiek, 2019. 6 Bron: GGD gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen 2022, GGD Kindermonitor 2021. 7 Bron: GGD Kindermonitor 2021. Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) | 13

! Wat gaan we hiervoor doen? 1. We zorgen voor toegankelijke activiteiten in de wijk, voor preventie en ondersteuning. Dit zijn activiteiten op het gebied van ontmoeten, sport en cultuur. 2. We versterken de informatievoorziening waar nodig, zodat inwoners toegang hebben tot de juiste informatie. 3. We onderzoeken in een wijkgerichte aanpak in welke wijk en/of welke specifieke groepen extra inzet en ondersteuning vragen, zodat iedereen in de wijk dezelfde kansen heeft om deel te nemen aan de maatschappij. 4. Na bovenstaand onderzoek zetten we, in gezamenlijkheid met inwoners en betrokken partners, gericht interventies in om de gezondheidsachterstanden terug te dringen en kansengelijkheid te bevorderen. Dit wordt uitgewerkt in een uitvoeringsplan. Sport, cultuur en ontmoeten kunnen hierin een belangrijke rol spelen. 5. We zetten de samenwerking ‘Kansrijke start’ voort. Dit betreft het faciliteren van een ketensamenwerking, maar ook het aanbieden van ‘Nu niet zwanger’ en ‘Voorzorg’. Ook kosten voor bijvoorbeeld anticonceptie kunnen vergoed worden door de gemeente vanuit deze trajecten.

2.2 Een gezonde en fysieke leefomgeving die uitnodigt om te bewegen en te ontmoeten Ambitie en doelen GALA Het GALA zet in op twee doelstellingen: • De fysieke leefomgeving nodigt uit om te bewegen en te ontmoeten en is ingericht om gezond en actief leven te bevorderen. • We maken gezondheidsafwegingen bij het inrichten van de fysieke leefomgeving en beschermen inwoners tegen bijvoorbeeld hitte en Uv­straling. Huidige situatie en focus De gemeente Alkmaar heeft vanuit het Sociaal Domein nog geen specifiek beleid op de leef­ omgeving in het kader van gezondheid. Echter, er zijn wel activiteiten die te maken hebben met een gezonde leefomgeving. Zo zijn er zes middelbare scholen in Alkmaar die een gezonde schoolkantine hebben volgens de richtlijnen van het Voedingscentrum en zijn er sportkantines die aan het label gezonde sportkantine voldoen. Ook is

vanuit het Ondersteuningstraject Rookvrije Omgeving ingezet op het rookvrij maken van plekken aar kinderen veel komen, zoals speeltuinen, sportverenigingen en schoolterreinen. De GGD is hierin adviseur. In het kader van de omgevingswet wordt de gezondheid van onze inwoners steeds vaker meegenomen in plannen vanuit het fysieke domein. Er liggen kansen/ mogelijkheden om de samenwerking tussen het sociale en fysieke domein te versterken. Er is meer, verdiepende data nodig om echt een goed beeld te krijgen van de huidige situatie met betrekking tot een gezonde en fysieke leefomgeving. De volgende cijfers zijn wel beschikbaar: • Over het algemeen heerst er een onder volwassenen een grote tevredenheid over de woonomgeving8: 96,5% van de senioren (65+) en 93,1% (18-65 jaar) geeft een 6 of hoger. • De ontevredenheid zit voornamelijk in voorzieningen voor jeugd (volwassenen 32,3%, ouderen 31,1%), buurthuiswerk/buurthuis (volwassenen 24,6%, ouderen 15,5%) en voorzieningen voor kinderen (volwassenen 16,2%, ouderen 14,0%). • Een verdieping op de speelmogelijkheden voor kinderen geeft aan dat er voornamelijk voorzieningen missen in de buurt: 59,4% van de ouders geeft aan dat er voorzieningen in de buurt missen, zoals activiteiten voor het kind, een speelplek of een trapveld. • Er is een stijging te zien in de onderdelen die ouders missen voor hun kinderen sinds 2016.

• Uit de gebiedsprofielen blijkt dat in bepaalde wijken de ontevredenheid hoger is: Overdie, Graft De Rijp, Schermer, Huiswaard, Oudorp, Daalmeer en Koedijk. Uit ons eigen onderzoek gaat blijken welke voorzieningen in deze wijken specifiek gemist worden. De inzet van interventies en gebruik van voorzieningen wordt hier vervolgens op aangepast. Ook de informatie over de voorzieningen die jongeren zelf missen is nog niet tot onze beschikking ten tijde van het schrijven van dit plan van aanpak. Door middel van een wijkgericht onderzoek en inventarisatie van voorzieningen willen we die antwoorden boven tafel krijgen. Jongeren zijn een van de doelgroepen.

8 Bron: GGD monitor Volwassenen 2020 en Gezondheidsmonitor Ouderen 2020

Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) | 14

!

Focus gemeente Alkmaar: • Het verkrijgen van gedetailleerdere informatie over de inrichting én het gebruik van de fysieke ruimte. • De doelgroepen kind/jeugd en ouderen. Zij hebben prioriteit. • De fysieke ruimte optimaal gebruiken om gezond en actief leven te bevorderen voor alle doelgroepen. Daarbij ook proactief inwoners ‘aan de hand’ meenemen om een gezond en actief leven te leiden en gebruik te maken van de voorzieningen in de fysieke leefomgeving. • Het verbeteren van de samenwerking tussen het sociale en fysieke domein. • Een verkenning doen voor beleid specifiek op de fysieke leefomgeving vanuit het sociaal domein.

Wat gaan we hiervoor doen? 1. We zetten extra ambtelijke capaciteit in om intern de brug te slaan tussen het sociale en het fysieke domein. Deze ambtenaar richt zich op de algemene vertegenwoordiging van gezondheid en de daarbij behorende voorzieningen bij ruimtelijke projecten, maar is ook ambassadeur voor een gezondere samenleving. Daarbij is specifiek aandacht voor de ontwikkelingen in het project Alkmaars Kanaal. Het betreft hier ook onderwerpen als het aansluiten bij het Schone Lucht Akkoord, Uv­straling, smog en geluidshinder.

2.3 Het versterken van (de verbinding met) de sociale basis Ambitie en doelen GALA Sociale basis is het geheel aan informele en formele diensten, voorzieningen en relaties in de leefomgeving van mensen die eraan bijdragen dat mensen tot hun recht komen en kunnen floreren. De sociale basis is een vangnet. Juist om de druk op zorg en professionele onder-

steuning te verlagen is het belangrijk dat onze inwoners een sterke sociale basis hebben. Het GALA richt zich op meerdere doelstellingen: • De mogelijkheden van inwoners verbeteren om elkaar (laagdrempelig) te ontmoeten, zich te ontplooien, te ontspannen en elkaar te helpen. Met het oog op de vergrijzing is hier speciale aandacht voor ouderen • De mogelijkheden verbeteren voor laagdrempelige ondersteuningsvormen (zoals zelfregieof zelfhulpgroepen) en voorzieningen (zonder indicatie). Huidige situatie en focus Een sociale basis is al een belangrijk fundament voor veel gemeentelijk beleid vanuit het sociale domein. De gemeente Alkmaar is al actief vanuit huidig Wmo beleid, jeugdbeleid, sportbeleid, culturele activiteiten en gezondheidsbeleid. De gemeente heeft meerdere wijkcentra die inzetten op de sociale basis, maar ook het Centrum voor Jeugd&Gezin speelt hier een grote ondersteunende rol in. Bovendien werkt de gemeente Alkmaar mee aan de implementatie van Welzijn op Recept, is er een Alkmaarse coalitie eenzaamheid actief en wordt mantelzorgondersteuning op maat aangeboden vanuit de wijkcentra. Een verbeterslag kan worden gemaakt door het bestaande aanbod nog beter aan elkaar te verbinden en zichtbaar te maken: een ketenaanpak en ketensamenwerking. Ook kunnen data beter ingezet worden om te sturen op het beleid.

Als het huidige aanbod onvoldoende blijkt, kunnen aanvullende interventies toegevoegd worden.

Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) | 15

! Het versterken van de sociale basis is een veel omvattend thema. Een aantal cijfers worden uitgelicht: Het ‘community’-gevoel: het helpen van elkaar, het contact in de buurt en het gevoel van uitgesloten worden. Er is bijvoorbeeld weinig verschil te zien tussen de volwassenen en de ouderen in onze gemeente. Meerdere cijfers over eenzaamheid, mantelzorgers en contact in de buurt zijn: • Gevoelens van eenzaamheid wordt in alle doelgroepen ervaren9: - 55,8% van de jongeren 2e en 4e klas in 2021; - 63,7% van de jongvolwassenen 16-25 jaar in 2022; - 46,6% van de volwassenen 18-65 jaar in 2022; - 51% van de ouderen 65+ in 2022; • Jongeren en jongvolwassenen zijn speciale doelgroepen als het gaat om het ondersteunen van mantelzorgers. In de gemeente Alkmaar hebben we 32802 mantelzorgers van 15 jaar of ouder10. Dit is 35,4% van het totaal aantal inwoners vanaf 15 jaar. Het percentage jonge mantelzorgers (2e en 4e klas VO) is in gemeente Alkmaar in 2021 14,2%11, het percentage jongvolwassenen (16-25 jaar) dat het afgelopen jaar mantelzorg heeft gegeven is in 2021 16,3%12. Deze laatste is echter in 2022 gedaald naar 9,3%. • Het aantal volwassenen (18+ jaar) dat mantelzorg geeft is in 2022 13,2%. Van deze volwassenen geeft 21% aan zwaar belast te zijn door het geven van mantelzorg. Dit betekent dat het met een groot deel van de mantelzorgers goed gaat.

• Bij volwassenen is een daling te zien van inwoners die wekelijks contact hebben met mensen in de straat, van 63,8% in 2016 naar 56,2% in 2022. Meer volwassenen voelen zich enigszins sociaal uitgesloten, van 10% in 2016 naar 15% in 202213. Ook daalt het percentage volwassenen dat aangeeft dat mensen in de buurt elkaar helpen: van 68,4% naar 62,3%. Bij ouderen (65+ jaar) liggen deze percentages hoger: 76% heeft wekelijks contact met mensen in de straat en 74,9% geeft aan dat mensen in de buurt elkaar helpen.

Focus gemeente Alkmaar: • Het verlagen van het aantal zwaarbelaste mantelzorgers, met specifieke inzet voor mantelzorgers van mensen met dementie en gezinnen waar kinderen met een ernstige beperking leven. • Het stimuleren van inwoners om elkaar te ontmoeten en het benutten van voorzieningen die er zijn (inclusief de verbinding met sport en cultuur). • Het stimuleren van ‘elkaar helpen’, met als doel de druk op ondersteuning en zorg bij in ieder geval ouderen te verminderen. • Het hebben van aandacht voor specifieke doelgroepen: - Veerkracht van ouders; - Anderstaligen en hun cultuur. Wat gaan we hiervoor doen? 1. In 2023 doen we een onderzoek naar de verbinding in de wijk. Hierin komen meerdere onderwerpen terug, zoals leefomgeving, verbinding van/communicatie over bestaande activiteiten en interventies, functies wijkcentra, mantelzorgondersteuning etc. Aan de hand van deze data gaan we aan de slag om inwoners te stimuleren om ‘communities’ te bouwen. We gaan de sociale basis, in de wijken, expliciet versterken en aanjagen. Alle informatie uit dit onderzoek is ook input voor het maken van eventueel nieuw beleid. 2. We evalueren de huidige VoorMekaar/informatiepunten in de wijken en dorpen. Dit doen we in samenwerking met de partners in de wijk/ stad.

Doel van een VoorMekaar-punt is het versterken van de samenhang tussen de gezamenlijke voorzieningen van de wijk- en buurtcentra. Wanneer deze voorzieningen eenduidig worden aangeboden is het voor inwoners en verwijzers (gemeente, zorgaanbieders, huisartsen, etc.) duidelijk waar zij de ondersteuning kunnen vinden en wat de kwaliteit hiervan is. 3. We onderzoeken of mantelzorgondersteuning op wijkniveau op een betere en effectievere manier kan worden ingezet. Dit betreft ook de mogelijkheden onderzoeken om respijtzorg te organiseren voor bijvoorbeeld de doelgroep

9 Bron: GGD monitor Volwassenen en ouderen 2022, GGD Corona gezondheidsmonitor jongeren 2022, GGD Corona gezondheidsmonitor jongvolwassenen 2022 10 Bron: MantelzorgNL 2021, op basis van inwonersaantallen 2020, https://backend.mantelzorg.nl/app/uploads/sites/3/2020/06/MantelzorgNL-mantelzorgers-per-gemeente-2021.pdf 11 Bron: GGD Corona gezondheidsmonitor 2021 12 Bron: GGD Corona gezondheidsmonitor jongvolwassenen 2022 13 Bron: GGD monitor Volwassenen 2020 en Gezondheidsmonitor Ouderen 2020 Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) | 16

! van gezinnen waar kinderen met een ernstige beperking leven. 4. We zetten de coalitie Eenzaamheid voort. Dit is een samenwerking tussen de verschillende organisaties. Samen met hen gaan we bepalen wat er (meer) nodig is om de eenzaamheid verder terug te dringen. In de coalitie wordt gewerkt langs de vijf pijlers van eenzaamheid (bestuurlijk commitment, een sterk netwerk, mensen met gevoelens van eenzaamheid betrekken en ervaringsdeskundigheid benutten, duurzame aanpak en monitoring en evaluatie) aan de volgende resultaten: - Netwerkvorming; - Betere bekendheid van elkaars activiteiten; - Deskundigheidsbevordering. 5. Met activiteiten vanuit onder andere cultuur, sport, jongerenwerk, onderwijs en diversiteit bouwen we samen met onze partners aan een inclusief en toegankelijk aanbod van deze activiteiten. Organisaties zoals Zaffier worden aangehaakt, maar ook een effectieve verbinding met het participatiebeleid en armoedebeleid worden onderzocht. Het gaat hierin om integraal werken en de verbinding in het aanbod tussen activiteiten en resultaatgericht werken. Vanuit GALA willen we dit bevorderen en maken we in 2024 afspraken met betrokken partijen hierover. 6. Bij het maken van afspraken met (financiële) partners hebben we oog voor de inzet en ondersteuning van vrijwilligerswerk en professionals in het sociaal domein. 7. We zetten Welzijn op Recept voort.

We onderzoeken wat de werkzame factoren zijn en welke vorm het beste bij de Alkmaarse structuur past en breiden het uit naar alle wijken.

2.4 Een gezonde leefstijl Ambitie en doelen GALA Een gezonde leefstijl is een beschermende factor voor ziekte. Daarom zet het GALA in op een integrale aanpak op een gezonde leefstijl in een gezonde leefomgeving. Om dit te bereiken, is inzet op overgewicht en obesitas bij kinderen, Gecombineerde Leefstijl Interventie (GLI), effectieve lokale drugspreventie, voorkomen middelengebruik onder jongeren, de leeftijdsgrens op verkoop alcohol, vroegsignalering

alcoholproblematiek, terugdringen van roken en sport- en beweegparticipatie noodzakelijk. Vanuit het akkoord wordt gestreefd naar de volgende resultaten: • Voor kinderen en volwassenen met overgewicht of obesitas is passende ondersteuning, begeleiding en zorg toegankelijk; • In 2025 hebben alle gemeenten een netwerkaanpak voor kinderen met obesitas; • Er zijn samenwerkingsafspraken tussen gemeenten, zorgverzekeraars en zorgaanbieders; • Er wordt actief ingezet op het voorkomen van alcohol-, tabaks- en drugsgebruik door jongeren; • Er is een netwerksamenwerking voor vroegsignalering alcoholproblematiek; • Gemeenten zetten lokaal extra in op de verbinding tussen sport & bewegen, cultuur, gezondheid en preventie en de sociale basis; • Zo veel mogelijk inwoners bereiken met het sport- en beweegaanbod, met als doel sporten en bewegen een vanzelfsprekend onderdeel uit te laten maken van het leven van iedere Nederlander. Huidige situatie en focus In gemeente Alkmaar is de agenda Alkmaar Gezond 2021-2024 leidend. Daarin streven we, gezamenlijk met onze partners, naar de volgende doelstellingen in het kader van een gezonde leefstijl: 1. Alkmaarders eten en drinken gezonder. Hierin wordt de omgeving waarin het makkelijker en normaler is om gezond te eten en te drinken meegenomen. 2. Alkmaarders bewegen voldoende.

Het gaat om voldoende beweegactiviteiten in de wijk en stimuleren dagelijkse beweging. 3. Alkmaarders gebruiken minder alcohol en drugs en roken minder. Een samenleving waarin het normaler is om geen middelen te gebruiken en inwoners hun eigen grenzen kennen en aangeven. Voor een gezonde leefstijl worden meerdere factoren meegewogen: aantallen obesitas en overgewicht, hoeveel beweegt iemand, gezonde voeding en middelengebruik. Alle cijfers komen uit de rapporten van de GGD Hollands Noorden.14 Hieronder volgt een overzicht van een aantal opvallende resultaten: Overgewicht/ondergewicht en voeding

14 Bron: GGD Gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen 2022, GGD Kindermonitor 2021, GGD Corona gezondheidsmonitor jeugd 2021, GGD Corona gezondheidsmonitor 2022.

Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) | 17

! • In Alkmaar heeft - 9,6% van de jongeren (2e en 4e klas VO) overgewicht in 2019. - 30,3% van de volwassenen matig overgewicht en 14,4% ernstig overgewicht (obesitas) in 2022. - 38,6% van de ouderen matig overgewicht en 15,6% ernstig overgewicht (obesitas) in 2022. • In subregio Noord­Kennemerland (2022) - Is het percentage kinderen met overgewicht het hoogst in de leeftijd 10-11 jaar. In die leeftijdsgroep heeft 22,2% in 2021 overgewicht (inclusief obesitas). • De Alkmaarse kinderen eten en drinken gezonder dan de kinderen in regio Noord-Holland Noord. Er is een stijging te zien in 2021 in het dagelijks eten van groente (71,2%), fruit (46,6%) en het drinken van water op school (67% in 2021). • Een lichte stijging is te zien in het percentage volwassenen dat dagelijks de norm voor groenten en fruit eet: - Groente: van 24,9% in 2016 naar 28,6% in 2020 - Fruit: van 37,9% in 2016 naar 41,7% in 2020 • Dit is iets hoger dan de percentages vanuit heel regio Noord-Holland Noord. Bewegen • In Alkmaar beweegt de meerderheid van onze jongere jeugd (4 t/m 11 jaar) minimaal een uur per dag (75,7%). Van de middelbare scholieren (2e en 4e klas VO) beweegt 15,4%. • Kinderen van 4 t/m 11 jaar spelen in vergelijking met de regio Noord-Holland Noord minder buiten. Dit is echter wel gestegen naar 48,5% in 2021.

• De jongvolwassenen (16-25 jaar) die minstens een uur per dag bewegen, is gedaald: van 32,4% in 2019 naar 23,4% in 2021. Dit vertaalt zich door in een daling in het percentage dat voldoet aan de beweegnorm. • Het aantal volwassenen (18-65 jaar) dat wekelijks sport is gestegen naar 64,3% in 2022. • Het percentage ouderen dat wekelijks sport is gestegen naar 42,7% in 2022.

Middelengebruik • Van de ouders van kinderen in de leeftijdscategorie 4 t/m 11 jaar vindt 35,9% in 2021 het acceptabel dat hun kind onder de 18 jaar een glas alcohol drinkt. Voor een slokje is dit 68,5%. Voor dit laatste percentage betekent het een stijging van 12,2% ten opzichte van 2016. • Er is een lichte daling te zien in het percentage jongeren (2e en 4e klas VO) dat ooit alcohol heeft gedronken, naar 30,1% in 2021. Dalingen zetten ook door in het percentage dat regelmatig rookt, naar 3,5% in 2021. 5,5% van de jongeren (2e en 4e klas VO) heeft in 2021 wel eens softdrugs gebruikt. • In 2021 geeft 40,7% van de jongeren aan dat hun ouders hun alcoholgebruik goedkeuren. Ook daalt het percentage jongeren dat regels heeft thuis over alcoholgebruik: van 14,2% in 2016 naar 11,8% in 2021. Het stellen van regels is een beschermende factor in het (overmatig) alcoholgebruik van jongeren. • Het middelengebruik van jongvolwassenen is de afgelopen jaren ongeveer gelijk gebleven. In 2021 zijn dit de percentages: overmatig alcoholgebruik/binge drinken is 56,2%, regelmatig roken is 20%, afgelopen maand softdrugs gebruikt is 17,9% en afgelopen maand harddrugs gebruikt is 9% in 2021. • In het alcoholgebruik van volwassenen (18-65 jaar) is een daling te zien in het percentage dat rookt (27,3% in 2016 naar 17,3% in 2020).

Het gebruik van harddrugs en hasj/wiet het afgelopen jaar is ongeveer gelijk gebleven. • Het percentage volwassenen (18-65 jaar) dat alcohol gebruikt is gelijk gebleven. • Het percentage ouderen dat middelen gebruikt is op alle indicatoren gedaald: drinkt alcohol van 81,4% in 2016 naar 74,9% in 2020 en rookt van 12,3% in 2016 naar 10,3% in 2020. Ook de percentages van de zware drinkers en zware rokers zijn gedaald.

Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) | 18

! Focus gemeente Alkmaar: • We blijven werken aan de ambities uit het preventieakkoord. Dit betekent inzetten op gezond eten en drinken, genoeg beweging en minder middelengebruik. • Het inzetten op een gezondere samenleving, mede vanuit Sportakkoord II, gezondheidsagenda en Masterplan Sport en Bewegen. • Het waar mogelijk wijkgericht en doelgroepgericht beschikbaar maken van interventies, zodat we meer mensen helpen aan een gezonde leefstijl en daarmee gezondheidsachterstanden bij Alkmaarders terugdringen. Het betreft ‘gezonde’ mensen en mensen uit een kwetsbare doelgroep. De opzet, begeleiding en organisatie van activiteiten verschilt.

Wat gaan we hiervoor doen? 1. We streven naar een gezonde samenleving door middel van JOGG (inclusief Team:Fit), Sport­Z, Alkmaar Sport en Kind naar Gezonder Gewicht (centrale zorgverlener) en leggen in deze ketensamenwerkingen nog meer de verbinding met het medisch domein. 2. In Alkmaar hebben we twee centrale zorgverleners voor de aanpak Kind naar Gezonder Gewicht (KnGG) (een voor kinderen in de basisschoolleeftijd en een voor kinderen op het voortgezet onderwijs). Zij begeleiden gezinnen waarvan een of meerdere kinderen overgewicht hebben. Samen wordt gekeken welke stappen het gezin en het kind willen zetten om een gezondere leefstijl te krijgen en te behouden. 3. De GGD stimuleert en ondersteunt de Gezonde School-aanpak op het primair-, voortgezet- en middelbaar beroepsonderwijs. 4. We onderzoeken hoe we in samenwerking met de Gecombineerde Leefstijl Interventie (GLI) – aanbieders gemeentelijke interventies zo efficiënt mogelijk kunnen inzetten en nemen hiermee nieuwe afspraken vanuit de zorgverzekeraar mee. 5. Vanuit het regionale netwerk In Control of Alcohol & Drugs werken we met partners zoals de GGD HN en Brijder Verslavingszorg samen aan het verminderen van middelengebruik, in samenwerking met de afdeling veiligheid en partners in het veld. Activiteiten zijn bijvoorbeeld leeftijdscontroles, voorlich-

tingen (kinderen en ouders) en adviesgesprekken. Er is een projectleider, een plan van aanpak en resultaten worden op regionaal niveau gemonitord. 6. We zetten interventies wijkgericht in en onderzoeken, samen met de onderwerpen leefomgeving, sport, cultuur en versterken sociale basis wat per wijk nodig is voor welke doelgroep. Een voorbeeld hiervan is de inzet van de wijkaanpak Rookvrij Leven voor iedereen. In samenwerking met de GGD starten we hiermee in het najaar van 2023. 7. De samenwerking helpt om alle inwoners in de verschillende wijken te bereiken. We zetten bijvoorbeeld vanuit sport in op de thema’s bewegen van het Sportakkoord I en II en het Masterplan Sport en Bewegen: - De sportparticipatie en het sportaanbod naar een hoger plan tillen; - Ondersteunen van inwoners bij meer bewegen; - Borgen van toekomstbestendige verenigingen; - Stimuleren multifunctioneel accommodatiebeleid; - Bijdrage leveren aan inclusieve samenleving; - Sport zo leuk en toegankelijk mogelijk maken voor alle Alkmaarders in alle levensfasen. 8. We begeleiden de (potentieel) kwetsbare doelgroepen nadrukkelijker zodat het aanbod voor hen toegankelijk en bereikbaar wordt. Buurtsportcoaches en cultuurcoaches hebben hierin een belangrijke rol. 9. We streven naar meer zichtbaarheid van het activiteitenaanbod om een gezonde leefstijl na te streven.

We zorgen dat alle inwoners toegang hebben tot de benodigde informatie. Dit kan bijvoorbeeld in een integrale sociale kaart.

Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) | 19

! 2.5 Versterking van de mentale weerbaarheid en de mentale gezondheid Ambitie en doelen GALA De mentale gezondheid van onze inwoners heeft effect op hun zelfredzaamheid, welbevinden, lichamelijke gezondheid, sociale contacten en hun mogelijkheden om mee te doen in de maatschappij. Inwoners weten beter waar binnen de gemeente laagdrempelige ondersteuning is en welke mogelijkheden zij hebben om zelf en/of met ondersteuning met hun mentale gezondheid aan de slag te gaan. Het GALA zet in op de volgende doelstellingen: • We integreren mentale gezondheid in een bredere aanpak gezondheid/preventie, waardoor: - Ongeacht hun culturele en sociaal-economische achtergrond is het voor inwoners gebruikelijker om te praten over hun mentale gezondheid; - Inwoners beter weten waar ze binnen hun gemeenten laagdrempelige ondersteuning kunnen vinden; - Inwoners weten welke handvatten er zijn om met hun mentale gezondheid aan de slag te gaan. Huidige situatie en focus In de agenda ‘Alkmaar Gezond 2021-2024’ staat geformuleerd waar we naar streven. We versterken de mentale veerkracht en de eigen regie van onze inwoners. We zetten in op het vergroten van vaardigheden en het normaliseren van problematiek, ook in de digitale omgeving. In onze aanpak vanuit ‘Alkmaar Gezond 2021-2024’ is aandacht voor het terugdringen van gezondheidsverschillen.

Juist bij de kwetsbare inwoners, mensen die meer kans hebben op psychische problemen, is meer inzet nodig. Bij mentale gezondheid zetten we in op het voorkomen van zelfdoding, het verminderen van stress, het verlagen van het risico op psychische klachten en het verhogen van de veerkracht en zingeving. De meest recente cijfers zijn opgenomen in dit plan van aanpak15. • Zingeving is een beschermende factor in het kader van gezondheid. Zingeving is het zoeken naar betekenis en de behoefte te ervaren dat wat we doen in het leven een waarde heeft.

•

•

•

•

Het heeft te maken met belangrijke levenszaken als: omgaan met de gevolgen van een beperking of aandoening, regievoering over het eigen leven, sociale contacten en aanboren van talenten. In Alkmaar steken de wijken Oudorp, Schermer, Vroonermeer en Zuid boven de andere wijken uit. In deze wijken is sprake van veel zingeving ten opzichte van de andere wijken. In de gemeente Alkmaar is het mediagebruik ongeveer gelijk gebleven. Van de jongeren (2e en 4e klas VO) besteedt in 2021 64% minimaal 3 uur per dag aan sociale media en vindt 6% zich erg verslaafd aan sociale media. 6,2% van de jongeren vindt dat zij problematisch gamen en 9,3% vindt hun sociale mediagebruik problematisch. Het percentage volwassenen dat veel eigen regie ervaart blijft ongeveer gelijk op 21,3% in 2020. Het percentage ouderen dat veel eigen regie ervaart daalt, van 19,7% in 2016 naar 14,7% in 2020. We zien hoge percentages van ervaren stress (jongeren 49,1%, jongvolwassenen 50,1%, volwassenen 24,5%), maar lage percentages in de veerkracht bij volwassenen en ouderen en ook in de mate van herstel na een moeilijke periode. Slechts 51,3% en 52,9% heeft een (zeer) hoge veerkracht van de volwassenen en ouderen. Slechts 2 op de 3 jongeren herstelt snel na een moeilijke periode. Het percentage jongvolwassenen dat onvoldoende weerbaar is, is gestegen van 8,3% in 2019 naar 17,6% in 2022.

Dit is een risicofactor voor meer problematiek. Het percentage inwoners dat afgelopen jaar aan zelfdoding heeft gedacht is bij onze jongere inwoners gestegen: jongeren (2e en 4e klas VO) van 16,2% naar 20,6% in 2021 en jongvolwassenen (16-25 jaar) van 17,5% naar 24,5% in 2021. Bij volwassenen zijn de percentages vergelijkbaar, 9,9% in 2022. We zien voornamelijk bij volwassenen in de wijken Overdie, Huiswaard, Daalmeer en Koedijk en Schermer uitschieters.

15 Bron: GGD Corona gezondheidsmonitor volwassenen 2022, GGD Corona gezondheidsmonitor jongvolwassenen 2021, GGD Corona gezondheidsmonitor Jeugd 2021, GGD gezondheidsmonitor ouderen 2020.

Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) | 20

! Focus gemeente Alkmaar: • Het verhogen van veerkracht en weerbaarheid bij jongeren. • Het verlagen van het aantal jongeren en volwassenen dat gedachten heeft over zelfdoding. • Extra aandacht voor kwetsbare doelgroepen bij kans op psychische klachten, zoals: - Volwassen 18-34 jaar - Alleenwonenden - Lager opgeleiden • Het inzetten op eigen regie van onze inwoners en leggen hierin de verbinding met het programma ‘Eigen regie’. Wat gaan we hiervoor doen? De gemeente Alkmaar is vanuit de agenda ‘Alkmaar gezond 2021-2024’ al actief op dit onderwerp. Zo wordt voorlichting, educatie en ondersteuning aangeboden, kunnen ouderen in de wijk terecht bij bewonersondernemingen en organisaties, worden vanuit het sportbeleid activiteiten georganiseerd voor mentale gezondheid en is er een speciaal aanbod voor Nederlandstalige laaggeletterden en anderstaligen om de gezondheidsvaardigheden te vergroten met de cursus ‘Voel je goed!’. Vanuit de culturele sector dragen activiteiten ook bij aan het verhogen van de mentale gezondheid. Het betreft activiteiten zoals Kunstmaatjes, SPOT en Groots Alkmaar. Bestaande activiteiten worden geëvalueerd en indien effectief voortgezet. Op regionaal niveau wordt gewerkt aan de veerkracht en weerbaarheid van jongeren door middel van preventieve inzet van Jeugdhulp op School en het Veerkrachtpact.

Waar we extra op gaan inzetten is: • Een onderzoek, samen met onze samenwerkingspartners en jongeren zelf, naar welke interventies versterkt kunnen worden om de weerbaarheid en veerkracht van jongeren te vergroten. Dit betreft bijvoorbeeld het samenwerkingsverband van het onderwijs, de onderwijsinstellingen, partners uit het maatschappelijke veld en vanuit de sport- en culturele sector. We verwachten in 2024 hier de uitkomsten van en eventuele extra inzet te kunnen plegen. • We leggen de verbinding met activiteiten vanuit de aanpak ‘Eigen Regie’. De aanpak Eigen Regie richt zich op het stellen van de juiste vragen, zodat inwoners kunnen aangeven wat ze zelf nodig hebben en zich meer