23. Raadsinformatiebrief 2024-102501 Kerkenvisie Albrandswaard.pdf

Raadsinformatiebrief

De gemeenteraad van Albrandswaard Uw brief van: n.v.t. Uw kenmerk: n.v.t. Bijlage(n): Kerkenvisie Albrandswaard

Ons kenmerk: 2024-102501 Contact: Richard van Vliet Doorkiesnummer: 06-51133553 E-mailadres: r.v.vliet@albrandswaard.nl Datum: 04-03-2025

Betreft: Kerkenvisie Albrandswaard

Geachte raadsleden, INLEIDING Begin 2021 heeft de gemeente Albrandswaard de decentralisatie uitkering voor het maken van een Kerkenvisie ontvangen van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. Aanleiding voor het aanvragen was dat er een behoefte lag bij de gemeente en bij de kerken om een inventarisatie te maken van het religieus erfgoed binnen onze gemeente. Met als doel om een totaalbeeld te krijgen van alle kerken in de gemeente en hoe de kerkeigenaren hun toekomst zien. Na intensief overleg met de kerken is het gelukt om dit totaalbeeld te krijgen en om een resultaatgerichte visie op te stellen voor de komende jaren. In de bijlage vindt u de kerkenvisie die met de kerken is afgestemd. KERNBOODSCHAP

Met de kerkenvisie is de toekomst van het religieus erfgoed in kaart gebracht en waar de mogelijkheden liggen voor de samenwerking met de gemeente en andere partijen. De kerkenvisie is door het college vastgesteld met het beslispunt om de aanbevelingen over te nemen en de uitwerking met de kerken af te stemmen. TOELICHTING De term ‘kerkenvisie’ is gekozen omdat deze aansluit bij landelijke termen voor het bespreken van cultureel erfgoed. Het is belangrijk om te weten dat de kerkenvisie geen officieel document is dat door de gemeenteraad moet worden goedgekeurd. Het opstellen van deze visie heeft vooral geholpen om samen na te denken over de toekomst van de kerken in Albrandswaard. Het nadenken over de toekomst van kerken vraagt zorgvuldigheid, omdat deze gebouwen veel voor mensen betekenen. Dit komt omdat kerken vanuit verschillende invalshoeken belangrijk zijn:  Ze zijn een huis voor geloof en gebed.  Ze dienen als ontmoetingsplek.  Ze zijn herkenbare oriëntatiepunten in de buurt.  Ze bieden een plek waar mensen gewoon kunnen ‘zijn’.  Ze hebben ook een economische waarde als vastgoed.

Stationsstraat 4 - 3161KP te Rhoon - Postbus 1000 - 3160 GA Rhoon - T (010) 506 11 11 - E info@albrandswaard.nl

In de kerkenvisie worden verschillende conclusies en aanbevelingen beschreven, gericht op zowel de gemeente als de eigenaren van de kerken. De kern van de visie is dat er voldoende mogelijkheden zijn om de samenwerking tussen verschillende partijen verder uit te werken. CONSEQUENTIES Op dit moment zijn er geen directe consequenties aan de kerkenvisie verbonden. Wel zijn er in de visie aanbevelingen opgenomen die bij opvolging effect hebben bij het opstellen of aanpassen van beleid. VERVOLG Met de kerken is afgesproken om begin 2025 gezamenlijk naar de verschillende aanbevelingen te kijken en op welke manier we hier vervolg aan kunnen geven. Ook worden er afspraken gemaakt over eventuele ambtelijke inzet en hoe die wordt bekostigd.

Met vriendelijke groet, het college van de gemeente Albrandswaard, de secretaris de burgemeester,

mr. drs. Florus van der Linden drs. Jolanda de Witte

KERKEN VISIE Albrandswaard 2025

VOORWOORD INHOUD 5.

Hoofdstuk 1

INLEIDING

11.

Hoofdstuk 2

ONDERZOEKSMETHODE

15.

Hoofdstuk 3

FUNCTIES VAN KERKEN

25.

Hoofdstuk 4

CULTUURHISTORIE ALBRANDSWAARD

31.

Hoofdstuk 5

KERNWAARDEN GEBEDSHUIZEN ALBRANDSWAARD

33.

Hoofdstuk 6

BELEID GEMEENTE ALBRANDSWAARD

35.

Hoofdstuk 7

ONDERZOEKSRESULTATEN: TOEKOMSTVERWACHTING

39.

Hoofdstuk 8

ONDERZOEKSRESULTATEN: STERKTE-ZWAKTEANALYSE

45.

Hoofdstuk 9

CONCLUSIES & AANBEVELINGEN VOOR DE GEMEENTE ALBRANDSWAARD

51.

Hoofdstuk 10

CONCLUSIES & AANBEVELINGEN VOOR KERKEIGENAREN

55.

2.

Hoofdstuk 11

PROGRAMMA VAN ACTIE VOOR FASE 2

Bijlage

GEBEDSHUIZEN PASPOORTEN

V

oor u ligt de Kerkenvisie van onze gemeente, een initiatief dat is geboren om gezamenlijk een duurzame strategie te ontwikkelen voor gebouwen die velen van ons dierbaar zijn. Kerkgebouwen zijn meer dan alleen architectonische structuren; ze zijn symbolen van onze rijke geschiedenis, cultuur en gemeenschapsleven. Deze plekken van bezinning, viering en ontmoeting zijn waardevol voor onze inwoners, en het is van groot belang om samen te reflecteren op hun rol en betekenis. Onze gemeente herbergt een divers kerkenlandschap dat bijdraagt aan de identiteit van Albrandswaard. In deze visie hebben we niet alleen de architectonische en cultuurhistorische waarde van de gebouwen in kaart gebracht, maar ook de unieke stemmen en verhalen van de geloofsgemeenschappen die deze ruimtes vullen. Dit heeft geleid tot een rijk en veelzijdig overzicht dat recht doet aan de betekenis van deze gebouwen voor Albrandswaard. De totstandkoming van deze Kerkenvisie is een resultaat van samenwerking met COUP en gesprekken met de bestuurders van de kerken. De uitwerkingen van onze bevindingen omvatten niet alleen beschrijvingen,

maar ook praktische conclusies en aanbevelingen die zeker een plek zullen krijgen in onze omgevingsplannen. We zijn ervan overtuigd dat deze samenwerking niet alleen zal bijdragen aan het behoud van onze kerkgebouwen, maar ook aan het bevorderen van het welzijn van onze inwoners en geloofsgemeenschappen. Een belangrijk resultaat van dit proces is dat de kerkeigenaren nu meer met elkaar en met de gemeente zijn verbonden. Deze nieuwe relaties creëren mogelijkheden voor structurele samenwerking, wat kan leiden tot een betere waardering van onze monumentale gebouwen en een versterking van het gemeenschapsgevoel binnen Albrandswaard. Ik wil iedereen bedanken die heeft bijgedragen aan deze visie. Samen zullen we de toekomst van onze kerken en de gemeenschap verder vormgeven, met respect voor onze geschiedenis en oog voor nieuwe ontwikkelingen.

Mieke van Ginkel, wethouder Cultuur en Erfgoed

3.

Hoofdstuk 1

INLEIDING GELOOFSGEMEENSCHAPPEN EN GEBEDSHUIZEN IN DE GEMEENTE ALBRANDSWAARD Ontkerkelijking in nederland e trend van ontkerkelijking is in een groot deel van Nederland gaande. Veel kerken zien hun ledenaantal afnemen. Voor andere kerken geldt weer dat het aantal doopleden aanzienlijk is maar het aantal bezoekers daar een schril contrast van vormt. Kerken hebben te maken met een uitdaging. Ook al is het ledenaantal niet zorgwekkend, dan zijn de uitgaven ten opzichte van de inkomsten een zorgenkindje op termijn. En dat geld is ook nodig om de gebouwen in stand te houden. Om tegen deze trend in, het religieus erfgoed te kunnen behouden, heeft de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) middelen beschikbaar gesteld voor het opstel-

D

4.

len van kerkenvisies op gemeentelijk niveau. Het gaat hierbij niet alleen om (rijks)monumentale kerken, maar om alle gebouwen die voor de eredienst zijn gebouwd, van alle soorten gezindten. Uiteraard speelt de vraag; “We hebben toch een duidelijke scheiding van kerk en staat” een rol. Het gaat echter niet om de verschillende geloofsovertuigingen maar over de leefbaarheid. Erfgoed draagt bij aan de leefbaarheid. Het gemeentebestuur van Albrandswaard heeft besloten om een Kerkenvisie op te stellen. Met de rijksbijdrage is COUP als onafhankelijke adviseur ingehuurd om het proces en traject van de gemeente Albrandswaard en de kerkeigenaren te begeleiden.

5.

Het doel van de kerkenvisie Het doel van de kerkenvisie is de ontwikkeling van een duurzaam toekomstperspectief voor het waardevolle religieuze erfgoed in de gemeente Albrandswaard. Om inzicht te krijgen in de betekenis van deze bijzondere gebouwen voor hun omgeving. Niet alleen de gebouwen zijn meegenomen in het onderzoek. Ook de organisatie en de vitaliteit van de geloofsgemeenschap die van deze gebouwen gebruik maken. Daarnaast is bekeken of gebedshuizen ook voor niet gelovigen een speciale betekenis hebben en of zij invulling geven aan de leefbaarheid. Om hier een goed beeld van te krijgen is onder begeleiding van COUP de gemeente Albrandswaard met de kerkeigenaren en betrokken stakeholders in gesprek gegaan. Hoe koesteren we gezamenlijk het religieuze erfgoed van Albrandswaard, nu en in de toekomst? De gemeente Albrandswaard wil met deze verkenning in beeld krijgen wat de opgave is en waar en op welke manier zij pro- actief kan reageren op veranderende situaties. In het kerkgebouw heb je voor een duurzame toekomst een gebruiker nodig. Die gebruiker is in eerste instantie een kerkgemeenschap. Om het gebruik van de kerk te continueren zijn geld en mensen nodig die hun handen uit de mouwen willen steken. Het doel is dat de kerkgemeenschap op weg gaat naar die duurzame toekomst. Om in het proces tot een betere exploitatie te 6.

komen kan de gemeente een mogelijke rol invullen. Naar die verschillende rollen en taken gaan we op zoek. De volgende onderwerpen zijn besproken met de eigenaren van de gebedshuizen van Albrandswaard, cultuurhistorici, en ook andere betrokkenen; BESPROKEN ONDERWERPEN MET DE EIGENAREN VAN DE GEBEDSHUIZEN, CULTUURHISTORICI EN ANDERE BETROKKENEN •

Hoe ziet het gebedshuizenbestand van Albrandswaard eruit?

•

Hoe gaat het met de bijbehorende geloofsgemeenschappen?

•

Hoe kijken de eigenaren naar de toekomst?

•

Welke rol spelen de gebedshuizen in hun wijk?

•

Welke gebedshuizen blijven in de toekomst hun religieuze functie behouden?

•

Welke ambities hebben geloofsgemeenschappen als organisatie en met hun gebouw?

•

Wat is de cultuurhistorische waarde van de gebedshuizen, individueel en in het geheel bezien?

•

Zijn geloofsgemeenschappen actief in hun gebedshuizen met een bijbestemming? (een combinatie maken met andere functies: bijvoorbeeld cultureel of maatschappelijk).

•

Welke geschiedenis van Albrandswaard wordt door de gebouwen verteld?

•

Hoe kan een gedeeltelijk of geheel nieuwe invulling van een gebedshuis betekenisvol bijdragen aan de leefbaarheid van een wijk?

•

Is het onderhoud door de eigenaar te bekostigen en kunnen de organisatiebesturen deze taak aan?

Door de gesprekken die we gehad hebben met de kerkeigenaren is een goed beeld van de kerkenopgave in Albrandswaard ontstaan. Dit legt de basis voor de aanbevelingen, waarmee de kans op een duurzaam gezamenlijk toekomstperspectief voor de gebedshuizen wordt vergroot.

7.

Gezamenlijke ambitie De ambitie van het Kerkenvisietraject is om alle betrokkenen te inspireren en energie te geven om de toekomst van de gebedshuizen in Albrandswaard transparanter en kansrijker te maken. Zo kan er gewerkt worden aan het behoud van de gebedshuizen in de gemeente Albrandswaard. Het beleid op andere beleidsterreinen raakt ook de kerken. Denk aan: sociaal domein (zorg en welzijn), ruimtelijke ordening (leefbaarheid, parkeren), en economie (recreatie en toerisme). Vanuit deze verkenning is de basis gelegd voor een nauwe samenwerking tussen de gemeente Albrandswaard en de geloofsgemeenschappen. De Kerkenvisie brengt in kaart waar de mogelijkheden liggen voor deze samenwerking. Bovenal willen we in gesprek blijven. De leden van de Albrandswaardse geloofsgemeenschappen vormen een actief deel van de samenleving en dankzij het grote aantal vrijwilligers dragen zij in belangrijke mate bij aan de leefbaarheid in Albrandswaard maar ook aan 8.

het behoud van de gebedshuizen in Albrandswaard. Zoals de wethouder mevrouw van Ginkel al noemde in haar welkomstwoord van de terugkombijeenkomst: “Het belang van de kerkenvisie is het koesteren van ons erfgoed en het geven ven een plaats aan erfgoed in de samenleving. Alleen daarom is het belangrijk om dit op te schrijven in de kerkenvisie.” Door de eeuwen heen hebben kerken een centrale rol gespeeld in de gemeenschap. Ze wijzen ons de weg in wat goed en samenleven is. Het zijn plekken van bezinning waar het geloof gevierd wordt, waar ontmoeting plaatsvindt, waar gesproken en geluisterd wordt. Kerken vormen bakens in een wereld van verandering.

“DE BASIS IS GELEGD VOOR EEN NAUWE SAMENWERKING TUSSEN DE GEMEENTE ALBRANDSWAARD EN DE GELOOFSGEMEENSCHAPPEN” 9.

Hoofdstuk 2

ONDERZOEKS METHODE FASE 1 BEVAT DE VOLGENDE STAPPEN: Gesprekken voeren met eigenaren en gebruikers met als doel kennismaken, doelstellingen van de kerkenvisie bepalen en de toekomstverwachting van de kerken in beeld krijgen. Uitkomsten van de gesprekken bespreken in workshop(s) met gemeenteambtenaren met als doel om de opgave te bespreken. Van elke kerk is een paspoort gemaakt. Opstellen concept-rapportage en conclusies, aanbevelingen en vervolgacties bepalen op gemeentelijk niveau. Terugkoppelen aan de eigenaren van de gebedshuizen en het bepalen van de gemeenschappelijke thema’s. Opleveren Kerkenvisie Albrandswaard

10.

D

e ambitie vanuit de gemeente en COUP is om alle betrokkenen te inspireren en energie te geven om de toekomst van de kerkgebouwen in Albrandswaard transparanter en kansrijker te maken. De ervaring leert dat de afwegingsfactoren, de (werk)afspraken en de relatie tussen betrokken partijen belangrijker zijn dan de vorm waarin de kerkenvisie wordt gegoten. Een kerkenvisie leidt niet direct tot zichtbare resultaten. Het opstellen van een kerkenvisie alleen neemt al snel één tot anderhalf jaar in beslag. Juist tijdens dit opstellen begint het opbouwen van het vertrouwen, worden de onderlinge verbindingen gelegd en wordt er een begin gemaakt van het gezamenlijk kijken naar de (on)mogelijkheden. De koers wordt bepaald en de obstakels voorzichtig in kaart gebracht. Juist dat vormt de basis voor de toekomstige ontwikkelingen. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed stelt bij de verstrekking van de decentrale uitkering geen eisen aan de vorm van een kerkenvisie. Geloof is onvoorwaardelijk vertrouwen. Ieder mens zoekt naar een mens die hem het ‘ja’ van het bestaansrecht toekent. Het zijn uitspraken van de Joodse filosoof Martin

Buber (1878-1965). Zijn teksten spreken van ontmoeting, dialoog en vertrouwen. Alle werkelijke leven is ontmoeting. Jij en Ik. De kerkenvisie creëert een gesprekstafel tussen de eigenaren of gebruikers, de gemeente en later, de omwonenden. Centraal in het onderzoek staan kennismaken, luisteren naar elkaar en openstaan voor elkaars belangen en perspectief. Het uiteindelijke doel is om komen tot een duurzame toekomst. Het onderzoek is opgedeeld in twee fases. Fase 1 (weergegeven op linkerpagina) betreft de inventarisatie en de voorlopige conclusies, aanbevelingen en kerkenvisie, fase 2 betreft mogelijke samenwerking en doelgerichte acties ter bevordering van een positief toekomstperspectief. In deze rapportage zijn de opbrengsten van de kerkenvisie (= fase 1) opgenomen (peildatum november 2022) met als belangrijkste onderdelen: • een inventarisatie van alle kerken in Albrandswaard; • een overzicht van de conclusies en aanbevelingen de kerkenopgave waar Albrandswaard voor staat; • Doelgerichte acties voor vervolg (fase 2)

11.

COMMUNICATIEMOMENTEN Start • Persbericht • Oproep via Facebook • Uitnodiging naar alle kerkeigenaren Bijeenkomsten vanaf maart 2022 • 1 op 1 gesprekken met alle kerkeigenaren • 1 op 1 gesprekken met geïnteresseerden die zich aangemeld hadden via krant of facebook • Terugkombijeenkomst om de “oogst” en verwachtingen te bespreken • Thema-avond over duurzaamheid in samenwerking met Barendrecht en Ridderkerk • Overleg met wethouder januari ‘23 Thema-avonden • Dinsdagavond 22 november 2022 heeft de eerste thema-avond in de kerk van Carnisse Haven te Barendrecht plaatsgevonden. Dit was een informatieve avond over het verduurzamen van gebedshuizen. Alle gebedshuizen in Barendrecht, Ridderkerk en Albrandswaard waren uitgenodigd. 12.

•

•

Sprekers van Zakelijk Energieloket, Dorp Stad en Land, Aaanjager herbestemming erfgoed Provincie Zuid-Holland en Zet Duurzaam Stappen kwamen met zeer innovatieve oplossingen en denkwijze. Uit de gesprekken voor de kerkenvisie is naar voren gekomen om meer actuele thema-avonden te organiseren.

KIJK HIER! www.albrandswaard.nl/ direct-regelen/wonenleefomgeving-verbouwen/

ONZE AANPAK FASE 1:

INVENTARISEREN FASE 1b:

ANALYSEREN & RAPPORTEREN STOPLICHTRAPPORTAGE KERKENVISIE FASE 2:

SAMENWERKEN TOEKOMSTPERSPECTIEF CREËREN 13.

Hoofdstuk 3

FUNCTIES VAN KERKEN

“Continuïteit waarborgen. Van het verleden en het heden. Zoals de verschillende lagen in het kerkgebouw”

D

e gemeente Albrandswaard telt 7 gebouwen die “als gebedshuis gebouwd zijn en als zodanig nog herkenbaar zijn” (definitie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed voor het vaststellen van een overzicht van gebedshuizen, dat als basis dient voor het opstellen van een Kerkenvisie). Van de 7 kerken zijn er 6 die worden gebruikt door een religieuze gemeenschap: voor de eredienst of voor gemeenschapsactiviteiten en vergaderingen. 1 kerk is in transitie. Er bestaan plannen om in De Haven woningen te realiseren. Het naastgelegen zalencentrum blijft in

14.

gebruik voor kerkelijke activiteiten van de protestantse gemeente. De diensten worden gehouden in de Dorpskerk te Poortugaal. Als we naar de ligging kijken van de kerken valt op dat beide dorpskerken niet in de twee dorpskernen staan. De Groene Kruisweg snijdt de makkelijke toegang voor een groot deel van het dorp af. Het gebruik van de verenigingsgebouwen is dus geen luxe maar ook noodzaak gebleken. De Dorpskerk Rhoon en de Maranathakerk zijn bestuurlijk gefuseerd. In beide kerkgebouwen worden diensten gehouden. De Dorpskerk maakt daarnaast gebruik van faciliteiten van de Maranathakerk.

15.

Religieus gebruik Herbestemd In transitie

GEBRUIKSSTATUS

Rhoon 6

‘t Centrum Heilige Willibordus 3 Maranathakerk 4 Dorpskerk Rhoon 5 Gereformeerde Gemeente 6 Dorpskerk Poortugaal 7 De Haven 1 2

16.

4 7

1

3

5

Poortugaal 2

17.

Denominaties Binnen de gemeente Albrandswaard zijn er drie nominaties aanwezig. De PKN met 4 gebouwen, de Gereformeerde Gemeente met een gebouw en de Rooms-Katholieke kerk met een gebouw. Een kerk is in transitie en heeft plannen voor woningbouw. Monumentale status en bouwperiode Van de 7 kerken die in het onderzoek zijn betrokken hebben er twee de status van rijksmonument. Het gaat om de twee dorpskerken in Rhoon en Poortugaal. De Haven en de Gere-

formeerde Gemeente en de Heilige Willibrordus hebben de status van gemeentelijk monument. Zoals we terug zullen lezen in het cultuurhistorische hoofdstuk is het opvallend dat de hele Nederlandse kerkgeschiedenis terug te vinden is in de kerkencollectie van Albrandswaard. Naast de monumentale status kunnen we vaststellen dat de overige gebouwen ook bijdragen aan de verhaallijnen in de geschiedenis en dus waardevol zijn. Lees hier meer over bij de kernwaarden van de kerken van Albrandswaard.

1

2

2

MONUMENTALE STATUS

2

Rijksmonument Gemeentelijk monument Geen status

3

BOUWPERIODE 3

DENOMINATIES

Rooms-Katholiek

1

1

Gereformeerde Gemeente 2

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

1

Herbestemd/leegstaand 1

4 0 voor 1500

18.

1500 - 1700

1700 - 1850

1850 - 1940

1940 - 1970

na 1970

19.

Rooms-katholieke kerk (RKK) Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Gereformeerde Gemeente Herbestemd / leegstaand / in transitie

Rhoon

DENOMINATIES ‘t Centrum 2 Heilige Willibordus 3 Maranathakerk 4 Dorpskerk Rhoon 5 Gereformeerde Gemeente 6 Dorpskerk Poortugaal 7 De Haven

6

1

20.

4 7

1

3

5

Poortugaal 2

21.

Rijksmonument Gemeentelijk monument Geen bescherming

BESCHERMING ‘t Centrum 2 Heilige Willibordus 3 Maranathakerk 4 Dorpskerk Rhoon 5 Gereformeerde Gemeente 6 Dorpskerk Poortugaal 7 De Haven 1

Rhoon 6 7

4 1

3

5 Poortugaal

1 2

2

2 2

3

22.

23.

Hoofdstuk 4

CULTUURHISTORIE ALBRANDSWAARD

Albrandswaard n 1985 werden de zelfstandige gemeenten Rhoon en Poortugaal samengevoegd tot de nieuwe gemeente Albrandswaard. De nieuwe gemeente werd niet genoemd naar de twee gemeenten met een rijke historie, Rhoon en Poortugaal maar naar een onbekende polder die tussen die twee oude gemeenten lag. Rhoon had een kasteel en was een fameuze hoge heerlijkheid geweest. De historie van Poortugaal ging volgens opgravingen zelfs terug tot de Romeinse tijd. Maar ook Albrandswaard was eeuwenlang een hoge heerlijkheid en vormde tot 1841 een zelfstandige gemeente. Albrandswaard was dus een heerlijkheid met een even oude en eerbiedwaardige geschiedenis als Rhoon. De heren van Albrandswaard woonden echter niet in hun heerlijkheid, waar dan ook geen kasteel stond, maar in Breda of Den Haag Daardoor leefde Albrandswaard niet zo sterk in de herinnering voort als Rhoon of Poortugaal.

I

De geschiedenis van het dorp Rhoon begint in 1199 toen Biggo van Duyveland een zandplaat in de Oude Maas als leengoed ter beschikking kreeg. Van Duyveland liet deze plaat indijken waardoor een stukje land werd beschermd tegen het rivierwa24.

ter. Van Duyveland liet een kasteel bouwen dat bij de Elizabethsvloed van 1421 werd verwoest en daarna herbouwd. Na deze vloed zijn ook de kerk en het Wapen van Rhoon (vroeger genaamd het Huis te Pendrecht) gebouwd. Deze gebouwen markeerden het centrum van Rhoon. Men kan niet spreken over een dorpskom, omdat het dorp zich uitstrekte over de Oude Zeedijk. De inwoners van Rhoon werkten als landbouwers in de polders die rond het dorp werden bedijkt. Het dorp ontwikkelde zich een geleidelijke wijze. De landbouw, tuinbouw en veeteelt vormden de voornaamste bestaansbronnen van de bevolking. Mede als gevolg van de mechanisatie in de agrarische sector weken veel inwoners in de dertiger jaren van de vorige eeuw uit naar het haven- en bouwbedrijf te Rotterdam. Later vond ook menigeen werk in de petrochemische industrie in het Botlek- en Europoortgebied. Na de Tweede Wereldoorlog is Rhoon sterk uitgebreid. Wijk na wijk verscheen en het inwoneraantal is navenant gegroeid. Een van de jongste uitbreidingen is de wijk Portland. Het gebied van het huidige Poortugaal werd al bewoond in de vijfde en vierde eeuw vóór Christus. Romeinen probeerden zich in de tweede

25.

eeuw na Christus op dezelfde plek te vestigen, maar vertrokken al het in het midden van de derde eeuw. Het duurde tot omstreeks de negende eeuw alvorens de mens zich opnieuw in Poortugaal vestigde. Rond 1170 begonnen de bewoners van Poortugaal zichzelf te beschermen tegen de rivier door dijken aan te leggen. Er ontstond een ringpolder. Het centrum van deze polder werd in eerste instantie gevormd door een houten huis, een houten toren en een houten kerkje. Zij vormden daarmee het dorp Poortugaal. De houten kerk is in het begin van de dertiende eeuw vervangen door een bakstenen kerk. Omdat de kerk de hofkerk was van de adellijke heer die niet in het dorp woonde, kreeg de kerk zijn uitzonderlijke ligging buiten het dorp. In het begin van de veertiende eeuw werd kasteel Valckesteyn gebouwd. Het kasteel had een belangrijke militaire waarde en was bovendien een gevangenis. In de negentiende eeuw is het kasteel gesloopt. Net als Rhoon groeide Poortugaal gestaag in de loop van de eeuwen. Bestond het dorp eerst uit boerderijen die rond een cirkelvormig stuk grasland lagen, later werd die centrale ruimte volgebouwd. Door de inpoldering van IJsselmonde was 26.

er voldoende grasland buiten het dorp beschikbaar. Na de Tweede Wereldoorlog kende Poortugaal een enorme groei. Hoogvliet werd deels op Poortugaals grondgebied verder uitgebreid. Bij de gemeentelijke herindeling waarbij Rhoon en Poortugaal werden samengevoegd, zijn de grenzen opnieuw getrokken en zijn verschillende wijken toegevoegd aan het grondgebied van Rotterdam. Kerken en geloof in Albrandswaard In 1199 bouwde Biggo van Duyveland in Rhoon een motte en een kerk die In 1218 gewijd werd aan de Heilige Willibrordus. In de 14e en 15e eeuw waren er diverse overstromingen. De bekendste daarvan is de Sint-Elisabethsvloed. Een kleine tien jaar na de vloed bouwde de toenmalige Heer van Rhoon, een kasteel en het koor van een kerk. Ook zou er een toren met een klok komen. De Heer van Rhoon ging niet mee met de reformatie. De officiële godsdienst van Rhoon bleef dus de rooms-katholieke. Zo rond 1577 was de scheiding tussen de rooms-katholieke en protestantse eredienst wel een feit. De kerkzaal in het kasteel werd gebruikt voor de godsdienstoefeningen van de rooms-katholieken De protestanten gingen ‘kerken’ in de Dorpskerk. Al in 1250 is er sprake van een ‘pa-

rochie van de dorpskerk van Poortugaal’. Tot aan de Hervorming was de kerk een rooms-katholieke kerk, gewijd aan Maria. In 1581 wordt de eerste predikant genoemd en sindsdien is het een protestantse kerk. De Nederlands Hervormde Kerk aan de Kerkstraat is het oudste gebouw in Poortugaal. Opvallend is dat die kerk niet in het centrum van het dorp ligt. Aan het eind van de 12e eeuw was het eiland IJsselmonde een gebied dat regelmatig onderliep bij hoog water. Zoals boven beschreven bepaalde de Heer van Putten met de bedijkingen en bouwactiviteiten de uiteindelijke plaats van de kerk van Poortugaal. Bij de bouw van kasteel ‘Valckesteyn’ bleef de kerk eenzaam in het landschap achter. Het dorp Poortugaal ontstond ongeveer op de plaats van de Dorpsstraat. Er woonden mensen zonder eigen landbezit, die geen geld hadden om zelf een kerk te bouwen en hun kerk was dus de “hofkerk” van de Heren van Putten De twee dorpskerken van Rhoon en Poortugaal zijn de twee oudste kerken van de huidige gemeente Albrandswaard. Ze zijn beide vóór de reformatie gebouwd en waren dus van oorsprong rooms-katholiek. Het rooms-katholieke geloof was in de middeleeuwen het dominante

geloof in Europa maar in de loop van de tijd waren binnen de kerk allerlei misstanden zoals de corruptie van de geestelijkheid ontstaan. Naast kritiek op het functioneren van de kerk waren ook het Humanisme, de uitvinding van de boekdrukkunst, staatsvorming en de uitbraken van de pest aanleiding voor hervormingen. Het schisma in het westerse christendom werd vanaf 1517 ingezet door Johannes Calvijn en Maarten Luther. De voormalige katholieke kerken werden na de Reformatie eigendom van wat toen nog de gereformeerde kerk genoemd werd. Die naam veranderde in 1816 in ‘Nederlandse hervormde Kerk’. Tot 1834 was het betrekkelijk rustig op het gebied van het geloof in Nederland. De Afscheiding van 1834 is de aanduiding voor een kerkelijke beweging die uiteindelijk heeft geleid tot zelfstandige gereformeerde kerken naast de Nederlandse Hervormde Kerk. De Afscheiding van 1834 heeft, hoewel klein begonnen, grote invloed gehad op de vorming van de gereformeerde gezindte binnen de moderne Nederlandse samenleving. Op 29 januari 1887 volgde een tweede scheuring, die van de ‘Doleantie’. De gemeenten die hun oorsprong vonden in de Afscheiding en Doleantie verenigden zich in 1892 in de

27.

Gereformeerde Kerken in Nederland. Omdat na de reformatie de middeleeuwse kerken in de gemeente Albrandswaard werden gebruikt door de hervormde kerk was er voor de protestanten in de dorpen Rhoon en Poortugaal geen directe noodzaak om nieuwe kerken te bouwen. Door de afsplitsingen in de 19e eeuw ontstond bij de nieuw ontstane kerkelijke gemeenten de behoefte om eigen kerken te bouwen. Rond 1850 scheidde een aantal leden zich af van de Hervormde Kerk te Rhoon. Zij sloten zich aan bij de Christelijk Gereformeerde Gemeente in Pernis. Op 30 april 1873 werd de kerk van Rhoon zelfstandig. Het was een kerk van de ‘afscheiding’ Aan de Rijsdijk werd in 1873 een nieuwe kerk in gebruik genomen die heeft dienstgedaan tot december 1961. Als vervanging werd toen de Maranathakerk aan de Kleidijk gebouwd. In de gemeente Albrandswaard zijn geen, in de 19e eeuw gebouwde protestantse kerken bewaard gebleven. Het enige 19e -eeuwse kerkgebouw in de gemeente is de katholieke Willibrordus aan de Dorpsdijk in Rhoon. De oorspronkelijke Willibrordus, de huidige Dorpskerk, was na de reformatie in gebruik genomen door de protestanten. Nadat de katholieken 28.

rond het midden van de 19e eeuw hun geloof weer openlijk mochten belijden bouwden ze in 1858 een nieuwe kerk ter vervanging van de schuilkerk. In 1894 werd deze kerk weer vervangen door de nog bestaande kerk aan de Dorpsdijk. Na de Afscheiding vonden nog meer afsplitsingen plaats, vooral door meer orthodoxe groepen. De nieuwe groepen werden vaak later weer samengevoegd met andere afgesplitste groepen, zoals de protestantse kerken met de naam Gereformeerde Gemeenten in Nederland en Noord-Amerika. Pas gedurende het interbellum werden in Rhoon en Poortugaal weer bouwactiviteiten op kerkelijk gebied ondernomen. In 1930 werd aan de Emmastraat in Poortugaal een kerk gebouwd voor de Gereformeerde kerk in Poortugaal. De Gereformeerde Kerk te Poortugaal werd 1888 als ‘Nederduitsche Gereformeerde Kerk (doleerende)’ geïnstitueerd. Voor gebouw de Haven werd door de gereformeerden gebruik gemaakt van een kerk aan de Achterweg, dat werd later gebruikt als Trefcentrum ‘De Kapel’. Dit gebouw is enkele jaren geleden getransformeerd tot woning. Na het samengaan van de hervormden en gereformeerden in Rhoon werd De Haven buiten gebruik

gesteld en wordt gezamenlijk gekerkt in de Dorpskerk. Een meer orthodoxe groepering, de gereformeerde gemeenten in Nederland en Noord-Amerika bouwde in 1935 een kerk aan de Achterweg in Poortugaal. Deze geloofsrichting heeft de kerk nog steeds in gebruik. De twee bovengenoemde kerken zij de enige twee die tussen de twee wereldoorlogen werden gebouwd in Albrandswaard. Na de Tweede Wereldoorlog, tijdens de wederopbouwperiode werden in Albrandswaard nieuwe kerken gebouwd. Enerzijds omdat in de toen gebouwde nieuwbouwwijken kerken en bijeenkomstruimtes nodig waren voor de verschillende geloofsrichtingen in de nieuwe wijken. Een van de gebouwen in een uitbreidingswijk is het gebouw ‘t Centrum’ uit 1958 en gebouwd voor de Nederlandse Hervormde kerk. Anderzijds werden in delfde periode ook kerken gebouwd omdat de groepen gelovigen groter werden en de oudere kerken niet meer voldeden. Een nog bestaand voorbeeld daarvan is de Maranatha-kerk uit 1961 in Rhoon die gebouwd werd ter vervanging van de gereformeerde kerk uit 1871. Al tijdens de Tweede Wereldoorlog is een eerste begin van interkerkelijke contacten ontstaan. Men wilde

op bijeenkomsten predikanten van verschillende richtingen laten spreken om zo de eenheid te bevorderen. Uiteindelijk kwam in mei 2004 de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) tot stand. Alle onderdelen van de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken en de Lutherse Kerk vormen nu zelfstandige onderdelen van de PKN. In Albrandswaard behoren 5 kerken tot de PKN. De katholieke kerk van Rhoon is onderdeel van de Parochie HH. Nicolaas Piek en Gezellen. Deze parochie heeft verder kerken in Brielle, Hellevoetsluis, Hoogvliet, Rozenburg en Spijkenisse.

Bronnen: • https://gereformeerdekerken.info/2019/03/15/gereformeerde-kerk-poortugaal-dicht/ •

https://www.oudheidkamerrhoonpoortugaal.nl/category/albrandswaard/

•

https://www.pgpoortugaal.nl/index. php/gebouwen/dorpskerk/geschiedenis/231-geschiedenis-van-het-gebouwaan-de-achterweg

•

https://www.albrandswaard.nl

•

Stadsarchief Rotterdam - beeldbank (SAA)

29.

Hoofdstuk 5

KERNWAARDEN GEBEDSHUIZEN ALBRANDSWAARD

MIDDELEEUWSE KERK Dorpskerk Poortugaal, Dorpskerk Rhoon

EMANCIPATIE VAN DE KATHOLIEKEN Heilige Willibrorduskerk

30.

REFORMATIE Dorpskerk Poortugaal, Dorpskerk Rhoon

AFSPLITSINGEN Gereformeerde gemeente, Gereformeerde kerk/ de Haven

WEDEROPBOUW Maranathakerk, ‘t Centrum

D

e kernwaarden voor de gebedshuizen in de gemeente Albrandswaard kunnen als volgt worden samengevat: Albrandswaard heeft een beperkt aantal kerken die gebouwd zijn voor 1850. Alleen al door de beperkte aantallen zijn de twee oudere kerken belangrijk in de geschiedenis van de gemeente en vertegenwoordigen een belangrijke kernwaarde. De oudste twee kerken in Albrandswaard zijn door hun ouderdom zeer belangrijke monumenten in de gemeente. De enige 19e-eeuwse kerk in de gemeente is de katholieke Willibrorduskerk die een belangrijke kernwaarde is van de katholieke aanwezigheid in de gemeente. Albrandswaard kent twee kerken die gebouwd zijn tijdens het interbellum. De kerken zijn gebouwd door gereformeerde kerkgemeenten, naast de hervormde kerken belangrijke gemeenschappen. De gebouwen

hebben een karakteristieke stijl voor die periode. Zowel de architectuur van de gebouwen als de geloofsachtergrond zijn kernwaarden in de gemeente. De twee na de Tweede Wereldoorlog gebouwde kerkelijke gebouwen vertegenwoordigen de wederopbouwperiode in Albrandswaard. Het grootste gebouw, de Maranathakerk is nog in vrijwel oorspronkelijke staat en is een kernwaarde voor de kerkbouw in de naoorlogse periode in de gemeente. Het andere gebouw, ‘t Centrum’ in Rhoon is door de aanpassingen van minder waarde dan de Maranathakerk. Met andere woorden; de verhaallijn van de kerkgeschiedenis van Nederland is terug te lezen in de kerken van Albrandswaard. De kerkgebouwen van Albrandswaard zijn representatief voor kenmerkende bouwperiode en bouwstijlen. Daardoor zijn ze allemaal van groot historisch belang.

31.

Hoofdstuk 6

BELEID GEMEENTE ALBRANDSWAARD

32.

D

e gemeente Albrandswaard heeft haar erfgoedbeleid vastgelegd in de ‘Monumentenverordening Albrandswaard’ en de nota ‘Monumentenbeleid gemeente Albrandswaard’. De gemeente Albrandswaard kent geen subsidie voor de instandhouding (restauratie en onderhoud) van haar gemeentelijke monumenten. De wens voor een dergelijke regeling is bekend, maar momenteel zijn hiervoor geen financiële mogelijkheden. Wel biedt de gemeente eigenaren van gemeentelijke monumenten een laagrentende lening aan voor de uitvoering van instandhoudingswerkzaamheden. Op andere terreinen is er echter geen beleid waarbij religieus erfgoed een rol speelt. Daarom kan per saldo geconcludeerd worden dat het meeste beleid tot nu toe vanuit het erfgoed is ingestoken. Er is dus zeker nog geen sprake van integraal beleid waarbij de verschillende facetten samenkomen, zoals leefbaarheid, sociaal domein en economie. Vanuit de Omgevingswet is het van belang integraliteit te bevorderen en nieuw (ruimtelijk) beleid te funderen op bevolkingsparticipatie. Deze kerkenvisie hoopt in ieder geval haar steentje bij te dragen aan de verbinding van religieus erfgoed met andere beleidsdomeinen.

Instandhouding gebedshuizen In de Erfgoedwet (2016) is vastgelegd hoe met ons erfgoed wordt omgegaan, wie welke verantwoordelijkheden daarbij heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgeoefend. Ook is in de wet vastgelegd dat eigenaren een plicht hebben om hun monument in stand te houden. Gemeenten zien hierop toe. Er kan voor de instandhouding van rijksmonumenten subsidie bij de rijksoverheid worden aangevraagd. Indien er sprake is van een restauratie van een rijksmonument, kan daarvoor subsidie worden aangevraagd bij de Provincie Zuid Holland. Bij- en herbestemming gebedshuizen Voor zowel rijksmonumentale gebedshuizen als voor cultuurhistorisch van belang zijnde gebedshuizen kan een beroep worden gedaan op de subsidieregeling van het Rijk stimulering herbestemming monumenten. Op basis van deze regeling kan 70% subsidie worden aangevraagd voor een haalbaarheidsonderzoek voor de bij- en herbestemming van een kerkgebouw (en van andere monumenten). Deze regeling staat ook open voor een subsidie ten behoeve van een duurzaamheidsonderzoek.

33.

Hoofdstuk 7

ONDERZOEKS RESULTATEN: TOEKOMSTVERWACHTING

D

it hoofdstuk gaat in op de uitkomsten van de gesprekken met de kerkeigenaren op locatie. De gemeente Albrandswaard en COUP hebben gezamenlijk de gesprekken met de gebedshuiseigenaren gevoerd. Er is gesproken over sterktes en zwaktes wat betreft de organisatie, het aantal leden, vrijwilligers en de

activiteiten, de maatschappelijke rol, onderlinge samenwerking, de staat van het gebouw, duurzaamheid, de financiële situatie en tot slot het toekomstperspectief en hulpvragen. Het waren stuk voor stuk waardevolle gesprekken. Tijdens de gesprekken is de basis gelegd voor doelgerichte acties voor de kerken en de gemeente Albrandswaard.

TOEKOMST VERWACHTING GEBRUIK GEBEDSHUIZEN

8 7 6 5 4 3 2 1 0 Religieus

34.

2022

Onzeker

2027

In transitie/buiten gebruik

2032

Herbestemd

2037

Gesloopt

35.

Urgentie om actie te ondernemen? De kerkenvisie heeft bijgedragen aan het ook gezamenlijk nadenken over de toekomst. Nadenken over de toekomst van gebedshuizen verdient zorgvuldigheid. De gebouwen liggen mensen na aan het hart. Dat komt onder andere omdat mensen de gebouwen vanuit allerlei perspectieven van belang vinden: • als huis van het Woord & gebed • als plaats van samenkomst • als baken in de buurt • als plek van ‘zijn’ • economisch/ als vastgoed object Bron: Kerkenvisies feiten en inzichten, programma Toekomst Religieus Erfgoed.

Hoe urgent het is om actie te ondernemen hangt samen met de cultuurhistorische en maatschappelijke waarde van het kerkgebouw. Hoe hoger deze waarden, hoe hoger het algemeen belang om het kerkgebouw te behouden en hoe hoger de urgentie om langdurige leegstand tegen te gaan. Maar ook de bovengenoemde perspectief/woorden wegen mee. In de tabel/ bolletjesschema is aangegeven welke gebedshuizen, al dan 36.

Religieus gebruik

Instandhouding goed

In transitie/leegstaand

Instandhouding onder druk

Herbestemd

Instandhouding sterk onder druk

niet in religieus gebruik of herbestemd, zich in de risicozone bevinden (rood), onzeker zijn de komende jaren (oranje) of dat op middellange termijn (15 jaar) alles goed gaat (groen). Er zijn dus geen kerken die op korte termijn bedreigd worden. Sterker nog er zijn heel veel groene bollen. Alleen de Heilige Willibrordus geeft aan zich op de middellange termijn zorgen te maken over de toekomst. Wat we wel zien is dat de gebouwen praktischer ingericht moeten worden en afgestemd op een breder gebruik. Gebeurt dit niet dan zullen de mogelijkheden te beperkt worden en komt de gemeenschap van kerken voor grotere uitdagingen te staan. De kerken hebben een stabiel en soms zelfs relatief jong ledenbestand, veelal met een gezonde financiële basis. De energiecrisis en de veranderingen na de corona-periode zorgen er echter wel voor dat er vanuit een ander perspectief naar de toekomst gekeken moet worden.

GEBOUW Huidige functie

1

‘t Centrum

2

Heilige Willibrodus

3

Maranatkerk

4

Dorpskerk Rhoon

5

Gereformeerde Gemeente

6

Dorpskerk Poortugaal

7

De Haven

2022

2027

2032

2037

GEMEENSCHAP Huidige functie

1

‘t Centrum

2

Heilige Willibrodus

3

Maranatkerk

4

Dorpskerk Rhoon

5

Gereformeerde Gemeente

6

Dorpskerk Poortugaal

7

De Haven

2022

2027

2032

2037

37.

Hoofdstuk 8

ONDERZOEKS RESULTATEN: STERKTEZWAKTEANALYSE

O

p basis van de gesprekken met de kerkeigenaren, de uitslag van de terugkombijeenkomst en de workshop met medewerkers van de gemeente Albrandswaard is de volgende sterkte-zwakteanalyse opgesteld. Deze analyse helpt ons bij het zoeken naar mogelijke samenwerkingen, kansen voor de kerken om hun positie binnen de wijk meer invulling te geven en om aan te geven dat er raakvlakken zijn. We noemen ze ook wel onze valkuilen en onze ruggengraat. Dat sterke gedeelte is het DNA van de positie van de gebedshuizen

38.

in Albrandswaard. De bijdrage aan de sociale cohesie, de schoonheid van de gebouwen en de betekenis voor de leefbaarheid van Albrandswaard. Soms als startpunt voor het aanpakken van een wijk, soms als herinnering aan vakmanschap en andere bouwstijlen, maar altijd als verbinder, plek van samenkomst, schuilplaats en hotspot voor heel veel sociaal maatschappelijk werk. Een volledig ingerichte infrastructuur waar mensen die hulp nodig hebben altijd terecht kunnen. Hoe houden we dit netwerk op peil, met de gebouwen als bakens voor de buurt.

39.

KERKEIGENAREN STERKTE •

Samenwerking tussen bepaalde

•

kerken • • •

• •

Door gezamenlijk gebruik van kerkgebouwen en nevenruimten

multifunctioneel ingezet

kan er volstaan worden met minder

De bereidbaarheid om samen te

vierkante meters, dit is efficiënt en

komen binnen het kerkenvisie-traject,

kostenbesparend

GEMEENTE EN KERKEN

Er kan veel meer in de kerk dan nu

STERKTE

tussen gemeente en kerkeigenaren

gebeurd. Gebouwen kunnen beter

•

De kerken bieden troost en vastigheid

benut worden

in tijden van onzekerheid •

staan we sterk! •

Een deel van de kerken wordt reeds

is een goeie stap in de samenwerking •

schaal, is meer te bereiken: samen

Kerkgebouwen in gebruik als cultureel centrum

Door samenwerking op grotere

•

•

Als gevolg van de corona-crisis heeft

Sterke betrokkenheid van vrijwilligers

de digitalisering een vlucht gemaakt:

en leden

met livestreams zijn er in totaal meer

Emotionele verbinding door de rijke

volgers van de diensten (fysieke en

geschiedenis

digitale bezoekers opgeteld) dan voor

Eigendom en zeggenschap over de

corona.

•

• ZWAKTE De hoge energierekening

zou gewenst zijn, zij is eigenaar van

•

Teruglopend aantal vrijwilligers

de torens van de twee dorpskerken

•

Vergrijzing: gemiddelde leeftijd van

•

• •

40.

•

Elkaar versterken als gemeenschap

de leden is hoog

heeft te weinig aandacht. De focus zit

Hoge onderhoudskosten van het

te veel op de gebouwen en te weinig

kerkgebouw

op de maatschappelijke functie

Geen netwerk en weinig samenwer-

•

Concurrentie van de historische

king en kennisdeling tussen verschil-

kerkgebouwen ten opzichte van de

lende kerken

Maranathakerk

Niet alle kerken zijn goed toegankelijk

Albrandswaarders, we komen elkaar regelmatig tegen en kunnen elkaar

van de twee dorpskerken

makkelijk aanspreken

Het proces van de kerkenvisie gaat

gemeentelijke monumenten •

ten beter aangesloten worden op de

De ontvlechting van de BAR-gemeen-

gemeentelijke opgaven en behoeften

•

De gemeenschap is te gesloten, men

voor mindervaliden

moet in de spiegel kijken, ben je echt

Meer ondersteuning van de gemeente

open?

heeft voor vertraging gezorgd binnen •

(o.a. vanuit het sociaal domein) •

Jonge Albrandswaarders kunnen

het proces

geen passende woning vinden in de

De wet- en regelgeving werkt zeer

gemeente en trekken daardoor mas-

beperkend en vertragend op de mo-

saal naar Rotterdam, er ontstaat een

gelijkheden van kerkeigenaren. Ker-

gat in de leeftijdsopbouw

keigenaren worden ontmoedigt door •

Herbestemmingsmogelijkheden moe-

urgentie is, zo verdwijnt de focus te naar drie afzonderlijke gemeentes,

•

Het saamhorigheidsgevoel van

Gemeente is eigenaar van de torens

te langzaam, het lijkt alsof er geen

kerkeigenaren

•

•

ontwikkelen ‘energiehubs’

ZWAKTE •

kerkgebouwen ligt nog altijd bij de

Kansen om kerken te gebruiken voor

•

Vergrijzing van de inwoners, waar-

deze bureaucratische rompslomp

door meer druk op de maatschappe-

De samenwerking tussen gemeente

lijke zorg en mantelzorgers komt te

en kerkeigenaren is te beperkt

staan

•

Gedateerd erfgoedbeleid

•

De gemeente heeft geen instandhoudingssubsidie voor eigenaren van

41.

PROVINCIE STERKTE • •

De provincie Zuid Holland heeft een

•

De provincie Zuid-Holland kent

aanjager religieus erfgoed

subsidie toe voor duurzaamheids- en

De provincie Zuid-Holland kent

toegankelijkheidsmaatregelen ten

subsidie toe voor de restauratie van

behoeve van herbestemming van

Rijksmonumenten

kerkgebouwen

ZWAKTE •

Er is nog geen provinciaal overleg over kerkenvisies

RIJK STERKTE •

•

De Rijksdienst voor het Cultureel Erf-

•

De RCE is graag betrokken vanaf

goed (RCE) kent een subsidieregeling

een vroeg stadium bij de verkenning

voor haalbaarheidsonderzoeken naar

rondom het aanpassen van rijksmo-

bij- en herbestemmingen (niet alleen

numentale kerkgebouwen t.b.v. een

voor monumenten).

multifunctioneel gebruik of herbe-

De RCE kent subsidie toe voor onderhoudswerkzaamheden aan Rijksmonumenten, middels de SIM-subsidie

stemming •

Hier liggen kansen voor het vervolg van het kerkenvisietraject

ZWAKTE •

42.

Het Programma Toekomst Religieus

derhalve is het budget rondom subsi-

Erfgoed is aanzienlijk afgeschaald en

dies voor vervolgonderzoek verkleind

Verwachtingen naar gemeente Wat verwachten de kerkeigenaren van de gemeente Albrandswaard. Er wordt aangegeven tijdens de gesprekken dat het contact met de gemeente goed is. De gemeente zou in de toekomst mogelijk kunnen helpen met het onderbrengen van gesubsidieerde maatschappelijke functies in de kerken. De gemeente mag zich bewust zijn van de beschikbare ruimte. De gemeente zou ook de verbreding van het gebruik kunnen stimuleren met bijvoorbeeld subsidies en initiatieven. Er is ook hulp gewenst van de gemeente bij de verduurzaming van de gebouwen maar de kerkeigenaren geven aan ook elkaar hierbij te kunnen helpen door samen te werken en tips met elkaar uit te delen. Kansen vanuit de gemeente Wethouder Mieke van Ginkel heeft al aangegeven dat de gemeente inderdaad kan steunen bij het bundelen van de maatschappelijke functies en de verbreding van het gebruik van het gebouw. Zij oppert dat de gebouwen mogelijk ook dienst zouden kunnen dien als ‘energiehub,’ waarbij zonnepanelen aangelegd worden om de buurt te voorzien van stroom. Verduurzaming, zowel ten dienste van het gebouw als van de omgeving. Lopende ontwikkelingen De Dorpskerk in Rhoon heeft sterk behoefte aan meer ruimte. In deze kerk vinden vaak concerten en

andere activiteiten plaats en het zou prettig zijn om extra ruimte te hebben, bijvoorbeeld een ruimte om koffie te schenken. Het verzoek tot uitbreiding is in eerste instantie afgewezen. Het gebouw is een Rijksmonument dus er moet onderzocht worden wat er wel en niet mag qua aan- en verbouwen. Het kan een optie zijn om in de kerk meer ruimte te creëren, op een reversibele manier. Naast de onmogelijkheden is het van belang om met elkaar te kijken naar de mogelijkheden.

Als onderdeel van de workshop hebben we samen gekeken naar de zaken waar we trots op zijn en de zaken waar we ons specifiek zorgen over maken. 43.

Hoofdstuk 9

CONCLUSIES & AANBEVELINGEN VOOR DE GEMEENTE ALBRANDSWAARD

1. CONCLUSIE ‘LEEFBAARHEID’

gezamenlijk in gesprek te gaan over

Religieus erfgoed draagt bij aan de leef-

Albrandswaard. ‘Kerk en samenleving’ zou

baarheid van Albrandswaard, er is daarom

een mooi thema zijn voor de Kerkenvisie.

behoefte aan visie op kerk en samenleving.

Tijdens het gesprek gaan we samen op

maatschappelijke thema’s die spelen in

zoek naar kansen, raakvlakken en behoef-

44.

AANBEVELING

ten, en kijken naar hoe we elkaar kunnen

De gemeente initieert als vervolgactie

ondersteunen naar een beter Albrands-

op de Kerkenvisie een bijeenkomst om

waard.

45.

2. CONCLUSIE ‘CULTUREELMAATSCHAPPELIJKE BEHOEFTE’

AANBEVELING

Kerkgebouwen zijn kansrijke plekken voor

instellingen per wijk.

De gemeente inventariseert de behoefte van sociaal-maatschappelijke en culturele

maatschappelijke voorzieningen en activiteiten. De gemeente wil dat maatschappe-

AANBEVELING

lijke voorzieningen voor iedereen bereik-

Bij het zoeken naar huisvesting van soci-

baar zijn op het niveau van de wijk. In geval

aal-maatschappelijke en culturele functies

van herbestemming of multifunctioneel

wordt het gebruik van een kerkgebouw

gebruik kunnen kerkgebouwen hierin een

door de gemeente overwogen. Dat kan

rol spelen omdat deze gebouwen midden

een volledige herbestemming zijn, maar in

in de wijk staan en veelal voorzien in de

veel gevallen ook als nevenfunctie worden

benodigde faciliteiten. Kansen hiervoor

toegevoegd naast het religieus gebruik. De

komen in beeld wanneer een onderzoek

gemeente kan zelf overwegen om bijeen-

naar de voorzieningenbehoefte op wijk- of

komsten en evenementen vaker in kerken

dorpsniveau gekoppeld wordt aan onder-

te organiseren.

zoek naar mogelijke nieuwe invullingen

46.

3. CONCLUSIE ‘BELEIDSMATIGE INBEDDING’

daarbij de rol van de gemeente om intern

De gemeente zorgt voor beleidsmati-

en deze ook te koppelen aan andere be-

aandacht te genereren voor de Kerkenvisie

voor leegkomende religieuze gebouwen.

AANBEVELING

Een actuele inventarisatie van bestaande

Wanneer een kerkgebouw wordt herbe-

ge inbedding van de Kerkenvisie. Door

leidsvelden en visies, zoals de Omgevings-

sociaal-maatschappelijke bestemmin-

stemd of multifunctioneel wordt ingezet

samenwerkingen aan te gaan met andere

visie en beleidsdoelen binnen het sociale

gen en behoeftes op dit terrein, zou een

ten behoeve van maatschappelijk of

beleidsvelden en hen te betrekken bij de

domein (bijvoorbeeld bij de inventarisatie

goede basis zijn om een juiste afweging te

cultureel gebruik, werkt de gemeente,

geconstateerde problematiek, ontstaat

van buurthuizen en maatschappelijke

kunnen maken. Wanneer gesubsidieerde

binnen haar mogelijkheden, pro-actief

niet alleen een groter draagvlak in de

behoeften).

maatschappelijke voorzieningen in waar-

mee om dit mogelijk te maken. Bij een

ambtelijke organisatie maar er ontstaan

devolle, maar leegstaande kerkgebouwen

eventuele verbouwing wordt, met respect

ook meer kansen voor kerkgebouwen op

AANBEVELING

geplaatst worden, ontstaat een win-win

voor de historisch waardevolle (interieur)

maatschappelijke-, culturele-, toeristi-

Zorg voor inbedding van de Kerkenvisie in

situatie: maatschappelijke voorzieningen

onderdelen, in gezamenlijkheid gezocht

sche-, maatschappelijk vastgoed- en op

bestaande en nieuwe visies en beleids-

zijn bereikbaar voor iedereen en waardevol

naar mogelijkheden en kansen (in plaats

duurzaamheidsdoelen. Door aan te sluiten

stukken waaronder de Omgevingsvisie, en

erfgoed blijft behouden door een duur-

van beperkingen en obstakels) ten gunste

op bestaande processen en beleidsdoelen

implementeren van de visie en doelstellin-

zaam gebruik in te passen.

van een duurzaam gebruik en daarmee het

kan bovendien een grotere capaciteit inge-

gen binnen de ambtelijke organisatie als

behoud van het kerkgebouw.

zet worden vanuit de ambtelijke organi-

geheel, binnen zowel het fysieke als het

satie om kerkeigenaren bij te staan. Het is

sociale domein.

47.

4. CONCLUSIE ‘SAMENWERKING MET KERKEIGENAREN’

de aanbieding hebben voor verhuur.

De samenwerking tussen kerkeigenaren

gemeente, bijvoorbeeld bij hulpvragen

en de gemeente kan worden verbeterd.

voor vergunningen, verduurzaming en sub-

Het contact tussen kerkeigenaren en de

sidies. Het zou daarom handig zijn om een

gemeente is voor aanvang van dit project

ambtenaar aan te wijzen die het centrale

beperkt. Het delen van ervaringen en ken-

contactpunt vormt voor kerkeigenaren, en

nis en het aangaan van samenwerkingen

hen helpt om hun vragen op de juiste plek

zou een nuttige en welkome ontwikkeling

in de organisatie te krijgen.

zijn. Hulp vanuit de gemeente richting

bij het vinden van hun weg binnen de

kerkeigenaren is welkom, bijvoorbeeld op

AANBEVELING

gebied van verduurzaming, subsidiemoge-

De gemeente organiseert één a tweemaal

lijkheden, instandhouding en vergunnin-

per jaar een bijeenkomst tussen kerkei-

gaanvragen. Een periodieke bijeenkomst

genaren en de gemeente, waarmee de

tussen de gemeente en kerkeigenaren

contacten warm worden gehouden en

waarmee de contacten onderling warm

waarbij informatie en ervaringen worden

worden gehouden en waarbij de gemeente

uitgewisseld.

informeert over relevante onderwerpen

48.

Kerkeigenaren kunnen hulp gebruiken

en kerkeigenaren ervaringen delen, zou

AANBEVELING

daarvoor een geschikte gang van zaken

De gemeente stelt een ambtenaar aan

zijn. Voor de gemeente is het bovendien

die het centrale contactpunt vormt voor

van belang om in een vroeg stadium kennis

kerkeigenaren, en (hulp)vragen verder de

te hebben van eventueel leegkomende

organisatie in helpt. Deze ambtenaar is

kerkgebouwen, of van kerkgebouwen die

ook degene die de periodieke bijeenkomst

hun gebruik willen verbreden en ruimte in

initieert en organiseert.

“HET DELEN VAN ERVARINGEN EN KENNIS EN HET AANGAAN VAN SAMENWERKINGEN ZOU EEN NUTTIGE EN WELKOME ONTWIKKELING ZIJN.”

49.

Hoofdstuk 10

CONCLUSIES & AANBEVELINGEN VOOR KERKEIGENAREN

1. CONCLUSIE ‘GELOOFSGEMEENSCHAPPEN DENKEN NA OVER HUN TOEKOMST’

Met een haalbaarheidsonderzoek kan de

Voor eigenaren is het belangrijk om

een goed financieel model wordt vanuit

toekomstperspectief te ontwikkelen waar

de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

dat nog ontbreekt. Zeker voor de gemeen-

subsidie aangeboden voor uitvoering van

schappen die tegen problemen aanlopen

een dergelijk onderzoek.

zoals een krimpende gemeenschap,

financiële en planologische haalbaarheid hiervan onderzocht worden. Voor onderzoek naar een passende invulling of voor

minder financiële inkomsten, vrijwilliger-

AANBEVELING

stekorten, etc.

Doe vroegtijdig onderzoek naar passende

Bij duurzaam behoud van kerkengebou-

mogelijkheden en gezonde businesscases

wen moet er sprake zijn van goed gebruik

voor herbestemmingen en nevenbestem-

en goed beheer. Sommige geloofsge-

mingen met een haalbaarheidsonderzoek.

meenschappen willen hun gebouw breder

Maak gebruik van de subsidie vanuit de

inzetten en zoeken aanvullende inkom-

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

stenbronnen door bijbestemmingen, niet

als het gaat om het vinden van nieuwe

conflicterend met het huidige religieuze

modellen in organisatie, nieuwe functies

gebruik. Het toevoegen van functies naast

in plaats van, of naast het huidige gebruik,

het religieus gebruik kan een kans zijn om

een passend ontwerp en een gezond finan-

het toekomstperspectief te verbeteren.

cieel model.

KIJK HIER! www.cultureelerfgoed.nl/ onderwerpen/subsidie-herbestemming-monumenten

50.

51.

2. CONCLUSIE ‘SAMENWERKING MET GEMEENTE’

naar ruimte.

Neem deel aan de bijeenkomsten die de

AANBEVELING

gemeente organiseert voor kerkeigenaren

Neem deel aan de bijeenkomsten waarbij

en gemeente, waarmee de contacten on-

de gemeente en kerkeigenaren samenko-

derling warm worden gehouden en waarbij

men, en laat je informeren over relevante

de gemeente informeert over relevante

thema’s. Deel tijdens deze bijeenkomsten

onderwerpen. Deel ervaringen met andere

ervaringen met andere kerkeigenaren,

kerkeigenaren, bijvoorbeeld de resultaten

zodat niet elke gemeenschap opnieuw het

van verduurzaming en de aanpak in het

wiel moet uitvinden.

verhuren van kerkelijke ruimtes. Betrek de

52.

ling, of partijen aandragen die op zoek zijn

gemeente in een vroeg stadium wanneer

AANBEVELING

er plannen zijn het gebruik te verbreden

Betrek de gemeente vroegtijdig bij plannen

middels (culturele en maatschappelijke)

voor het toevoegen van nevenbestemmin-

nevenbestemmingen, wanneer de kerk

gen, toekomstige sluiting van de kerk en

moet sluiten als gevolg van een krimpende

de wens om kerkelijke ruimtes te verhuren.

gemeenschap of wanneer de wens bestaat

Maak gebruik van de contactambtenaar

om zalen te verhuren. De gemeente kan

wanneer er vragen zijn aan de gemeente

meedenken bij het vinden van een invul-

vanuit de kerk.

“DE KRACHT VAN DEZE KERK ZIT IN HAAR AANPASSINGSVERMOGEN. DOOR DE EEUWEN HEEN IS ZE ALTIJD GETRANSFORMEERD NAAR HET BESTE GEBRUIK.” 53.

Hoofdstuk 11

PROGRAMMA VAN ACTIE VOOR FASE 2

Gemeente en kerkeigenaren nemen deel aan Programma van Actie voor Fase 2: • Gemeente: Inventarisatie van (maatschappelijke en culturele) partijen die ruimte zoeken • Kerkeigenaren: Inventarisatie van vierkante meters die verhuurt kunnen worden

EIGENAREN • • •

Neem deel aan de bijeenkomsten als onderdeel van het Programma van Actie Deel ervaringen en betrek andere kerkeigenaren bij ontwikkelingen binnen de eigen kerk, bij praktische problemen of uitdagingen Betrek de gemeente in een vroeg stadium bij mogelijke wensen of aanpassingen in gebruik of gebouw

GEMEENTE • •

Organiseer 2 maal per jaar een bijeenkomst voor kerkeigenaren en betrokken ambtenaar en informeer hierin over relevante thema’s, en laat ruimte voor netwerken, vragen en het delen van ervaringen. Ontwikkel een routekaart voor intern gebruik voor extra functies van kerkgebouwen, waarin de volgende onderwerpen worden opgenomen: • • • • • •

Planvorming Stakeholders Communicatie Onderzoek/monitoring Wet- en regelgeving Financiën

Richt een intern projectteam op wanneer een kerk plannen heeft voor aanpassingen in het gebruik of het kerkgebouw, en behandel daarbinnen de volgende fases: Fasen: 1. Oriëntatie 2. Initiatie 3. Definitie 4. Ontwerp 5. Voorbereiding 6. Uitvoering 7. Nazorg

54.

55.

GEBEDSHUIZEN PASPOORTEN GEMEENTE ALBRANDSWAARD

57.

1. Geen monumentenstatus M

400m2 Herbestemd

GEBEDSHUIZEN PASPOORT

‘t Centrum Adres Bouwjaar Architect Bouwstijl Denominatie Gebruik

A Maatsch.

Horeca

Bedrijf

Gemengd

Wonen

Cultuur & ontsp.

Detailhand.

Tuin

Agrarisch

Centrum

Recreatie

Agr. met waard.

Kantoor

Sport

Groen

Dienstverl.

Natuur

Overig

58.

Bernhardstraat 3 Rhoon 1958 Onbekend Modernisme Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Maatschappelijke en religieuze activiteiten

an de Bernhardstraat van Rhoon ligt ‘’t Centrum’. Dit kerkelijk centrum werd in 1958 gebouwd ten behoeve van de Nederlands Hervormde Kerk. Het gebouw is op dit moment voornamelijk in gebruik voor jeugdactiviteiten en wordt nog af en toe voor kerkdiensten ingezet. Het eenvoudig vormgegeven gebouw is ontworpen in de stijl van het functionalisme. Kenmerkend voor dit gebouw uit de wederopbouwperiode is het gebruik van gele baksteen en het nagenoeg ontbreken van decoratieve elementen. De architectuur van het gebouw valt op door zijn betonnen schaaldak en de geometrische indelingen van de vensteropeningen. De vensters zelf zijn vernieuwd. Het gebouw is ontworpen met de functie

als bijeenkomstlocatie in gedachten: de vorm komt voort uit de functie. Het gebouw is gelijktijdig met de aangrenzende wijk tot stand gekomen. ‘t Centrum ligt op een ruim perceel in de wederopbouwwijk en vormt samen met de basisschool een centraal punthierin .

De kerk is van belang als wederopbouwkerk gebouwd in een naoorlogse wijk die deel uitmaakt van de stedenbouwkundige structuur daarvan. De architectuur is bijzonder door het schaaldak en de indeling van de gevels. De architectuur is wel door wijzigingen aangetast.

59.

2. Gemeentelijk monument M S

230m2

†

Christelijk gebruik

GEBEDSHUIZEN PASPOORT

Heilige Willibrordus Adres Bouwjaar Architect Bouwstijl Denominatie Gebruik

D

Maatsch.

Horeca

Bedrijf

Gemengd

Wonen

Cultuur & ontsp.

Detailhand.

Tuin

Agrarisch

Centrum

Recreatie

Agr. met waard.

Kantoor

Sport

Groen

Dienstverl.

Natuur

Overig

60.

Dorpsdijk 234 Rhoon 1894 A.C. Bleijs Neogotiek Rooms-katholiek Kerkgenootschap in Nederland Religieus

e Sint-Willibrorduskerk van Rhoon is gebouwd als rooms-katholieke kerk en werd in 1894 in gebruik genomen. Nadat de eerste rooms-katholieke kerk uit de 15e eeuw na de reformatie overging naar de protestanten, kregen de katholieken na het herstellen van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 het recht om eigen kerken te laten bouwen. De toen gebouwde Wilibrorduskerk werd in 1857 in gebruik genomen en verving de schuilkerk die voorheen werd gebruikt. De kerk bleek na een paar decennia weer vervangen te moeten worden. Om deze reden werd de huidige Sint-Willibrorduskerk gebouwd, naar ontwerp van architect Adrianus Bleijs. De gotische invloed op het ontwerp is duidelijk te zien in de vele spitsboogvensters met glas-inlood ramen, de steunberen rondom het gebouw en vooral in de entree van de kerk. De entree is boven de deuropening voorzien van een frontaal met

een timpaan. Verder is in de gevel van de kerk een klimmend boogfries te vinden, wat het gebouw een romaanse uitstraling geeft. Architect Bleijs liet zich inspireren door verschillende bouwstijlen. De zaalkerk heeft een zadeldak en een dakruiter. Het interieur van de kerk is voorzien van een spitsbooggewelf en bevat in het schip vijf traveeën en een priesterkoor. De wanden van de kerk bestaan uit schoon metselwerk. In de kerk staan de banken, preekstoel en beelden uit de bouwtijd. Het orgel van de kerk dateert uit 1887.

De kerk is van belang als enige rooms-katholieke kerk in de gemeente. De kerk is samen met de pastorie bewaard gebleven en vormt een herinnering aan de bloei van de katholieke kerk vanaf het midden van de 19e eeuw. Ook als onderdeel van het werk van architect Bleijs is het gebouw van belang. 61.

3. Geen monumentenstatus L

737m2

†

Christelijk gebruik

GEBEDSHUIZEN PASPOORT

Maranathakerk Adres Bouwjaar Architect Bouwstijl Denominatie Gebruik

Kleidijk 2 Rhoon 1961 A. Warnaar Modernisme Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Religieus

D

e Gereformeerde kerk van Rhoon bestaat sinds 1873, toen de gemeente zich afsplitste van de gemeente van Pernis. Datzelfde jaar werd ook het oorspronkelijke kerkgebouw van de gemeente gebouwd. Dit kerkgebouw aan de Rijsdijk is tot en met 1961 in gebruik geweest toen, aan het eind van 1961 de huidige kerk, de Maranathakerk aan de Kleidijk, in gebruik werd genomen. De Maranathakerk is een gebouw naar ontwerp van architect A. Warnaar.

Maatsch.

Horeca

Bedrijf

Gemengd

Wonen

Cultuur & ontsp.

Detailhand.

Tuin

Agrarisch

Centrum

Recreatie

Agr. met waard.

Kantoor

Sport

Groen

Dienstverl.

Natuur

Overig

62.

De kerk heeft een rechthoekige zaal met hoge vensters van vloer tot dak. Het interieur van de kerk is geleed door betonnen constructie-elementen. Zowel het interieur als het exterieur zijn uitgevoerd in schoon metselwerk. De kerk heeft een met pannen gedekt schilddak waarvan de spantconstruc-

tie in het interieur zichtbaar is. De opengewerkte klokkentoren staat los staat van de kerk. De toren bestaat uit twee bakstenen pilaren, verbonden met meerdere horizontale balken. Vanaf de toren leidt een overkapt pad naar de hoofdingang van de kerk. Twee glas-in-lood ramen in het gebouw verwijzen nog naar het eerdere kerkgebouw van de gemeente van Pernis en naar de voormalige kerk in Rhoon van voor 1961.

De kerk is van belang als wederopbouwkerk. De Maranatha is de enige grote wederopbouwkerk in de gemeente. De architectuur is onder andere van belang vanwege de opvallende toren en het intacte interieur.