Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens GGD ZHZ 2023 toegevoegd na commissie.pdf
Tekst van het document
NALEVINGSONDERZOEK ALCOHOLVERKOOP GGD ZUID-HOLLAND ZUID 2023 leeftijdsgrens
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid
1
OVER BUREAU OBJECTIEF Bureau Objectief wil een gezonde maatschappij stimuleren. Door inzicht te geven in menselijke drijfveren, bieden we aanknopingspunten om gedrag op een positieve manier te veranderen. Zo doen we doelgroeponderzoek naar motieven en weerstanden, voeren we nalevingsonderzoek uit naar de leeftijdsgrens en het verbod op doorschenken en brengen we met behulp van jeugdkaartonderzoek de leefwereld van de jeugd in kaart. Deze inzichten maken een gefundeerd beleid met risicogestuurde inzet van preventie- en handhavingsactiviteiten mogelijk. Ons bureau werkt vanuit een stevig fundament waarin wetenschap en praktijk elkaar ontmoeten.
© Copyright Opdrachtgever GGD Zuid-Holland Zuid
In samenwerking met gemeenten en verstrekkers zijn we telkens op zoek naar manieren om een gezonde omgeving te creëren voor jongeren. Om onze kennis op het gebied van gedragspsychologie te delen, leiden we andere gezondheidsprofessionals op door het verzorgen van inspiratiebijeenkomsten, teamdagen en de 3-daagse opleiding Psychologie van Gezondheidsgedrag.
Onderzoeksteam drs. Milou Hessels drs. Thijs van den Berg drs. Esmee Rutten drs. Iris Smulders drs. Gijs van Amerongen Tim Wolters Vormgeving Hoogstede Ontwerpt
Wij bedanken alle auditoren, mysterykids, waarnemers en acteurs voor hun inzet tijdens het veldwerk.
2
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid
Ons team van gedragspsychologen heeft veel ervaring met het uitvoeren van onderzoek, het geven van advies en het ontwikkelen van gedragsinterventies. Daarnaast beschikken we over een interviewteam en een landelijk team van getrainde auditoren en mysterykids. Om de kwaliteit van ons werk hoog te houden en te blijven innoveren, werken we samen met een adviescommissie. Zo houden we contact met het veld en de wetenschappelijke onderzoekswereld. De adviseurs delen hun kennis met ons en bekijken ons werk kritisch, vanuit hun achtergrond van verschillende disciplines en universiteiten.
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid
3
INHOUD
SAMENVATTING
Over bureau objectief Samenvatting Achtergrond Methode leeftijdsgrens Mysteryshoponderzoek Analyse Resultaten leeftijdsgrens Interpretatie van de resultate Naleving in 2023 Naleving regio Naleving cafeteria›s Naleving horecagelegenheden Naleving slijterijen Naleving sportkantines Naleving supermarkten Naleving per gemeente Naleving 2021 versus 2023 Prioritering van verkoopkanalen Conclusie Aanbevelingen Referenties
3 5 14 19 19 25 28 28 29 34 36 38 40 42 44 46 66 67 69 71 83
Bijlage A: ethische normen mysteryshoponderzoek Bijlage B: begrippenlijst Bijlage C: betrouwbaarheidsintervallen en significantietoets Bijlage D: prioritering van verkoopkanalen Bijlage E: hand-out jeugdkaart
85 86 88 90 96
4
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Inhoud
DOELSTELLING Het huidige onderzoek had als hoofddoel de naleving voor de leeftijdsgrens van 18 jaar voor het verkopen van alcohol bij hotspots in de GGD regio Zuid-Holland Zuid (ZHZ) in 2023 vast te stellen. Bij deze hotspotlocaties komen jongeren die mogelijk alcoholhoudende drank aankopen. Dit zorgt ervoor dat de kans op overtreding van Artikel 20 lid 1 van de Alcoholwet (leeftijdsgrens) hier groter is dan op locaties waar weinig tot vrijwel geen jongeren komen. In de resultaten is onderscheid gemaakt tussen de verschillende verkoopkanalen en gemeenten. Ook zijn de ingezette interventies door alcoholverkopers (het vragen naar leeftijd en/of naar een geldig legitimatiebewijs en/of het gebruiken van een hulpmiddel) onderzocht, inclusief het effect hiervan op de naleving. METHODE Om de naleving van de leeftijdsgrens vast te stellen is mysteryshoponderzoek uitgevoerd, waarbij 16- en 17-jarige jongeren onder begeleiding van een auditor een aankooppoging deden. Het onderzoek is uitgevoerd in de volgende gemeenten: Alblasserdam, Dordrecht, Gorinchem, Hendrik-Ido-Ambacht, Hoeksche Waard, Molenlanden, Papendrecht, Sliedrecht en Zwijndrecht. Mysteryshoponderzoek Het doel in het huidige onderzoek was om de hotspots die in 2021 bezocht zijn, opnieuw te bezoeken. Daarbij was het doel om per locatie twee aankooppogingen op verschillende dagen uit te voeren.
Het was niet bij alle locaties mogelijk om twee aankoopogingen uit te voeren, omdat sommige locaties bij een volgende bezoekpoging bijvoorbeeld gesloten waren. Om toch het beoogde aantal bezoeken en locaties te halen, is er bij sommige locaties één aankoop-
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Samenvatting
5
poging uitgevoerd en er is in sommige situaties gekozen voor het toevoegen van een nieuwe locatie uit de totale hotspotlijst. In 2021 is slechts één jeugdcentrum bezocht. Hierdoor kon er niet veel gewicht gehangen worden aan het nalevingscijfer van dit verkoopkanaal en daarom is besloten om het verkoopkanaal in 2023 niet mee te nemen.
wel alcohol kopen. In figuur 1 staan de nalevingscijfers per verkoopkanaal weergegeven. In figuur 2 staan de nalevingscijfers per gemeente weergegeven. Figuur 1. Totale nalevingscijfer en nalevingscijfer per verkoopkanaal in 2023 27,6%
Cafetaria
42,5%
Horeca
Er zijn uiteindelijk 135 verschillende hotspots bezocht. Van de 135 hotspots zijn 110 locaties tweemaal en 25 locaties eenmaal bezocht. Dit heeft geresulteerd in 245 aankooppogingen. RESULTATEN Interpretatie van de resultaten Door dit onderzoek hebben de gemeenten hun hotspots op scherp staan en kunnen zij risicogericht te werk gaan. De beperkte middelen en capaciteit kunnen daar ingezet worden waar het nodig is. Het is belangrijk om aan te stippen dat de cijfers niets zeggen over een individuele hotspot locatie en dat de cijfers ook niet representatief zijn voor alle locaties binnen de verschillende verkoopkanalen. Er zijn ook verschillen met de methode van het landelijke nalevingsonderzoek, waarbij een representatieve, aselecte steekproef is getrokken. Dit is een steekproef waarbij iedere locatie uit de populatie dezelfde kans heeft om in de steekproef terecht te komen. Echter, in het huidige hotspot-nalevingsonderzoek hebben enkel hotspot locaties de kans gehad om bezocht te worden, waardoor een vergelijking met de landelijke nalevingscijfers uitblijft. Naleving 2023 In 46,1% van de 245 aankooppogingen werd de wet nageleefd en kregen de 16- en 17-jarige mysterykids geen alcohol mee. In 53,9% van de aankooppogingen konden de 16- en 17-jarige mysterykids
6
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Samenvatting
87,5%
Slijterij Sportkantine
13,5% 61,1%
Supermarkt
46,1%
Totaal 0%
20%
40%
60%
80%
100%
60%
80%
100%
Figuur 2. Nalevingscijfer per gemeente 2023 40,0%
Alblasserdam
33,3%
Dordrecht
69,4%
Gorinchem Hendrik-Ido-Ambacht
38,9%
Hoeksche Waard
46,2%
Molenlanden
38,7% 47,4%
Papendrecht
60,0%
Sliedrecht
38,7%
Zwijndrecht
0%
20%
40%
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Samenvatting
7
NALEVING 2021 VERSUS 2023 Door de naleving in 2023 te vergelijken met de naleving in 20211 is te zien of de naleving veranderd is. Bij geen enkel verkoopkanaal zijn er significante veranderingen in de naleving geconstateerd. Het hoogste nalevingspercentage is zowel in 2021 als in 2023 bij slijterijen geconstateerd. Het laagste nalevingspercentage is in beide jaren waargenomen bij sportkantines. Figuur 3 geeft de nalevingspercentages per jaar weer. Figuur 3. Naleving 2017 - 2021 - 2023 Cafetaria
33,3% 29,0% 27,6%
Horeca
36,5% 35,5% 42,5%
De prioritering is als volgt bepaald. Allereerst is vastgesteld waar de slagingskans om alcohol te kopen het grootst is. Hiertoe gebruikten we de nalevingscijfers van de verkoopkanalen uit 2023. In het jeugdkaartonderzoek 2021 is gekeken in welke verkoopkanalen 16en 17-jarigen proberen om alcohol te kopen, zogenoemde ‘kooppogingen’. Ook is hier onderzocht bij welke verkoopkanalen 16- en 17-jarigen de grootste hoeveelheid alcohol proberen te kopen.
45,2% 83,3% 87,5%
Slijterij
In tabel 1 staat de prioritering van de verkoopkanalen in de regio weergegeven. Sportkantines en horecagelegenheden hebben de hoogste prioriteit. Supermarkten en slijterijen hebben de laagste prioriteit. In bijlage D (pagina 90) staan de prioriteringstabellen van de regio en alle gemeenten weergegeven.
58,0% 65,3% 61,1%
Supermarkt
43,9% 45,9% 46,1%
Totaal
0%
20%
2017
8
Door de naleving te vermenigvuldigen met de som van de kooppogingen en het volume, volgt de prioriteit van een verkoopkanaal.
11,5% 5,0% 13,5%
Sportkantine
PRIORITERING VAN VERKOOPKANALEN Om tot een prioritering van verkoopkanalen te komen, combineerden we een aantal gegevens uit het hotspot-nalevingsonderzoek 2023 en het jeugdkaartonderzoek 2021 met elkaar. Met het jeugdkaartonderzoek uit 2021 brachten we de hotspots in kaart in de negen gemeenten van de regio Zuid-Holland Zuid. Hierbij hebben we input ontvangen vanuit gemeente-experts en lokale jongeren. Verder is aan jongeren gevraagd naar welke verkoopkanalen zij toe gaan om aan alcohol te komen en hoeveel alcohol ze dan proberen te kopen.
40%
2021
60%
80%
100%
2023
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Samenvatting
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Samenvatting
9
ten, kort beschreven, maar vanaf pagina 71 staan deze uitgebreid beschreven.
Tabel 1. Prioriteringstabel
Naleving Mysteryshop onderzoek 2023
Ranking
Volume
Kooppogingen
Waar proberen 16- en 17-jarigen het vaakst alcohol te kopen? (2021)
Waar proberen 16- en 17-jarigen per bezoek de grootste hoeveelheid alcohol te kopen? (2021)
Prioriteit
Naleving x (Kooppogingen + Volume) = Prioriteit
1
Sportkantine
3,5
Horeca
2,0
Sportkantine
2,5
Sportkantine
14,6
2
Cafetaria
2,9
Sportkantine
1,8
Horeca
2,4
Horeca
10,2
3
Horeca
2,3
Cafetaria
1,5
Slijterij
2,2
Cafetaria
10,0
4
Supermarkt
1,6
Supermarkt
1,4
Supermarkt
2,1
Supermarkt
5,5
5
Slijterij
0,5
Slijterij
0,6
Cafetaria
2,0
Slijterij
1,4
CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN Uit het onderzoek blijkt dat het totale nalevingspercentage voor de verkoop van alcohol in 2023 46,1% is. Bij geen enkel verkoopkanaal zijn er significante veranderingen in de naleving geconstateerd. Het hoogste nalevingspercentage is zowel in 2021 als in 2023 bij slijterijen geconstateerd. Het laagste nalevingspercentage is in beide onderzoeken waargenomen bij sportkantines.
Actiepunt 1: Agendasetting Het begint allemaal met het op de agenda plaatsen van het thema. Het belang van de naleving van de leeftijdsgrens moet onder de aandacht gebracht worden, dus start met de creatie van draagvlak binnen de gemeente. Stel als gemeente tevens de GGD ZHZ op de hoogte over welke stappen gezet worden. In lijn met de expertise en koers van het Verslavingspreventieteam van de GGD ZHZ kan aanvullend advies gegeven worden aan gemeenten.
Bij slijterijen is de naleving het hoogst, namelijk 87,5%. Bij sportkantines wordt in slechts 13,5% van de gevallen nageleefd. De overige verkoopkanalen liggen tussen deze percentages. Zo is er bij cafetaria’s een naleving van 27,6%, bij horecagelegenheden 42,5% en bij supermarkten 61,1%. De nalevingspercentages lopen tussen de gemeenten uiteen van 33,3% in Dordrecht tot 69,4% in Gorinchem.
Actiepunt 2: Preventie- en handhavingsactiviteiten risicogestuurd / op basis van prioriteiten inzetten Om de meeste impact te hebben in het verbeteren van de naleving, is het van belang om gericht en effectief te werk gaan. Dit kan het best door preventie- en handhavingsactiviteiten risicogestuurd in te zetten. Dit houdt in dat de middelen daar ingezet worden waar jongeren zijn én waar de kans het grootst is dat ze erin slagen om alcohol te kopen. Gemeenten kunnen zelf in hun prioriteringstabel in bijlage D bekijken op welk verkoopkanaal of welke verkoopkanalen zij als gemeente het beste kunnen inzetten. Afhankelijk van de beschikbare ruimte en tijd binnen een gemeente kan voor een of meerdere verkoopkanalen gekozen worden. Maak als gemeente capaciteit en tijd vrij om hier uitvoering aan te geven en leg dit besluit voor bij leidinggevenden en /of college i.s.m. collega’s wiens portefeuilles hieraan raken.
Verkoopkanalen en gemeenten kunnen aan de slag met diverse aanbevelingen/actiepunten om de nalevingscijfers te verhogen. Hieronder zijn de aanbevolen acties om als gemeente op in te zet-
Actiepunt 3: Bijeenkomst organiseren voor verkopers De cijfers uit het huidige hotspot-nalevingsonderzoek vormen een goede aanleiding voor een gesprek. Gemeenten kunnen een
10
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Samenvatting
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Samenvatting
11
(online) informatiebijeenkomst voor verkopers organiseren en hier redenen noemen waarom zij alcohol drinken voor het 18e levensjaar willen voorkomen, uitleggen waarom dit hotspot-nalevingsonderzoek heeft plaatsgevonden en de cijfers van het huidige hotspot-nalevingsonderzoek presenteren en vervolgstappen samen met de verkopers bespreken.
Actiepunt 5: Breng praktijktraining onder de aandacht bij verkopers Vervolgens zou het goed zijn als verkopers deelnemen aan een training Instructie Verantwoord Alcoholschenken (IVA) of Barcode cursus bij YOUZ. Breng dit actief onder de aandacht bij de verkopers en trek daarvoor op met collega-ambtenaren die in contact staan met de benodigde contacten/ het netwerk.
Actiepunt 4: Ondersteun verkopers bij het leeftijdscontroleproces Het is waardevol om als gemeente alcoholverkopers te ondersteunen in het leeftijdscontroleproces door middel van het aanreiken van bestaande interventies. Hier zijn verschillende mogelijkheden voor. Een laagdrempelige manier is om als gemeente een overzicht van (gratis) tools met de verkoopkanalen te delen.
Actiepunt 6: Periodieke controle (na bovenstaande actiepunten) Wanneer aandacht is besteed aan de voorgaande actiepunten, is het verstandig om de verkooppunten als oefening periodiek te bezoeken. Zo is het aan te raden om elk kwartaal een aantal proefcontroles uit te voeren en vervolgens direct feedback te geven aan de betreffende verkopers. Het doel hiervan is om de naleving te verbeteren en met elkaar - gemeenten, verkopers en andere betrokken organisaties - in dialoog te blijven. Het gaat hier expliciet over proefcontroles, waarbij niet handhavend opgetreden wordt.
Er kan aan de volgende zaken gedacht worden: • Hulpmiddelen, zoals het intoetsen van de leeftijd in een kassasysteem, een ID-scanner die de leeftijd op de legitimatie uitleest of een kalender die voor elke datum de uiterste geboortedatum aangeeft. • NIX Challenge via https://nixchallenge.nl/ • E-learning verantwoord alcohol verkopen via https://www.verantwoordalcoholverkopen.nl/ • Het Trimbos-instituut is partner van de NIX18 campagne en biedt een toolkit met materialen aan, waar je lokaal ook communicatie uitingen aan kunt geven. • Een gemeente kan er ook voor kiezen om materialen pakketten te faciliteren. • Brancheorganisatie om input vragen en de webpagina’s in de gaten te houden. Zo biedt de KHN verschillende praktische hulpmiddelen aan en heeft de NOC*NSF een gratis te downloaden model Bestuursreglement.
12
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Samenvatting
Actiepunt 7: Handhavingsmethode inzetten Naast aandacht voor de preventieve kant, zijn gemeenten ook op zoek naar een efficiënte methode voor het toezicht op de leeftijdsgrens. Een werkwijze die zich conformeert aan de wet. Het inzetten van testkopers is een efficiënte handhavingsmethode. Maak als gemeente capaciteit en tijd vrij om hier uitvoering aan te geven en leg dit besluit voor bij leidinggevenden en / of college in samenwerking met collega ambtenaren in het domein van handhaving en veiligheid.
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Samenvatting
13
ACHTERGROND Alcoholgebruik brengt veel risico’s met zich mee, zeker voor minderjarigen. Voorbeelden zijn verminderde zelfbeheersing2 en een grotere kans op risicovol gedrag,3 ongevallen,4 geweld5 en vroegtijdige sterfte6. Daarnaast kan overmatig alcoholgebruik zowel direct als later in het leven leiden tot gezondheidsproblemen. Voorbeelden daarvan zijn hersenschade en een hogere kans op verslaving7,8. Het is noodzakelijk om deze risico’s te beperken en het consumeren van alcohol op jonge leeftijd te ontmoedigen. Daarom is de boodschap: niet drinken tot 18 jaar. BESCHIKBAARHEID VAN ALCOHOL Een belangrijke voorspeller voor het drinkgedrag van jongeren is de beschikbaarheid van alcohol in de nabije omgeving: hoe meer alcoholverkooppunten in de nabije omgeving, hoe hoger het alcoholgebruik9. Er zijn twee vormen van beschikbaarheid: commerciële beschikbaarheid en sociale beschikbaarheid. Commerciële beschikbaarheid omvat de mate waarin alcohol verkrijgbaar is bij verkooppunten. Sociale beschikbaarheid omvat de mate waarin alcohol verkrijgbaar is in de sociale omgeving, bijvoorbeeld doordat het aangeboden wordt door familie of vrienden. Om het alcoholgebruik onder minderjarige jongeren te kunnen verminderen is een aanpak noodzakelijk, waarbij zowel op de commerciële als de sociale beschikbaarheid wordt ingezet.
Wanneer er gericht wordt op het verminderen van de commerciële beschikbaarheid, kan er gedacht worden aan het vergroten van de naleving van de leeftijdsgrens door de verkopers, maar ook aan het in kaart brengen waar minderjarige jongeren alcohol kopen. Wanneer je weet welke verkoopkanalen de meeste aandacht behoeven, dan
14
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Achtergrond
kun je de middelen daar inzetten waar ze het hardst nodig zijn. Bij de sociale beschikbaarheid van alcohol zou preventie zich moeten richten op het tegengaan van het verstrekken van alcohol aan minderjarigen door onder andere meerderjarige jongeren (jongvolwassenen) en ouders. DE ALCOHOLWET Alcoholhoudende dranken mogen niet worden verstrekt aan personen onder de 18 jaar. In de Alcoholwet (artikel 20, lid 1) is verplicht gesteld dat verkopers de leeftijd van klanten, die alcohol willen aankopen, vaststellen aan de hand van een geldig legitimatiebewijs, indien deze persoon niet onmiskenbaar 18 jaar lijkt10. Met deze wet verplicht de overheid verkopers om op een verantwoorde manier alcohol te verkopen. De gemeenten houden toezicht op de naleving van de leeftijdsgrens voor alcohol. NALEVINGSONDERZOEK Het uitvoeren van een nalevingsonderzoek is een van de manieren om in kaart te brengen hoe een groep alcoholverkopers zich gedraagt en wat het bijbehorende gezondheidsrisico is. Onderzoek is hierbij geen doel op zich, maar geeft een beeld van waar de groep staat en waar focus aangebracht moet worden om het alcoholgebruik onder jongeren verder in te dammen. De naleving van de leeftijdsgrens van 18 jaar kan onderzocht worden met mysteryshoponderzoek.
Dit houdt in dat 16- en 17-jarige mysterykids, onder begeleiding van een auditor, alcohol proberen te kopen bij verkooppunten in verschillende verkoopkanalen. Op deze manier probeert men inzicht te krijgen in hoeverre verkopers zich houden aan de leeftijdsgrens. Het naleven van de leeftijdsgrens houdt in dat de verkoper weigert om alcohol te verkopen aan een persoon van wie niet is vastgesteld dat deze de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt. Het nalevingsonderzoek resulteert in een nalevingscijfer: het percentage van het aantal aankooppogingen waarbij een verkoop-
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Achtergrond
15
kanaal de leeftijdsgrens bij de verkoop van alcoholproducten heeft nageleefd. In bijlage B staan de termen uitgelegd in de context van dit onderzoek. Voorkomen dat jeugd onder de 18 jaar alcohol drinkt De GGD Zuid-Holland Zuid draagt er middels collectieve preventie o.a. aan bij, in het uitvoeringsprogramma ‘Samen voor Gezond 2020 – 2023’, dat de jeugd onder de 18 jaar niet begint met drinken.Zo laat de GGD Zuid-Holland Zuid sinds 2009 met regelmaat een regionaal nalevingsonderzoek uitvoeren met behulp van mysteryshoppers. Dit is één van de activiteiten met betrekking tot collectieve preventie waar de GGD adviespartner voor is. De vervolgmetingen werden uitgevoerd in 2011, 2014, 2017 en 20211. Het huidige onderzoek had als hoofddoel de naleving voor de leeftijdsgrens van 18 jaar voor het verkopen van alcohol bij hotspots in de GGD regio Zuid-Holland Zuid in 2023 vast te stellen. Met de resultaten van het hotspot-nalevingsonderzoek wil de GGD Zuid-Holland Zuid in beeld krijgen hoe het is gesteld met de naleving van de wettelijke leeftijdsgrens op regionaal niveau. Vanwege de gemeentegrens overstijgende problematiek kan in deze regionale samenwerking gezocht worden naar effectieve, samenhangende maatregelen.
Met het inzicht in de naleving per verkoopkanaal en gemeente wil de GGD Zuid-Holland Zuid haar gemeenten praktische adviezen geven en hen stimuleren om gerichte activiteiten in te zetten om de naleving te verbeteren, in samenwerking met de partijen in het veld (verkopers). De GGD kan de gemeenten adviseren bij de uitrol van deze activiteiten. HOTSPOT-NALEVINGSONDERZOEK Er kan onderscheid gemaakt worden tussen een representatief onderzoek en een hotspot-nalevingsonderzoek. Bij een representatief onderzoek geven de resultaten een beeld van de naleving
16
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Achtergrond
per verkoopkanaal en zijn deze te generaliseren naar het gehele verkoopkanaal. Het landelijke nalevingsonderzoek in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is hier een voorbeeld van. Een representatief onderzoek in de tien gemeenten van GGD Zuid-Holland Zuid zou omvangrijk zijn geweest en de middelen waren niet toereikend genoeg om dit uit te voeren. Hierdoor is gekozen om daar in te zetten waar de grootste risico’s zich bevinden en dus een hotspot-nalevingsonderzoek uit te voeren. Hotspots zijn locaties die populair zijn onder jongeren en waar jongeren komen die mogelijk alcoholhoudende drank aankopen. Dit zorgt ervoor dat de kans op overtreding van Artikel 20 lid 1 van de Alcoholwet (leeftijdsgrens) hier groter is dan op locaties waar weinig tot vrijwel geen jongeren komen. De cijfers zijn dus niet representatief voor alle locaties in de verschillende verkoopkanalen, omdat enkel hotspots onderzocht worden. Hierdoor blijft een vergelijking met het landelijke nalevingsonderzoek uit. ONDERZOEKSVRAGEN Het doel van leeftijdsgrens nalevingsonderzoek is om vast te stellen hoe verkopers de minimumleeftijd van 18 jaar hanteren bij de verkoop van alcohol. Daarnaast is ook onderzocht in hoeverre verkopers interventies toepassen tijdens het leeftijdscontroleproces, inclusief de samenhang hiervan met de naleving.
Interventies zijn de handelingen die een verkoper kan toepassen in het proces van de leeftijdscontrole: leeftijd vragen, ID vragen en een hulpmiddel gebruiken. In tabel 2 staan de onderzoeksvragen beschreven. Tabel 2. Onderzoeksvragen nalevingsonderzoek leeftijdsgrens
In hoeveel procent van de aankooppogingen kunnen jongeren van 16 of 17 jaar oud géén alcoholhoudende drank kopen bij cafetaria’s, horeca, slijterijen, sportkantines en supermarkten in de regio Zuid-Holland Zuid?
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Achtergrond
17
In hoeveel procent van de aankooppogingen per verkoopkanaal kunnen jongeren van 16 of 17 jaar oud géén alcoholhoudende drank kopen? In hoeveel procent van de aankooppogingen wordt er bij de verschillende verkoopkanalen naar leeftijd gevraagd? In hoeveel procent van de aankooppogingen wordt er bij de verschillende verkoopkanalen naar een geldig legitimatiebewijs (ID) gevraagd? In welke mate wordt er bij de verschillende verkoopkanalen een hulpmiddel gebruikt bij de beoordeling van het legitimatiebewijs? In welke mate resulteren het vragen naar leeftijd en/of ID en hulpmiddelgebruik in een correcte naleving? Hoe verhouden de geconstateerde nalevingscijfers per verkoopkanaal in 2023 zich ten opzichte van 2021?
In de volgende hoofdstukken gaan we in op de methode en resultaten van het onderzoek. De resultaten van het nalevingsonderzoek worden per verkoopkanaal overzichtelijk weergegeven in factsheets. Ook worden de resultaten per gemeente weergegeven in aparte factsheets. Tot slot wordt er aandacht besteed aan het geven van concrete en praktisch toepasbare aanbevelingen op basis van de nalevingscijfers. De definities van onderzoekstermen zijn terug te vinden in de begrippenlijst in bijlage B. Bijlage C toont de betrouwbaarheidsintervallen en significantietoetsen.
METHODE MYSTERYSHOPONDERZOEK Tijdens het mysteryshoponderzoek proberen 16- en 17-jarige jongeren (‘mysterykids’) alcohol te kopen onder toezicht van een ervaren begeleider (‘auditor’). Het gaat om een aankooppoging van één leeftijdsgebonden product. In dit onderzoek is dat bier, wijn, mixdrank of sterke drank. Het gehanteerde onderzoeksprotocol respecteert de uitgangspunten van de Alcoholwet. Het gaat hier namelijk om een geënsceneerde aankoop: de mysterykids hebben géén intentie tot het gebruik van de gekochte alcoholproducten, maar doen de aankoop in het kader van onderzoek. Ook wordt er rekening gehouden met ethische en juridische normen (Bijlage A). Het mysteryshoponderzoek is uitgevoerd in november en december 2023. Locatieselectie Het onderzoek is uitgevoerd in de volgende gemeenten: Alblasserdam, Dordrecht, Gorinchem, Hendrik-Ido-Ambacht, Hoeksche Waard, Molenlanden, Papendrecht, Sliedrecht en Zwijndrecht. Om het onderzoek goed te kunnen vergelijken met het onderzoek uit 2021, zijn zoveel mogelijk dezelfde hotspots bezocht. Daar waar dit niet mogelijk was - bijvoorbeeld omdat een locatie permanent gesloten is - is er een nieuwe locatie uit de totale hotspotlijst geselecteerd. In 2021 is slechts één jeugdcentrum bezocht.
Hierdoor kon er niet veel gewicht gehangen worden aan het nalevingscijfer van dit verkoopkanaal en is besloten het verkoopkanaal in 2023 niet mee te nemen.
18
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Achtergrond
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Methode
19
In tabel 3 staat het aantal uitgevoerde aankooppogingen binnen de verschillende gemeenten en verkoopkanalen weergegeven. Tabel 3. Het aantal uitgevoerde aankooppogingen binnen de gemeenten en de verkoopkanalen
Gemeente
kooppogingen. Het was niet bij alle locaties mogelijk om twee aankoopogingen uit te voeren, omdat sommige locaties bij een volgende bezoekpoging bijvoorbeeld gesloten waren. Om toch het beoogde aantal bezoeken en locaties te halen, is er bij sommige locaties één aankooppoging uitgevoerd. De aankooppogingen van de locaties die tweemaal bezocht zijn, zijn op verschillende dagen uitgevoerd.
Cafetaria
Horeca
Slijterij
Sportkantine
Supermarkt
Totaal
Alblasserdam
*
8
*
2
10
20
Dordrecht
4
16
4
5
10
39
Gorinchem
3
13
2
2
16
36
Hendrik-IdoAmbacht
2
4
*
4
8
18
Hoeksche Waard
2
11
2
7
4
26
Molenlanden
*
10
*
7
14
31
Mysterykids & Auditoren Onze mysterykids en auditoren maken deel uit van een landelijk dekkend netwerk dat continu wordt onderhouden, zodat er altijd gekwalificeerde medewerkers ter beschikking staan. De auditoren zijn geselecteerd op basis van hun achtergrond en deskundigheid. Zij beschikken allen over een Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) en een APK-gekeurde auto met de benodigde verzekeringen. De auditoren zijn voor het onderzoek uitgebreid geïnformeerd over het onderzoeksprotocol en hun takenpakket. De auditoren staan vóór, tijdens en na de uitvoering van het nalevingsonderzoek in contact met elkaar en met het onderzoeksteam.
Papendrecht
2
2
2
3
10
19
Procedure aankooppogingen
Sliedrecht
6
5
2
2
10
25
Zwijndrecht
10
4
4
5
8
31
TOTAAL
29
73
16
37
90
245
Op een veldwerkdag wordt de mysterykid door de auditor opgehaald. Tijdens mysteryshoponderzoek zijn géén uiterlijke kenmerken toegestaan (pet, zonnebril, etc.) die een eerlijke inschatting van de leeftijd van de mysterykids in de weg kunnen staan. Voor vertrek wordt dit door de auditor gecontroleerd. Ook controleert de auditor voor vertrek of de mysterykid een geldig legitimatiebewijs bij zich heeft en een betaling kan uitvoeren middels een pinpas of mobiele telefoon. Tot slot krijgt de mysterykid de laatste instructies voor de veldwerkdag.
* Er waren geen hotspots beschikbaar.
Tijdens het mysteryshoponderzoek zijn er uiteindelijk 135 verschillende hotspots bezocht. Van de 135 hotspots zijn 110 locaties tweemaal en 25 locaties eenmaal bezocht. Dit heeft geresulteerd in 245 aan-
20
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Methode
Voorbereiding
Uitvoering Voor de betrouwbaarheid van het onderzoek is het van belang
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Methode
21
dat aankooppogingen worden uitgevoerd op momenten waarop 16- en 17-jarigen dit in werkelijkheid ook zouden doen. Daarom worden sportkantines veelal in het weekend bezocht en vinden de aankooppogingen vlak voor, tijdens of na reguliere wedstrijden van jeugdteams plaats. Horecagelegenheden worden zoveel mogelijk rondom het weekend bezocht. Een locatie wordt over het algemeen door één mysterykid bezocht, waarbij één aankooppoging uitgevoerd wordt. Een uitzondering hierop zijn horecagelegenheden, omdat mysterykids zich hier onveilig kunnen voelen. Bij horecagelegenheden gaan mysterykids daarom in een tweetal naar binnen. De mysterykid van het tweetal die géén aankooppoging gaat doen, zorgt ervoor dat hij/zij buiten zicht is (bijvoorbeeld door gebruik te maken van het toilet) ten tijde van de aankooppoging. In dit geval vindt de communicatie tussen de mysterykids plaats via WhatsApp, zodat zij elkaar op de hoogte kunnen brengen wanneer de aankooppoging voltooid is. Wanneer een mysterykid aangeeft zich ook in een tweetal niet veilig te voelen, wordt de desbetreffende locatie op dat moment overgeslagen. De auditor bepaalt vervolgens samen met de onderzoekscoördinator of de locatie veilig genoeg is om op een later moment door (een) andere mysterykid(s) bezocht te worden. In het geval van een veilige locatie wordt de locatie op de onderzoekslijst voor een volgende route geplaatst.
In het geval van een onveilige locatie wordt de locatie vervangen door een reserve locatie. Wanneer een mysterykid naar zijn/haar leeftijd wordt gevraagd tijdens een aankooppoging, mag deze één keer jokken (‘ik ben 18 jaar’). De mysterykid is wel verplicht om zijn of haar legitimatiebewijs te laten zien aan de verkoper wanneer deze hierom vraagt. Ook dient de mysterykid de locatie zonder discussie te verlaten als de aankoop geweigerd wordt.
Afronding Om alle elementen van het aankoopproces vast te kunnen leggen, worden de geslaagde aankopen natuurgetrouw afgerond. De mysterykid rekent af via pinbetaling. Indien het gekochte product bedoeld is voor ‘elders dan ter plaatse’ (bijvoorbeeld bij een supermarkt), neemt de mysterykid het product mee naar de uitgang. Direct bij het verlaten van de locatie neemt de auditor vervolgens het product over. Voor het kopen van alcohol bij horecagelegenheden en sportkantines geldt echter dat de alcohol ter plaatse geconsumeerd dient te worden. In dat geval wordt de eventueel gekochte alcohol door de mysterykid onaangeroerd achtergelaten op de bar. Op deze manier blijft de alcohol onder de verantwoordelijkheid van het barpersoneel. Bovendien blijft de auditor in de buurt zodat deze, indien nodig, het onaangeroerde biertje of wijntje in bezit kan nemen en onopvallend kan verwijderen. Aan het eind van iedere veldwerkdag worden de aankopen ingezameld en collectief vernietigd. Zodra alle locaties voor de desbetreffende veldwerkdag bezocht zijn, brengt de auditor de mysterykid(s) naar huis. Begeleiding Mysterykids worden getraind in het doen van mysteryshoponderzoek voordat zij ingezet worden voor aankooppogingen ten behoeve van nalevingsonderzoeken. Zo doorlopen zij een e-learning waarin de procedure en de rol van de mysterykid uitvoerig behandeld wordt.
Daarnaast voeren zij een aantal proefaankopen uit. Dit zijn aankopen die niet meetellen voor het onderzoek maar puur worden gebruikt voor trainingsdoeleinden. De auditor observeert de mysterykid tijdens deze proefaankopen nauwkeurig, zodat hij feedback kan geven waar nodig. Naast de training en instructies die elke mysterykid voorafgaand
22
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Methode
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Methode
23
ontvangt, wordt hij/zij gedurende elke veldwerkdag door een auditor geïnstrueerd en begeleid. Zo krijgt de mysterykid begeleiding bij het correct uitvoeren van de aankooppoging en het registreren van de benodigde informatie na iedere aankooppoging. De auditoren zijn tijdens een veldwerkdag verantwoordelijk voor het welzijn en de veiligheid van de mysterykids en gaan hierbij uit van de Arbowet en de Arbeidstijdenwet. Wanneer een mysterykid aangeeft een locatie niet te willen bezoeken of de veldwerkdag te willen afbreken, dan luistert de auditor hiernaar. De resterende locaties worden vervolgens opnieuw ingepland om op een later tijdstip te bezoeken. Naast de begeleiding die de mysterykids ontvangen tijdens een veldwerkdag, worden de mysterykids ook voorzien van de benodigde nazorg. De mysterykids kunnen te allen tijde contact opnemen met de contactpersoon voor de mysterykids en auditoren uit het onderzoeksteam of met de vertrouwenspersoon. Ouders/verzorgers van de mysterykids krijgen informatie over de inhoud van nalevingsonderzoek en de achterliggende gedachte hiervan. De ouders/verzorgers geven vervolgens schriftelijk toestemming voor deelname van de jongere aan het onderzoek.
hulpmiddel om de leeftijd van de mysterykid te controleren? Daarnaast wordt onderzocht of de verkoper alcohol verkoopt aan de mysterykid: • Heeft de verkoper de verkoop geweigerd? ANALYSE Er zijn verschillende analyses uitgevoerd om de opgehaalde data van het hotspot-nalevingsonderzoek inzichtelijk te maken. Allereerst is voor de regio, voor de verschillende verkoopkanalen en de gemeenten het nalevingscijfer van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop in 2023 berekend. Hierbij is berekend hoe vaak verkopers naar leeftijd hebben gevraagd, hoe vaak zij om een legitimatiebewijs hebben gevraagd en of er hulpmiddelen zijn gebruikt bij het controleren van het legitimatiebewijs. Daarnaast is bekeken in welke mate de interventies leidden tot naleving. Ook is berekend in hoeverre de naleving per verkoopkanaal in de regio in 2023 verschilt van 2021.
Gemeten variabelen In dit onderzoek worden verschillende variabelen gemeten om de naleving in kaart te brengen. Allereerst wordt onderzocht of er bij een aankoop van alcohol door de verkoper naar leeftijd en/of legitimatiebewijs wordt gevraagd en of er een hulpmiddel wordt gebruikt bij het beoordelen van het legitimatiebewijs. Daarom wordt bij iedere aankooppoging het volgende vastgesteld: • Heeft de verkoper de mysterykid naar zijn/haar leeftijd gevraagd? • Heeft de verkoper de mysterykid naar een geldig legitimatiebewijs gevraagd? • Heeft de verkoper (waarneembaar) gebruikgemaakt van een
Puntprevalenties en betrouwbaarheidsintervallen De nalevingscijfers zijn berekend door de frequentie van naleving te delen door het totale aantal aankooppogingen. Per verkoopkanaal zijn de frequenties en percentages (puntprevalenties) gerapporteerd. Daarnaast zijn voor alle nalevingspercentages betrouwbaarheidsintervallen (BI) berekend met behulp van de Wilson Score. Het 95%-BI van een gemeten percentage geeft aan dat als deze meting 100 maal wordt herhaald, de gemeten waarde 95 maal binnen dit interval zal liggen. Bijvoorbeeld, wanneer de puntschatting 20,2% bedraagt met een 95% BI van 16,1% tot 25,1%, dan zal het nalevingscijfer bij 95 van 100 herhaalde metingen tussen de 16,1% en 25,1% vallen. De breedte van het BI geeft de precisie van de schatting weer; hoe smaller het BI, hoe preciezer de schatting van het werkelijke nalevingscijfer is.
24
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Methode
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Methode
25
Significante verschillen Om te bepalen of een verschil tussen nalevingscijfers berust op toeval of op een werkelijk verschil, kan gekeken worden naar de mate van overlap tussen de betrouwbaarheidsintervallen (BI’s). Er mag van een significant verschil gesproken worden als de BI’s elkaar niet overlappen. In het vervolg van de tekst lichten we dit toe aan de hand van een fictief, gesimplificeerd voorbeeld: Wanneer het BI van nalevingscijfer A tussen de 53,6% en de 64,7% ligt en dat van nalevingscijfer B tussen 65,9% en 76,9%, is er geen overlap tussen de betrouwbaarheidsintervallen. Er is hier een significant verschil tussen de nalevingscijfers. Als de twee BI’s wel overlappen, is er meer informatie nodig om een conclusie te trekken. In dat geval wordt het 95%-BI van het verschil tussen nalevingscijfer A en nalevingscijfer B berekend. Als dit 95%-BI de waarde 0% bevat, kan geconcludeerd worden dat de twee nalevingscijfers niet significant verschillen. Bevat het BI niet de waarde 0%, dan verschillen de nalevingscijfers wel significant van elkaar. Voorbeeld: Wanneer het BI van nalevingscijfer A tussen de 53,6% en de 64,7% ligt en dat van nalevingscijfer B tussen 63,5% en 74,5%, is er een overlap tussen de betrouwbaarheidsintervallen. Het verschil tussen de bovengrens van nalevingscijfer A en de ondergrens van nalevingscijfer B is 1,2%.
Het 95%-BI van het verschil valt tussen de 0% en 2,4%. Het 95%-BI bevat de waarde 0%, waardoor we niet met zekerheid kunnen zeggen dat er een verschil bestaat. Er kan dus geconcludeerd worden dat de twee nalevingscijfers niet significant verschillen. Ook voor het 95%-BI van een verschil geldt: hoe kleiner het interval, hoe preciezer de schatting van het werkelijke verschil in naleving. Daarnaast geldt dat het interval steeds kleiner wordt bij een
26
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Methode
groter aantal aankooppogingen. Prioritering verkoopkanalen Om tot een prioritering van verkoopkanalen te komen, combineerden we een aantal gegevens uit het hotspot-nalevingsonderzoek en het jeugdkaartonderzoek uit 2021 met elkaar. Met het jeugdkaartonderzoek uit 2021 brachten we de hotspots in kaart in de negen gemeenten van de regio Zuid-Holland Zuid. Hierbij hebben we input ontvangen vanuit gemeente-experts en lokale jongeren. Verder is aan jongeren gevraagd naar welke verkoopkanalen zij toe gaan om aan alcohol te komen en hoeveel alcohol ze dan proberen te kopen. De prioritering is als volgt bepaald. Allereerst is vastgesteld waar de slagingskans om alcohol te kopen het grootst is. Hiertoe gebruikten we de nalevingscijfers van de verkoopkanalen uit 2023. In het jeugdkaartonderzoek 2021 is gekeken in welke verkoopkanalen 16- en 17-jarigen proberen om alcohol te kopen, zogenoemde ‘kooppogingen’. Ook is hier onderzocht bij welke verkoopkanalen 16- en 17-jarigen de grootste hoeveelheid alcohol proberen te kopen. Vanwege het feit dat de kooppogingen en het volume bij jongeren uitgevraagd zijn op een vijfpuntsschaal (nooit, zelden, soms, vaak, altijd en niets, weinig, beetje, veel, heel veel), worden de nalevingscijfers ook omgezet naar een vijfpuntsschaal (0, 1, 2, 3, 4).
Door de naleving vervolgens te vermenigvuldigen met de som van de kooppogingen en het volume, volgt de prioriteit van een verkoopkanaal. Deze prioriteringstabel is voor de regio en voor alle gemeenten gemaakt. Vanwege het feit dat tijdens het nalevingsonderzoek niet alle verkoopkanalen in elke gemeente zijn bezocht, zijn de nalevingscijfers van de gehele regio in de prioritering bij elke gemeente gebruikt.
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Methode
27
RESULTATEN LEEFTIJDSGRENS In dit hoofdstuk beschrijven we de resultaten van het onderzoek. We beginnen het hoofdstuk met een uitleg over hoe de resultaten van dit hotspotonderzoek geïnterpreteerd dienen te worden. Het is belangrijk om een paar nuances te maken en de cijfers juist te interpreteren. Vervolgens tonen we de cijfers van de regio, waarna we de cijfers per verkoopkanaal en per gemeente in factsheets weergeven. We sluiten af met een vergelijking met de cijfers uit 2021 en de prioriteringstabel van de regio. In bijlage C staat een overzicht van de betrouwbaarheidsintervallen en significantieniveaus van de resultaten. INTERPRETATIE VAN DE RESULTATEN Het is belangrijk om bij het lezen van dit hoofdstuk in het achterhoofd te houden welke conclusies er op basis van een hotspot-nalevingsonderzoek al dan niet getrokken kunnen worden. In de onderstaande alinea’s zullen we dan ook ingaan op de waarde van de resultaten voor de gemeenten en de generaliseerbaarheid van dit onderzoek. Daarnaast bespreken we waarom het niet verstandig is een vergelijking met het landelijke nalevingsonderzoek te maken. Waarde voor gemeenten Door dit onderzoek hebben de gemeenten hun hotspots op scherp staan en kunnen zij risicogericht te werk gaan. De beperkte middelen en capaciteit kunnen daar ingezet worden waar het nodig is.
hotspots (de locaties met de hoogste prioriteit in de regio) naleeft. Oftewel, ze geven een beeld van hoe het met de naleving van de meest belangrijke hotspots binnen de regio gesteld is. Er zijn een aantal kanttekeningen. Zo kan er geen oordeel geveld worden over de naleving van een individuele hotspot binnen deze groep, omdat het een momentopname betreft. De cijfers zijn daarnaast niet representatief voor alle locaties in de verschillende verkoopkanalen, omdat enkel hotspots onderzocht zijn. Vergelijking met landelijk onderzoek Wanneer we kijken naar het landelijk nalevingsonderzoek uit 2022, zien we verschillen in de onderzoeksmethodiek. Het landelijk nalevingsonderzoek betreft een representatief onderzoek, waarbij een aselecte steekproef getrokken is uit het totaal aantal beschikbare locaties per verkoopkanaal. Hierdoor zijn de resultaten generaliseerbaar naar de gehele populatie van de locaties. In dit hotspot-nalevingsonderzoek zijn we specifiek op zoek gegaan naar hotspots, waardoor niet elke locatie evenveel kans gemaakt heeft om onderdeel uit te maken van de bezochte groep. Hierdoor zijn de resultaten niet generaliseerbaar naar de gehele populatie van locaties en kan geen vergelijking worden gemaakt met de cijfers die in het landelijk nalevingsonderzoek naar voren zijn gekomen. NALEVING IN 2023 Het totale nalevingscijfer voor alle verkoopkanalen in 2023 is 46,1%.
In figuur 4 geven we dit cijfer en de nalevingscijfers per verkoopkanaal weer.
Generaliseerbaarheid naar andere locaties De resultaten geven een beeld van hoe de specifieke groep van
Bij 8 van de 29 aankooppogingen bij cafetaria’s is er nageleefd (27,6%). Bij de horecagelegenheden is er bij 31 van de 73 aankooppogingen nageleefd (42,5%). Bij 87,5% van de aankooppogingen bij slijterijen is er nageleefd (14 van de 16 aankooppogingen). Bij sportkantines is er bij 5 van de 37 aankooppogingen nageleefd
28
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Resultaten
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Resultaten
29
Enkel leeftijd gevraagd
Enkel ID gevraagd
Leeftijd + ID gevraagd
Totaal ID vraag (enkel ID of leeftijd + ID)
Totaal
Tabel 4. Interventies
Geen leeftijd of ID gevraagd
(13,5%). Bij supermarkten is er in 61,1% van de aankooppogingen nageleefd (55 van de 90 aankooppogingen).
Aantal
96
4
139
6
145
245
Correcte naleving
1
0
110
2
112
113
Nalevings percentage
1,0%
0,0%
79,1%
33,3%
77,2%
46,1%
Figuur 4. Naleving leeftijdsgrens per verkoopkanaal in regio Zuid-Holland Zuid. 27,6%
Cafetaria
42,5%
Horeca
87,5%
Slijterij Sportkantine
13,5% 61,1%
Supermarkt
46,1%
Totaal 0%
20%
40%
60%
80%
100%
Totaal aantal interventies Een verkoper kan verschillende interventies (tabel 4) toepassen binnen het leeftijdscontroleproces. Een interventie kan zijn: het vragen naar een identiteitsbewijs, het vragen naar leeftijd of beide. Bij 96 van de 245 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (39,2%). Dit leidde in 1 van de 96 gevallen tot naleving (1,0%). Bij 4 van de 245 aankooppogingen vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (1,6%). Dit leidde in geen enkel geval tot naleving (0,0%). Bij 139 van de 245 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar het ID van de mysterykid (56,7%). In 110 van deze 139 aankooppogingen is er nageleefd (79,1%). Bij 6 van de 245 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (2,4%). Bij 2 van de 6 aankopen werd er nageleefd (33,3%).
30
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Resultaten
Hulpmiddelen Om het correct toepassen van interventies te vergemakkelijken voor de verkoper, wordt door sommige verkooppunten gebruik gemaakt van hulpmiddelen. Bij de 245 aankooppogingen is er door de mysteryshoppers 45 keer (18,4%) aangegeven dat de verkoper een hulpmiddel of systeem gebruikte bij de verkoop van alcohol. Van de 45 keer dat er een hulpmiddel of systeem werd gebruikt, is 43 keer de geboortedatum op de kassa ingetoetst, 1 keer gebruik gemaakt van een ID-swiper en is er 1 keer gebruik gemaakt van een ID-checker. In tabel 5 wordt ingegaan op het aantal hulpmiddelen en de correcte naleving naar aanleiding van deze hulpmiddelen.
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Resultaten
31
Intoetsen geboortedatum
ID-swiper
ID-checker
Totaal
Tabel 5. Hulpmiddelen
Aantal
43
1
1
45
Correcte naleving
41
1
1
43
95,3%
100,0%
100,0%
95,6%
Naleving na hulpmiddel gebruik
In het vervolg van dit hoofdstuk rapporteren we de resultaten van de regio en per verkoopkanaal. Dit doen we aan de hand van factsheets waarin het nalevingscijfer, de toegepaste interventies en de naleving na interventies inzichtelijk worden gemaakt.
32
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Resultaten
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Resultaten
33
NALEVING LEEFTIJDSGRENS ZUID-HOLLAND ZUID INTERVENTIES Bij 96 van de 245 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (39,2%). Dit leidde in 1 geval tot naleving (1,0%).
Interventies n=245
39,2%
Bij 139 van de 245 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (56,7%). Dit leidde in 110 gevallen tot naleving (79,1%).
1,0%
99,0% 100,0%
Alleen leeftijd gevraagd
Leeftijd & ID gevraagd
20,9%
79,1%
Alleen ID gevraagd
56,7%
Bij 6 van de 245 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (2,4%). Dit leidde in 2 gevallen tot naleving (33,3%).
Van de 145 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 45 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (31,0%).
40+1572
Geen interventie
2,4%
Bij 4 van de 245 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de leeftijd van de mysterykid (1,6%). Dit leidde in 0 gevallen tot naleving (0,0%).
HULPMIDDELGEBRUIK
Naleving
33,3%
66,7%
1,6%
Hulpmiddelgebruik n=145
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Naleving
31+69
31,0%
• 43 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem. • 1 verkoper controleerde leeftijd door gebruik van een ID-swiper • 1 verkoper controleerde leeftijd door gebruik van een ID-checker In 43 gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (95,6%). Van de 100 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (69,0%), is er 69 keer nageleefd (69,0%).
Geen hulpmiddel gebruikt
69,0%
Hulpmiddel gebruikt
31,0%
4,4%
95,6%
69,0%
NALEVING
Naleving
Bij 113 van de 245 aankooppogingen is er nageleefd (46,1%). De naleving in 2023 verschilt niet significant van de naleving in 2021 (45,9%).
100%
NAGELEEEFD
NIET NAGELEEFD
NALEVING ALCOHOL 2023 ZUID-HOLLAND ZUID n=245
43,9%
45,9%
46,1%
2017
2021
2023
0%
46,1% [95% BI: 40,0%, 52,4%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS CAFETARIA’S INTERVENTIES Bij 15 van de 29 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (51,7%). Dit leidde in 0 gevallen tot naleving (0,0%).
Interventies n=29
Bij 12 van de 29 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (41,4%). Dit leidde in 7 gevallen tot naleving (58,3%).
41,4%
Bij 2 van de 29 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (6,9%). Dit leidde in 1 geval tot naleving (50,0%).
Van de 14 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 0 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (0,0%).
52+0417 6,9%
Bij 0 van de 29 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de leeftijd van de mysterykid (0,0%).
HULPMIDDELGEBRUIK
Naleving
51,7%
Geen interventie
100,0%
Alleen leeftijd gevraagd
n.v.t.
Alleen ID gevraagd Leeftijd & ID gevraagd
Van de 14 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (100,0%), is er 8 keer nageleefd (57,1%).
41,7%
50,0%
50,0%
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Hulpmiddelgebruik n=14
58,3%
Naleving
100+0
Geen hulpmiddel gebruikt
57,1%
Hulpmiddel gebruikt
42,9%
n.v.t.
100,0%
NALEVING
Naleving
Bij 8 van de 29 aankooppogingen is er nageleefd (27,6%). De naleving in 2023 verschilt niet significant van de naleving in 2021 (29,0%).
100%
NAGELEEEFD
NIET NAGELEEFD
NALEVING ALCOHOL 2023 CAFETARIA’S n=29
33,3%
29,0%
27,6%
2021
2023
0% 2017
27,6% [95% BI:14,7%, 45,7%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS HORECAGELEGENHEDEN INTERVENTIES Bij 29 van de 73 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (39,7%). Dit leidde in 0 gevallen tot naleving (0,0%).
Interventies n=73
39,7%
Bij 39 van de 73 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (53,4%). Dit leidde in 30 gevallen tot naleving (76,9%).
Geen interventie
n.v.t.
Alleen leeftijd gevraagd
n.v.t. 76,9%
Alleen ID gevraagd
53,4%
Bij 3 van de 73 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (4,1%). Dit leidde in 1 geval tot naleving (33,3%).
Van de 42 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 3 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (7,1%).
40+3534 4,1%
Bij 2 van de 73 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de leeftijd van de mysterykid (2,7%). Dit leidde in 0 gevallen tot naleving (0,0%).
HULPMIDDELGEBRUIK
Naleving
Leeftijd & ID gevraagd
23,1%
66,7%
33,3%
2,7%
Hulpmiddelgebruik n=42
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Naleving
93+7 7,1%
• 3 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem. In alle 3 de gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (100,0%). Van de 39 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (92,9%), is er 28 keer nageleefd (71,8%).
Geen hulpmiddel gebruikt
71,8%
Hulpmiddel gebruikt
28,2%
100,0%
92,9%
NALEVING
Naleving
Bij 31 van de 73 aankooppogingen is er nageleefd (42,5%). De naleving in 2023 verschilt niet significant van de naleving in 2021 (35,5%).
100%
NAGELEEEFD
NIET NAGELEEFD
NALEVING ALCOHOL 2023 HORECAGELEGENHEDEN n=73
36,5%
35,3%
2017
2021
42,5%
0% 2023
42,5% [95% BI: 31,8%, 53,9%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS SLIJTERIJEN INTERVENTIES Bij 0 van de 16 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (0,0%).
Interventies n=16
Naleving
0+6+940 6,3%
Bij 1 van de 16 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de leeftijd van de mysterykid (6,3%). Dit leidde in 0 gevallen tot naleving (0,0%). Bij 15 van de 16 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (93,8%). Dit leidde in 14 gevallen tot naleving (93,3%). Bij 0 van de 16 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (0,0%).
Geen interventie
n.v.t.
Alleen leeftijd gevraagd
100,0%
Alleen ID gevraagd
93,3%
Leeftijd & ID gevraagd
n.v.t.
93,8%
HULPMIDDELGEBRUIK Van de 15 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 6 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (40,0%).
n=15
• 6 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem.
Naleving
60+40
40,0%
In 5 gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (83,3%). Van de 9 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (60,0%), is er 9 keer nageleefd (100,0%).
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Hulpmiddelgebruik
6,7%
Geen hulpmiddel gebruikt
100,0%
Hulpmiddel gebruikt
83,3%
16,7%
60,0%
NALEVING
Naleving
Bij 14 van de 16 aankooppogingen is er nageleefd (87,5%). De naleving in 2023 verschilt niet significant van de naleving in 2021 (83,3%).
100%
83,3%
NAGELEEEFD
87,5%
87,5%
0% 2021
NALEVING ALCOHOL 2023 SLIJTERIJEN n=16
45,2%
2017
NIET NAGELEEFD
2023
[95% BI: 64,0%, 96,5%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS SPORTKANTINE INTERVENTIES Bij 29 van de 37 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (78,4%). Dit leidde in 0 gevallen tot naleving (0,0%).
Interventies n=37
16,2% 2,7%
Bij 6 van de 37 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (16,2%). Dit leidde in 5 gevallen tot naleving (83,3%). Bij 1 van de 37 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (2,7%). Dit leidde in 0 gevallen tot naleving (0,0%).
Van de 7 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 0 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (0,0%).
78+316
Geen interventie
100,0%
Alleen leeftijd gevraagd
100,0%
2,7%
Bij 1 van de 37 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de leeftijd van de mysterykid (2,7%). Dit leidde in 0 gevallen tot naleving (0,0%).
HULPMIDDELGEBRUIK
Naleving
83,3%
Alleen ID gevraagd Leeftijd & ID gevraagd
16,7%
100,0%
78,4%
Hulpmiddelgebruik n=7
Van de 7 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (100,0%), is er 5 keer nageleefd (71,4%).
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Naleving
100+0
Geen hulpmiddel gebruikt
71,4%
Hulpmiddel gebruikt
28,6%
n.v.t.
100,0%
NALEVING
Naleving
Bij 5 van de 37 aankooppogingen is er nageleefd (13,5%). De naleving in 2023 verschilt niet significant van de naleving in 2021 (5,0%).
100%
NAGELEEEFD
NIET NAGELEEFD
NALEVING ALCOHOL 2023 SPORTKANTINES n=37
11,5%
5,0%
13,5%
0% 2017
2021
2023
13,5% [95% BI: 5,9%, 28,0%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS SUPERMARKTEN INTERVENTIES Bij 23 van de 90 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (25,6%). Dit leidde in 1 geval tot naleving (4,3%).
Interventies n=90
Bij 67 van de 90 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (74,4%). Dit leidde in 54 gevallen tot naleving (80,6%). Bij 0 van de 90 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (0,0%).
Van de 67 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 36 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (53,7%).
26+074
Geen interventie
4,3%
95,7%
25,6%
Bij 0 van de 90 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de leeftijd van de mysterykid (0,0%).
HULPMIDDELGEBRUIK
Naleving
n.v.t.
Alleen leeftijd gevraagd
80,6%
Alleen ID gevraagd Leeftijd & ID gevraagd
19,4%
n.v.t.
74,4%
Hulpmiddelgebruik n=67
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Naleving
46+54
46,3%
• 34 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem. • 1 verkoper controleerde leeftijd door gebruik van een ID-swiper • 1 verkoper controleerde leeftijd door gebruik van een ID-checker In 35 gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (97,2%).
Geen hulpmiddel gebruikt
61,3%
Hulpmiddel gebruikt
38,7%
97,2%
2,8%
53,7%
Van de 31 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (46,3%), is er 19 keer nageleefd (61,3%).
NALEVING
Naleving
Bij 55 van de 90 aankooppogingen is er nageleefd (61,1%). De naleving in 2023 verschilt niet significant van de naleving in 2021 (65,3%).
100%
NAGELEEEFD
NIET NAGELEEFD
NALEVING ALCOHOL 2023 SUPERMARKTEN 58,0%
65,3%
n=90 61,1%
0% 2017
2021
2023
61,1% [95% BI: 50,8%, 70,5%]
Gemeente
ID
Leeftijd + ID
Totaal ID-vraag (ID of Leeftijd + ID)
Totaal
40,0%
Alblasserdam
Leeftijd
Figuur 5. Naleving per gemeente
Tabel 6. Naleving na toegepaste interventies per gemeente Geen leeftijd of ID gevraagd
NALEVING PER GEMEENTE In figuur 5 staat de naleving per gemeente weergegeven en in tabel 6 staan de uitgevoerde interventies en het effect hiervan op de naleving per gemeente weergegeven.
Alblasserdam
0,0%
NVT*
57,1%
NVT
57,1%
40,0%
Dordrecht
0,0%
0,0%
68,8%
66,7%
68,4%
33,3%
Gorinchem
0,0%
NVT
96,2%
NVT
96,2%
69,4%
HendrikIdo-Ambacht
0,0%
NVT
100,0%
NVT
100,0%
38,9%
Hoeksche Waard
0,0%
0,0%
85,7%
0,0%
70,6%
46,2%
Molenlanden
0,0%
NVT
63,2%
NVT
63,2%
38,7%
Papendrecht
12,5%
NVT
72,7%
NVT
72,7%
47,4%
Sliedrecht
0,0%
NVT
93,8%
NVT
93,8%
60,0%
Zwijndrecht
0,0%
0,0%
75,0%
NVT
75,0%
38,7%
33,3%
Dordrecht
69,4%
Gorinchem Hendrik-Ido-Ambacht
38,9%
Hoeksche Waard
46,2%
Molenlanden
38,7% 47,4%
Papendrecht
60,0%
Sliedrecht
38,7%
Zwijndrecht
0%
20%
40%
60%
80%
100%
* NVT: de betreffende interventie is niet toegepast.
In het vervolg van dit hoofdstuk rapporteren we de resultaten per gemeente. Dit doen we aan de hand van factsheets waarin het nalevingscijfer, de toegepaste interventies en de naleving na interventies inzichtelijk worden gemaakt.
46
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Resultaten
Nalevingsonderzoek GGD Zuid-Holland Zuid - Resultaten
47
NALEVING LEEFTIJDSGRENS ALBLASSERDAM INTERVENTIES Bij 6 van de 20 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (30,0%). Dit leidde in 0 gevallen tot naleving (0,0%).
Interventies n=20
Bij 0 van de 20 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de leeftijd van de mysterykid (0,0%).
Bij 0 van de 20 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (0,0%).
Van de 14 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 6 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (42,9%).
30+070
30,0%
Bij 14 van de 20 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (70,0%). Dit leidde in 8 gevallen tot naleving (57,1%).
HULPMIDDELGEBRUIK
Naleving Geen interventie
100,0%
Alleen leeftijd gevraagd
n.v.t. 42,9%
57,1%
Alleen ID gevraagd Leeftijd & ID gevraagd
n.v.t.
70,0%
Hulpmiddelgebruik n=14
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Naleving
57+43
42,9%
• 6 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem. In alle 6 gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (100,0%). Van de 8 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (57,1%), is er 2 keer nageleefd (25,0%).
Geen hulpmiddel gebruikt
25,0%
Hulpmiddel gebruikt
75,0%
100,0%
57,1%
NALEVING
Naleving
Bij 8 van de 20 aankooppogingen is er nageleefd (40,0%). De naleving in 2023 is significant lager dan de naleving in 2021 (70,6%).
100%
NAGELEEEFD
NIET NAGELEEFD
NALEVING ALCOHOL 2023 ALBLASSERDAM n=20
70,6%
40,0%
0% 2021
2023
40,0% [95% BI: 21,9%, 61,3%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS DORDRECHT INTERVENTIES Bij 18 van de 39 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (46,2%). Dit leidde in 0 gevallen tot naleving (0,0%).
Interventies n=39
Naleving
46+5418 7,7%
Bij 2 van de 39 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de leeftijd van de mysterykid (5,1%). Dit leidde in 0 gevallen tot naleving (0,0%). Bij 16 van de 39 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (41,0%). Dit leidde in 11 gevallen tot naleving (68,8%).
46,2%
41,0%
Bij 3 van de 39 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (7,7%). Dit leidde in 2 gevallen tot naleving (66,7%).
Geen interventie
100,0%
Alleen leeftijd gevraagd
100,0%
Alleen ID gevraagd
68,8%
31,2%
Leeftijd & ID gevraagd
66,7%
33,3%
5,1%
HULPMIDDELGEBRUIK Van de 19 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 5 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (26,3%).
Hulpmiddelgebruik n=19
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Naleving
73+27
26,3%
• 5 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem. In al deze gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (100,0%). Van de 14 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (73,7%), is er 8 keer nageleefd (57,1%).
Geen hulpmiddel gebruikt
57,1%
Hulpmiddel gebruikt
42,9%
100,0%
73,7%
NALEVING
Naleving
Bij 13 van de 39 aankooppogingen is er nageleefd (33,3%). De naleving in 2023 verschilt niet significant van de naleving in 2021 (42,1%).
100%
NAGELEEEFD
NIET NAGELEEFD
NALEVING ALCOHOL 2023 DORDRECHT n=39
42,1% 33,3%
0% 2021
2023
33,3% [95% BI: 20,6%, 49,0%]
NALEVING LEEFTIJDSGRENS GORINCHEM INTERVENTIES Bij 10 van de 36 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (27,8%). Dit leidde in 0 gevallen tot naleving (0,0%).
Interventies n=36
Bij 0 van de 36 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de leeftijd van de mysterykid (0,0%).
Bij 0 van de 36 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (0,0%).
Van de 26 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 9 keer zichtbaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te controleren (34,6%).
28+072
27,8%
Bij 26 van de 36 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar de ID van de mysterykid (72,2%). Dit leidde in 25 gevallen tot naleving (96,2%).
HULPMIDDELGEBRUIK
Naleving Geen interventie
100,0%
Alleen leeftijd gevraagd
n.v.t.
Alleen ID gevraagd
96,2%
Leeftijd & ID gevraagd
n.v.t.
3,8%
72,2%
Hulpmiddelgebruik n=26
NIET NAGELEEFD
NAGELEEEFD
Naleving
65+35
34,6%
• 8 verkopers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in te toetsen in het kassasysteem. • 1 verkoper controleerde de leeftijd door gebruik te maken van een ID-swiper In 8 van de gevallen leidde hulpmiddelgebruik tot naleving (88,9%). Van de 17 aankooppogingen waarbij geen hulpmiddel is gebruikt (65,4%), is er 17 keer nageleefd (100,0%).
Geen hulpmiddel gebruikt
100,0%
Hulpmiddel gebruikt
88,9%
11,1%
65,4%
NALEVING
Naleving
Bij 25 van de 36 aankooppogingen is er nageleefd (69,4%). De naleving in 2023 is significant hoger dan de naleving in 2021 (40,0%).
100%
NAGELEEEFD
NIET NAGELEEFD