11 - Bijlage 1 - Duurzaamheidsagenda Achtkarspelen
Tekst van het document
Hoe beter we kunnen inschatten wat er op ons af komt, des te beter we kunnen inschatten wanneer we de verzwaring van de laagspanningsnetten in de aardgasvrije wijken (buurten/dorpen) gereed kunnen maken. Liander staat dan ook voor een duidelijke wijkaanpak, waarbij er een keuze wordt gemaakt voor een bepaalde warmtechniek en waar een heldere planning aan vasthangt.
23 / 81
Waterstofgas Waterstof wordt vaak genoemd als alternatief voor aardgas. In het Klimaatakkoord komt het woord maar liefst 180 keer voor. Het is hierbij belangrijk om op te merken dat waterstof op zichzelf geen bron van duurzame energie is, maar een energiedrager. Waterstof wordt op drie verschillende manieren geproduceerd. Grijze waterstof wordt gemaakt van aardgas, waardoor er bij de productie veel CO2 vrijkomt. Daarnaast wordt er gewerkt aan zogeheten blauwe waterstof. Hierbij wordt de vrijgekomen CO2 in bijvoorbeeld lege gasvelden opgeslagen. Groene waterstof wordt gemaakt door met groene stroom water om te zetten in waterstof en zuurstof. Bij dit proces gaat een deel van de groene energie verloren. Vrijwel alle waterstof die nu in Nederland wordt geproduceerd, is grijs. Oftewel: gemaakt van aardgas, waardoor er CO2 vrijkomt. Waterstof zonder CO2-uitstoot, bijvoorbeeld uit duurzame elektriciteit, is voorlopig schaars en daarom duur. Het is daarom voorlopig niet de verwachting dat waterstof een grote rol gaat spelen als energiedrager in de gebouwde omgeving, want daar bestaan al efficiëntere en bewezen technieken die werkelijk inzetbaar zijn om te verduurzamen. Uiteraard ligt dat als grondstof voor de industrie en mogelijk als energiedrager voor (zwaarder) transport en de industrie anders, want daar zijn minder geschikte andere alternatieven voor handen.
In Delfzijl is de bouw van een fabriek voor de productie van groene waterstof een stap dichterbij gekomen met een bijdrage vanuit de Europese Unie van 11 miljoen euro. BioMCN wordt de afnemer van de groene waterstof. Daarnaast wordt onderzocht of op termijn de capaciteit verhoogd kan worden van 20 MW naar 60 MW om ook duurzame vliegtuigbrandstof te gaan produceren. Ook in de Eemshaven wordt ingezet op de productie van groene waterstof. Daarvoor wordt het grootste windmolenpark ter wereld (1000-1500 windmolens) op zee gebouwd. In 2030 moet het park 3 tot 4 GW gaan leveren, wat in een waterstoffabriek in de Eemshaven wordt omgezet in waterstof.
14
Bron: websites RTV Noord https://www.rtvnoord.nl/nieuws/219358/Megawindpark-bovenEemshaven-krijgt-1000-tot-1500-windmolens en Groningen Seaports https://www.groningenseaports.com/nieuws/grootste-groene-waterstofproject-van-europa-start-in-groningen/. 14
24 / 81
25 / 81
3 Duurzame mobiliteit Goede bereikbaarheid is een randvoorwaarde voor een gezonde economie. Om deze bereikbaarheid ook in de toekomst te garanderen, maken we werk van duurzaam vervoer voor de gemeente en is duurzame mobiliteit een van de thema’s in de duurzaamheidsagenda. In dit hoofdstuk gaan we eerst in op de ambities van de gemeente en wat de opgave is om deze ambities op het gebied van duurzame mobiliteit waar te maken (Opgave). Daarna verkennen we de kansen en mogelijkheden die onze gemeent biedt (Lokale kansen en beleid). In de laatste paragraaf geven we een overzicht van de verschillende stappen die we zetten om onze ambities te realiseren (Stappen zetten). We gaan hierbij in op de onderwerpen elektrisch rijden, deelauto’s, openbaar vervoer en fietsinfrastructuur.
3.1 Opgave De afstanden die we afleggen om bijvoorbeeld naar het werk te gaan of boodschappen te doen zijn in onze gemeente, vergeleken met meer stedelijke gemeenten, relatief groot. Veel van de inwoners en bezoekers maken daarom gebruik van de auto. Daarnaast kent de gemeente een grote transportsector. Ongeveer een kwart van het totale energiegebruik binnen de gemeente bestaat uit het gebruik van benzine, diesel en lpg. Duurzame mobiliteit is daarom een belangrijk onderdeel van de lokale energietransitie. Er komen steeds meer duurzame voertuigen op de markt. Elektrische auto’s krijgen een steeds groter bereik, de prijs van duurzame voertuigen daalt en het aantal laadpalen groeit ook gestaag. De verwachting is dat in stedelijke gebieden een snellere elektrificatie van mobiliteit zal plaatsvinden dan in de meer landelijke gebieden zoals onze gemeente, maar ook hier wordt het gebruik van voertuigen op fossiele brandstof uiteindelijk minder. De elektrische fiets speelt daarin ook een rol, omdat deze steeds vaker wordt gebruikt voor een middellange afstand die eerder met auto’s werd afgelegd. In 2030 zijn alle nieuwe auto’s in Nederland emissieloos. Dit vraagt in toenemende mate om extra oplaadpunten. Deze laadpunten zullen regelmatig gerealiseerd kunnen worden op eigen terrein bij particulieren en bedrijven.
Tegelijkertijd is realisatie van een groot aantal oplaadpunten in de openbare ruimte ook noodzakelijk. In de huidige mobiliteitstransitie zijn er twee grote ontwikkelingen te zien: elektrificatie van vervoersmiddelen en de opkomst van de deeleconomie. Korte termijn - 2024: •
We stellen een plankaart voor openbare laadpalen voor elektrische auto’s op.
•
We stimuleren het gebruik van (elektrische) deelauto’s.
•
We stimuleren het fietsen met een netwerk van fietssnelwegen en een campagne om het gebruik van de fiets te bevorderen.
3.2 Lokale kansen en beleid Ook op het gebied van mobiliteit werkt de gemeente samen met de ANNO-regio. Begin 2020 is de Mobiliteitsvisie voor Noordoost-Fryslân vastgesteld15. Hierin hebben de gemeenten afgesproken samen uitvoering te geven aan deze regionale mobiliteitsvisie. Er wordt gewerkt aan een regionaal 15
Netwerk Noordoost, Mobiliteitsvisie, januari 2020. 26 / 81
mobiliteitsnetwerk waarin verschillende vervoersmodaliteiten met elkaar worden verbonden met overstappunten ('reishubs'). Ook wordt de verbinding gelegd met verschillende leefbaarheidsopgaven in de regio die bijvoorbeeld bevolkingskrimp en vergrijzing met zich meebrengen. Naast deze regionale afspraken is er veel dat we lokaal kunnen doen om onze mobiliteit te verbeteren en te verduurzamen.
3.3 Stappen zetten In deze paragraaf gaan we in op de mogelijke projecten, acties en maatregelen die we op korte termijn kunnen uitvoeren. Elektrisch rijden Elektrisch rijden is sterk in opkomst en zal de komende jaren verder toenemen. Elektrisch rijden is niet alleen beter voor het klimaat, maar is ook stiller en wordt voordeliger dan rijden met een benzine-, diesel- of lpg-auto. De komende jaren zal het aantal elektrische auto’s daarom geleidelijk steeds groter worden. Het aantal openbare laadplekken groeit in hetzelfde tempo mee. Vooral voor bezoekers en huishoudens die geen eigen oprit hebben, is het belangrijk dat er voldoende openbare laadplekken beschikbaar zijn. De provincie Fryslân leidt een proces om te komen tot een aanbesteding voor de openbare laadinfrastructuur binnen de Nationale Aanpak Laadinfrastructuur (NAL). Achtkarspelen is bij deze aanbesteding aangesloten. We stellen een plankaart voor openbare laadpalen voor elektrische auto’s op en leggen in een visie op de openbare laadinfrastructuur vast hoeveel, waar en wanneer we deze laadplekken precies realiseren. Basis voor deze plankaart vormen prognoses die in opdracht van het Rijk zijn gemaakt. In de eerste prognose16 voor 2025 komt een behoefte naar voren van circa 160 laadpunten, wat neerkomt op circa 80 laadpalen. Waar relevant plaatsen we ook bij gemeentelijke gebouwen oplaadpunten voor auto’s en fietsen.
We gaan we samen met de Freonen fan Fossylfrij Fryslân kijken hoe we fossielvrije mobiliteit kunnen stimuleren in Achtkarspelen. Deelauto’s Veel huishoudens bezitten één of twee auto’s. Met name de tweede auto wordt soms maar weinig gebruikt. Een deelauto heeft dan veel voordelen. Deelauto’s zijn vaak voordeliger dan een eigen auto en het scheelt parkeerplaatsen als er minder eigen auto’s in de straat staan. Als de deelauto elektrisch is, is het ook een stuk beter voor milieu en klimaat. Openbaar vervoer Helaas stoppen treinen en bussen niet bij iedereen voor de deur. Daarom zorgen we er samen met de regionale mobiliteitscentrale Jobinder voor dat elke kern in onze gemeente is aangesloten op het openbaar vervoer. Bijvoorbeeld door vervoer op afroep in te zetten. Hierbij is ruimte voor innovatie, om zo betere diensten aan te kunnen bieden, met als doelstelling om ieder dorp aan te sluiten op het openbaar vervoer. Het is de bedoeling dat de lokale vrijwilligerssystemen hier ook een rol in krijgen. Verder werken we in de regio aan een netwerk van overstappunten ('reishubs'). Dit zijn centrale plekken in het regionale mobiliteitssysteem waar bijvoorbeeld wordt overgestapt van bus of fiets naar de trein. Feanwâlden en Buitenpost zijn voorbeelden van zulke reishubs. We verbeteren de voorzieningen op deze plekken, door bijvoorbeeld overkappingen, en vergroten zo het overstapcomfort.
Ook zetten we ons in voor goede busverbindingen tussen, van en naar deze hubs.
16
NAL-prognose 2019, https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/energie-en-milieuinnovaties/elektrisch-rijden/beleid/nationale-agenda-laadinfrastructuur-nal. 27 / 81
De provincie Fryslân gaat nieuwe contracten afsluiten voor het busvervoer. We behartigen de belangen van onze inwoners hierbij. De bus wordt aantrekkelijker gemaakt door het strekken van lijnen. De verwachting is dat met het afsluiten van de nieuwe contracten voor de periode na 2022 het busnetwerk verandert. Fietsinfrastructuur De (elektrische) fiets is een duurzaam alternatief voor de auto. We maken het de fietser daarom zo gemakkelijk, veilig en plezierig mogelijk. Daar hoort ook een passende laadinfrastructuur bij. En is er ook oog voor goede en duurzame ledverlichting17. Samen met de regio werken we aan een netwerk van fietssnelwegen die breed genoeg zijn en waarin we kruispunten verbeteren (het F-wegennet)18. Dit netwerk sluit aan op voorzieningen in de regio (bijvoorbeeld scholen en winkels) en op het F-wegennetwerk in de regio. Hiertoe wordt een projectplan uitgewerkt dat medio 2021 resulteert in concrete vervolgplannen. Vooruitlopend op het totale projectplan is er het provinciale project om vier 'snelfietspaden' te realiseren in 2023. De route Leeuwarden – Burgum – Drachten is hierbij een van de beoogde snelfietsroutes. We gaan door met het project met lokale (horeca)ondernemers voor voldoende laadmogelijkheden voor elektrische fietsen. Daarnaast kijken we ook specifiek bij scholen die een regionaal verzorgingsgebied hebben, hoe de infrastructuur verbeterd kan worden.
Project
Resultaat
2021
2022
2023
2024
Plankaart en visie openbare laadpalen
Gestructureerde uitrol openbare laadpunten, in gelijke pas met toename aantal elektrische voertuigen in de gemeente
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Stimuleren deelauto’s
Vermindering (tweede) autobezit, verbetering bereikbaarheid
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Openbaar vervoer Stimuleren gebruik (elektrische) fiets
Behoud van bereikbaarheid, verbetering overstappunten ('reishubs') Netwerk van fietssnelwegen, meer gebruik van de fiets en minder autogebruik
Tabel 2. Overzicht projecten thema Duurzame mobiliteit.
Gemeente Achtkarspelen. In 20 jaar worden alle 4500 lantaarnpalen in de gemeente Achtkarspelen omgeschakeld naar ledverlichting. 18 ANNO mobiliteitsvisie. 17
28 / 81
29 / 81
4 Circulaire economie We verbruiken veel meer grondstoffen dan de aarde ons kan bieden en deze ontwikkeling zet zich voort. Op de lange termijn is dit echter niet vol te houden en daarom maken we de transitie naar een circulaire economie die draait op hernieuwbare grondstoffen. Daarom is circulaire economie een thema in de coalitieakkoorden van de gemeente. In dit hoofdstuk gaan we eerst in op de ambities van de gemeente en wat de opgave is om deze ambities op het gebied van de circulaire economie waar te maken (Visie en opgave). Daarna verkennen we de kansen en mogelijkheden die onze gemeente biedt (Lokale kansen en beleid). In de laatste paragraaf geven we een overzicht van de verschillende stappen die we zetten om onze ambities te realiseren (Stappen zetten). We gaan hierbij in op de onderwerpen circulair inkoop- en aanbestedingsbeleid, grondstoffenbeleid en de aanpak circulaire economie ondernemers.
4.1 Opgave In een circulaire economie bestaat afval niet. In een circulaire economie blijven grondstoffen in kringlopen en daardoor beschikbaar. In een circulaire economie is afval dus een waardevolle grondstof. Op deze manier creëren we een vol te houden economisch systeem zonder schadelijke emissies naar het milieu en in harmonie met de natuur. Wereldwijd zijn er veel ontwikkelingen gaande. We sluiten steeds meer grondstofketens. Zo wordt er bijvoorbeeld papier gemaakt van bermgras, leerproducten van fruitresten en nieuwe bakstenen van kapotte toiletpotten en ander bouwafval. Gevestigde bedrijven vinden zichzelf opnieuw uit en ontwikkelen nieuwe businessmodellen, gebaseerd op slimmere ontwerpen, levensduurverlenging, het opnieuw toepassen van grondstoffen en toegevoegde waarde voor de klant. In een circulaire economie ontstaat ruimte voor nieuwe initiatieven. Ook in onze gemeente werken bedrijven aan de circulaire economie.
Figuur 3. Overzicht van een lineaire economie, economie met recycling (hier bevinden we ons nu) en circulaire economie19.
De grondstoffen die nodig zijn voor de wereldwijde groeiende productie zijn voor een groot deel eindig. Dit betekent dat grondstoffen ook schaarser zullen worden of dat we afhankelijk worden van grondstoffen uit onstabiele landen. We vinden het uiteraard belangrijk dat het menselijk comfort en de kwaliteit van leven in onze gemeente in stand blijft. Om onze welvaart ook in de toekomst te 19
Bron: website Rijksoverheid. Zie www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/circulaire-economie/werkingcirculaire-economie. 30 / 81
behouden, moeten we anders met grondstoffen omgaan. Dit betekent een inzet op hergebruik, onderhoud, reparatie en recycling. De gemeente is een grote afnemer van goederen, diensten en infrastructurele projecten. Door ook zelf volgens de principes van de circulaire economie te werken, geeft de gemeente het goede voorbeeld en kan ze ontwikkelingen helpen in gang te zetten. Door minder te produceren en reststromen te benutten, kan de impact van grondstoffenwinning het makkelijkst worden gereduceerd. Korte termijn - 2024: •
De gemeente geeft het goede voorbeeld.
•
We ontwikkelen met lokale branche- en ondernemersverenigingen een aanpak circulaire economie voor bedrijven waarmee we inzetten op het uitwisselen van lokale reststromen.
•
We onderzoeken of het mogelijk is om aan te sluiten en gebruik te maken van de monitoringstool die onder leiding van Vereniging Circulair Friesland wordt ontwikkeld.
4.2 Lokale kansen en beleid Onze lokale economie is verweven met de regionale, nationale en globale economie. Het Rijk heeft de ambitie gesteld om in 2050 volledig circulair te zijn. De Provincie Fryslân presenteert zich als koploper in Nederland en wil in 2025 de meest gunstige ontwikkelregio van Nederland zijn op het gebied van circulaire economie en in de top 3 staan van Europa. Lokaal biedt dit economische kansen voor ondernemers en daarmee nieuwe werkgelegenheid. Hierbij is de inzet van onze inwoners en ondernemers nodig, maar ook van de gemeente zelf. Achtkarspelen heeft samen met alle Friese gemeenten, Provincie Fryslân, Rijkswaterstaat Noord en Wetterskip Fryslân hun handtekening gezet onder het Ambitiedocument Circulaire Economie. Hierin is afgesproken dat we in 2020 minimaal 10% van alle producten die we inkopen, circulair inkopen. In samenwerking met Circulair Friesland wordt er een programma ontwikkeld met instrumentarium en geleerde lessen. Hier kunnen we gebruik van maken bij het gemeentelijke circulaire inkoopbeleid. In onze gemeente zijn de bouw-, metaal- en landbouwsector economisch belangrijk. Tegelijkertijd zijn dit sectoren waarin veel grondstoffen omgaan en die veelal een fikse impact op het milieu hebben.
Door een aanpak circulaire economie ondernemers te maken en ondernemers daarbij te faciliteren, kan de gemeente helpen om de lokale circulaire economie te stimuleren. Denk daarbij aan medefinanciering, fysieke ruimte bieden, ruimte in regelgeving bieden en partijen bij elkaar brengen.
4.3 Stappen zetten De gemeente heeft als opdrachtgever een belangrijke rol bij de totstandkoming van (infrastructurele) projecten. Binnen alle afdelingen van de gemeente zal deze bewustwording moeten doorsijpelen. In deze paragraaf gaan we in op de mogelijke projecten, acties en maatregelen die we op korte termijn kunnen uitvoeren. Circulair inkoop- en aanbestedingsbeleid gemeente We doen ervaring op met circulariteit als onderdeel van aanbestedingen. Dit kan betekenen dat de producten die we kopen iets duurder zijn dan niet-circulaire opties. Dit hoeft echter niet altijd het geval te zijn. Door circulariteit onderdeel te laten zijn van aanbestedingen, geven we ondernemers de opdracht om aandacht te besteden aan circulariteit en daarmee bij de uitvoering van de opdracht aan de slag te gaan. We communiceren intern en extern met regelmaat over dit onderwerp. In 2025 is
31 / 81
circulariteit onderdeel van 50% van onze aanbestedingen. We onderzoeken de mogelijkheid om aan te sluiten bij het monitoringssysteem van Vereniging Circulair Fryslân. Ook kiezen we alleen nog voor circulair geproduceerd straatmeubilair (bijvoorbeeld bankjes, prullenbakken en fietsenrekken). Grondstoffenbeleid De gemeente is verantwoordelijk voor het (huishoudelijk) afvalbeleid. Er zijn landelijke doelstellingen waaraan de gemeente moet voldoen. Alle Nederlandse gemeenten hebben de doelstelling om in 2025 de hoeveelheid restafval terug te brengen naar 30 kg per inwoner per jaar. Daarnaast moet 90% van het afval worden gescheiden20. De gemeente scoort al goed op de landelijke doelstellingen voor het scheiden van afval, maar toch belandt er nog veel afval onterecht in de grijze container. Onze inwoners hebben hierbij een belangrijke rol. Aanpak circulaire economie ondernemers We gaan met ondernemers in gesprek om te komen tot een aanpak circulaire economie voor bedrijven. We zetten daarbij in op een uitwisseling van lokale reststromen. Van verschillende bedrijventerreinen in Friesland zijn scans op dit onderwerp gemaakt en zijn scores voor toekomstbestendigheid toegekend. In samenwerking met de regio Noordoost Fryslân en de provincie gaan we met de uitkomsten van deze scans aan de slag zodat we de toekomstbestendigheid van deze bedrijventerreinen kunnen verbeteren.
Hierbij zal de focus komen te liggen op duurzaamheid en circulaire economie. We kijken ook welke belemmeringen we eventueel weg kunnen nemen, of we wat er regionaal al gebeurt lokaal kunnen versterken en wat de hulpvraag van bedrijven is. Samen met de bedrijven bespreken we hoe we dit kunnen doen. Ook betrekken we de brancheverenigingen en lokale ondernemersverenigingen hierbij. Stimuleren circulariteit bij evenementen We stimuleren het nemen van duurzame maatregelen bij evenementen, zoals het gebruik van statiegeldglazen en de keuze voor lokale producten.
Project
Resultaat
Circulair inkopen en aanbesteden
Circulariteit is onderdeel bij onze inkoop en aanbestedingen
Restafval verminderen op basis van bestaand grondstoffenbeleid
De hoeveelheid huishoudelijk restafval wordt verminderd tot 30 kg/inwoner per jaar in 2025
Aanpak circulaire economie met ondernemers
Stimuleren lokale circulaire economie
2021
Vanuit beheer (grondstoffenbeleid)
2022
2023
2024
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Vanuit beheer (grondstoffenbeleid)
Vanuit beheer (grondstoffenbeleid)
Vanuit beheer (grondstoffenbeleid)
€ 7.500 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid)
€ 7.500 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid)
20
Huidige situatie: In Achtkarspelen was in 2019 de hoeveelheid huishoudelijk fijn restafval 163 kg/inw. en het scheidingspercentage 80%. Bron: Omrin/eigen administratie. 32 / 81
Onderzoek gebruik monitoringstool VCF
Inzicht in toepassingsmogelijkheden en plan van aanpak - opvolging
Stimuleren circulariteit bij evenementen
Evenementen zijn zoveel mogelijk circulair
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Tabel 3. Overzicht projecten thema Circulaire economie.
33 / 81
34 / 81
5 Biodiversiteit Biodiversiteit is een term die we gebruiken om de soortenrijkdom van de natuur te beschrijven. Hoe meer verschillende soorten (denk aan planten, dieren, microorganismen), des te hoger de biodiversiteit. In dit hoofdstuk gaan we eerst in op de ambities van de gemeente op het gebied van biodiversiteit en wat de opgave is om deze ambities waar te maken (Opgave). Daarna verkennen we de kansen en mogelijkheden die onze gemeente biedt (Lokale kansen en beleid). In de laatste paragraaf geven we een overzicht van de verschillende stappen die we zetten om onze ambities te realiseren (Stappen zetten). We gaan hierbij in op de onderwerpen groen, vergunningverlening, biodiversiteit en zonne-energie, bomen versus zonnepanelen, natuurinclusief bouwen en de openbare ruimte, natuurinclusieve landbouw en voedsel.
5.1 Opgave Biodiversiteit is zeer belangrijk voor de mens. Onze landbouwgewassen zijn afhankelijk van bestuivende insecten en de bodemvruchtbaarheid is afhankelijk van een gezond bodemleven. Een gezond ecosysteem met een hoge biodiversiteit is beter bestand tegen plagen en ziekten. Dat gaat niet alleen op voor de landbouw, maar denk bijvoorbeeld ook aan de eikenprocessierups of buxusmot. Door klimaatverandering en intensivering van de landbouw en veehouderij zijn in de laatste decennia wereldwijd meer dan een miljoen (van de in totaal zeven miljoen) plant- en diersoorten met uitsterven bedreigd21. Deze urgentie wordt dan ook op alle niveaus erkend. Ook in onze gemeente werken we eraan de trend te keren en zetten we in op een verandering van beleid. Het verhogen van de biodiversiteit gaat hand in hand met een klimaatbestendige inrichting. Maatregelen om wateroverlast, hittestress en de nadelige gevolgen van langdurige droogte en bodemdaling te verminderen, voegen vaak meer groen en blauw toe aan onze gebouwen en openbare ruimte. Het is belangrijk om bewuste keuzes te maken voor de biodiversiteit op eigen gronden, maar ook bij het verlenen van vergunningen en het maken van omgevingsplannen. Gevarieerde en bewuste soortkeuze voor planten en bomen is belangrijk. Bij het inrichten van de openbare ruimte staan we hier al bij stil. Alle beetjes helpen.
Kleine ingrepen om of aan het huis kunnen al positief bijdragen aan de lokale biodiversiteit. Inwoners spelen daarom ook een belangrijke rol in het realiseren van biodiversiteitsdoelstellingen. We ondersteunen verschillende initiatieven vanuit de mienskip. Korte termijn - 2024: •
We koppelen biodiversiteit aan andere beleidsvelden.
•
We nemen biodiversiteit op als voorwaarde bij de ontwikkeling van duurzame energieprojecten.
•
We zijn positief ten aanzien van de kringlooplandbouw.
•
Inwoners zijn zich bewuster van en (meer) betrokken bij biodiversiteit.
21
Zie bijvoorbeeld: Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES) https://ipbes.net/news/Media-Release-Global-Assessment. 35 / 81
5.2 Lokale kansen en beleid In Achtkarspelen is de landbouw een sterke economische drager. Boeren hebben veel invloed op de biodiversiteit rondom hun bedrijven en spelen daarnaast een belangrijke rol in het beheer en onderhoud van ons cultuurlandschap en agrarische natuur. Gemeente Achtkarspelen maakt onderdeel uit van het gebied de Noardlike Fryske Wâlden. Het coulisselandschap van de Noardlike Fryske Wâlden is een van de Nederlandse Nationale Landschappen22. Daarnaast is er ook de vereniging Noardlike Fryske Wâlden (NFW). De vereniging heeft bijna 800 leden (boeren en particulieren) en zorgt met (agrarisch) natuur- en landschapsbeheer voor het behoud van landschap en de vogels. Het NFW ziet kansen voor onder andere biodiversiteit bij landschapsbeheer en de vereniging monitort of de beheerplannen effect hebben 23. Eveneens is in de regio de stichting Wrâldfrucht actief, onder andere op het gebied van biodiversiteit. Op regionaal niveau is er onder andere ook in de Regiodeal aandacht voor het thema biodiversiteit. Gemeente Achtkarspelen heeft het vergroten van biodiversiteit opgenomen als speerpunt in onder andere het coalitieakkoord. Hierbij kijkt de gemeente naar de eigen taken en invloedssfeer en naar mogelijke verbindingen hiermee.
De gemeente heeft de doelstelling om de biodiversiteit in de gemeente te verbeteren door in te zetten op het eigen beheer van het openbaar groen, beleid, educatie en communicatie. De Uitvoeringsagenda 2019-2020 Achtkarspelen Bijvriendelijk & Biodivers geeft hier richting aan. Daarnaast is Achtkarspelen sinds 2018 een 'Bijvriendelijke gemeente' en zijn er verschillende maatregelen genomen om bijvriendelijk te zijn. In maart 2019 heeft de gemeente het Bijenpact ondertekend, waarbij extra aandacht is voor bijen en biodiversiteit. Gemeente Achtkarspelen neemt direct deel aan de publiek-private samenwerking het Brûsplak. Het Brûsplak is onderdeel van het regionale programma 'Better Wetter: de proeftuin voor toekomstbestendig waterbeheer, voor ecologie en economie'. Vanuit Brûsplak lopen verschillende onderzoeken die zich richten op een toekomstbestendig watersysteem in Noordoost-Fryslân.
5.3 Stappen zetten In deze paragraaf gaan we in op de mogelijke projecten, acties en maatregelen die we op korte termijn kunnen uitvoeren. Groen We brengen meer variatie in het groen in dorpen en buurten. In gemeente Achtkarspelen wordt, op locaties die zich daarvoor lenen, aan ecologisch groenbeheer gedaan. Dit type beheer is gericht op het behoud en de ontwikkeling van ecologische waarden. Dit gebeurt onder andere door aangepast maaibeheer, begrazing door schapen, het aanbrengen van variatie in de begroeiing en het maken van takkenrillen in bosplantsoen waar het past. Ook op het gebied van biodiversiteit faciliteren we initiatieven vanuit onze gemeenschap. We zoeken afstemming met NFW op het onderwerp van biodiversiteit en bermen grenzend aan boerenland. En als initiatiefnemers met goede initiatieven komen, ondersteunen wij die met advies en ondersteuning in arbeid of materiaal. We onderzoeken mogelijkheden van openbare boomgaarden en pluktuinen.
22 23
Zie https://www.noardlikefryskewalden.nl/nationaal-landschap/. Zie https://www.noardlikefryskewalden.nl/over-nfw/ 36 / 81
Vergunningverlening Biodiversiteit is onderdeel van vergunningverlening. De omgevingsvergunning kan worden verleend wanneer er geen onevenredige afbreuk zal worden gedaan aan de cultuurhistorische, landschappelijke en/of natuurwaarden van het gebied. Kortom: er is een afwegingskader voor onder andere de natuurwaarden (biodiversiteit). De gemeente legt op die manier nadruk op de bescherming van natuur en landschapswaarden. Bij bestemmingsplannen wordt met een ecologische quickscan onder meer gekeken welke mogelijke beschermde soorten in het plangebied voorkomen en of de ontwikkeling hierop effect heeft. Dit is in Nederland de norm. Biodiversiteit en zonne-energie Achtkarspelen heeft de doelstelling om in de toekomst energieneutraal te zijn. Dit betekent dat er, naast zonnepanelen op daken, ook op de grond ruimte gezocht zal moeten worden voor zonneparken. Het benodigde oppervlak voor zonneparken komt in totaal overeen met 1 tot 2 procent van het huidige landbouwareaal (zie ook hoofdstuk 2). Voor de realisatie van zonneparken wordt ook veelal naar de mogelijkheden op landbouwgrond gekeken. We letten goed op dat deze zonneparken geen onnodige negatieve effecten hebben op ons landschap, (agrarische) natuur en de biodiversiteit. Zonneparken kunnen ook kansen bieden voor biodiversiteit.
Tussen en onder de zonnepanelen van een zonnepark wordt minder intensief gemaaid dan in weilanden. Hierdoor krijgen meer plantensoorten de kans om te groeien en vinden insecten een beschutte plek. Wanneer een zonnepark zorgvuldig wordt aangelegd en beheerd, kan het daarom een positieve uitwerking hebben op de lokale biodiversiteit24. Bij de realisatie van nieuwe zonneparken houden we rekening met de positieve en negatieve effecten op de biodiversiteit. Hierbij nemen we de laatste inzichten uit lopende onderzoeken naar het effect van zonneparken op biodiversiteit mee. Bomen versus zonnepanelen Zonnepanelen die deels in de schaduw liggen leveren minder elektriciteit op. Schaduwval van bomen kan dus conflicteren met het belang om duurzame energie op te wekken. Wij kappen of snoeien echter geen gemeentelijke bomen ten behoeve van zonnepanelen. Bij bomen van particulieren of andere overheden toetsen wij de kapaanvraag aan de weigeringsgronden zoals die in de betreffende gemeentelijke APV staan. Bij nieuwe gebouwen houden we zoveel mogelijk rekening met de schaduw van bomen op daken, bijvoorbeeld door laagblijvende bomen te planten rondom het gebouw. Dit borgen we door met deze duurzaamheidsagenda beleid op dit onderwerp vast te stellen (zie ook bijlage 3, 'Beleidskader Zonnepanelen versus Bomen'.
Natuurinclusief bouwen en de openbare ruimte Bij ingrepen voor de verduurzaming van nieuwbouw en het bestaande vastgoed is het belangrijk om ook over klimaatadaptief en natuurinclusief ontwerp na te denken. Het is namelijk slim om zo’n moment goed te benutten. Het voorkomt dat op verschillende momenten werkzaamheden uitgevoerd moeten worden en kan maatregelen helpen aanvullen en versterken. Een groen dak (of groene gevel) helpt bijvoorbeeld zowel bij het verminderen van het energieverbruik door de isolerende functie, als tegen wateroverlast door het vasthouden en vertragen van hemelwater. Bovendien helpt het de biodiversiteit door nieuwe groene ruimte te maken. We willen inzetten op deze koppelkansen en natuurlijke momenten voor de uitvoering goed benutten. We helpen de goede voorbeelden uit te dragen25. Zie bijvoorbeeld: https://www.hieropgewekt.nl/kennisdossiers/biodiversiteit-stimuleren-met-eenzonnepark 25 www.checklistgroenbouwen.nl/voorbeelden. 24
37 / 81
In de openbare ruimte heeft de gemeente direct invloed op de invulling en het beheer van groen. Daar maken we dan ook goed gebruik van. Grote stukken openbaar groen sluiten we zo goed mogelijk op elkaar aan. Zo zorgen we voor een sterk groen netwerk binnen onze bebouwde omgeving. Bij de invulling en het onderhoud van dit groene netwerk houden we zoveel mogelijk rekening met de waarde voor vlinders, bijen, vogels en kleine zoogdieren. Bij de soortkeus van bomen en bosplantsoen hebben wij de voorkeur voor soorten die bloeien en/of vruchten dragen. We stimuleren de biodiversiteit als de gelegenheid zich voordoet en dit past bij initiatieven vanuit de mienskip door gras af te graven en de grond in te zaaien met wilde bloemenmengsels. Waar het past, voegen we takkenrillen toe en laten we boomstammen liggen. Natuurinclusieve landbouw Intensieve grondbewerking en het gebruik van meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen in de landbouw kunnen de natuur enorm onder druk zetten, zowel bovengronds (het verdwijnen van de weidevogels) als ondergronds (wormen en bodemleven). Economisch duurzame bedrijfsvoering en ecologisch verantwoord ondernemen sluiten elkaar echter niet uit. De regio Noordoost-Fryslân heeft zich als doel gesteld om met de agrarische sector de landbouw zowel economisch als ecologisch sterk te maken.
Dit is dan ook onderdeel van het uitvoeringsprogramma van de 'Regiodeal - Noordoost Friese economie in de versnelling'. De focus ligt op innovatie en ondernemerschap en kennisontwikkeling op het gebied van agrarisch natuur- en waterbeheer26. De gemeente neemt deel aan het project 'Fjildlab Noordoost-Fryslân'. Hierbij komt ook het creëren van bewustwording over de seizoengebondenheid van voedsel kijken. Momenteel maakt Fjildlab een inventarisatie van duurzame projecten die voor de Regiodeal toepasbaar kunnen zijn. Ook bij dit onderwerp vormen jongeren een belangrijke doelgroep. We zoeken samenwerking met scholen om jongeren bij biodiversiteit te betrekken. Fjildlab: veldlaboratorium in Noordoost-Fryslân Het Fjildlab is een veldlaboratorium voor het versterken van de circulaire economie en een duurzame landbouwsector in Noordoost-Fryslân. Het Fjildlab is gedefinieerd als centrale plek waar duurzame landbouwgerelateerde vraagstukken via kenniskringen en projecten worden aangepakt. Belangrijkste doelstelling van Fjildlab is het creëren van innovatieve oplossingen en businessmodellen in relatie tot natuurinclusieve landbouw, circulaire productie, duurzaam (grond)waterbeheer en verzilting en adaptatie aan toenemende verzilting. Er zijn acht thema’s waarvoor een kenniskring is opgericht die alle relevante partijen (markt, overheid, kennis, burgers) per thema verbinden.
De thema’s zijn Natuur en landschap, Gezonde bodem, Water en landbouw, Duurzame energie, Mest, Voer, Adaptatie aan verzilting en Voedsel en voeding. De werkwijze van Fjildlab kent drie onderdelen: de natuurinclusieve landbouw verder ontwikkelen, bedrijven samenbrengen en onderwijs en het onderwijs een vaste plek geven in projecten.
26
Zie: Regiodeal fase II: De versnellingsagenda Noordoost Friese economie in de versnelling. Netwerk Noordoost, 17 juli 2018. 38 / 81
Voedsel We gaan initiatieven uit de dorpen stimuleren die onderzoeken hoe de keuze voor voedsel uit de eigen regio (gericht op consumenten) beter onder de aandacht gebracht kan worden. Dit draagt ook bij aan de lokale circulaire economie. Zo zijn verschillende dorpsinitiatieven bezig met het verkopen van vuilbomen en bloemenzaadmengsels, ontwikkelen ze voedselbossen, fruitboomstrookjes en biologische volkstuinen.
Project
Resultaat
Bevorderen biodiversiteit
Financiële bijdrage kleinschalige projecten om biodiversiteit te verbeteren
Biodiversiteit en zonne-energie
Verbetering biodiversiteit bij ontwikkeling van zonneparken
Opstellen beleidskader zonnepanelen versus bomen Natuurinclusief bouwen en openbare ruimte
Natuurinclusieve landbouw
Vastgesteld beleidskader zonnepanelen versus bomen Verbetering van biodiversiteit in de gebouwde omgeving, in en rond bestaande en nieuwe bebouwing Faciliteren initiatieven op het raakvlak van natuurinclusieve landbouw en energietransitie
2021
2022
2023
2024
Vanuit bestaand budget en formatie Uitvoering vanuit beheer Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Vanuit bestaand budget en formatie Uitvoering vanuit beheer Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Vanuit bestaand budget en formatie Uitvoering vanuit beheer Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Vanuit bestaand budget en formatie Uitvoering vanuit beheer Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Gereed Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Tabel 4. Overzicht projecten thema Biodiversiteit.
39 / 81
40 / 81
6 Klimaatbestendigheid Ons klimaat verandert. Dit betekent dat we mogelijk te maken krijgen met warmere en drogere zomers, hevigere regenbuien en wateroverlast. Met het thema Klimaatbestendigheid in de duurzaamheidsagenda bereiden we ons voor op klimaatverandering en zetten we in op projecten die helpen om klimaatverandering tegen te gaan. In dit hoofdstuk gaan we eerst in op de ambities van de gemeente op het gebied van klimaatbestendigheid en wat de opgave is om deze ambities waar te maken (Opgave). Daarna verkennen we de kansen en mogelijkheden die onze gemeente biedt (Lokale kansen en beleid). In de laatste paragraaf geven we een overzicht van de verschillende stappen die we zetten om onze ambities te realiseren (Stappen zetten). We gaan hierbij in op de onderwerpen treffen van klimaatadaptieve maatregelen in de openbare ruimte, klimaatadaptief denken integreren in verschillende beleidsvelden, risicodialoog, hergebruik van regenwater en klimaatbestendigheid bij inwoners en bedrijven.
6.1 Opgave De risico’s van klimaatverandering zijn in kaart gebracht in de Friese klimaatatlas. Om de risico’s te beperken, zullen we onze omgeving op sommige vlakken moeten aanpassen. Denk aan een gescheiden rioleringssysteem, de opvang van regenwater, het planten van bomen en het aanleggen van waterpartijen om koelte te geven in de zomer. Met een klimaatbestendige omgeving spelen we in op een veranderend klimaat. De extremen in het weer worden groter. Daarbij kan een viertal onderwerpen worden onderscheiden: hittestress, wateroverlast, droogte en overstroming. Binnen klimaatbeleid ligt een focus op het tegengaan van klimaatverandering. De grote inzet op de energietransitie draagt daaraan bij. Toch zal zelfs in het gunstigste scenario de stijging van de temperatuur effect hebben op de wijze waarop wij onze ruimte moeten inrichten om met de gevolgen om te gaan. We zullen ons dus moeten voorbereiden en aanpassen aan een nieuwe situatie. Doordat we meer te maken krijgen met korte en hevige regenbuien is er een steeds grotere kans op wateroverlast. Naast de hevige piekbuien is er door klimaatverandering ook een grotere kans op lange droge periodes in de zomermaanden, wat het risico op droogte en een afname in gewasopbrengst met zich meebrengt. Korte termijn - 2024: •
We profiteren van verkoeling door schaduw en verdamping.
•
We koppelen klimaatbestendigheid aan biodiversiteit en verschillende beleidsvelden.
•
We zetten ons in om verdere verstening van onze openbare ruimte zoveel mogelijk te voorkomen.
6.2 Lokale kansen en beleid Gemeenten hebben als wettelijke taak om te zorgen voor inzameling en transport van stedelijk afvalwater, voor de verwerking van afvloeiend hemelwater en het beperken van de nadelige gevolgen van de grondwaterstand. Het Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP) speelt in op klimaatverandering. In gemeente Achtkarspelen zijn al werkzaamheden aan het riool en de openbare ruimte uitgevoerd of gepland om dorpen voor te bereiden op klimaatverandering.
41 / 81
6.3 Stappen zetten In deze paragraaf gaan we in op de mogelijke projecten, acties en maatregelen die we op korte termijn kunnen uitvoeren. Treffen van klimaatadaptieve maatregelen in de openbare ruimte Gemeente Achtkarspelen heeft een GRP. Hierin is ook aandacht voor het klimaat. Daarnaast is er een regenwater-structuurplan, dat gericht is op het robuuster maken van het rioleringsstelsel. Bij herinrichtingsplannen wordt rekening gehouden met knelpunten en een klimaatrobuuste inrichting. Hierbij kijken we ook naar welke combinatie met biodiversiteit en eventuele andere thema’s gemaakt kan worden. We onderzoeken locaties voor groene wegen en parkeerplekken. Dit zijn wegen en pleinen die bij regenval het water beter bergen en waar planten de kans hebben om te groeien. Ook ondersteunen we groene evenementen en initiatieven vanuit de mienskip. Inzet is eveneens om inwoners te ondersteunen (met voorlichting, advies en begeleiding) om hun eigen perceel klimaatbestendig in te kunnen richten. Klimaatadaptief denken integreren in verschillende beleidsvelden Klimaatadaptief denken wordt als vast onderdeel geïntegreerd in alle beleidsvelden zodat we steeds toekomstbestendige keuzes kunnen maken. Achtkarspelen neemt het thema klimaatadaptatie al regelmatig mee in de beleidsplannen. Het gaat daarbij niet alleen om wateroverlast, maar ook om hitte en droogte. Zo zijn er raakvlakken met: •
verkeer en vervoer (waterdoorlatende verharding, sturen en begeleiden van water via verharding, acceptatie van water op straat)
•
gezondheidszorg (hitteplan voor kwetsbare groepen, voorkomen uitval van voorzieningen zoals kinderdagverblijven)
•
wonen en projectontwikkeling (klimaatbestendig bouwen)
•
groenbeleid (welk groen geeft voldoende schaduw en verkoeling, welk groen past bij een warmer klimaat met meer weersextremen)
•
landelijk gebied (bodemdaling, waterbergingsmogelijkheden)
Risicodialoog De gemeente staat aan de lat om intern en met hun omgeving een zogeheten 'risicodialoog' te voeren over de klimaateffecten zoals uitgewerkt in de Friese Klimaatatlas27. In Achtkarspelen wordt op dit vlak geoefend en worden ervaringen meegenomen in het toekomstig verbreed GRP. Hergebruik van regenwater Aansluitend op het GRP, is het hergebruik van regenwater door bijvoorbeeld een regenton of regenwaterput interessant om de bewustwording op dit onderwerp te stimuleren. Het hergebruik van regenwater wordt vanuit het oogpunt van duurzaamheid gestimuleerd. Hiermee besparen we ook drinkwater. In grote tuinen en terreinen kan ook gedacht worden aan de berging van water en infiltratie in de tuin.
Friese Klimaatatlas, https://klimaatatlas.maps.arcgis.com/apps/MapSeries/index.html?appid=252834a5ca1f4d4b85d23001 e87c60c0. 27
42 / 81
Klimaatbestendigheid bij inwoners en bedrijven Binnen de bebouwde kom is het grootste deel van de grond in particulier bezit. Maatregelen op privaat terrein zijn voor de eigenaar, maar dat er maatregelen genomen worden is een publiek belang. Daarom kan de gemeente zich, samen met Wetterskip Fryslân, er wel voor inzetten klimaatbestendigheid te bevorderen, net als bij de energietransitie. De gemeente faciliteert en stimuleert in dit geval veel meer dan ze zelf uitvoert. Het gaat bijvoorbeeld om subsidieregelingen en voorlichting, al dan niet in samenwerking met bijvoorbeeld hoveniers en tuincentra. In het GRP wordt afgewogen welke instrumenten de gemeente daarvoor inzet. Project
Resultaat
2021
2022
2023
2024
Klimaatadaptieve maatregelen in de openbare ruimte
Een meer klimaatadaptieve openbare ruimte doordat klimaatadaptatie een plek heeft in de GRP’s en het regenwaterstructuurplan
Vanuit beheer (o.a. GRP)
Vanuit beheer (o.a. GRP)
Vanuit beheer (o.a. GRP)
Vanuit beheer (o.a. GRP)
Verbetering klimaatadaptief denken in gemeente
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Bewustwording over klimaatadaptatie, vermindering belasting riolering en minder drinkwatergebruik
Vanuit beheer
Vanuit beheer
Vanuit beheer
Vanuit beheer
Klimaatadaptief denken onderdeel andere beleidsvelden Ondersteunen initiatieven vanuit de mienskip voor klimaatbestendigheid bij inwoners en bedrijven /Hergebruik regenwater
Tabel 5. Overzicht projecten thema Klimaatbestendigheid.
43 / 81
44 / 81
7 Eigen organisatie en maatschappelijk vastgoed We verwachten niet alleen van onze inwoners, bedrijven en andere organisaties dat ze aan de slag gaan met duurzaamheid, de gemeente zelf gaan ook de nodige stappen zetten. In dit hoofdstuk gaan we eerst in op de ambities van de gemeente op het gebied van de eigen organisatie en het maatschappelijk vastgoed en wat de opgave is om deze ambities waar te maken (Opgave). Daarna verkennen we de kansen en mogelijkheden die onze gemeente biedt (Lokale kansen en beleid). In de laatste paragraaf geven we een overzicht van de verschillende stappen die we zetten om onze ambities te realiseren (Stappen zetten). We gaan hierbij in op de onderwerpen interne bewustwording, gemeentelijke gebouwen en maatschappelijk vastgoed, verduurzamen van woonwerkverkeer en dienstreizen, gemeentelijk wagenpark, fair trade en global goals en gemeentelijke communicatie.
7.1 Opgave We hebben een belangrijke rol als aanjager en hebben een voorbeeldfunctie voor duurzame ontwikkelingen in de gemeente. Zo helpen we lokaal de transitie naar een duurzame samenleving op gang. De eigen organisatie en het maatschappelijk vastgoed is daarom als thema opgenomen in de duurzaamheidsagenda. We willen als opdrachtgevers of direct verantwoordelijken de opdrachten die we verstrekken steeds duurzamer realiseren. De voorbeeldfunctie die we hebben als gemeente dragen we actief uit. Dat wil zeggen dat gemeentelijk vastgoed en het wagenpark uitdragers zijn van onze ambitie. We zorgen dat we voldoen aan de verplichtingen vanuit het Rijk over het maatschappelijk en gemeentelijk vastgoed in de gemeente. We bereiden ons voor op de nieuwe energielabels voor utiliteit. Zo is bijvoorbeeld vanaf 2023 ieder kantoor in Nederland groter dan 100 m2 verplicht om minimaal energielabel C te hebben. Korte termijn - 2024: •
Maand van de duurzaamheid.
•
De verduurzamingsopgave is onderdeel van het accommodatiebeleid.
•
OV-businesskaarten, (elektrische) fietsen en elektrisch rijden zijn beschikbaar voor personeel.
•
Thuiswerken wordt gestimuleerd.
•
HVO als tussenoplossing voor zwaarder vervoer.
•
Global Goals en Fairtrade Gemeenten.
•
Duurzaamheid komt tot uiting in alle gemeentelijke communicatie.
•
Monitoring en besparing van energieverbruik gemeentelijk vastgoed.
•
Inzicht in benodigde (energetische) vastgoedinvesteringen om te voldoen aan wettelijke verplichtingen.
7.2 Lokale kansen en beleid Met de thema’s in het programma brengt de gemeente focus, maar we zien ook meerwaarde om ze samen te brengen en te integreren in onze normale manier van werken. Door zelf bewust met het 45 / 81
onderwerp bezig te zijn, dragen we dit ook uit naar onze omgeving. Door middelen te combineren, efficiëntie te vergroten en in te zetten op afstemming met inwoners, bedrijven en andere organisaties komen we samen tot meer efficiënte en betaalbare duurzame oplossingen.
7.3 Stappen zetten In deze paragraaf gaan we in op de mogelijke projecten, acties en maatregelen die we op korte termijn kunnen uitvoeren. Interne bewustwording Duurzaamheid is belangrijk in alle beleidsvelden waaraan de gemeente werkt. Het is daarom van belang dat al onze medewerkers voldoende bewust zijn en kennis hebben van duurzaamheid. We maken een gewoonte van dubbelzijdig printen, passen waar mogelijk de instellingen van verlichting in het maatschappelijk vastgoed aan en vertellen waar we mee bezig zijn. Om de bewustwording onder onze medewerkers te vergroten, organiseren we de maand van de duurzaamheid. Hierdoor kan duurzaamheid beter geïntegreerd worden in het werk. Gemeentelijke gebouwen en maatschappelijk vastgoed Alle woningen en gebouwen in Achtkarspelen gaan in de toekomst van het aardgas af. Dat betekent dat ook de gebouwen van de gemeente zelf van het aardgas af gaan. We sluiten hiermee aan op de warmtevisie en stemmen de onderhoudsplanningen hierop af. We maken plannen waarin voor onze panden is vastgelegd wanneer en op welke manier deze van het aardgas af gaan. De gemeente heeft hierin een voorbeeldfunctie en door zelf aan de slag te gaan, helpen we de warmtetransitie op gang. We maken de verduurzaming van het vastgoed en de transitie naar aardgasvrij onderdeel van ons accommodatiebeleid.
Tegelijkertijd is er ook diverse wet- en regelgeving waaraan ons vastgoed dient te voldoen en waarvoor de nodige inzet van belang is. Bijvoorbeeld om te blijven voldoen aan de Wet milieubeheer en het nemen alle erkende energiebesparende maatregelen die binnen vijf jaar terugverdiend kunnen worden. Uitgangspunt is dat we het goede voorbeeld geven. We bereiden ons daarnaast voor op het nieuwe energielabel dat vanaf 2021 geldt voor utiliteit. Ook onderzoeken we wat nodig is om aan de wettelijke verplichtingen te blijven voldoen. Zo gaan we zorgvuldig te werk en kunnen we ons voorbereiden op de benodigde investeringen. Het accommodatiebeleid laat onze plannen zien met het vastgoed op lange termijn. We monitoren het energieverbruik van de verschillende gemeentelijke gebouwen. In bijlage 6 zijn de verbruiksgegevens van deze gebouwen opgenomen. Uit de gegevens blijkt dat de jaarlijkse CO 2uitstoot van al het gemeentelijk vastgoed van Achtkarspelen respectievelijk 683 ton bedraagt 28. De gemeente is al goed op weg met het plaatsen van zonnepanelen op alle eigen daken die daarvoor geschikt zijn. Hiermee gaan we de komende jaren uiteraard verder. Er is al een aantal gebouwen grotendeels circulair/energieneutraal gebouwd, bijvoorbeeld Brandweerkazerne Surhuisterveen. Ook in andere gebouwen zijn reeds de nodige maatregelen getroffen, bijvoorbeeld ledverlichting en zonnepanelen.
Ook bouwt de gemeente Achtkarspelen een energieneutraal zwembad aan de Kuipersweg in Buitenpost. Verduurzamen woon-werkverkeer en dienstreizen Ook in de mobiliteit van het eigen personeel dragen we het goede voorbeeld uit. We stimuleren daarom het ov-gebruik en elektrisch vervoer van medewerkers. We zorgen dat onze medewerkers gebruik kunnen maken van ov-businesskaarten. We stimuleren het (elektrisch) fietsen en elektrisch 28
Zie ook de nulmeting energiegebruik gemeentelijk vastgoed en wagenpark in bijlagen 5 en 6. 46 / 81
rijden onder ons personeel door onder andere te zorgen voor voldoende laadmogelijkheden. Daarom realiseren we 20 elektrische laadpunten voor auto’s en 10 elektrische oplaadplekken voor fietsen bij gemeentelijke locaties. In 2030 maakt 60% van onze medewerkers geen gebruik meer van fossiele brandstofauto’s om naar het werk te gaan. We stimuleren het fietsgebruik. Op de lange termijn maken we helemaal geen gebruik meer van fossiele brandstof voor vervoersbewegingen namens de gemeente. We stimuleren onze medewerkers om, wanneer dat praktisch haalbaar is, thuis te werken. Zo voorkomen we onnodige kilometers. Gemeentelijk wagenpark Het gemeentelijk wagenpark wordt steeds verder verduurzaamd, waar mogelijk stappen we over naar fossielvrij vervoer. Hierbij maken we onderscheid tussen zwaar, wat lichter en licht materiaal. De nulmeting mobiliteit29 geeft meer inzicht in de inzet en het verbruik van het huidige wagenpark en kan met de TravelControl-registratie worden gemonitord. De gemeente zal ook scholing inzetten om efficiënt rijden te bevorderen door ritten goed te plannen, werk te clusteren en slim te werken door mens en materiaal gepast in te zetten. Dit helpt bewustwording te creëren rond zuinig en effectief rijden. Achtkarspelen beschikt over dienstfietsen en dienstwagens. Het gemeentelijk wagenpark wordt alleen uitgebreid met fossielvrije alternatieven.
Het gehele gemeentelijke wagenpark wordt in toekomst fossielvrij. Dit sluit aan bij het ambitiedocument van Vereniging Circulair Friesland en de ambitie om energieneutraal te zijn. Fair trade en Global Goals Achtkarspelen heeft in 2020 het proces in werking gesteld om de titel Fairtrade Gemeente aan te vragen en volgens de bijbehorende principes te handelen. In 2015 hebben de Verenigde Naties 17 doelen voor duurzame ontwikkeling vastgesteld. Achtkarspelen werkt aan deze doelen en met deze duurzaamheidsagenda wordt voorgesteld dat Achtkarspelen ook officieel Global Goals-gemeente wordt. Dit houdt in dat we bij ons beleid aangeven op welke manier we aan de 17 Global Goals bijdragen. Op dit moment loopt er een afstudeeronderzoek over Global Goals.
Project Bewustwording en maand van de duurzaamheid Duurzaam accommodatiebeleid
29
Resultaat Bewustwording over duurzaamheid in de brede zin onder medewerkers van de gemeente Een accommodatiebeleid waar de duurzaamheidsopgave onderdeel van is
2021
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
2022
2023
2024
€ 1.500 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid)
€ 1.500 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid)
€ 1.500 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid)
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Zie ook de nulmeting energiegebruik gemeentelijk vastgoed en wagenpark in bijlagen 5 en 6. 47 / 81
Verduurzaming gemeentelijk vastgoed
Inzicht in de benodigde investeringen om te voldoen aan wettelijke verplichtingen
Start in 2020 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid, uitvoering vanuit beheer)
Monitoring en besparing energieverbruik gemeentelijk vastgoed
Aangaande het gemeentelijk vastgoed voldoen we aan wettelijke verplichtingen o.a. ten monitoring
Vanuit beheer
Vanuit beheer
Vanuit beheer
Vanuit beheer
Mobiliteit eigen medewerkers (stimuleren elektrisch rijden, ov-business kaarten en thuiswerken)
Vermindering fossiel brandstofgebruik (woon-werkverkeer) onder eigen personeel
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Verduurzamen gemeentelijk wagenpark
Vermindering fossiel brandstofgebruik door eigen voertuigen
Deelname Global Goals en Fairtrade Gemeente Monitoring programma Duurzaamheid
Gemeente Achtkarspelen handelt volgens de bijbehorende principes Inzicht ontwikkeling duurzaamheidsprogram ma
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen Binnen bestaande formatie duurzaamheid € 2.500 (vanuit werkbudget duurzaamheid)
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen Binnen bestaande formatie duurzaamheid € 2.500 (vanuit werkbudget duurzaamheid)
Communicatieaanpak
Bewustzijn en draagvlak onder inwoners, bedrijven en andere organisaties
Vanuit middelen aardgasvrije buurten en dorpen
Vanuit middelen aardgasvrije buurten en dorpen
Inrichten klankbordgroep
Structureel overleg met de mienskip
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen Binnen bestaande formatie duurzaamheid € 2.500 (vanuit werkbudget duurzaamheid) Afhankelijk van aanvullende rijksmiddelen en mogelijke landelijke dan wel Europese subsidies en fondsen Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen Binnen bestaande formatie duurzaamheid € 2.500 (vanuit werkbudget duurzaamheid) Afhankelijk van aanvullende rijksmiddelen en mogelijke landelijke dan wel Europese subsidies en fondsen Binnen bestaande formatie duurzaamheid
Tabel 6. Overzicht projecten thema Eigen organisatie en maatschappelijk vastgoed.
48 / 81
49 / 81
8 Organisatie en budget 8.1 Programmaorganisatie Duurzaamheid is een onderwerp dat de hele gemeente en daarmee de gemeentelijke organisatie raakt. Medewerkers van onder andere ruimtelijke ordening, economische zaken, groenbeheer, afval, verkeer, vergunningen, communicatie, maar ook van maatschappelijk vastgoed en communicatie gaan allemaal aan de slag met het verduurzamen van de gemeente. Om ervoor te zorgen dat we het overzicht bewaren en integraal met elkaar samenwerken, kiezen we ervoor om het onderwerp programmatisch aan te pakken. Er zijn verschillende redenen om dit te doen: •
We sturen op het behalen van doelstellingen.
•
De complexiteit van het onderwerp vraagt om flexibiliteit.
•
Een programma zorgt voor overzicht.
•
De voortgang kan worden gemonitord en geëvalueerd.
Binnen het programma kunnen de vele projecten in samenhang opgestart worden door een te vormen programmateam. Binnen het programma werkt het team aan verschillende onderwerpen onder coördinatie van de programmacoördinator. Veel van de benodigde medewerkers hebben we al in huis. Toch zal de programmaorganisatie moeten groeien om aan de opgave te kunnen voldoen. Wanneer de warmtetransitie op gang komt en er in verschillende wijken werk van wordt gemaakt, zal dit de nodige inzet vragen. De komende jaren zal er een grote behoefte ontstaan aan communicatie en participatie, met name als het gaat om de energietransitie. Dit gaat om het informeren van bewoners, maar ook om het betrekken van bewoners wanneer projecten hun leefomgeving raken, zoals bij grootschalige opwek en de warmtetransitie. De medewerker communicatie/participatie werkt binnen het team aan het integreren van een eenduidige boodschap naar buiten toe en organiseert campagnes met als doel draagvlak te creëren en gedrag te beïnvloeden.
8.2 Monitoring Belangrijk onderdeel van het organiseren in programmavorm is monitoring van de doelstellingen en behaalde resultaten. Het concreet maken van resultaten geeft namelijk energie aan het programmateam en stakeholders in de gemeente en zorgt ervoor dat we waar nodig kunnen bijsturen. We monitoren daarom jaarlijks de status van de in deze duurzaamheidsagenda opgenomen projecten. Daarnaast monitoren we jaarlijks de ontwikkeling van het energiegebruik en de duurzame energieproductie aan de hand van de cijfers van de Klimaatmonitor van Rijkswaterstaat30.
8.3 Gemeentelijke communicatie De overgang naar een duurzame, aardgasvrije gemeente is ingrijpend. Dit kunnen we niet alleen. Dit doen we samen met inwoners, collega’s en samenwerkingspartners. Ook al zijn er nog veel vragen en onzekerheden, we willen onze inwoners goed en tijdig informeren en betrekken bij zaken die we al wel weten. Deze communicatiestrategie geeft richting aan de strategische keuzes in de communicatie naar onze inwoners en collega’s over duurzaamheid en wonen zonder aardgas. Het beschrijft op hoofdlijnen hoe de gemeente de doelgroepen informeert en betrekt bij deze thema’s en hoe we draagvlak en bewustwording creëren. We zetten in op een gemeentebrede aanpak samen met het Energieloket. 30
Zie klimaatmonitor.databank.nl/ 50 / 81
Doelgroepen Hoewel we te maken hebben met verschillende stakeholders, behoren zij niet allemaal direct tot de doelgroep waarop we in de communicatiestrategie de aandacht richten. De primaire doelgroepen zijn alle inwoners in de gemeente (extern) en alle collega’s die werkzaam zijn bij de gemeente (intern). In de gemeente zijn enkele aanjagers die graag aan de slag willen met de transitie of dat al zijn. Zij hebben (grote) kennis over duurzaamheid en wonen zonder aardgas. Zij denken graag mee en kunnen een enthousiasmerende werking hebben op anderen. Daarnaast is er een grote groep die open staat voor verandering maar zij willen daarin wel worden meegenomen door behapbare informatie en stappen. De medewerkers van de gemeente zijn ambassadeur naar de buitenwereld. Het is belangrijk dat onze medewerkers duurzaamheid zelf ook uitdragen en zich bewust zijn van de voorbeeldfunctie die de gemeente heeft. Communicatiestrategie We kiezen voor een voortdurende algemene communicatie (draaggolfcampagne) om duurzame thema’s (biodiversiteit, circulaire economie, klimaatadaptie, energietransitie) en wonen zonder aardgas onder de aandacht te blijven brengen. Door middel van een draaggolfcampagne bereiken we onze inwoners en collega’s via diverse communicatiemomenten (golven).
Naast het goed informeren van de doelgroepen is het vooral belangrijk dat er draagvlak en bewustwording gecreëerd wordt. We willen inwoners op een leuke manier kennis laten maken met verschillende onderwerpen door middel van bijvoorbeeld excursies, duurzame huizenroute, workshops, acties. Iedereen moet deze transitie zo veel mogelijk op zijn eigen tempo kunnen doen, stap voor stap. De communicatie gebeurt in afstemming met het Energieloket en we gebruiken zoveel mogelijk onze bestaande kanalen en middelen en we tonen de verbinding met regionaal en landelijk beleid. Kernboodschap In de communicatie staat de volgende boodschap centraal: Duorsum, tegearre, dwaan
Mei enerzjy nei in duorsum Achtkarspelen Met energie werken wij aan een duurzame, groene en schone gemeente. Dat is nodig om prettig te kunnen blijven wonen, werken en leven. Ook voor onze volgende generatie. We gaan aan de slag met het besparen van energie en het duurzaam opwekken van energie. En we gaan onze woningen en gebouwen op andere manieren verwarmen, zonder aardgas. We zoeken naar haalbare en betaalbare manieren. Dat doen we stap voor stap, samen met u/jou! Denk en doe mee. Ga met energie aan de slag. Zet de kachel een graadje lager, kijk hoe u uw/jij jouw woning goed kunt isoleren, pak eens wat vaker de fiets en denk na over de invulling van uw/jouw duurzame toekomst. Een uitgewerkte communicatiemiddelenmatrix is te lezen in bijlage 1.