11 - Bijlage 1 - Duurzaamheidsagenda Achtkarspelen
Tekst van het document
2 / 81
Duorsum, tegearre, dwaan:
Mei enerzjy nei in duorsum Achtkarspelen Met enige trots presenteren wij u de duurzaamheidsagenda en daaraan gekoppeld de Transitievisie Warmte van gemeente Achtkarspelen. Een realistische agenda die als doel heeft vorm te geven aan de duurzame toekomst van de gemeente. De agenda geeft invulling aan de verplichtingen uit het landelijke Klimaatakkoord en het coalitieakkoord van de gemeente. Daarnaast houdt ze rekening met de kansen en beperkingen die voortvloeien uit provinciaal beleid. De voorgestelde maatregelen op korte termijn (tot en met 2024) blijven nadrukkelijk binnen de provinciale en gemeentelijke kaders. Tegelijkertijd bieden ze ook een doorkijk naar de toekomst. Wat is er nodig om met de huidige bewezen technieken voor het opwekken van hernieuwbare energie te voldoen aan onze duurzame ambitie? Een ambitie die niet uit de lucht gegrepen is, maar stoelt op de overtuiging dat we de wereld leefbaar willen doorgeven aan onze kinderen en kleinkinderen. Duorsum oparbeidzje Het aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering, de energietransitie en de transitie naar een circulaire economie en duurzame mobiliteit vraagt om een andere manier van denken en doen. De opgave en impact zijn enorm. We moeten keuzes maken op basis van kennis die we nu hebben en die sterk in ontwikkeling is. De voorgestelde maatregelen zijn daarom zeer vloeibaar.
We kijken naar de huidige bewezen technieken, maar zijn ons zeer bewust van de snelle ontwikkelingen op dit terrein. Wind- en zonne-energie zijn nu de meest rendabele vormen voor het opwekken van hernieuwbare energie, maar voortschrijdende ontwikkelingen kunnen ons naar andere technieken leiden. De voorliggende agenda is daarom zo opgesteld dat, als de situatie erom vraagt, er bijgestuurd kan worden of de koers aangepast kan worden. We zijn als het ware een brug aan het bouwen waar we tegelijkertijd op lopen. Een spannende opgave met grote mogelijkheden voor de verbetering van de leefomgeving. Hierbij zullen zich kansen voordoen voor lokale ondernemers en inwoners. Wat we leren, zal helpen om te komen tot toepasbare producten, nieuwe concepten en betere wetgeving. Mei-inoar trochpakke Aan deze opgave kunnen we als gemeente alleen samen met onze inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties invulling geven. De gemeente ziet voor zichzelf met name een ondersteunende rol gericht op het informeren en betrekken van inwoners, en het creëren van bewustwording en draagvlak. De inwoner zal zelf zijn huis moeten aanpakken. Bedrijven en organisaties in onze gemeente zijn zelf verantwoordelijk voor een duurzame bedrijfsvoering.
De vele vrijwilligers die zich inzetten op het gebied van klimaat, energietransitie en duurzaamheid en de naar verhouding vele initiatieven en lokale energiecoöperaties die in de gemeente actief zijn, laten zien dat dit een aanpak is die goed past bij onze gemeente. Helber en betelber Haalbaarheid en betaalbaarheid zijn de belangrijkste uitgangspunten bij zowel de duurzaamheidsagenda en de Transitievisie Warmte. Dit geldt voor de inwoners, maar ook voor onze gemeente. Het Rijk zal met meer geld en betere richtlijnen en wetgeving over de brug moeten komen, willen we het Klimaatakkoord volledig kunnen uitvoeren. De rijksbijdrage is leidend qua uitvoering. Er is al heel veel energie in onze gemeente: huizen worden geïsoleerd, er liggen steeds meer zonnepanelen op daken en er rijden meer elektrische auto’s rond. Komende jaren gaan we verder bouwen aan een duurzame toekomst voor onze kinderen en kleinkinderen. Duorsum, tegearre,
dwaan: Mei enerzjy nei in duorsum Achtkarspelen. Namens het college van Achtkarspelen, Margreet Jonker, Wethouder Duurzaamheid
3 / 81
Inhoudsopgave Begrippenlijst ....................................................................................................................... 5 Samenvatting ....................................................................................................................... 8 1
Inleiding ....................................................................................................................... 12 1.1 Wat gebeurt er om ons heen? ...................................................................................................... 12 1.2 Lokale kansen ............................................................................................................................. 13 1.3 Doorlopen proces ........................................................................................................................ 14 1.4 Vervolg....................................................................................................................................... 14 1.5 Leeswijzer .................................................................................................................................. 14
2
Energietransitie ............................................................................................................ 16 2.1 Opgave ...................................................................................................................................... 16 2.2 Lokale kansen en beleid ............................................................................................................... 17 2.3 Stappen zetten ............................................................................................................................ 18
3
Duurzame mobiliteit .................................................................................................... 26 3.1 Opgave ...................................................................................................................................... 26 3.2 Lokale kansen en beleid ............................................................................................................... 26 3.3 Stappen zetten ............................................................................................................................ 27
4
Circulaire economie...................................................................................................... 30 4.1 Opgave ...................................................................................................................................... 30 4.2 Lokale kansen en beleid ............................................................................................................... 31 4.3 Stappen zetten ............................................................................................................................ 31
5
Biodiversiteit ................................................................................................................ 35 5.1 Opgave ...................................................................................................................................... 35 5.2 Lokale kansen en beleid ............................................................................................................... 36 5.3 Stappen zetten ............................................................................................................................ 36
6
Klimaatbestendigheid .................................................................................................. 41 6.1 Opgave ...................................................................................................................................... 41 6.2 Lokale kansen en beleid ............................................................................................................... 41 6.3 Stappen zetten ............................................................................................................................ 42
7
Eigen organisatie en maatschappelijk vastgoed ......................................................... 45 7.1 Opgave ...................................................................................................................................... 45 7.2 Lokale kansen en beleid ............................................................................................................... 45 7.3 Stappen zetten ............................................................................................................................ 46
8
Organisatie en budget .................................................................................................. 50 8.1 Programmaorganisatie ................................................................................................................. 50 8.2 Monitoring .................................................................................................................................. 50 8.3 Gemeentelijke communicatie ........................................................................................................ 50 8.4 Projectenoverzicht en budget ....................................................................................................... 51
Bijlage 1: Communicatiemiddelenmatrix ........................................................................... 58 Bijlage 2: Zonneladder Achtkarspelen ............................................................................... 63 Bijlage 3: Beleidskader zonnepanelen versus bomen Achtkarspelen ................................ 65 Bijlage 4: Energiemix Achtkarspelen.................................................................................. 68 Bijlage 5: Nulmeting energiegebruik en duurzame energieproductie Achtkarspelen ....... 76 Bijlage 6: Energiegebruik gemeentelijk vastgoed en wagenpark ...................................... 79 Bijlage 7: Respondentenlijst sleutelfiguren ....................................................................... 81
4 / 81
Begrippenlijst All-electric: De volledige energievraag van een gebouw wordt voorzien door elektriciteit. ANNO: Agenda Netwerk Noordoost. Een regionaal samenwerkingsverband voor de sociaaleconomische ontwikkeling van Noordoost-Friesland. De vier betrokken gemeenten zijn NoardeastFryslân, Dantumadiel, Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel. APV: In de Algemene Plaatselijke Verordening staan de gemeentelijke regels op het gebied van openbare orde en veiligheid. Elke gemeente heeft een eigen APV. Energieneutraal: Er wordt evenveel energie duurzaam opgewekt als er gebruikt wordt. Daarbij gaan we uit van een situatie waarbij over een jaar gemeten het energiegebruik van een gebouwd object (of wijk, buurt, dorp, kunstwerk, en dergelijke) ten minste nul is: er wordt niet meer energie uit het gasen elektriciteitsnet betrokken dan er vanuit duurzame bronnen aan wordt toegeleverd. Het gaat dus om het gebruik van duurzame energie. Voor het gebied van de gemeente Achtkarspelen wordt de volgende afbakening van deze definitie gehanteerd: ▪ Een fossiel energieverbruik van ten hoogste nul omdat er niet méér energie uit het openbare net wordt gebruikt, dan de duurzame energie die wordt opgewekt uit duurzame bronnen. ▪ De duurzame opwek van de gebouwde omgeving, mobiliteit en bedrijven vindt ten minste plaats binnen de gemeentegrenzen.
▪ De grootschalige behoefte van energie voor de industrie mag ook buiten de gemeentegrenzen opgewekt worden. ▪ Het energieverbruik wordt over een jaar gemeten. We spitsen ons dus toe op alle energie om te kunnen wonen, werken en rijden binnen onze gemeenten, met uitzondering van industriële activiteiten. De focus ligt bij zaken binnen de directe gemeentelijke invloedssfeer, in lijn met het Klimaatakkoord en de Regionale Energie Strategie. ETM: Energietransitiemodel. Het ETM is een gerenommeerd model dat al op vele niveaus is ingezet (onder andere SER Energieakkoord, de Urgenda Klimaatzaak, Klimaattafels, Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur en talloze andere projecten). Het ETM is ontwikkeld door Quintel en opgebouwd om op transparante wijze inzicht te krijgen in het huidige en toekomstige energiesysteem. Fairtrade Gemeente: Een gemeente waarin winkels, horeca, bedrijven, organisaties, inwoners en de lokale overheid samen werken aan meer eerlijke handel. FFFFF: Freonen fan Fossylfrij Fryslân is een netwerk dat de ambitie heeft om Friesland fossielvrij te maken. FUMO: Fryske Utfieringstsjinst Miljeu en Omjouwing, de Omgevingsdienst van Friesland. Gebouwde omgeving: Alle gebouwen in de gemeente, zowel woningen als utiliteitsbouw. GRP: Gemeentelijk Rioleringsplan. HVO: HVO staat voor 'Hydrotreated Vegetable Oil'. Ook bekend als blauwe diesel.
Hybride oplossingen: Oplossingen die gebruikmaken van een combinatie van technieken. Hierbij kan gedacht worden aan een elektrische warmtepomp die op de koudste momenten van het jaar de HR-ketel inschakelt en wordt gebruikt voor de bereiding van het warme tapwater. KEI: Het Kennis- en Innovatiehuis Noordoost Fryslân in Buitenpost is een kennis- en netwerkcentrum voor ondernemers. Hier komen ondernemers, overheid, onderwijs en studenten in de regio Noordoost-Friesland samen met de ambitie het economische klimaat in de regio duurzaam te versterken.
5 / 81
Klimaatadaptatie: Adaptatie (aanpassing) van de omgeving aan klimaatverandering. Bijvoorbeeld door rekening te houden met veranderende weersomstandigheden als extreme warmte, droogte of regenval. Klimaatakkoord: De Nederlandse politiek heeft een doel vastgesteld: in 2030 stoten we in Nederland bijna de helft (49%) minder broeikasgassen uit dan in 1990. Het Klimaatakkoord gaat over de maatregelen die we de komende jaren nemen om dit doel te halen. Het Klimaatakkoord is een belangrijk deel van de Nederlandse invulling van het Klimaatverdrag van Parijs. Daarin hebben 195 landen, inclusief Nederland, afgesproken om in 2050 de stijging van de gemiddelde wereldtemperatuur te beperken tot ruim onder 2 graden Celsius, en zo mogelijk 1,5 graden Celsius. Zie ook voetnoot 1. Klimaatbestendigheid: De mate waarin de omgeving is aangepast aan het veranderende klimaat. Zie ook klimaatadaptatie. Klimaatwet: Deze wet stelt dat we in 2030 onze CO2-uitstoot met 49 procent moeten hebben verlaagd en in 2050 met 95 procent, ten opzichte van het jaar 1990. Kringlooplandbouw: Bij kringlooplandbouw is de kringloop van stoffen gesloten. Dit houdt in dat alle stoffen die door de landbouw uit een gebied verdwijnen ook weer teruggebracht worden in het gebied.
Laagste maatschappelijke kosten: In een maatschappelijke kosten-batenanalyse wordt een optelsom gemaakt van investeringen, operationele kosten en de baten. In het Nederlandse Klimaatakkoord is afgesproken dat de warmtevisies uitgaan van de laagste maatschappelijke kosten van de gehele warmteketen. Daarmee wordt bedoeld: de kosten voor het aanpassen van de gebouwen, de kosten voor het vervangen van de energie-infrastructuur en de ontwikkeling van duurzame energiebronnen. Natuurinclusieve landbouw: Natuurinclusieve landbouw is een vorm van duurzame landbouw die uitgaat van een veerkrachtig voedsel- én ecosysteem. Natuurinclusief bouwen: Bij natuurinclusief bouwen wordt zodanig gebouwd en ingericht dat een bouwwerk bijdraagt aan de lokale biodiversiteit en natuurwaarden. NEV: De Nationale Energieverkenning wordt opgesteld door het Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) samen met het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en met bijdragen van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl). De NEV brengt jaarlijks de stand van zaken rondom de energiehuishouding in Nederland in kaart en geeft inzicht in de te verwachten ontwikkelingen tot 2035. NFW (vereniging): De vereniging Noardlike Fryske Wâlden is een vereniging in Noordoost-Fryslân en Nationaal Landschap Noardlike Fryske Wâlden.
Het overgrote deel van de bijna 800 leden, boeren en particulieren, zorgt met (agrarisch) natuur- en landschapsbeheer voor het behoud van dit bijzondere landschap en de boerenlandvogels NFW (Nationaal Landschap): Het Nationaal Landschap Noardlike Fryske Wâlden is een gebied van ruim 25.000 hectare, onderdeel van de Friese Wouden, een streek in het oosten van Friesland. RES: Regionale Energie Strategie. Nederland is opgedeeld in 30 verschillende RES-regio’s. De RES is een instrument om in samenwerking met regionale partijen en maatschappelijke betrokkenheid, te komen tot regionale keuzes voor de opwekking van grootschalige duurzame elektriciteit (zon- en windenergie). Deze strategie draagt bij aan een betaalbare, betrouwbare, schone en veilige
6 / 81
energievoorziening voor iedereen in de regio in 2050. Alle Friese gemeenten vormen met Provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân een van de 30 RES-regio’s. RMP’s: Regionale mobiliteitsprogramma’s. Een van de belangrijke acties uit het Klimaatakkoord voor decentrale overheden op het dossier mobiliteit is het opstellen van Regionale Mobiliteitsprogramma’s (RMP's). Hiervoor wordt een landsdekkend geheel van regio’s gevormd om met elkaar en maatschappelijke partijen plannen te maken voor duurzame en slimme mobiliteit in de toekomst. RSW: Regionale Structuur Warmte. Binnen de RES wordt ook aandacht besteed aan beschikbare duurzame warmtebronnen in de regio, in de vorm van de RSW. Spijtvrije maatregelen: Energiebesparende maatregelen aan de woning waarvan je zeker weet dat je er later geen spijt van krijgt, zoals het plaatsen van dubbel glas, zonnepanelen of het isoleren van het dak. Transitiegereed: Een woning is 'transitiegereed' als deze klaar is om van het aardgas af te gaan en geen grote maatregelen (zoals vervanging van afgiftesysteem of isolatie) meer nodig heeft tot 2050. In die woningen zijn isolatiemaatregelen toegepast die nodig zijn voor het aardgasvrij maken van de woning. Deze maatregelen staan los van de uiteindelijke energie-infrastructuur die in de buurt aangelegd gaat worden.
Transitievisie Warmte of warmtevisie: De warmtevisie is een beleidsdocument waarin voor de buurten en dorpen waar de transitie voor 2030 staat gepland een realistisch tijdspad is vastgelegd. Ook wordt ingegaan op welke toekomstige energievoorziening in welke buurt het meest kansrijk lijkt op basis van de huidige stand der techniek. Utiliteitsbouw: Alle gebouwen in de gemeente waarin niet gewoond wordt, zoals scholen, winkels, kantoren en fabrieken. WKO: Warmte Koude Opslag, vaak in combinatie met een warmtepomp. WKO is een vorm van allelectric die veelal interessant is wanneer er naast een warmte- ook een koudebehoefte bestaat. Het principe is vergelijkbaar met een warmtepomp, met het verschil dat bij WKO sprake is van opslag. Een WKO-systeem onttrekt energie aan de bodem om een gebouw, of meerdere gebouwen, mee te verwarmen of te koelen. De bodem wordt gebruikt om in de zomer warmte op te slaan en de koude uit de bodem te onttrekken om het gebaouw mee te koelen. In de winter is dit andersom, dan wordt de warmte die in de bodem was opgeslagen gebruikt en wordt koude opgeslagen. Woonlastenneutraal: In het Klimaatakkoord is afgesproken dat het aardgasvrij maken van woningen woonlastenneutraal moet zijn. Dit betekent dat de maandelijkse lasten die een huishouden betaalt aan energie (gas, elektriciteit, warmte) en hypotheeklast of huur niet stijgen.
Dat wil zeggen dat de verlaging van de energierekening van een huishouden minimaal gelijk is aan de maandelijkse financieringskosten of huurverhoging op het moment dat de energiebesparende maatregelen worden genomen1. WTM: Warmtetransitiemodel. Dit model geeft inzicht in het volgende: de opties en kosten voor een aardgasvrije gebouwde omgeving, de laagste maatschappelijke transitiekosten per buurt voor verschillende warmteopties en de gebieden die kansrijk zijn voor het starten van een collectieve warmtevoorziening op basis van vastgoedkenmerken. WUP: Wijk uitvoeringsplan. Een plan waarmee je met alle betrokkenen in een wijk, buurt of dorp een verdiepingsslag maakt om het gebied van het aardgas te krijgen.
1
Klimaatakkoord, Afspraken voor Gebouwde omgeving, Vraag en antwoord, bezocht 17 maart 2020.https://www.klimaatakkoord.nl/gebouwde-omgeving/vraag-en-antwoord/woonlastenneutraliteit, 7 / 81
Samenvatting Gemeente Achtkarspelen werkt aan een duurzame toekomst. In lijn met het coalitieakkoord en het Klimaatakkoord. Deze duurzaamheidsagenda biedt een compleet programma van projecten. Achtkarspelen zet zo de koers uit voor de komende jaren. Zo bouwen we voort op wat we al doen en wat we al gedaan hebben. Duurzaamheid is een onderwerp dat onze hele mienskip raakt. Een groot aantal partijen heeft bijgedragen aan het formuleren en prioriteren van de agendapunten en projecten en ook onze inwoners zijn bij het proces betrokken.
Gemeentelijke ambities In het coalitieakkoord 2018-2022 'Mei-inoar trochpakke!' van Achtkarspelen is opgenomen dat duurzaamheid de basis is van al ons handelen. Achtkarspelen heeft zich gecommitteerd aan de doelstelling om in de toekomst een energieneutrale gemeente te zijn.
Thema’s duurzaamheid In de duurzaamheidsagenda komen de volgende thema’s aan de orde: • energietransitie •
duurzame mobiliteit
•
circulaire economie
•
biodiversiteit
•
klimaatbestendigheid
•
eigen organisatie en maatschappelijk vastgoed
Elk thema kent maatregelen voor de korte termijn. In 2024 wordt de duurzaamheidsagenda herijkt. De warmtevisie komt in 2026 weer op de agenda. Die herijking kan leiden tot hele andere maatregelen en het toepassen van nieuwe technieken die nu in onderzoek of ontwikkeling zijn. Mochten er vanuit het Rijk geen aanvullende middelen komen voor de warmtetransitie, dan zal dat betekenen dat de warmtevisie al eerder dan 2026 geagendeerd zal worden.
Energietransitie (hoofdstuk 2) De energietransitie moet klimaatverandering tegengaan door de CO2-uitstoot binnen de gemeente te verlagen. Dit gaat via de weg van besparing en door duurzame energie op te wekken. Opgave Op nationaal niveau is in de Klimaatwet en het coalitieakkoord afgesproken dat we in 2050 95% minder CO2 uitstoten ten opzichte van 1990, en 49% minder in 2030. Dit doen we in Achtkarspelen door bijvoorbeeld isolatie in de gebouwde omgeving, het stimuleren van zonnepanelen op daken en de overstap op warmtepompen. Het gemeentelijk Energieloket heeft hierbij een belangrijke rol. Ook ondersteunen we minima met energiecoaching. Daarnaast gaan we via Sinnetafels in gesprek met onze dorpen over zon op daken en dorpswindmolens. De energie die we in onze woningen, bedrijven (met uitzondering van industrie) en voor ons vervoer nog wel gebruiken, gaan we zelf in Achtkarspelen duurzaam opwekken. Daarbij gaan we uit van nu bekende technieken voor duurzame opwek: zon, wind, biomassa, omgevingswarmte en mogelijk ook aquathermie. Daarbij houden we onze ogen open om in te kunnen spelen op eventuele nieuwe technieken. In elke te zetten stap is er nadrukkelijk aandacht voor landschappelijke impact. 8 / 81
Onze inzet voor de komende tijd is hoofdzakelijk gericht op energiebesparing en realisatie van zonnepanelen op daken. Eveneens ondersteunen we lokale initiatieven bij plannen voor zonneenergie. Met het concept beleidskader 'Zonneladder' (bijlage 2) beogen we onder andere te voorkomen dat waardevolle landbouwgronden worden 'opgeofferd' ten behoeve van zonneparken. Warmtetransitie (warmtevisie) Nederland maakt voornamelijk gebruik van aardgas om gebouwen te verwarmen. Het warmtegebruik in de gebouwde omgeving krijgt daarom een grote rol binnen de energietransitie. In het Klimaatakkoord is afgesproken dat alle gemeenten uiterlijk in 2021 een Transitievisie Warmte (warmtevisie2) gereed moeten hebben, waarin wordt aangegeven hoe en in welk tempo de dorpen en buurten van de gemeenten van het aardgas af gaan. Gemeente Achtkarspelen brengt de warmtevisie in de bredere context van duurzaamheid in als onderdeel binnen het thema Energietransitie van de duurzaamheidsagenda.
Duurzame mobiliteit (hoofdstuk 3) Opgave De afstanden die we afleggen om bijvoorbeeld naar het werk te gaan of om boodschappen te doen zijn in onze gemeente, vergeleken met meer stedelijke gemeenten, relatief groot. Veel van de inwoners en bezoekers maken gebruik van de auto. Ook kent onze gemeente een grote transportsector. Ongeveer een kwart van het totale energiegebruik binnen onze gemeente bestaat uit het gebruik van benzine, diesel en lpg. Duurzame mobiliteit is daarom een belangrijk onderdeel van de lokale energietransitie. Om invulling te geven aan onze ambitie willen we onder meer het gebruik van elektrische deelauto’s stimuleren, openbare laadpalen realiseren en het gebruik van de (elektrische) fiets stimuleren.
Circulaire economie (hoofdstuk 4) Opgave In een circulaire economie bestaat afval niet, maar blijven grondstoffen in kringlopen en daardoor beschikbaar. Om onze welvaart ook in de toekomst te behouden, moeten we anders met grondstoffen omgaan. Dit betekent een inzet op hergebruik, onderhoud, reparatie en recycling. De gemeente is een grote afnemer van goederen, diensten en infrastructurele projecten. Door ook zelf volgens de principes van de circulaire economie te werken, geeft onze gemeente het goede voorbeeld en kunnen we ontwikkelingen helpen in gang te zetten. We werken aan onze ambitie door het goede voorbeeld te geven. Daarnaast gaan we met lokale branche- en ondernemersverenigingen een aanpak circulaire economie voor bedrijven ontwikkelen, waarmee we inzetten op het uitwisselen van lokale reststromen. Ook onderzoeken we of het mogelijk is aan te sluiten en gebruik te maken van de monitoringstool die onder leiding van Vereniging Circulair Friesland ontwikkeld wordt.
2
Tegelijk met deze duurzaamheidsagenda is de warmtevisie aan de Raad voorgelegd. 9 / 81
Biodiversiteit (hoofdstuk 5) Opgave Biodiversiteit is zeer belangrijk voor de mens. Door klimaatverandering, menselijk ingrijpen en intensivering van de landbouw en veehouderij zijn in de laatste decennia wereldwijd meer dan een miljoen (van de in totaal zeven miljoen) plant- en diersoorten met uitsterven bedreigd3. Deze urgentie wordt op alle niveaus erkend. Achtkarspelen heeft het vergroten van biodiversiteit opgenomen als speerpunt in onder andere de coalitieakkoorden. De gemeente heeft als doel om de biodiversiteit in de gemeente te verbeteren door in te zetten op het eigen beheer van het openbaar groen, beleid, educatie en communicatie. We zetten stappen door onder andere meer variatie aan te brengen in het groen in dorpen en buurten. In onze gemeente doen we, op locaties die zich daarvoor lenen, aan ecologisch groenbeheer. Dit type beheer is gericht op het behoud en de ontwikkeling van ecologische waarden. Dit gebeurt onder andere door aangepast maaibeheer, begrazing door schapen, het aanbrengen van variatie in de begroeiing en het maken van takkenrillen in bosplantsoen waar het past. Ook op het gebied van biodiversiteit faciliteren we initiatieven vanuit onze gemeenschap.
Klimaatbestendigheid (hoofdstuk 6) Opgave Een klimaatbestendige omgeving zet in op een veranderend klimaat. De extremen in het weer worden groter. Daarbij kan een viertal onderwerpen worden onderscheiden: hittestress, wateroverlast, droogte en overstroming. Stappen die we de komende jaren willen zetten om deze overlast te verminderen zijn onder andere ondergebracht in het gemeentelijk rioleringsplan (GRP). Ook ondersteunen we groene evenementen en initiatieven vanuit de mienskip. Inzet is eveneens om inwoners te ondersteunen (met voorlichting en advies) om hun eigen perceel klimaatbestendig in te richten. Klimaatadaptief denken wordt als vast onderdeel geïntegreerd in alle beleidsvelden om zo steeds toekomstbestendige keuzes te kunnen maken.
Eigen organisatie en maatschappelijk vastgoed (hoofdstuk 7) Opgave We hebben een belangrijke rol als aanjager en hebben een voorbeeldfunctie voor duurzame ontwikkelingen in de gemeente. We willen invulling geven aan deze ambitie door onder andere te zorgen dat we voldoen aan de verplichtingen vanuit het Rijk ten aanzien van het maatschappelijk en gemeentelijk vastgoed in de gemeente. Alle woningen en gebouwen in Achtkarspelen gaan in de toekomst van het aardgas af. Dat betekent dat ook de gebouwen van de gemeente zelf van het aardgas af gaan. We monitoren het energieverbruik van de verschillende gemeentelijke gebouwen en we voldoen aan de Wet milieubeheer en nemen alle erkende energiebesparende maatregelen die binnen vijf jaar terugverdiend kunnen worden. Het gemeentelijk wagenpark wordt steeds verder verduurzaamd, waar mogelijk stappen we over naar fossielvrij vervoer. Duurzaamheid is belangrijk in alle beleidsvelden waaraan de gemeente werkt. Het is daarom van belang dat al onze medewerkers voldoende bewust zijn en kennis hebben van duurzaamheid. We organiseren jaarlijks een maand van de duurzaamheid om kennis en bewustzijn te vergroten.
3
Zie bijvoorbeeld: Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES) https://ipbes.net/news/Media-Release-Global-Assessment. 10 / 81
Haalbaarheid en betaalbaarheid We staan met z’n allen voor een enorme opgave en de impact is groot. We moeten keuzes maken op basis van kennis die we nu hebben en die sterk in ontwikkeling is. Aan deze opgave kunnen we als gemeente alleen samen met onze inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties invulling geven. Willen we de gemeentelijke ambities en het Klimaatakkoord volledig kunnen uitvoeren, dan zal het Rijk met meer geld en betere richtlijnen en wetgeving moeten komen. Geen budget betekent dat we ambities moeten bijstellen en uitvoering moeten uitstellen. De voorliggende agenda is daarom zo opgesteld dat, als de situatie erom vraagt, er bijgestuurd kan worden.
11 / 81
1 Inleiding Hoe ziet onze gemeente eruit in de toekomst? Hoe hebben onze kinderen het als zij volwassen zijn? Zijn we in staat en bereid om ons aan te passen aan nieuwe vormen van energie, mobiliteit, consumeren en produceren? Het is zaak om duurzame voornemens van de gemeente en de inwoners, bedrijven en andere organisaties om te zetten in duurzame daden. De voorliggende duurzaamheidsagenda speelt hierop in. In deze duurzaamheidsagenda vertalen we het coalitieakkoord en de duurzaamheidsnota’s naar een programma en projecten. Achtkarspelen zet zo de koers uit voor de komende jaren. Zo bouwen we voort op wat we al doen en wat we al gedaan hebben. In Achtkarspelen wordt hard gewerkt aan duurzaamheid. Al vanaf 2008 heeft Achtkarspelen duurzaamheidsbeleid. In het coalitieakkoord 2018-2022 'Mei-inoar trochpakke!' van Achtkarspelen staat omschreven dat duurzaamheid de basis is van al ons handelen. Achtkarspelen heeft zich gecommitteerd aan de doelstelling om in de toekomst een energieneutrale gemeente te zijn. Dit doen we door bijvoorbeeld isolatie in de gebouwde omgeving, het stimuleren van zonnepanelen op daken en de overstap op warmtepompen. Het gemeentelijk Energieloket heeft hierbij een belangrijke rol. Ook ondersteunen we minima met energiecoaching. Daarnaast gaan we via Sinnetafels in gesprek met onze dorpen over zon op daken en dorpswindmolens.
De energie die we in onze woningen, bedrijven (met uitzondering van industrie) en voor ons vervoer nog wel gebruiken, gaan we zelf in Achtkarspelen duurzaam opwekken. De ontwikkelingen van landelijke en mondiale doelstellingen en afspraken op het gebied van klimaat, de energietransitie en duurzaamheid gaan snel. Bijna iedereen ziet de gevolgen van klimaatverandering en ook in gemeente Achtkarspelen geven veel inwoners aan zich zorgen te maken over het klimaat4. Er gebeurt daarom al heel veel: er liggen steeds meer zonnepanelen, er verschijnen elektrische auto’s en veel van onze inwoners isoleren hun woning. De gemeente heeft zelf ook de nodige stappen gezet. We maken werk van circulair inkopen en houden steeds meer rekening met het veranderende klimaat bij ruimtelijke ontwikkelingen.
1.1 Wat gebeurt er om ons heen? De effecten van klimaatverandering worden zichtbaar, de recente corona- en stikstofcrises leren ons dat we het milieu niet oneindig kunnen blijven belasten. Wereldwijd groeit het besef dat we de manier waarop we met energie, grondstoffen en de omgeving omgaan, moeten veranderen. Op internationaal, Europees, nationaal en lokaal niveau zijn afspraken gemaakt om de uitstoot van broeikasgassen5 te verminderen, de negatieve gevolgen van klimaatverandering aan te pakken en duurzame energieopwekking te stimuleren. In het Klimaatakkoord van Parijs (Mondiaal klimaatakkoord) heeft Nederland daarom samen met 195 andere landen afspraken gemaakt om de verdere opwarming van de aarde beperkt houden tot 2 graden Celsius, het liefst zelfs 1,5 graad Celsius. Dit betekent dat landen de uitstoot van broeikasgassen drastisch terug zullen dringen. In 2050 moet de wereld zijn uitstoot vrijwel naar nul hebben teruggebracht. Op nationaal niveau is in de Klimaatwet en het coalitieakkoord afgesproken dat we in 2050 95% minder CO2 uitstoten ten opzichte van 1990, en 49% minder in 2030. Hoe we dat gaan bereiken is uitgewerkt in het nationale Klimaatakkoord dat in 2019 is vastgesteld en onder andere door de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) is ondertekend. In het Klimaatakkoord is afgesproken
Enquête duurzaamheidsagenda en Transitievisie Warmte, feb 2020. Naast het broeikasgas CO2 dragen ook andere gassen zoals methaan en lachgas bij aan klimaatverandering. 4 5
12 / 81
dat alle Nederlandse gemeenten zullen deelnemen aan de Regionale Energiestrategie (RES). In deze RES maken lokale overheden afspraken over onder meer de grootschalige opwek van zonne- en windenergie. Ook zullen alle gemeenten uiterlijk in 2021 een Transitievisie Warmte (warmtevisie6) vaststellen, waarin wordt aangegeven hoe en in welk tempo de dorpen en buurten van de gemeenten van het aardgas af zullen gaan. (In hoofdstuk 2 van deze duurzaamheidsagenda wordt verder ingegaan op de RES en de warmtevisie.) Met het rijksbrede programma circulaire economie richt de rijksoverheid zich op de ontwikkeling van een circulaire economie vóór 2050. De ambitie van het kabinet is om samen met maatschappelijke partners in 2030 een (tussen)doelstelling te realiseren van 50% minder gebruik van primaire grondstoffen (mineraal, fossiel en metalen). Ook in de provincie Fryslân wordt hard aan de circulaire economie gewerkt. Achtkarspelen heeft samen met alle Friese gemeenten, Provincie Fryslân, Rijkswaterstaat Noord en Wetterskip Fryslân haar handtekening gezet onder het Ambitiedocument Circulaire Economie. Hierin is onder meer afgesproken dat we in 2020 minimaal 10% van alle producten die we inkopen, circulair inkopen.
Ook op het gebied van duurzame mobiliteit vinden belangrijke beleidsontwikkelingen plaats bij bijvoorbeeld de regionale mobiliteitsprogramma’s (RMP's), het fietsbeleid, milieu- en zero-emissiezones, de Nationale Agenda Laadinfrastructuur en de Vrachtwagenheffing. Door het veranderende klimaat neemt de kans op wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen toe. Dat levert risico’s op voor de economie, gezondheid en veiligheid. Daarom hebben de Nederlandse gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk in een gezamenlijk Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie afspraken gemaakt om het proces van adaptatie aan het nieuwe klimaat te versnellen en intensiveren7. Al in 1992 zijn er met het Verdrag inzake Biologische Diversiteit internationale afspraken gemaakt over het behoud van de biodiversiteit. Daarin hebben landen zich verplicht de biodiversiteit in eigen land te beschermen en indien nodig ook maatregelen te nemen om de biodiversiteit in ontwikkelingslanden te beschermen. Ook is in Europees verband afgesproken om het verlies aan biodiversiteit uiterlijk in 2020 te stoppen. Hiervoor wordt het Natura 2000-programma versterkt en zijn afspraken gemaakt over compensatie van verlies aan biodiversiteit door bijvoorbeeld nieuwe natuur te ontwikkelen.
In Nederland is aan deze internationale afspraken onder meer uitvoering gegeven door het aanwijzen van beschermde natuurgebieden (Natuurnetwerk Nederland en Natura 2000).
1.2 Lokale kansen Inwoners van Achtkarspelen gaan graag zelf aan de slag met duurzaamheidsinitiatieven. Binnen de gemeente zijn in verhouding veel initiatieven en lokale energiecoöperaties actief 8. Dat is waardevol in samenwerkingen met gemeentelijke partners en bij de activering van inwoners. De landbouwsector, de bouw en installatietechniek zijn sterk vertegenwoordigd. Dat biedt qua werk(gelegenheid) kansen. Bijvoorbeeld in de warmtetransitie in de gebouwde omgeving en gerelateerd aan duurzame energie-opwek.
6
Tegelijk met deze duurzaamheidagenda is de warmtevisie aan de raad voorgelegd. Zie voor meer informatie het Kennisportaal Ruimtelijke Adaptatie: ruimtelijkeadaptatie.nl. 8 De meeste lokale energiecoöperaties zijn te vinden in Friesland, maar liefst 64. Ook zijn er in Friesland per inwoner de meeste coöperaties te vinden, Lokale Energiemonitor 2019, pag. 19 en 20. Zie ook: https://www.hieropgewekt.nl/initiatieven/friesland. 7
13 / 81
1.3 Doorlopen proces Duurzaamheid is een onderwerp dat onze hele gemeenschap raakt. Een groot aantal partijen heeft bijgedragen aan het formuleren en prioriteren van de agendapunten en projecten. Ook onze inwoners zijn bij het proces betrokken. Deze duurzaamheidsagenda is gelijktijdig met de warmtevisie van de gemeente opgesteld. Om input van inwoners, ondernemers en andere organisaties op te halen, heeft de gemeente avonden georganiseerd waarop de aanwezigen is gevraagd ideeën aan te leveren en mee te denken over de duurzaamheidsagenda en de warmtetransitie. Op 12 november 2019 en 20 januari 2020 is gekozen voor informatieavonden waar inwoners zich breed konden oriënteren. Ook hebben we toelichting gegeven tijdens algemene vergaderingen van dorpsbelangen en zijn vertegenwoordigers van de vele inwonersinitiatieven en energiecoöperaties die de gemeente rijk is, bijgepraat en om input gevraagd. Om zoveel mogelijk inwoners te bereiken is een enquête online gezet en zijn inwoners via social media geïnformeerd. Eveneens is de online enquête met leerlingen van verschillende scholen gedeeld om de jeugdigere stem binnen de gemeente ook door te laten klinken. De resultaten van de online enquête worden gebruikt bij de invulling en acties die volgen uit de duurzaamheidsagenda en de warmtevisie.
De partners die hebben meegedacht en input hebben geleverd bij het maken van deze duurzaamheidsagenda zijn onder andere diverse inwonersinitiatieven, energiecoöperaties, de Friese Milieufederatie, het Kennis- en Innovatiehuis Noordoost Fryslân (KEI), Vereniging Circulair Friesland, de RES-coördinator, Noardlike Fryske Wâlden (NFW), Stichting Energie voor MKB en Freonen fan Fossylfrij Fryslân (FFFFF). De betrokken medewerkers vanuit onder andere de gebieden van duurzaamheid, openbare ruimte, wonen, beheer en onderhoud en communicatie van de gemeente vormden samen de projectgroep waarin in werksessies deze duurzaamheidsagenda is opgesteld. Daarnaast zijn er gesprekken gevoerd met verschillende ambtenaren over biodiversiteit, de energietransitie, mobiliteit, eigen organisatie en circulaire economie.
1.4 Vervolg Van de grote lijn voor de toekomst zoomen we in op de aanpak voor de komende jaren. Het doel is om de uitvoering en samenwerking programmatisch aan te pakken. Dat betekent dat er op programmaniveau zicht is op doelen, resultaten, budget en stand van zaken van allerlei uitvoerende projecten. De totale vooruitgang van het programma energietransitie wordt gemonitord en bestuurlijk afgestemd. Verantwoordelijkheden komen te liggen bij verschillende projectleiders die allemaal actief zijn op een deel van het programma. Op diverse thema’s is de eerste stap het ontwikkelen van een aanpak. Dit vraagt om een degelijke voorbereiding. Vaak met professionele betrokkenen. We kunnen daarom helaas nog niet met alle projecten direct een tastbaar resultaat boeken. Dit zijn projecten die een lange adem vergen. We leggen de focus op de stappen die komende jaren gezet moeten worden. Daarbij zetten we er eerst op in om de thema’s uit het programma onderdeel te laten worden van de wijze van werken binnen de gemeente en bij het uitvoeren van ideeën. Het moet als het ware een vanzelfsprekendheid worden dat de duurzame thema’s altijd worden meegenomen in de afwegingen en dat wordt gekozen voor een zo duurzaam mogelijke oplossing.
1.5 Leeswijzer Het is een grote opgave om tot een duurzaam Achtkarspelen te komen. Het tegengaan van klimaatverandering door in te zetten op de energietransitie, het aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering en de transities naar een circulaire economie en een duurzame mobiliteit, vraagt 14 / 81
een aanpassing in de manier waarop we denken en doen, maar biedt ook kansen voor een verbetering van de leefomgeving. Het programma Duurzaamheid kent diverse thema’s die in de volgende hoofdstukken verder worden uitgewerkt: Energietransitie, Circulaire economie, Biodiversiteit, Klimaatbestendigheid, Duurzame mobiliteit en Eigen organisatie en maatschappelijk vastgoed. In hoofdstuk 2 komt het thema Energietransitie aan bod. De energietransitie heeft als doel om klimaatverandering tegen te gaan door de CO2-uitstoot binnen de gemeente te verlagen. Dit kan worden gedaan door de energievraag binnen de gemeente te verlagen via besparing en door duurzame energie op te wekken. Hoofdstuk 3 gaat in op het thema Duurzame mobiliteit. Dit thema werkt toe naar minder vervoersbewegingen, schoner vervoer en duurzame alternatieven. Het thema Circulaire Economie wordt in hoofdstuk 4 behandeld en beschrijft hoe het huidige economische systeem aangepast kan worden om een vermindering aan afvalstromen na te streven door hergebruik en de inzet van hernieuwbare grondstoffen. In hoofdstuk 5 wordt beschreven hoe we streven naar een vergroting van de biodiversiteit. Het thema Klimaatbestendigheid komt in hoofdstuk 6 aan bod en gaat in op de aanpassingen die nodig zijn om de gemeente toekomstbestendig te maken voor het veranderende klimaat. Schade en overlast worden daarmee zo veel mogelijk beperkt.
In hoofdstuk 7 toont de gemeente dat zij zelf het goede voorbeeld wil geven.
15 / 81
2 Energietransitie De energietransitie is een enorme opgave waarmee iedereen te maken gaat krijgen. In dit hoofdstuk gaan we eerst in op de ambities van de gemeente en wat de opgave is om deze ambities waar te maken (Opgave). Daarna verkennen we de kansen en mogelijkheden die onze gemeente biedt voor de energietransitie (Lokale kansen en beleid). In de laatste paragraaf geven we een overzicht van de verschillende stappen die we zetten om onze ambities te realiseren. We gaan hierbij in op de onderwerpen gebouwde omgeving, zon op daken, de RES, zonneparken en windturbines en biomassa.
2.1 Opgave Gemeente Achtkarspelen heeft de ambitie om in de toekomst energieneutraal te worden. Daarmee bedoelen we dat we in de toekomst binnen het gebied van de gemeente op jaarbasis net zoveel energie duurzaam opwekken als er wordt gebruikt. Zo dragen we bij aan de transitie naar een duurzame energievoorziening. Wanneer alle woningen in de gemeente aardgasvrij zijn, besparen we in totaal jaarlijks 19 miljoen m3 (600 TJ9) aardgas ten opzichte van 201910. Alle inwoners, bezoekers en bedrijven van Achtkarspelen gebruiken energie. Bijvoorbeeld aardgas voor het verwarmen van huizen, stroom voor verlichting en computers, benzine en diesel voor auto’s en landbouwvoertuigen. In 2018 werd ongeveer 2250 TJ energie gebruikt10. In Achtkarspelen wordt ook duurzame energie geproduceerd. Bijvoorbeeld met zonnepanelen op daken en in zonneparken, maar ook door hout en andere biomassa te gebruiken in kachels van woningen en ketels bij bedrijven. Volgens Europese definities is het stoken van hout een vorm van duurzame energieproductie. Op andere (milieutechnische) gronden kleven hier bezwaren aan. Denk onder andere aan fijnstofproblematiek, geuroverlast en ontbossing. In 2018 werd in Achtkarspelen bijna 132 TJ aan duurzame energie geproduceerd10. De gemeenten zijn energieneutraal als de productie van duurzame energie minimaal net zo groot is als het gebruik van energie.
De 132 TJ aan duurzame energie in 2018 komt overeen met 5,9% van het energiegebruik. Je zou dus kunnen zeggen dat de gemeente in 2018 '5,9% energieneutraal' was. Zie ook bijlage 5 en 6 voor meer informatie. Ter vergelijking: in 2018 kwam in heel Nederland de duurzame energieproductie overeen met 7,6% van het energiegebruik. De gemeente zat dus in 2018 onder het nationale gemiddelde. De opgave Energieneutraal is voor gemeente Achtkarspelen in beeld gebracht (zie de ‘energiemix’ in bijlage 4). Uit de analyse blijkt dat we de komende jaren flink aan de slag moeten. Om onze doelstelling te halen, zullen we dus wezenlijke stappen moeten zetten met energiebesparing, maar ook met de verduurzaming van de gebouwde omgeving en met duurzame energieproductie.
9
Terajoule. Zie voorblad van de bijlagen voor een overzicht van de gebruikte eenheden. Bron: Bron: Rijkswaterstaat – Klimaatmonitor, zie klimaatmonitor.databank.nl. Geraadpleegd in januari 2021. In deze Duurzaamheidsagenda wordt meestal gebruikgemaakt van gegevens die gaan over het jaar 2018. 10
16 / 81
Korte termijn - 2024: •
Via Sinnetafels gaan we met de mienskip in gesprek over zonne-energie en dorpswindmolens. Per dorp brengen we de potentie van zonnepanelen op daken in beeld en maken we de mogelijkheden voor lokaal eigenaarschap inzichtelijk ten behoeve van kleinschalige coöperatieve zonneprojecten en dorpswindmolens.
•
Vanuit het gemeentelijk Energieloket zetten we in op een brede aanpak op het gebied van besparing, verduurzaming en de voorbereiding op een aardgasvrije toekomst.
•
Minima worden door energiecoaches ondersteund om energiearmoede te beperken.
•
We ontwikkelen een bewustwordingscampagne om draagvlak voor de energietransitie te helpen vergroten.
•
De gemeente werkt samen met de mienskip en organisaties als Vereniging Circulair Friesland, Noardlike Fryske Wâlden en de Friese Milieufederatie aan duurzaamheidsinitiatieven.
•
Op minimaal 30% van de woningen zijn zonnepanelen geïnstalleerd.
•
We ondersteunen bedrijven bij planvorming voor verduurzamingsmaatregelen, zoals plaatsing van zonnepanelen op daken en het aanbrengen van ledverlichting.
•
We ondersteunen bedrijven die subsidie toegekend hebben gekregen voor zonnepanelen bij de realisatie van hun project.
•
We onderzoeken de mogelijkheid voor het overkappen van parkeerplaatsen met zonnepanelen.
2.2 Lokale kansen en beleid De gemeente staat aan het begin van het vormgeven van de warmtetransitie. Het is een ontwikkeling die niet alleen door de gemeente ingezet kan worden of waarbij alles al vastomlijnd is. Meer dan 40% van alle energie die we binnen de gemeente gebruiken, gebruiken we in de gebouwde omgeving. Daarvan bestaat bijna driekwart uit het gebruik van aardgas, in woningen is dit zelfs meer dan 80%. Het is daarom belangrijk dat we met de gebouwde omgeving aan de slag gaan. Het gemeentelijk Energieloket speelt hierbij een belangrijke rol. De gemeente is bevoorrecht met de aanwezigheid van actieve en betrokken inwoners, ondernemers en andere organisaties die willen bijdragen aan de transitie. Deze betrokkenheid vanuit de samenleving willen we benutten. In delen van Friesland en van onze gemeente spelen congestieproblemen. Hierdoor is het op dit moment niet voor iedereen die dat wil mogelijk om zonnepanelen op daken of op land te plaatsen. De netbeheerder werkt hard aan het verzwaren van het elektriciteitsnet en de gemeente is hierover regelmatig in gesprek met Liander. Daarnaast worden innovatieve oplossingen voor dit probleem gezocht. Zo werkt de vereniging NFW aan een Plattelands Energiebedrijf waarbij energie slim wordt uitgewisseld en er wordt nagedacht over alternatieven.
De NFW vindt het belangrijk hoe de boeren de omliggende dorpen van energie in de vorm van elektriciteit en warmte kunnen voorzien. Zij krijgen graag meer advies over onder andere wat voor oplossingen er zijn voor de plekken waar teruglevering van stroom aan het net niet mogelijk is. De gemeente volgt het NFW-project op de voet en hebben oog voor koppelkansen.
17 / 81
2.3 Stappen zetten In deze paragraaf gaan we in op de mogelijke projecten, acties en maatregelen die we op korte termijn kunnen uitvoeren. Gebouwde omgeving (warmtevisie) Er is in onze gemeente nog veel te winnen met energiebesparing. Iedere inwoner en gebouweigenaar kan ermee beginnen. Bijvoorbeeld door woningen te isoleren. Daarom starten we volgend op de warmtevisie vanuit het gemeentelijk Energieloket met een brede aanpak op het gebied van besparing, verduurzaming en de voorbereiding op een aardgasvrije toekomst. Hierin wordt verduidelijkt welke maatregelen inwoners die buiten de kansrijke startgebieden wonen kunnen treffen om zelf aan de slag te gaan met verduurzaming en de voorbereiding op een aardgasvrije toekomst. Na vaststelling van de warmtevisie volgen fasen van onderzoek en werken we in het geval van een 'go' verder aan de eerste stappen richting een aardgasvrije gebouwde omgeving. Dit gebeurt in zogenoemde uitvoeringsplannen. Omgevingswarmte Voor met name individuele of kleinschalige collectieve verwarmingssystemen zijn in onze gemeenten waarschijnlijk veel mogelijkheden. Met warmtepompen kan warmte worden onttrokken aan de omgeving die kan worden gebruikt om te verwarmen. Bronnen kunnen bijvoorbeeld de bodem, oppervlaktewater, riolering en de lucht zijn. Warmtepompen zijn erg efficiënt.
Met 1 kWh elektriciteit kan 3 of meer kWh warmte in een gebouw worden gebracht. Oppervlaktewater wordt in de zomer sterk opgewarmd. Deze warmte kan onttrokken worden en tijdelijk worden opgeslagen in een warmte-koudeopslag (WKO). In het stookseizoen kan deze warmte van circa 20°C gebruikt worden als bron voor een warmtepomp. De warmtepomp verhoogt de temperatuur naar het gewenste temperatuurniveau. Vanuit het WKO-systeem kunnen gebouwen ook gekoeld worden, maar dit is voor de werking van het systeem niet noodzakelijk. Een warmtepomp kan ook direct warmte onttrekken aan het oppervlaktewater zonder gebruik te maken van een WKO. Dit is minder efficiënt en hierdoor kan er ook minder warmte benut worden. Energiecoaching minima Om ook huurders en minima te helpen energie te besparen, gaan we energiecoaches opleiden. Een energiecoach is een opgeleide vrijwilliger die helpt huurders en minima inzicht te geven in hun energieverbruik en hen voorziet van praktische tips om energie te besparen. Huurders en minima krijgen het aanbod om met de energiecoach beter inzicht te krijgen in eigen verbruik, gedrag en thuissituatie. De energiecoach helpt ook om kleine maatregelen zoals ledverlichting, waterbesparing en tochtstrippen door te voeren. Zonneladder Om toekomstige aanvragen voor zonne-initiatieven te kunnen beoordelen, is een Zonneladder opgesteld.
Deze wordt met deze duurzaamheidsagenda vastgesteld11. De Zonneladder is een beleidsdocument dat aangeeft hoe de beide gemeente wil omgaan met de opwek van elektriciteit via zonnepanelen. Verzoeken van initiatiefnemers om zonnepanelen te plaatsen, worden beoordeeld aan de hand van dit document. In het proces van de omgevingsvisie willen we samen met inwoners bepalen waar er in de gemeente onder welke voorwaarden grootschalige duurzame elektriciteit kan
11
Zie ook bijlage 2. 18 / 81
worden opgewekt. Denk bijvoorbeeld aan ruimtelijke inpassing, maar ook aan de wens rond participatiemogelijkheden voor omwonenden en lokaal eigenaarschap. Sinnetafels Met de dorpen in Achtkarspelen gaan we aan de slag met de Zonneladder. We kiezen voor de aanpak van Sinnetafels. Samen met bewoners, energiecoöperaties en landschapsarchitecten onderzoeken we wat de energievraag per dorp is en hoe we deze duurzaam kunnen invullen. Daarbij ligt de focus bij de potentie van zon op daken. Ons streven is dat er in 2024 op minimaal 30% van de woningen zonnepanelen zijn geïnstalleerd. Ook in de prestatieafspraken met de woningcorporaties maken we afspraken over de plaatsing van zonnepanelen. In Achtkarspelen bedroeg het percentage zon op dak in 2018 circa 11%12. Zon op daken Om het landschap zo min mogelijk te belasten met windturbines en zonneparken, wekken we zo veel mogelijk energie op met zonnepanelen op daken. De meeste daken binnen de gemeente zijn niet in eigendom van de gemeente zelf, de zonnepanelen zullen dus voor het grootste deel op daken van inwoners en ondernemers worden geplaatst. De gemeente wil het plaatsen van zonnepanelen stimuleren13. We zetten in op bewustwording door inwoners in algemene zin te informeren over de mogelijkheden.
Samen met het gemeentelijke Energieloket en de energiecoöperaties helpen we de particuliere woningbezitters met het plaatsen van zonnepanelen. Overkappen parkeerterreinen met zon De gemeente telt vele parkeerterreinen. Tegelijkertijd vraagt het opwekken van zonne-energie om veel vierkante meters. We onderzoeken daarom de mogelijkheid voor het overkappen van parkeerplaatsen met zonnepanelen. Aanjagen SDE-projecten Installaties van zonnepanelen die groter zijn dan 15 kWp (circa 50 panelen) komen in aanmerking voor SDE+-subsidie. In Achtkarspelen is de afgelopen jaren voor veel projecten SDE+-subsidie aangevraagd. In de praktijk blijken veel van deze projecten niet te worden gerealiseerd. Ondernemers stuiten op praktische problemen of hebben moeite om de panelen te financieren. We onderzoeken de mogelijkheden om deze bedrijven te ondersteunen bij het realiseren van kansrijke projecten.
12 13
Bron: Rijkswaterstaat – Klimaatmonitor, zie klimaatmonitor.databank.nl. Geraadpleegd januari 2021. Daarbij wordt rekening gehouden met bomen. Zie ook onder paragraaf 5.3 en bijlage 3. 19 / 81
Figuur 1. Toegekende (rood) en gerealiseerde (groen) SDE+-projecten in Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel.
Zonneparken en windmolens Ook als alle daken vol liggen met zonnepanelen en we alle lokaal beschikbare biomassa gebruiken voor energieproductie, zullen we niet genoeg energie opwekken om energieneutraal te zijn. Om deze doelstelling te kunnen halen, is daarom ook opwek met windturbines en/of zonneparken noodzakelijk. Voor zonne-initiatieven hanteren we de zonneladder als kader (zie bijlage 2). Daarnaast faciliteren we initiatieven met betrekking tot de realisatie van dorpswindmolens en kleine windmolens bij agrarische bedrijven. Realisatie van grotere windmolens en grootschalige zonneparken wordt in Achtkarspelen als onwenselijk beschouwd. Relatief onbekend is de verticale windmolen. Deze windmolens zijn een stuk kleiner dan moderne 'normale' windmolens. Ze wekken daardoor minder energie op. Voordeel van deze windmolens kan zijn dat ze minder zichtbaar zijn in het landschap. Ook zijn ze beter toepasbaar in de bebouwde omgeving. We doen een onderzoek naar de toepasbaarheid van verticale windmolens.
Figuur 2. Vergelijking windturbine (3,0 mw), zon en biomassa.
20 / 81
Duurzame energieproductie (Regionale Energiestrategie) In het nationale Klimaatakkoord is afgesproken dat alle gemeenten in Nederland in dertig verschillende regio’s een Regionale Energie Strategie (RES) opstellen. Achtkarspelen behoort tot de RES-regio Fryslân. De RES-regio Fryslân houdt zich bezig met het vraagstuk van het opwekken van elektriciteit uit zonne- en windenergie op land. De concept-RES is in 2020 aangeboden aan het Rijk. Hierin staat dat de provincie Friesland 2,3 TWh kan gaan opwekken met zonne- en windenergie in 2030. Daarbij moet vermeld worden dat 1,3 TWh opgewekt gaat worden door 89 windmolens van windpark Fryslân dat op het IJsselmeer gebouwd gaat worden. Hiermee gaat gemeente Súdwest-Fryslân een groot aandeel leveren. Landelijk is er gezegd dat er ongeveer 35 TWh nodig is in 2030. In juli 2021 moet er een definitief RES-bod geleverd worden aan het Rijk. Daar staat in wat de regio denkt te kunnen gaan opwekken aan elektriciteit van zonne- en windenergie, in eerste instantie tot 2030. Een ander aandachtspunt bij deze doelstelling zijn de toenemende problemen rondom netcongestie in de regio. We stemmen al onze inspanningen daarom zorgvuldig af en zijn doorlopend in gesprek met netbeheerder Liander. Een ander aandachtspunt bij deze doelstelling zijn de toenemende problemen rondom netcongestie in de regio.
Om de huidige en toekomstige netwekproblematiek in Fryslân het hoofd te bieden, is inzicht nodig in het toekomstig energiesysteem. Vanuit de RES wordt in Fryslân een systeemstudie uitgevoerd. In de systeemstudie wordt middels vier scenario’s vooruit gekeken tot 2050. Daarnaast stemmen we onze inspanningen zorgvuldig af en zijn doorlopend in gesprek met netbeheerder Liander.
Project Opstellen en vaststellen warmtevisie
Resultaat Vastgestelde warmtevisie (Transitievisie Warmte)
2021
2022
2023
2024
Uitvoering strikt afhankelijk van aanvullende rijksmiddelen en mogelijke landelijke dan wel Europese subsidies en fondsen Integrale afweging aanvullende formatie via kadernota
Afhankelijk van vervolg
Gereed
Aardgasvrije buurten en dorpen
Uitvoering warmtevisie
€ 106.000 (incl. projectorganisatie en aanvullende formatie voor coördinatie en projectleiding)
Brede aanpak voor energiebesparing (o.a. Energieloket)
Circa 20% energiebesparing huishoudens in de toekomst
Integrale afweging aanvullende formatie via kadernota
Integrale afweging aanvullende formatie via kadernota
Uitvoering strikt afhankelijk van aanvullende rijksmiddelen en mogelijke landelijke dan wel Europese subsidies en fondsen Integrale afweging aanvullende formatie via kadernota
Coaching van minima en huurders zodat zij inzicht krijgen in energieverbruik en hulp te krijgen bij de uitvoering van energiebesparende maatregelen
Vanuit subsidie Rijk en/of provincie
Afhankelijk van vervolg
Afhankelijk van vervolg
Opleiden en inzetten energiecoaches
€ 106.000 (incl. projectorganisatie en aanvullende formatie voor coördinatie en projectleiding)
21 / 81
RES
Verdere concretisering van de concept-RES naar concrete maatregelen
Stimuleren zon op woningen
Circa 30% van de woningen heeft zonnepanelen in 2024
Sinnetafels
Inzicht opgave energieopwek per dorp
Stimuleren zon op bedrijfsdaken
Realisatie van zon op daken bij projecten met reeds toegekende SDE+-subsidie
Stimuleren verduurzaming bedrijven Opstellen beleidskader zonne-energie Onderzoek naar mogelijkheden overkappen parkeerplaatsen met zonnepanelen Onderzoek naar toepassingsmogelijkheden verticale windmolens
Reeds begroot
Reeds begroot
Afhankelijk van vervolg
Afhankelijk van vervolg
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen € 18.000 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid) Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen € 18.000 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid) Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen € 18.000 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid) Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Bedrijven worden ondersteund bij planvorming voor verduurzamingsmaatre gelen
€ 7.500 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid)
€ 7.500 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid)
€ 7.500 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid)
€ 7.500 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid)
Vastgestelde Zonneladder
Gereed
Parkeerplaatsen benutten voor plaatsing zonnepanelen
€ 7.500 (vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid)
Inzicht in de mogelijkheden van verticale windmolens
Vanuit bestaand werkbudget duurzaamheid
Gereed Binnen bestaande formatie van verschillende afdelingen
Tabel 1. Overzicht projecten thema Energietransitie.
22 / 81
Elektriciteitssysteem en Liander Het elektriciteitsnet bestaat uit meerdere zogeheten 'netvlakken'. Daaronder vallen hoogspanningsnetten van landelijk netbeheerder TenneT, en tussenspannings-, middenspannings- en laagspanningsnetten van de regionale netbeheerders, maar ook de grootschalige opwek van onder andere gas- en kolencentrales en windparken tot aan de levering bij de klanten aan de voordeur. Liander is de netbeheerder voor elektriciteit in de gemeente Achtkarspelen.
Elektriciteitsnetten in Nederland zijn van oudsher ingericht om centraal opgewekte elektriciteit via de transportnetwerken van TenneT (de snelwegen van elektriciteit) uiteindelijk via de netwerken van de regionale netbeheerder (de provinciale en landelijke wegen van elektriciteit) te leveren aan de bedrijven en huishoudens. Sinds een aantal jaren is er een omslag gaande, waarbij bedrijven en particulieren het elektriciteitsnet gebruiken om lokaal opgewekte duurzame elektriciteit terug te leveren. Het probleem zit hem erin dat vraag en aanbod vrijwel nooit gelijktijdig zijn. Omdat het net daar niet overal geschikt voor is, ontstaan congestie en spanningsproblemen op het elektriciteitsnet. Dit zorgt in een groot aantal gebieden in Friesland voor transportschaarste, die bij klanten kan resulteren in een transportbeperking. Om die transportbeperkingen op te lossen investeert Liander in netverzwaring en proberen we hier met innovatieve oplossingen en aanpassing van wet- en regelgeving verandering in aan te brengen. Als een bepaalde buurt of dorp van het aardgas afgaat, is het voor de netbeheerder cruciaal om tijdig te weten wanneer dat gaat gebeuren en voor welke alternatieve duurzame techniek er wordt gekozen om te gaan verwarmen. Omdat we net als elk ander technisch bedrijf moeite hebben om aan het schaarse technische personeel te komen, moeten we ver vooruit kunnen plannen.