06 - Bijlage 1 - Evaluatie Duurzaamheidsagenda
Tekst van het document
DUORSUM, TEGEARRE, DWAAN
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Mei enerzjy nei in duorsum Achtkarspelen
1
Evaluatie
Duurzaamheidsagenda
2025
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Evaluatie Duurzaamheidsagenda oktober 2025
2
DUORSUM, TEGEARRE, DWAAN Mei enerzjy nei in duorsum Achtkarspelen
Inhoudsopgave Inleiding 4 1. Energietransitie 6 ANNO isolatieproject Drogeham-Kootstertille Nationaal Isolatieprogramma Uitvoering Warmtevisie Brede aanpak voor energiebesparing (o.a. Energieloket) RES Fryslân RES Fryslân werkgroep participatie & lokaal eigendom Eigen energie-opwek en smart grid in de regio Onderzoek benutting biomassa Zon op woningen Sinnetafels Projecten duurzame energie-opwek zon Projecten duurzame energie-opwek wind Aanpak energiearmoede Stimuleren zon op bedrijfsdaken Gemeentelijke grond beschikbaar stellen aan lokale energiecoöperaties
2. Duurzame Mobiliteit 18 Stimuleren deelauto’s Stimuleren gebruik (elektrische) fiets Openbaar vervoer
3. Circulaire economie 23 Circulair inkopen en aanbesteden Restafval verminderen op basis van bestaand grondstoffenbeleid Aanpak circulaire economie met ondernemers Onderzoek gebruik monitoringstool VCF Stimuleren circulariteit bij evenementen
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Plankaart en visie openbare laadpalen
4. Biodiversiteit 30 Bevorderen biodiversiteit Biodiversiteit en zonne-energie Natuurinclusief bouwen en openbare ruimte Natuurinclusieve landbouw
5. Klimaatadaptatie 36 Klimaatadaptieve maatregelen in de openbare ruimte Klimaatadaptief denken onderdeel andere beleidsvelden Ondersteunen initiatieven vanuit de mienskip voor klimaatbestendigheid bij inwoners en bedrijven / Hergebruik regenwater
6. Eigen Organisatie en Maatschappelijk Vastgoed 41 Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Bewustwording en maand van de duurzaamheid Aanbod Brassery Monitoring en besparing energieverbruik gemeentelijk vastgoed Mobiliteit eigen medewerkers (stimuleren elektrisch rijden, ov-business kaarten en thuiswerken) Verduurzamen gemeentelijk wagenpark Deelname Global Goals en Fairtrade Gemeente Monitoring programma Duurzaamheid Communicatie-aanpak Inrichten klankbordgroep
3
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
INLEIDING
4
Inleiding
Achtkarspelen heeft duidelijke ambities op het gebied van duurzaamheid. We werken aan een energieneutrale gemeente, zetten in op duurzame energie, stimuleren circulair gebruik van grondstoffen en bevorderen biodiversiteit. Ook het klimaatbestendig maken van onze dorpen en buurten krijgt aandacht, zodat we schade door wateroverlast, hitte en droogte zoveel mogelijk beperken. De duurzaamheidsagenda is in 2020 samen met inwoners, lokale initiatieven, energiecoöperaties en maatschappelijke organisaties tot stand gekomen. Via bijeenkomsten, enquêtes en werksessies is input opgehaald om te zorgen dat beleid en projecten aansluiten bij de praktijk en breed gedragen worden in de gemeente. Door doelen, acties en resultaten te monitoren en duurzaamheid in alle beleidsvelden mee te nemen, laten we zien dat Achtkarspelen een gemeente is die het goede voorbeeld geeft én haar inwoners ondersteunt bij het maken van duurzame keuzes. In februari 2021 is de agenda vastgesteld en deze is uitgevoerd in de periode van 2021 tot en met 2024. Dit jaar is de agenda geëvalueerd en in dit stuk worden de resultaten van de evaluatie beschreven.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
De duurzaamheidsagenda van de gemeente Achtkarspelen geeft richting aan de transitie naar een toekomstbestendige, energiezuinige en circulaire gemeente. Duurzaamheid is belangrijk voor de toekomst van gemeente Achtkarspelen. Ons klimaat verandert en dat merken we allemaal. Hevige regenbuien, langere periodes van droogte, hitte en het verlies van planten- en diersoorten zijn uitdagingen waar we mee te maken krijgen. Tegelijkertijd bieden deze ontwikkelingen kansen om onze leefomgeving te verbeteren en nieuwe duurzame oplossingen te ontwikkelen. Daarom betrekken we inwoners, ondernemers en organisaties actief bij plannen en projecten.
5
In deze evaluatie wordt de voortgang van de afgelopen periode beschreven en worden aandachtspunten geformuleerd voor de herziening van de agenda. In de duurzaamheidsagenda komen de volgende thema’s aan de orde: Energietransitie, Duurzame Mobiliteit, Biodiversiteit, Klimaatbestendigheid, Eigen organisatie en Maatschappelijk Vastgoed. In de evaluatie van de duurzaamheidsagenda worden de doelstellingen en ontwikkelingen puntsgewijs per thema omschreven.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
1. ENERGIETRANSITIE
6
1. Energietransitie De opgave voor de energietransitie in Achtkarspelen is het fors terugdringen van de CO₂-uitstoot, in lijn met de nationale doelstellingen: 49% reductie in 2030 en 95% in 2050. Dit gebeurt langs twee sporen: energiebesparing en duurzame opwek.
De resterende energiebehoefte in woningen, bedrijven en vervoer wil de gemeente zoveel mogelijk zelf duurzaam opwekken, met technieken als zon, wind, biomassa en warmte uit de omgeving. Dit gebeurt met oog voor de landschappelijke kwaliteit en door lokale initiatieven te ondersteunen. Voor de warmtetransitie is de warmtevisie richtinggevend: daarin staat hoe en in welk tempo dorpen en buurten van het aardgas af gaan. Deze visie is ingebed in de bredere duurzaamheidsagenda van Achtkarspelen.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
De nadruk ligt de komende jaren op het isoleren van woningen, het stimuleren van zonnepanelen op daken en de inzet van warmtepompen. Het Energieloket en energiecoaches ondersteunen inwoners hierbij, met speciale aandacht voor minima. Via wijkuitvoeringsplannen en wordt samen met dorpen en energie initiatieven verkend welke mogelijkheden er zijn voor zon op daken en kleinschalige windprojecten.
7
ANNO ISOLATIEPROJECT DROGEHAM-KOOTSTERTILLE Doel Ervaringen opdoen met het isoleren van particuliere woningen.
Resultaat Verduurzaming van 35 woningen als pilot voor de verdere uitrol van het Nationaal Isolatieprogramma.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
In het kader van het Nationaal Isolatieprogramma is in ANNO-verband een isolatiepilot gestart bij 35 particuliere woningen in Kootstertille en Drogeham. Deze pilot is opgezet in nauwe samenwerking met de Energiecoöperatie Skûlenboarch.
In 2025 zijn aanvullende inspanningen geleverd om de uitvoering van de pilot te verbeteren. Organisatorische wisselingen hebben geleid tot vertraging, maar inmiddels is het ondersteuningstraject versterkt door de inzet van een vaste casemanager als centraal aanspreekpunt voor deelnemers.
In 2023 zijn de volgende activiteiten gerealiseerd: Belangrijke bevindingen in 2025: • Organisatie van een informatiebijeenkomst voor bewoners; • Vaststelling van een subsidieverordening; • Bezoek aan de eerste deelnemende woningen. De uitvoering van de pilot kende in deze fase enkele belemmeringen, onder andere op het gebied van communicatie en betrokkenheid. Desondanks werd er voortgang geboekt. De deelname aan de isolatiepilot bleef achter bij de verwachtingen. Van de 35 benaderde huishoudens hebben slechts 8 woningeigenaren concrete interesse getoond in deelname. De volgende resultaten zijn in 2024 behaald: • 8 huishoudens ontvingen technisch advies van een energieadviseur; • 4 van deze huishoudens kregen tevens financieel advies; • 4 subsidieaanvragen zijn ingediend en in behandeling genomen. De voortgang wordt belemmerd door knelpunten in de afstemming met de financieel adviseur en beperkte respons vanuit de doelgroep. Op basis van deze bevindingen is besloten de looptijd van de pilot te verlengen tot en met 2025. De eindrapportage zal vervolgens plaatsvinden in 2026.
De subsidieperiode is verlengd tot eind 2025 om ook laat ingestapte deelnemers te kunnen bedienen; Actieve werving via huis-aan-huisbezoeken heeft geleid tot 9 nieuwe aanmeldingen en hernieuwde deelname van eerder uitgevallen bewoners; De persoonlijke benadering blijkt een essentiële succesfactor in het betrekken van bewoners bij verduurzaming. De komende periode staat in het teken van intensieve begeleiding van (nieuwe) deelnemers en de voorbereiding van een gezamenlijke evaluatie met de ANNO-gemeenten. Doel is om de opgedane inzichten te benutten voor opschaling naar toekomstige isolatieprogramma’s en voor toepassing binnen de gemeentelijke energieloketten.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
8
NATIONAAL ISOLATIEPROGRAMMA Doel Isoleren van particuliere woningen onder de gemiddelde WOZ-waarde met een laag energielabel.
Resultaat Verduurzaming van woningen.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
In 2023 zijn middelen aangevraagd in het kader van het Nationaal Isolatieprogramma (NIP), gebaseerd op het isolatieprogramma dat in de zomer door de gemeenten Achtkarspelen is vastgesteld en provinciaal is afgestemd. Daarnaast is gestart met een gezamenlijke Europese a anbesteding om te komen tot één uitvoerende partij. De openstelling van de regeling wordt medio 2024 verwacht. Voor Achtkarspelen gaat het om circa 776 woningen. Het Duurzaambouwloket is de uitvoerende partij voor het NIP geworden.
Vanaf 1 juni 2025 is een gemeentelijke subsidieregeling in werking getreden. Het doe-het-zelf-spoor is gestart, waarmee ruim een kwart van de doelgroep inmiddels is bereikt. Dankzij extra rijksmiddelen zijn aanvullende woningen toegevoegd aan het programma. De subsidieregeling is gewijzigd, zodat ook achteraf subsidie kan worden aangevraagd (cashback).
In september 2024 zijn de eerste bewonersbrieven verstuurd naar de doelgroep. De regeling is opengesteld, maar het doe-het-zelf-spoor kent vertraging. Voor 31 oktober wordt bij de RVO extra budget aangevraagd om vanaf 2025 nieuwe woningen te kunnen bedienen. Inmiddels zijn er meer dan 200 aanvragen per gemeente ingediend, wat neerkomt op circa 10% van de aangeschreven inwoners.
De samenwerking met provinciale partners verloopt constructief, al blijft de doorlooptijd tussen aanvraag en uitvoering een aandachtspunt. De uitvoerende partij heeft moeite om de benodige systemen tijdig gereed te hebben. Op bestuurlijk niveau worden hier gesprekken over gevoerd. Met versterkte inzet op communicatie via het Energieloket, energiecoaches en lokale initiatieven wordt verwacht dat eind 2025 circa 40% van de doelgroep bereikt is.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
9
UITVOERING WARMTEVISIE Doel Particuliere woningen aardgasvrij maken.
Resultaat Particuliere woningen maken gebruik van duurzame energie.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
Achtkarspelen heeft in 2023 Rijksmiddelen (CDOKE) aangevraagd en ontvangen om de uitvoering van de Warmtevisie te versnellen. Vooruitlopend op de besteding van deze middelen zijn projectleiders aangesteld om de uitvoering voor te bereiden. In Achtkarspelen zijn in Harkema–Augustinusga twee SCE-daken in ontwikkeling, met ondersteuning van ‘Robin Doet’. (www.robindoet.org).
In 2025 is de dorpenaanpak verder ontwikkeld en in Buitenpost geïmplementeerd. Hierbij is een werkgroep met lokale inwoners actief betrokken. Parallel daaraan is via het energieloket een bredere ondersteuningsaanpak ingericht. Er is een communicatiestrategie opgesteld om inwoners beter te betrekken en te ondersteunen. Daarnaast is gewerkt aan de voorbereiding van een nieuw warmteprogramma, dat in 2026 zal leiden tot actualisatie van de Transitievisie Warmte. Het concept is in hoofdlijnen gereed en wordt momenteel intern en extern aangescherpt. De beperkte interne capaciteit was een knelpunt, maar is vanaf augustus 2025 versterkt met
In 2024 is een plan van aanpak opgesteld, bestaande uit een dorpenaanpak (wijk-/dorpenuitvoeringsplannen) en een brede aanpak (ondersteuning via onder andere het energieloket). In diverse dorpen, waaronder Buitenpost, Harkema en Kootstertille, zijn verkenningen uitgevoerd naar draagvlak voor de warmtetransitie. Met de energiecoöperatie Buitenpost is een samenwerking gestart rond een isolatiecampagne. Voor 2025 is het doel de eerste uitvoeringsplannen op te stellen, te beginnen met Buitenpost.
een fulltime projectleider en een projectondersteuner.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
10
BREDE AANPAK VOOR ENERGIEBESPARING (O.A. ENERGIELOKET) Doel Circa 20% energiebesparing huishoudens in de toekomst.
Resultaat Besparing op CO2 uitstoot en kosten.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
In 2023 is gewerkt aan de herpositionering van het Energieloket, mede in samenhang met de ANNO -opgave. Gezien de rol van het loket in de warmtetransitie is versterking noodzakelijk, te financieren vanuit specifiek beschikbare Rijksmiddelen. • In 2023 heeft een evaluatie van het Energieloket plaatsgevonden; • is besloten de bestaande capaciteit en 0,5 fte energiecoaching te continueren in 2024–2025; • wordt de samenwerking met Duurzaam Bouwloket voortgezet.
Het Energieloket wordt doorontwikkeld in samenwerking met warmtetransitie en het Nationaal Isolatrieprogramma. Parallel hieraan wordt gewerkt aan energiearmoedebestrijding via Fixteams, met focus op isolatiemaatregelen en gedragsverandering. Resultaten en aandachtspunten: • versterkte samenwerking tussen professionals, vrijwilligers en het loket; • blijvende uitdaging: structurele bemensing en duurzame financiering.
Sinds september 2024 is er een energiecoördinator actief. Hij werkt aan een doorontwikkeling van het Energieloket met een plan van aanpak waarin zijn opgenomen: • rollen en taken; • benodigde middelen; • versterking van de dienstverlening; • versterking van de dienstverlening; • aansluiting bij de warmtetransitie; • samenwerking met partners zoals Duurzaam Bouwloket en lokale energie-initiatieven.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
11
RES FRYSLÂN Doel
Resultaat
Samenwerking Fryske gemeenten en provincie op gebied van energietransitie.
Gezamenlijke bijdrage Fryske gemeenten aan landelijke doelstelling duurzame opwek.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
De uitvoering van RES 1.0 is voortgezet en hierover is een voortgangsrapportage opgesteld. De samenwerking binnen RES-Fryslân is in februari 2023 uitgebreid met de oprichting van de Friese EnergieTafel (FET). Binnen de FET zijn nu ook thema’s als warmte, energie-infrastructuur en mienskipsenergie opgenomen. Er wordt nagedacht of in 2025 een RES 2.0 nodig is, of een actualisatie via een
In 2024 hebben de partners in de FET een Friese Energievisie vastgesteld, met als ambitie: • in 2050 zoveel mogelijk energie op eigen grondgebied opwekken. Korte termijn: geen wijzigingen in de doelstellingen voor 2030. Lange termijn: een RES 2.0 is noodzakelijk. Knelpunten: • beperkende regelgeving; • netcongestie; • tekort aan nieuwe projecten. Hierdoor is het onwaarschijnlijk dat Fryslân het doel van 3,0 TWh in 2030 behaalt.
voortgangsrapportage volstaat.
RES FRYSLÂN WERKGROEP PARTICIPATIE & LOKAAL EIGENDOM Doel Kennisuitwisseling participatie & lokaal eigendom bij duurzame energieprojecten.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
Resultaat Ontwikkeling Friese handreiking participatie & lokaal eigendom.
Status Stand van zaken
Evaluatie 2025
De handreiking is in 2023 opgeleverd en wordt verder toegepast. Participatie en lokaal eigendom is met programma ‘Mienskipsenergie’ één van de vier programmapijlers van de FET. Het Fries Energiehuis is hieruit voortgekomen.
In 2025 is de Stichting Fries Energiehuis opgericht voor het ondersteunen van initiatieven die door bewoners, bedrijven en gemeenten zelf zijn gestart. De eigen initiërende rol bleef beperkt; het Energiehuis fungeerde vooral als loket en kenniscentrum. In Achtkarspelen zijn geen initiatieven gestart. Vanuit het warmteprogramma volgt een brede aanpak om gemotiveerde initiatiefnemers direct te helpen met advies, begeleiding, collectieve acties en financiële ondersteuning van lokale en regionale partners. Hier kan het Fries Energiehuis mogelijk een rol in spelen.
12
EIGEN ENERGIE-OPWEK EN SMART GRID IN DE REGIO Doel
Resultaat
Onderzoek naar mogelijkheden decentraal energienetwerk inclusief smartgrid binnen ANNO.
Antwoord op vraag of we in regionaal verband zelf energie kunnen opwekken en of smartgrid mogelijk is.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
In 2023 is in ANNO-verband een regioanalyse opgestart. Deze regioanalyse wordt in het eerste kwartaal van 2024 afgerond en gedeeld met de raad. De analyse levert belangrijke input voor de in 2024 vast te stellen provinciale energievisie. Belangrijkste ontwikkelingen: • Presentatie onderzoeksresultaten in februari 2024 • Vaststelling bestuursopdracht door alle gemeenten
De uitwerking van de bestuursopdracht loopt door in een werkgroep (juridische zaken, financiën, duurzaamheid). Eerste resultaten worden binnenkort met de colleges en raden gedeeld. De gemeente Achtkarspelen wacht de uitkomsten hiervan af.
(sept. 2024)
ONDERZOEK BENUTTING BIOMASSA Doel
Resultaat
Inzicht in potentie biomassa voor de lokale
Vastgestelde potentie en plan van aanpak
energievoorziening.
benutting.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
13
Status Stand van zaken
Evaluatie 2025
In 2023 is onderzoek uitgevoerd naar het gebruik van
Door het vervallen van derogatie wordt mestafvoer voor
bermgras c.a.. Er zijn twee opties: bio-vergisting
veehouders duurder, waardoor monomestvergisters
(opwekken van ‘groen’ gas) of compostering (verbetering
aantrekkelijker worden. Dit biedt kansen voor groen gas,
van de kwaliteit van landbouwgronden). De provincie
maar kan ook maatschappelijke weerstand oproepen,
Fryslân heeft ingezet op het bio-vergisting, ook met het
waardoor een zorgvuldig proces noodzakelijk is.
oog op de OVEF opgave om het zgn. zelflevermodel in te voeren. In Besluitvorming heeft in Achtkarspelen nog niet plaatsgevonden. In Achtkarspelen vervalt het bermgras aan de partij die het bermmaaien uitvoert en de hekkelspecie gaat naar ons eigen composteringsterrein. Dat houdt dus in dat Achtkarspelen niet aansluit bij het AgriCycling en ook niet bij het provinciale vergistingsproces.
ZON OP WONINGEN Doel
Resultaat
Circa 30% van de woningen heeft zonnepanelen in 2024.
Jaarlijkse monitoring.
Status Stand van zaken
Evaluatie 2025
In 2023 zijn zonnepanelen geplaatst op 20,2 % (2022: 14,6%) van de daken. In 2022 leek op basis van een schatting de 20% al bereikt te zijn, maar dit is dus achteraf niet het geval gebleken. De monitoring is op basis van luchtfoto’s en niet realtime. De cijfers over 2024 zijn na analyse in voorjaar 2025 bekend.
Het aantal zonnepanelen op daken flink is toegenomen in 2024. Ongeveer 40% van de woningen in Achtkarspelen
SINNETAFELS Doel Gesprek over energieverbruik en benodigde opwek per dorp.
Resultaat
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
beschikt inmiddels over zonnepanelen.
Opzet en uitvoering van de sinnetafels.
14
Status Stand van zaken
Evaluatie 2025
Sinds 2022 zijn er geen Sinnetafels georganiseerd, omdat we nog niet in de volle breedte zijn gestart met de uitvoering van de Warmtevisie. Afhankelijk van de gekozen aanpak, kan het zijn dat er voor een andere vorm wordt gekozen. Daarnaast zal netcongestie de uitvoering van projecten met zon-opwek in de weg zitten (geen capaciteit op het net). De Sinnetafel-aanpak lijkt voor nu niet het juiste instrument waar we onze tijd en capaciteit in moeten steken. We bespreken andere mogelijkheden. In Augustinusga is in 2023 een SCE-dak ontwikkeld. In Surhuizem met ondersteuning van ‘Robin Doet’. (www.robindoet.org) een zonnedak bij een
De afgelopen jaren zijn geen Sinnetafels georganiseerd. De twee SCE-daken die ontwikkeld zijn, komen niet voort uit een sinnetafel. Voor het opstellen warmteprogramma vinden aparte overleggen plaats met belangrijke stakeholders. Voor uitvoeringsplannen (WUP’s) zal werkgroep worden opgezet met bewoners en organisatie uit het betreffende dorp. In Buitenpost is dit al gaande. Er wordt nu ingezet op een brede aanpak met de wijkuitvoeringsplannen en gesprekken over energievraag en opwek per dorp of wijk.
boerenbedrijf in ontwikkeling.
PROJECTEN DUURZAME ENERGIE-OPWEK ZON Doel
Resultaat
Concrete vertaling uitkomsten energietafels inclusief gesprekken ontwikkelaars.
Realisatie zonnevelden met zo groot mogelijk draagvlak.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
Zonnepark Skûlenboarch ligt voor helft in de gemeente Achtkarspelen (de andere helft ligt in Tytsjerksteradiel). De gemeente Achtkarspelen neemt niet deel aan dit project. De ligging zorgt er wel voor dat de opwek meetelt in onze duurzame opwekopgave. Voor de
De financiering en lokaal eigendom als vereiste en beperkte mogelijkheden op het elektriciteitsnet zorgen voor een lastige businesscase bij te ontwikkelen zonneparken. Een belangrijke principiële vraag voor gemeentes is de mate en vorm waarin men wel deelnemen in opwek
uitvoering van nieuwe projecten met zon-opwekking zal netcongestie een knelpunt zijn, vanwege beperkte capaciteit op het net.
projecten.
PROJECTEN DUURZAME ENERGIE-OPWEK WIND Doel Windenergie mogelijk maken.
Resultaat Windenergie in de energiemix krijgen.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
Status 15
Stand van zaken
Evaluatie 2025
De provinciale regels met betrekking tot windenergie boden weinig mogelijkheden. In de gemeente Achtkarspelen zijn inmiddels diverse kleine windmolens (maximale hoogte 15 meter) geplaatst bij agrarische bedrijven.
Provincie start onderzoek naar mogelijkheid voor energiecoöperaties om windmolens in privaat
De provinciale regels met betrekking tot windenergie zijn iets verruimd in de nieuw vastgestelde omgevingsverordening maar bieden nog steeds niet veel mogelijkheden. In de Friese Energievisie is wind één van de noodzakelijke bronnen voor hernieuwbare energie. De Friese Energievisie is in december 2024 vastgesteld en is een bouwsteen voor de POVI. Het huidige provinciale beleid staat alleen het verplaatsen van windmolens toe vanuit een ecologische- of veiligheidsreden; de status van dorpsmolen biedt hierin geen voordelen. Het WBT gaat zelf opzoek naar een alternatieve locatie en probeert om met het pleidooi van Mienskipsenergie een uitzondering te krijgen.
eigendom over te nemen.
AANPAK ENERGIEARMOEDE Doel Inwoners in onze gemeenten die kampen met ‘energiearmoede’ financieel en praktisch te ondersteunen.
Resultaat Minder armoede als gevolg van de hoge energieprijzen.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
In 2023 is uitvoering gegeven aan de notitie Besteding SPUK-gelden Energiearmoede. Daarvoor is een (tijdelijke) coördinator aangesteld die een plan van aanpak heeft geschreven.De uitvoering is in 2024 verbreed met concrete maatregelen: • Witgoedregeling: vanaf februari konden inwoners met energietoeslag een cadeaukaart aanvragen ter waarde van €600 voor energiezuinig witgoed. Er zijn 727 kaarten verstrekt (budget: €420.000). • Smûk en Sunnich 1 (Energiecoach + Klushulp): start van campagne (oktober) waarbij 3 energiecoaches gratis energiebesparende producten (t.w.v. €75) verstrekken en advies geven. Doel: 600 huishoudens. Samenwerking met SWA en Energiebank Fryslân. • Zichtbaarheid energiecoaches: voorzien van herkenbare kleding en communicatiecampagne in najaar
De evaluatie van Smûk en Sunnich 1 toont aan dat: • 300 van de beoogde 600 huishoudens zijn bereikt. • Leerpunten worden meegenomen in Smûk en Sunnich 2. • De focus in 2025/2026 verschuift naar: - samenwerking met Energiebank Fryslân voor bredere verduurzaming; - inzet van fixteams door energiecoaches; - beëindiging van de witgoedregeling (geen
2024.
tweede ronde).
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
16
STIMULEREN ZON OP BEDRIJFSDAKEN Doel
Resultaat
Realisatie van zon op daken bij projecten met reeds toegekende SDE+-subsidie.
Maximale benutting ‘zon op dak’.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
In verband met de zeer beperkte ruimte op het elektriciteitsnet wordt hier nu bewust nog niet actief invulling aan gegeven. Op verzoek wordt uiteraard wel advies gegeven.
Hier zijn nog steeds weinig ontwikkelingen. De netcongestie en wachtrijen voor zwaarder electra aansluitingen zijn nog steeds actueel. Dit zal de komende jaren nog zo zijn. Het lijkt erop dat deze onzekerheid over de realisatietijd en het rondkrijgen van een businesscase zorgt voor weinig aanvragen. Wij geven hier nog geen actieve invulling aan.
GEMEENTELIJKE GROND BESCHIKBAAR STELLEN AAN LOKALE ENERGIECOÖPERATIES Doel Stimuleren burgerinitiatieven op het gebied van energie-opwek.
Resultaat In beeld brengen geschikte locatie per dorp voor zonnepark en mogelijkheden lokaal eigenaarschap.
Status Stand van zaken
Evaluatie 2025
Een eventuele behoefte van lokale energiecoöperaties voor gemeentelijke grond vloeit voort uit de Sinnetafels. Omdat er sinds 2023 geen Sinnetafels zijn georganiseerd, is deze behoefte ook niet naar boven gekomen. Overigens zal het eventueel beschikbaar stellen van gronden op basis van het Didam-arrest niet zomaar
Er zijn geen ontwikkelingen vanuit energiecoöperaties geweest. Wel is de bestuursopdracht gestart waarin wordt onderzocht welke rol de gemeente moet
zondermeer mogelijk zijn.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
innemen bij lokale energie-opwek.
17
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
2. DUURZAME MOBILITEIT
18
Foto: Stichting Buitenpost Mobyl
2. Duurzame Mobiliteit
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
In Achtkarspelen zijn de afstanden naar werk, voorzieningen en boodschappen relatief groot, waardoor inwoners en bezoekers veel gebruikmaken van de auto. Ook de transportsector neemt een belangrijke plaats in. Hierdoor bestaat ongeveer een kwart van het totale energieverbruik in de gemeente uit fossiele brandstoffen zoals benzine, diesel en lpg. Duurzame mobiliteit vormt daarom een essentiële pijler binnen de lokale energietransitie. De gemeente zet in op het stimuleren van elektrische deelauto’s, de realisatie van openbare laadpalen en het bevorderen van (elektrisch) fietsgebruik.
19
PLANKAART EN VISIE OPENBARE LAADPALEN Doel Gestructureerde uitrol openbare laadpunten, in gelijke pas met toename aantal elektrische voertuigen in de gemeente.
Resultaat Adequaat netwerk met laadpalen in beide gemeenten.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
In 2023 zijn in Achtkarspelen vijf nieuwe laadpalen geplaatst, waardoor het totaal aantal openbare laadpunten op gemeentegrond uitkwam op drieëntwintig. Het gemeentelijk beleid richtte zich vooral op het realiseren van minimaal één laadpaal per dorp en het uitbreiden van de dekking bij belangrijke locaties zoals winkelcentra en sportvoorzieningen. Inmiddels beschikken acht dorpen over ten minste één laadpaal.
Om de verdere uitrol te stroomlijnen is een plankaart opgesteld met geschikte locaties. Aanvragen voor nieuwe laadpalen worden aan deze kaart getoetst, waarna de uitvoering plaatsvindt door de gecontracteerde partij. Bezwaren worden door de gemeente afgehandeld. Het principe ‘paal volgt auto’ blijft leidend en er wordt daarnaast steeds meer gekeken naar strategische locaties bij openbare voorzieningen. Op dit moment zijn er vijfentwintig semi-publieke en eenendertig publieke laadpalen beschikbaar. De vraag naar laadinfrastructuur blijft toenemen, mede door de ontwikkelingen rondom emissieloos bouwen en de verdere elektrificatie. Voor een toekomstbestendige aanpak is inzicht in stroomverbruik en netcapaciteit noodzakelijk. De gemeente onderzoekt hoe dit structureel kan worden georganiseerd.
In 2024 is binnen ANNO-verband gestart met het opstellen van een laadvisie en een uitvoeringsplan. De planning is dat de conceptvisie in het tweede kwartaal van 2026 ter vaststelling aan het college wordt voorgelegd. In Achtkarspelen zelf zijn dat jaar vier laadpalen geplaatst, waardoor het totaal op zevenentwintig kwam. Daarmee heeft inmiddels bijna ieder dorp binnen de gemeente een laadpaal.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
20
STIMULEREN DEELAUTO’S Doel
Resultaat
Vermindering (tweede) autobezit, verbetering bereikbaarheid.
Minder autoverkeer en daardoor minder uitstoot CO2 c.a.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
De provincie is in 2023 gestart met een project om het voor dorpen eenvoudiger te maken om over een elektrische deelauto te beschikken. De gemeente ondersteunt dit door bijvoorbeeld parkeerplaatsen bij bestaande laadpalen te reserveren voor deelauto’s. Voor Achtkarspelen zijn in dat jaar echter nog geen aanvragen binnengekomen.
De provincie voert inmiddels gesprekken met vervoersbedrijven over de ontwikkeling van mobiliteitshubs, waarbij goede fiets- en OV-verbindingen de basis vormen. Deelauto’s kunnen hieraan een belangrijke bijdrage leveren. Naast commerciële aanbieders kan ook de gemeente zelf een rol spelen door bijvoorbeeld de eigen leenauto’s in de weekenden beschikbaar te stellen als deelauto. Verder lijkt het stimuleren van particuliere autodeling via platforms als SnappCar kansrijk, mits er
In 2023 is door Stichting Buitenpost Mobyl (BUMO) een lokaal vervoersinitatief gestart. Vrijwilligers zorgen voor vervoer van mensen die minder mobiel zijn. De ritten vin-
voldoende draagvlak is binnen de mienskip.
den plaats binnen postcodegebied 9285 voor €1,50 per rit.
STIMULEREN GEBRUIK (ELEKTRISCHE) FIETS Doel Stimuleren van (elektrische) fiets.
Resultaat Netwerk van fietssnelwegen, meer gebruik van de fiets en minder autogebruik.
Status Stand van zaken
Evaluatie 2025
De provincie werkt aan de aanleg van een netwerk van
In 2025 zijn nieuwe doorfietsroutes ontwikkeld en is er een campagne gevoerd om fietsgebruik te stimuleren. Om de effecten hiervan beter meetbaar te maken, kan een vervolgcampagne worden overwogen. Ook vanuit recreatief oogpunt blijft aandacht voor fietsinfrastructuur en laadinfrastructuur voor e-bikes belangrijk. Lokale ondernemers kunnen hierin een rol spelen en tegelijkertijd profiteren van de toenemende bezoekersstromen. Innovatieve initiatieven, zoals fietspaden met geïntegreerde verlichting, zijn positief ontvangen. Daarnaast kan de gemeente het fietsgebruik binnen de eigen organisatie verder stimuleren, bijvoorbeeld via een fiets-
fietssnelwegen. Voor Achtkarspelen is dit opgenomen in de mobiliteitsagenda van ANNO. Er zijn doorfietsroutes opgenomen in het gemeentelijk mobiliteitsprogramma. Er wordt nog over de uitwerking gesproken met diverse partijen.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
plan of door deelname aan initiatieven zoals ‘e-trappers’.
21
OPENBAAR VERVOER Doel Behoud van bereikbaarheid, verbetering overstappunten (‘reishubs’).
Resultaat Openbaar vervoer als aantrekkelijk alternatief voor gebruik auto.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
De gemeente steunt het initiatief voor een snelle busverbinding tussen Drachten, Surhuisterveen en Kollum, welke ook van belang is voor de inwoners van Achtkarspelen. Dit initiatief heeft bij de nieuwe aanbesteding in 2024 geen plek gekregen in de nieuwe busconcessie van de provincie. Wel heeft de provincie in 2023 gezorgd voor deelfietsen op treinstations. In ANNO-verband is afgesproken een campagne op te starten om het gebruik van duurzame vervoersmiddelen, zoals openbaar vervoer en fiets, te stimuleren. Deze campagne in 2024 uitgevoerd en geëvalueerd. Er zijn plannen om de campagne te herhalen en te focussen op een specifieke doelgroep zoals bijvoorbeeld ouderen.
In 2025 heeft de campagne plaatsgevonden om inwoners van NOF bewust te maken van de verschillende reismogelijkheden. De resultaten zijn geëvalueerd en vanuit ANNO-verband wordt gekeken of hier een vervolg aan kan worden gegeven. De invloed van de gemeente op het OV-aanbod is beperkt. De provincie is concessieverlener ten aanzien van het OV-aanbod. Als Achtkarspelen blijven we ons inzetten voor een snelle verbinding tussen Kollum – Buitenpost – Surhuisterveen – Drachten.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
22
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
3. CIRCULAIRE ECONOMIE
23
Foto: Opnieuw
3. Circulaire Economie
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
We gebruiken wereldwijd meer grondstoffen dan de aarde ons kan bieden. Dit leidt tot uitputting, afhankelijkheid van schaarse bronnen en een groeiende belasting van ons milieu. Om onze welvaart en kwaliteit van leven ook in de toekomst te behouden, is een andere manier van denken en werken noodzakelijk. De transitie naar een circulaire economie – waarin grondstoffen steeds opnieuw worden gebruikt en afval niet meer bestaat – biedt hiervoor de oplossing. Deze omslag is niet alleen noodzakelijk, maar creëert ook nieuwe kansen voor innovatie, ondernemerschap en samenwerking. Als grote inkoper en opdrachtgever heeft de gemeente de mogelijkheid om het goede voorbeeld te geven en ontwikkelingen in gang te zetten. Vanzelfsprekend met aandacht voor de lokale bedrijven.
24
CIRCULAIR INKOPEN EN AANBESTEDEN Doel Circulair inkopen en aanbesteden.
Resultaat Circulariteit is onderdeel bij onze inkoop en aanbestedingen.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
In 2023 is het ambitiedocument opgesteld waarin de basis is gelegd voor de verdere ontwikkeling van circulair inkopen binnen de organisatie.
Om de organisatie mee te nemen in een nieuwe manier van inkopen en aanbesteden, zal breed in de organisatie een basiscursus worden aangeboden. Daarnaast zijn er twee aanbestedingstrajecten uitgekozen waarbij het projectteam een verdiepingscursus gaat volgen. Hier leren medewerkers rekening te houden met de gehele levenscyclus van een product, van grondstof tot de afvalfase, en proberen de impact op het milieu te beperken. Hierdoor gaan afdelingen anders samenwerken en gaan projecten er anders uit zien. Omdat het een nieuwe manier van werken betreft, is het belangrijk een werkwijze te ontwikkelen waarin circulariteit vanzelfsprekend is. Daarnaast is het essentieel om deze werkwijze in de organisatie te verankeren.
In 2024 zijn we formeel lid geworden van het uitvoeringsprogramma Circulair Inkopen van Friese Overheden. De eerste stap is om circulariteit en de manier van werken intern verder onder de aandacht te brengen. Het is nog lastig om circulariteit meetbaar te maken. Het is wenselijk om per project met een projectdefinitie te werken. In deze definitie kan je aangeven wat circulariteit in dit project betekent. Denk bijvoorbeeld aan levensduurverlening, inkopen met gezonde en recyclebare materialen, of een gebouw met als projectdefinitie dat alle onderdelen demontabel zijn. Er zijn al veel voorbeelden waarbij circulair is ingekocht; de bureaustoelen, kantoormeubilair, refurbished telefoons, laptops, langere contracten, langer met spullen doen, lokale inkoop voor bedrijfsrestaurant. En ook vanuit beheer, bijvoorbeeld bij de aanleg van een circulaire asfaltweg bij Blauwverlaat of door toepassing van tweedehands klinkers van de Steenarend.
Inkoop is maatwerk: bij iedere inkoopactie vormt circulariteit een belangrijk criterium. Het is daarbij van groot belang lokale ondernemers goed mee te nemen en te informeren.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
25
RESTAFVAL VERMINDEREN OP BASIS VAN BESTAAND GRONDSTOFFENBELEID
Doel De hoeveelheid huishoudelijk restafval wordt verminderd tot 30 kg/inwoner per jaar in 2025.
Resultaat Minder afval verbranden en/of storten.
Status
In 2021 is door Afvalsturing in het scheidingsproces de Dano-trommel in gebruik genomen. Deze techniek helpt bij het winnen van waardevolle organische componenten uit het restafval, die daarna kunnen worden vergist om biogas te winnen. Deze installatie functioneert inmiddels naar behoren en draagt bij aan een verdere beperking van het huishoudelijk restafval dat wordt verbrand. In 2023 bedroeg de hoeveelheid VANG-restafval in Achtkarspelen 123,3 kg per inwoner (2022: 132,3 kg). Hoewel de hoeveelheid restafval dus afneemt, wordt de landelijke VANG-doelstelling nog niet gehaald. Daarnaast is uitvoering gegeven aan de in 2020 aangenomen motie ‘Diaper Challenge’. Deze motie beoogt een vermindering van de hoeveelheid restafval en een grotere bewustwording van ouders over de milieu-impact van wegwerpluiers. In 2023 is bij elke geboorteaangifte informatie verstrekt over het gebruik van herbruikbare luiers, inclusief een bon voor een luierpakket. • In totaal zijn 26 pakketten opgehaald, wat neerkomt op circa 40% van de ouders. • Er waren 110 pakketten beschikbaar; daarvan zijn er eind 2023 nog 31 in voorraad. • Pakketten worden de komende jaren verstrekt zolang de voorraad strekt. De Diaper Challenge is in 2024 afgerond. Dankzij de hoogwaardige nascheiding door Omrin zijn de cijfers voor restafval per inwoner gunstig.
Omrin weet via deze methode 74,2% van het huishoudelijk afval te recyclen. De grootste winst is nog te behalen door het scheiden van GFT-afval. Momenteel bestaat circa 30% van het restafval nog uit GFT. In 2024 is daarom een campagne gevoerd onder de titel “Bioafval hoeft niet in de afvalbak”. Voor een verdere reductie van restafval per inwoner blijft DIFTAR (gedifferentieerde tarieven) een mogelijke beleidsoptie waar op dit moment niet voor gekozen wordt.
Evaluatie 2025 Het resultaat van maximaal 30kg huishoudelijk restafval per inwoner is in 2025 niet gehaald. Volgens Omrin liggen er de komende periode nog kansen als het gaat om de hoeveelheid restafval, waaronder: • inzetten op betere afvalscheiding van GFT-afval; • het stimuleren van inwoners om langer met producten te doen en meer gebruik te maken van reparatie; • het bevorderen van de tweedehands inzet van klusmaterialen; • samenwerking op provinciaal niveau, aangezien uitvoering op gemeentelijk niveau alleen niet haalbaar is.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Stand van zaken
26
AANPAK CIRCULAIRE ECONOMIE MET ONDERNEMERS Doel Aanpak circulaire economie met
Resultaat Stimuleren lokale circulaire economie.
ondernemers.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
In ANNO-verband zijn diverse thema-avonden georganiseerd voor bedrijven. Zo werd er een avond georganiseerd over circulaire economie in Achtkarspelen bij Opnieuw.
De meeste winst kan worden behaald door vanuit de gemeente circulair uit te vragen bij ons eigen inkoopacties. Dat brengt de markt in beweging.
Een toonaangevend voorbeeld in de gemeente op het gebied van circulaire economie is het zwembad in Buitenpost wat bijna volledig wordt verwarmt vanuit de restwarmte van het naastgelegen bedrijf Enitor Primo.
Verduurzaming bedrijventerreinen: Ynbusiness heeft de opdracht vanuit de provincie om op de bedrijventerreinen aan de slag te gaan met alle thema’s van verduurzaming; energie, circulariteit, vergroening en klimaatadaptatie. De gemeente is hierbij aangehaakt. Een onderzoek naar lokale bedrijven met restwarmte zou waardevol zijn. Daarnaast willen we ook graag rest- en afvalstromen van de bedrijven in kaart hebben, zodat bedrijven beter aan elkaar gekoppeld kunnen worden.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
27
ONDERZOEK GEBRUIK MONITORINGSTOOL VCF Doel Inzicht in toepassingsmogeiljkheden en plan van aanpak – opvolging.
Resultaat Binnen bestaande formatie van de verschillende afdelingen.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
De Vereniging Circulair Friesland ontwikkelt momenteel een tool met een effectgerichte benadering. Deze methode richt zich op het meten van concrete resultaten, waaronder: • reductie van CO₂-uitstoot; • hergebruik van materialen; • verlenging van de levensduur van producten. Met behulp van deze tool krijgen Friese overheden beter inzicht in behaalde resultaten. Dit draagt bij aan het versnellen van de circulaire transitie en aan een versterkte samenwerking tussen overheden
Een eerste versie van de monitoringstool is door een aantal gemeenten getest. De tool functioneert nog niet naar behoren en deze moet eerst verder worden ontwikkeld.
en marktpartijen.
Bij iedere inkoopactie dienen circulaire en duurzame criteria nadrukkelijk als afwegingskader worden meegenomen. De mate van toepasbaarheid verschilt per productgroep: sommige categorieën lenen zich beter voor circulaire inkoop dan andere. Een belangrijk aandachtspunt blijft de vergelijkbaarheid en meetbaarheid van resultaten, dit is momenteel nog niet goed mogelijk. Bij veel kleine inkoopacties kan de impact relatief beperkt zijn, terwijl enkele grote inkooptrajecten juist een veel grotere bijdrage kunnen leveren aan de circulaire doelstellingen.
In 2025 wordt nadrukkelijker gekeken naar de uitgangspunten bij inkoop. Relevante vragen hierbij zijn: • Wordt er gekozen voor refurbished producten of voor nieuw, duurzaam geproduceerd materiaal? • Hoe worden aspecten als garantie, levensduur en Total Cost of Ownership (TCO) meegewogen?
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
28
STIMULEREN CIRCULARITEIT BIJ EVENEMENTEN Doel Evenementen zijn zoveel mogelijk circulair en voldoen aan de landelijke wetgeving.
Resultaat Evenementen zo veel mogelijk circulair.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
In 2023 is een nieuw evenementenbeleid vastgesteld, waarin voor het eerst een duurzaamheidsparagraaf is opgenomen. Met dit beleid wordt beoogd evenementenorganisaties te stimuleren en te ondersteunen bij het verduurzamen van hun activiteiten. De komende jaren wordt dit beleid verder ontwikkeld en in samenspraak met organisatoren toegepast in de praktijk.
De naleving van de verplichting tot het gebruik van hardcup-statiegeldbekers blijkt nog beperkt. Ook bij gemeentelijke evenementen kan meer aandacht worden besteed aan duurzaamheid en circulariteit.
Er is onderzoek gedaan naar het evenementenbeleid van andere gemeenten waar duurzaamheid een sterkere rol speelt. Ook is verkend welke bedrijven en organisaties evenementenorganisaties kunnen ondersteunen bij verduurzaming. Er zijn hierbij contacten gelegd met GROENN. Zij bieden workshops en mentortrajecten aan. Het gebruik van hardcup-statiegeldbekers is opgenomen in de evenementenvergunning. Verdere duurzaamheidscriteria zijn in dit stadium nog niet aan de vergunning gekoppeld. Een voorbeeld van vanuit de praktijk is het evenement Oerrock. Zij gebruiken accu’s en maken gebruik van het naastgelegen zonnepark, dat tevens als sponsor optreedt. Hierdoor hoeven ze geen gebruik meer te maken van generators.
Het verduurzamen van kleinschalige evenementen vraagt om een zorgvuldige aanpak, aangezien veel organisaties draaien op vrijwilligers en er minimale budgetten beschikbaar zijn. Tegelijkertijd groeit de druk vanuit sponsoren om duurzamer te werken. Voorbeelden hiervan zijn sponsoren zoals Rabobank en Merk Friesland. Zij stimuleren de organisatie van de Profronde in Surhuisterveen om lokale producten in de catering toe te passen en duurzame materialen te gebruiken.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
29
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
4. BIODIVERSITEIT
30
4. Biodiversiteit
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Biodiversiteit, oftewel de soortenrijkdom van planten, dieren en micro-organismen, vormt de basis voor gezonde ecosystemen en is essentieel voor de menselijke samenleving. Een hoge biodiversiteit ondersteunt bestuiving, bodemvruchtbaarheid en de natuurlijke weerbaarheid tegen plagen en ziekten. Tegelijkertijd staan veel soorten wereldwijd onder druk door klimaatverandering, intensivering van landbouw en landgebruik. Ook binnen de gemeente Achtkarspelen wordt de noodzaak erkend om de biodiversiteit te versterken. Het beleid richt zich op het behouden en vergroten van ecologische waarden in de openbare ruimte, het stimuleren van natuurinclusief bouwen en landbouw, en het integreren van biodiversiteit in andere beleidsvelden zoals duurzame energie en voedselvoorziening.
31
BEVORDEREN BIODIVERSITEIT Doel Financiële bijdrage kleinschalige projecten om biodiversiteit te verbeteren.
Resultaat Burgers meer betrokken bij biodiversiteit.
Status
De gemeente Achtkarspelen streeft ernaar de biodiversiteit binnen de gemeentegrenzen te versterken. Dit draagt niet alleen bij aan een aantrekkelijk leefklimaat, maar ook aan klimaatadaptatie, gezondheid en de kwaliteit van de leefomgeving. In 2023 zijn op diverse locaties biologisch geteelde bloembollen aangebracht Daarnaast zijn bloembollen beschikbaar gesteld voor verschillende mienskipsinitiatieven, die door vrijwilligers zijn geplant in de openbare ruimte, onder meer in Kootstertille, Gerkesklooster en Stroobos. Andere initiatieven zijn uitgevoerd ter verbetering van de biodiversiteit: • In Buitenpost zijn fruitbomen in de openbare ruimte geplant. • Op diverse locaties zijn bloemenmengsel ingezaaid; waaronder het dorpsbos in Gerkesklooster, de Troelstralaan en Zwanebloem in Buitenpost en de Groningerstraat, Baansein, Havenstraat, Nije Jirden in Surhuisterveen, en de Mounestrjitte in Kootstertille. • In Surhuisterveen is een zogenoemd Blommenlint aangelegd: een wandelroute van circa 2,5 kilometer langs een aaneenschakeling van bloemen en bloembollen. • Aan de Badlaan in Surhuisterveen is een park aangelegd met biodiversiteit als uitgangspunt. Dit park bevat een wadi, insectvriendelijke beplanting (waaronder vaste planten en een bloemweide) en biologisch geteelde bloembollen die samen met basisschoolleerlingen zijn geplant.
• In de ecologische zone in Kootstertille is een nieuwe amfibieënpoel gerealiseerd. • De uitvoeringstechnieken voor het schoonmaken van watergangen in ecologische groengebieden zijn verbeterd.
• In samenwerking met Aeres Buitenpost wordt onderzocht hoe ‘rewilding’ in de openbare ruimte kan worden toegepast. • Er is veel aandacht besteed aan natuur- en milieueducatie voor basisschoolkinderen door Pingo en Pet. Daarnaast is in 2023 het project Samen investeren in biodiversiteit van Stichting Ynnatura afgerond. Dit project richtte zich op negen bedrijven op de bedrijventerreinen Westkern en Skûlenboarch bij Kootstertille en Eastermar. Ook wordt er regelmatig aandacht besteed aan interne scholing van medewerkers. Er zijn cursussen gegeven over biodivers tuin- en groenbeheer en er zijn certificaten behaald op het gebied van natuurbescherming.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Stand van zaken
Bovendien staan er nieuwe projecten gepland waarin biodiversiteit centraal staat: • In Augustinusga en Gerkesklooster worden parken aangelegd die bijdragen aan vergroening en ecologische versterking. • In Buitenpost wordt, in samenwerking met Plaatselijk Belang Buitenpost en Aeres Buitenpost, een voedselbos ontwikkeld.
Evaluatie 2025 De initiatieven in de dorpen laten zien dat bewonersgroepen actief bijdragen aan vergroening en biodiversiteit. Dit verloopt in het algemeen positief, al is er soms behoefte aan extra vrijwilligers. Daarnaast verdient de relatie tussen biodiversiteit en gezondheid meer aandacht. Groenvoorzieningen dragen bij aan het verminderen van hittestress en bevorderen het welzijn van inwoners. Deze bredere maatschappelijke meerwaarde moet sterker worden ingepast bij toekomstige beleidskeuzes en investeringen.
32
BIODIVERSITEIT EN ZONNE-ENERGIE Doel Verbetering biodiversiteit bij ontwikkeling van zonneparken.
Resultaat Burgers meer betrokken bij biodiversiteit
Stand van zaken
Evaluatie 2025
Gemeente Achtkarspelen zet in op een zorgvuldige ontwikkeling van duurzame energie, met oog voor ruimtelijke kwaliteit en het maatschappelijk belang van groenvoorzieningen.
Het is van belang dat de naleving van de verplichtingen rond landschappelijke inpassing structureel wordt gemonitord en dat bij tekortkomingen tijdig handhavend wordt opgetreden.
Het college heeft besloten dat bomen niet worden gekapt voor de aanleg van zonnepanelen, ook niet wanneer het gaat om maatschappelijke voorzieningen. Hiermee wordt het maatschappelijk belang van bomen bevestigd en beschermd.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
33
NATUURINCLUSIEF BOUWEN EN OPENBARE RUIMTE Doel Verbetering van biodiversiteit in de gebouwde omgeving, in en rond bestaande en nieuwe bebouwing.
Resultaat Burgers meer betrokken bij biodiversiteit.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
Natuurinclusief bouwen biedt kansen om de biodiversiteit te versterken en de leefomgeving klimaatadaptief en toekomstbestendig in te richten. Binnen de gemeente Achtkarspelen zijn de eerste stappen op dit thema nog beperkt. Er zijn binnen de gemeente Achtkarspelen geen concrete activiteiten ondernomen op het gebied van natuurinclusief bouwen. Daarmee blijft natuurinclusief bouwen vooralsnog een thema zonder
Het kennisniveau over de mogelijkheden en toepassingen van natuurinclusief bouwen is nog beperkt. Daarnaast ontbreekt zowel provinciaal als gemeentelijk beleid, waardoor het lastig is dit aspect structureel mee te nemen in nieuwbouwprojecten. Sturing kan wel plaatsvinden door ontwikkelaars te vragen dit in hun plannen op te nemen en door inwoners te informeren over de mogelijkheden. Een subsidie- of stimuleringsregeling kan bovendien een belangrijke prikkel zijn om natuurinclusieve maatregelen te realiseren.
structurele beleidsmatige verankering.
Sinds juni 2024 is er een provinciale voucherregeling beschikbaar (50% van de kosten, maximaal € 15.000), aan te vragen via het SNN. Deze regeling is bedoeld voor collectieven van minimaal vijf bedrijven op één locatie. Ynbusiness moet hierbij betrokken zijn voor goedkeuring. De regeling is inzetbaar voor proceskosten, zoals gezamenlijke onderzoeken of planvorming ter bevordering van biodiversiteit. Om op langere termijn grotere stappen te kunnen zetten, is het noodzakelijk dat er een concreet beleidskader wordt opgesteld met een wettelijke basis (rijk of provincie), aangevuld met stimuleringsregelingen en bestuurlijke ambitie vanuit de gemeente.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
34
NATUURINCLUSIEVE LANDBOUW Doel Faciliteren initiatieven op het raakvlak van natuurinclusieve landbouw en energietransitie.
Resultaat Burgers meer betrokken bij biodiversiteit.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
De gemeente Achtkarspelen werkt samen met verschillende partners aan het bevorderen van natuurinclusieve landbouw, waaronder de Noardlike Fryske Wâlden (NFW) en de Regiodeal Natuurinclusieve Landbouw. Deze partners dragen bij aan het versterken van de biodiversiteit, een duurzaam buitengebied en een goede landschappelijke inpassing van agrarische activiteiten.
Economische Zaken sluit aan bij de overleggen met de NFW en de Agrarische Jongeren. Binnen de gemeentelijke organisatie is het onderwerp natuurinclusieve landbouw nog niet structureel belegd.
De gemeente faciliteert en ondersteunt deze initiatieven waar dat nodig en gewenst is. De gemeente neemt zitting in de themagroep Natuur & Landschap van de NFW. Daarnaast wordt ook vanuit de gebiedscommissie gewerkt aan de ontwikkeling van natuurinclusieve landbouw.
de biodiversiteit.
In 2024 is vastgesteld dat er geen uitbreiding van de intensieve veehouderij zal plaatsvinden binnen
Voor de kwaliteit van het buitengebied blijft goede landschappelijke inpassing essentieel. Dit draagt bij aan een aantrekkelijk landschap en bevordert tegelijkertijd
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
de gemeente Achtkarspelen.
35
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
5. KLIMAATADAPTATIE
36
5. Klimaatadaptatie
Binnen het gemeentelijk beleid worden de risico’s van klimaatverandering geanalyseerd en vertaald naar concrete opgaven. Hittestress, wateroverlast, droogte en overstromingen vormen de kerngebieden waarop maatregelen noodzakelijk zijn. Tegelijkertijd wordt klimaatadaptief denken structureel geïntegreerd in verschillende beleidsvelden, zoals ruimtelijke ordening, groenbeheer, infrastructuur en gezondheid. Dit zorgt ervoor dat nieuwe en bestaande projecten toekomstbestendig worden ontworpen en uitgevoerd, met aandacht voor zowel technische oplossingen als ecologische en maatschappelijke voordelen.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Het klimaat verandert ingrijpend, met gevolgen zoals warmere en drogere zomers, hevige regenbuien en een verhoogd risico op wateroverlast. Gemeente Achtkarspelen erkent dat een klimaatbestendige inrichting van de leefomgeving noodzakelijk is om zowel inwoners als infrastructuur te beschermen tegen de effecten van deze veranderingen. Het thema klimaatbestendigheid in de duurzaamheidsagenda richt zich op het voorbereiden op klimaatverandering, het beperken van risico’s en het versterken van de veerkracht van de openbare ruimte, gebouwen, groene infrastructuur en lokale ecosystemen.
37
KLIMAATADAPTIEVE MAATREGELEN IN DE OPENBARE RUIMTE Doel Een meer klimaatadaptieve openbare ruimte doordat klimaat-adaptatie een plek heeft in de GRP’s en het regenwater-structuurplan.
Resultaat Minder overlast van buien, zoals water op straat.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
In 2023 is in de gemeente Achtkarspelen de actualisatie van het Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP) en het Regenwaterstructuurplan vastgesteld. In deze actualisatie is nadrukkelijk aandacht besteed aan klimaatadaptatie, onder meer door de aanleg van regenwaterstructuren en regenwaterriolen in het openbaar gebied en de bijbehorende inrichting. Met deze maatregelen wordt invulling gegeven aan de doelstellingen uit de Duurzaamheidsagenda.
Het is van belang om verschillende doelgroepen meer inzicht te geven in de gevolgen van klimaatverandering en de mogelijkheden die men zelf heeft om hierop in te spelen. Dit inzicht kan worden gegeven door informatiemateriaal beschikbaar te stellen aan medewerkers van de gemeente, inwoners, projectontwikkelaars en bedrijven.
In 2024 is gestart met de uitvoering van het GRP. Bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen, zoals de herontwikkeling van het centrum van Buitenpost, wordt zoveel mogelijk rekening gehouden met klimaatadaptieve maatregelen, onder andere door de aanleg van extra plantvakken en infiltratiekratten. De herinrichting van de Badlaan in Surhuisterveen vormt een concreet voorbeeld waarin zowel klimaatadaptatie als biodiversiteit zijn
Daarnaast blijkt dat herinrichting van de openbare ruimte vaak beperkt wordt door bestaande ruimtelijke kaders. Om effectief te kunnen inspelen op klimaatverandering is het noodzakelijk dat er al in de planvorming voldoende ruimte wordt gereserveerd voor vergroening, alternatieve parkeeroplossingen, vermindering van verharding, de aanleg van sedumdaken en andere voorzieningen voor waterberging.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
geïntegreerd.
38
KLIMAATADAPTIEF DENKEN ONDERDEEL ANDERE BELEIDSVELDEN Doel Verbetering klimaatadaptief denken in gemeente.
Resultaat Bewustwording onder de medewerkers van de gemeente.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
In 2023 is de Omgevingsvisie vastgesteld. Klimaatadaptatie is hierin als belangrijk thema opgenomen en daarmee breed geïntegreerd binnen de gemeentelijke
Om de ambities op het gebied van klimaatadaptatie te realiseren, is het wenselijk te beschikken over een integraal beleidskader waarin samenhang wordt aangebracht tussen natuur, biodiversiteit, gezondheid en duurzaamheid. Een dergelijk plan biedt houvast en vergemakkelijkt het behalen van de gestelde doelen.
organisatie.
Bij ruimtelijke ontwikkelingen wordt vergroening nog niet direct meegenomen in de planvorming. Er wordt aanbevolen om te onderzoeken in hoeverre de Natuurherstelwet en het Omgevingsplan mogelijkheden biedt om klimaatadaptatie beter te borgen.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
39
ONDERSTEUNEN INITIATIEVEN VANUIT DE MIENSKIP VOOR KLIMAATBESTENDIGHEID BIJ INWONERS EN BEDRIJVEN / HERGEBRUIK REGENWATER
Doel Bewustwording over klimaatadaptatie, vermindering belasting riolering en minder drinkwatergebruik.
Resultaat Draagvlak voor klimaatadaptieve maatregelen.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
Vanuit de Mienskip zijn geen initiatieven ingediend die om gemeentelijke ondersteuning vroegen op het gebied van klimaatadaptatie. Wel vraagt de gemeente aandacht voor het afkoppelen van regenwaterafvoeren. Daarnaast wordt via lokale kranten en sociale mediakanalen actief gecommuniceerd over riolering en de uitdagingen die ontstaan bij extreme neerslag. Ook is er een artikel in de Feanster geplaatst over het opvangen van regenwater in tuinen.
In 2025 is vanuit Gerkesklooster/Stroobos een initiatief ingediend om een themadag over water te organiseren. Tijdens deze dag willen de initiatiefnemers inwoners stimuleren tot waterbewust gedrag, onder andere door het aanbieden van regentonnen, en kinderen bewust maken van het belang van water drinken.
Op de sociale mediakanalen van de gemeente worden verschillende duurzame initiatieven uitgelicht, waaronder de kledingruilbeurs van de Fairtrade-werkgroep. Verder zijn er berichten geplaatst over biodiversiteit en over de campagne De Luie Wereldverbeteraar van Omrin.
Vanuit diverse werkgroepen komen regelmatig initiatieven binnen die betrekking hebben op biodiversiteit. Vanuit de dorpsbelangen worden daarentegen nog relatief weinig vragen gesteld over duurzaamheid. De gezamenlijke federatie van dorpsbelangen biedt een geschikt platform om deze thema’s nadrukkelijker onder de aandacht te brengen.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
40
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
6. EIGEN ORGANISATIE EN MAATSCHAPPELIJK VASTGOED
41
6. Eigen organisatie en maatschappelijk vastgoed
In september 2024 zijn de eerste bewonersbrieven verstuurd naar de doelgroep. De regeling is opengesteld, maar het doe-het-zelf-spoor kent vertraging. Voor 31 oktober wordt bij de RVO extra budget aangevraagd om vanaf 2025 nieuwe woningen te kunnen bedienen. Inmiddels zijn er meer dan 200 aanvragen per gemeente ingediend, wat neerkomt op circa 10% van de aangeschreven inwoners.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
In 2023 zijn middelen aangevraagd in het kader van het Nationaal Isolatieprogramma (NIP), gebaseerd op het isolatieprogramma dat in de zomer door de gemeenten Achtkarspelen is vastgesteld en provinciaal is afgestemd. Daarnaast is gestart met een gezamenlijke Europese aanbesteding om te komen tot één uitvoerende partij. De openstelling van de regeling wordt medio 2024 verwacht. Voor Achtkarspelen gaat het om circa 776 woningen. Het Duurzaambouwloket is de uitvoerende partij voor het NIP geworden.
42
VERDUURZAMING GEMEENTELIJK VASTGOED Doel Inzicht in de benodigde investeringen om te voldoen aan wettelijke verplichtingen (route kaart opstellen).
Resultaat Voldoen aan de wettelijke eisen.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
In de gemeente Achtkarspelen voldoet het gehele maatschappelijk vastgoed aan energielabel C of hoger. Voor de komende jaren zijn geen aanvullende
De opgave rondom verduurzaming van het maatschappelijk vastgoed is verspreid belegd binnen de organisatie. Het is wenselijk om de leidraden vanuit het programma Duurzaamheid nadrukkelijk te gebruiken als kapstok voor de flankerende beleidsdoelstellingen.
verduurzamingsmaatregelen voorzien.
In 2025 is gestart met het opstellen van een routekaart voor de verduurzaming van de eigen gemeentelijke gebouwen. Hierbij wordt voortgebouwd op de reeds gerealiseerde resultaten: een groot deel van de gebouwen beschikt inmiddels over energielabel A. Het opnemen van verduurzamingsmaatregelen in het Meerjarenonderhoudsplan (MJOP) leidt vaak tot hogere kosten, waarvoor op dit moment geen budget is gereserveerd. Er liggen echter kansen om deze extra lasten te dekken door gebruik te maken van subsidies. Daarnaast kan vanuit inkoop en financiën nadrukkelijker worden meegedacht over de exploitatiekosten, investeringskosten en de Total Cost of Ownership (TCO) van maatregelen. Dit vraagt om een aangepaste manier van begroten en een veranderde mindset binnen de organisatie. Het is daarom van belang dat bestuur en directie hier expliciet over worden geadviseerd.
EVALUATIE | Duurzaamheidsagenda
Status
43
BEWUSTWORDING EN MAAND VAN DE DUURZAAMHEID Doel Meer bewustwording bij medewerkers.
Resultaat Bewustwording over duurzaamheid in de brede zin onder de medewerkers van de gemeente.
Stand van zaken
Evaluatie 2025
In 2023 is binnen de gemeentelijke organisatie de eerste Maand van de Duurzaamheid georganiseerd voor medewerkers. Tijdens deze maand konden medewerkers deelnemen aan diverse cursussen en werden zij geïnformeerd over de mogelijkheden om hun eigen woning te verduurzamen. Dit initiatief heeft onder andere geleid tot circa 30 aangevraagde energiescans.
De ervaring leert dat een themamaand te lang duurt en daardoor aan impact verliest. Het is effectiever om de nadruk te leggen op duurzaamheid in het dagelijkse werk en de werkomgeving. Binnen de organisatie worden reeds veel initiatieven en maatregelen uitgevoerd die bijdragen aan verduurzaming, maar medewerkers zijn zich hier vaak onvoldoende van bewust of beschouwen dit als vanzelfsprekend.
De Maand van de Duurzaamheid werd positief ontvangen. Tegelijkertijd is geconstateerd dat in 2023 meerdere themamaanden en -weken zijn georganiseerd, waardoor het risico bestaat dat de aandacht te versnipperd raakt. Voor de komende jaren zal daarom worden onderzocht in hoeverre thema’s meer gebundeld kunnen worden om de effectiviteit te vergroten. Op 16 mei 2024 is in beide gemeenten de actie Coen Estafette Kledingbak uitgevoerd in het kader van de landelijke Fiets naar je werkdag. Met deze actie is inwoners de mogelijkheid geboden om kleding die niet langer gedragen wordt, in te leveren voor hergebruik en recycling.
Er is behoefte aan meer zichtbaarheid en communicatie over wat er al wordt bereikt. De gemeente mag zich hierin nadrukkelijker profileren. In bredere zin is een gedragsverandering nodig om duurzaamheid steviger te verankeren in de organisatie. Deze verandering begint bij bewustwording en consistente communicatie. Praktische voorbeelden vanuit de facilitaire dienst en ICT kunnen hierbij ondersteunend en inspirerend werken. Middels Slagwerk kan er mogelijk een e-learning over duurzaamheid worden aangeboden aan medewerkers van de organisatie.