04 - Bijlage 1 - Concept warmteprogramma
Tekst van het document
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Dorpenaanpak op hoofdlijnen
73
Stap 4 – Uitvoering o Verwijzing naar betrouwbare uitvoerders o Collectieve acties in dorpen
FASE 1
Bewustwording Waarom
Motiveren, inspireren en urgentie creëren.
Hoe
Open (niet voor een ander invullen waarom ze het moeten willen, Enthousiast, Focus op positief
(Mogelijke) activiteiten
Website bereikbaar en overzichtelijk, Social Media kanalen, Lokale kranten, Fysieke evenementen zoals energiemarkten, buurtacties en ludiekeen opvallende acties, Ambassadeurs en voorbeeld woning, Junior Energiecoach, Overzicht van lokale initiatieven, Energietour
FASE 2
Huidige situatie en kansen Waarom
Perspectief bieden, geïnformeerde keuzes laten maken, geruststellen
Hoe
Erachter komen wat nodig is, wat de potentie is voor besparing, in kaart brengen situatie
(Mogelijke) activiteiten
Energiecoach, Energieadviseur, Energiescan, Warmtescan, Duurzaam Bouwloket, Ambassadeurs en voorbeeld woning, NIP-actie (doelgroep benaderen), Fysiek loket
FASE 3
Financieel Waarom
Geruststellen perspectief bieden, financieel impact verzachten
Hoe
Zo persoonlijk mogelijk, behulpzaam, meedenken, proactief en innovatief
(Mogelijke) activiteiten
Formulieren Brigade, Gemeente website, Subsidies en leningen, Gemeente telefoon, Duurzaam Bouwloket, Energieloket financieel overwicht, Collectieve inkoop mogelijkheden, Gratis maatregelen, ISDE aanvragen namens inwoners
FASE 4
Uitvoering Waarom
Geld en/of gas besparen, aardgasvrij (landelijke/gemeentelijke doelen halen), wooncomfort, individuele motivaties
Hoe
Korte wachttijden, Voor elke situatie iets bieden
(Mogelijke) activiteiten
Collectieve inkoop, Ondersteuning bij offertes opvragen (Energieloket), Fixbus, Fix brigade (vrijwilligers), Lokale installateurs ondersteunen, opleiden en coördineren, Opvang/opslag tijdens werkzaamheden
FASE 5
Monitoring en opvolging Waarom
Blijven leren en verbeteren, Zorg voor goed verloop, Uitbreiding van onderop stimuleren
Hoe
Nieuwsgierig naar ervaringen, Open voor verbetering
(Mogelijke) activiteiten
Ambassadeursprogramma en voorbeeld woningen, Dataverzameling, Wijk/dorp Dashboard, Nazorg adviseur (warmtepomp onderhoud en optimalisatie
Communicatie als onderdeel van participatie Goede communicatie is een essentieel onderdeel van participatie in de warmtetransitie. Daarom is een communicatiestrategie ontwikkeld die richting geeft aan hoe we inwoners informeren, activeren en ontzorgen, en zorgt voor een herkenbare en consistente aanpak in alle dorpen en projecten. Principes o Eén verhaal, herkenbaar in alle uitingen o Eenvoudige taal (B1) o Lokaal, persoonlijk, dichtbij o Mienskipsgevoel centraal o Voorbeeldverhalen en ambassadeurs uit dorpen
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Stap 5 – Monitoring o Registratie gebruik energieloket o Monitoring via bijhouden van belangrijke data
74
Met deze participatiestrategie legt Achtkarspelen een stevig fundament onder een open, herkenbare en mienskipsgerichte aanpak van de warmtetransitie. Door inwoners vroegtijdig te betrekken, ruimte te bieden voor maatwerk en te werken vanuit de SRVG-waarden, creëren we een proces waarin iedereen kan meedoen en waarin lokale kennis en betrokkenheid centraal staan. De strategie groeit mee met nieuwe ervaringen uit de dorpen en de brede aanpak, waardoor we stap voor stap toewerken naar een gedragen en uitvoerbare route richting een aardgasvrije toekomst voor de hele gemeente.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Kernkanalen o Dorpshuizen, scholen, sportclubs o Huis-aan-huis flyers en lokale media o Social media (Facebook, Instagram) o Aanbelacties en pop-up loketten o Energiecafés, spreekuren en bijeenkomsten
75
Bijlage 3: Participatieverslag Warmteprogramma Achtkarspelen
In de aanloop naar dit warmteprogramma zijn verschillende participatieactiviteiten uitgevoerd. Allereerst is een online vragenlijst uitgezet onder inwoners van Achtkarspelen, gericht op het ophalen van meningen, zorgen, wensen en ervaringen rondom verduurzaming en de warmtetransitie. De resultaten uit deze enquête vormen een belangrijke inhoudelijke onderlegger voor het warmteprogramma. Daarnaast is het plan om een interactieve webinar te organiseren. Tijdens deze bijeenkomst presenteren de gemeente het concept-warmteprogramma en krijgen inwoners de mogelijkheid om vragen te stellen en mee te denken. Tot slot verloopt een belangrijk deel van de participatie structureel via de dorpenaanpak, waarin elk dorp stapsgewijs wordt betrokken bij het maken van lokale plannen voor de warmtetransitie. De dorpenaanpak is een proces van co-creatie, waarbij dorpen zelf mede richting geven aan de keuzes en het tempo van hun lokale route naar een aardgasvrije toekomst. In Buitenpost is het opstellen van een uitvoeringsplan al van start gegaan. Via de website denkmee Achtkarspelen is de participatie voor het warmteprogramma en dorpenaanpak onder andere vorm gegeven.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
De warmtetransitie is een ingrijpende maatschappelijke opgave die alleen kan slagen als inwoners, dorpen, bedrijven, organisaties en partners op een betekenisvolle manier kunnen meedenken en meedoen. Participatie is daarom verplicht (Omgevingswet), maar vooral essentieel voor draagvlak en uitvoerbaarheid.
76
Dit document vormt het verslag van de participatie tot nu toe en beschrijft de belangrijkste uitkomsten die zijn opgehaald bij inwoners.
Resultaten online vragenlijst Over de deelnemers De vragenlijst is door X inwoners ingevuld. De respons bestaat voornamelijk uit: 51–70-jarigen Eigenwoningbezitters Bewoners van vrijstaande woningen of twee-onder-een-kapwoningen Huurders en jongeren zijn minder vertegenwoordigd, wat een gebruikelijke trend is bij dit type enquêtes. Bij de interpretatie van de resultaten is rekening gehouden met deze verdeling.
De technische situatie van woningen laat zien dat de meeste respondenten nog volledig op een cv-ketel op gas verwarmen, maar dat zonnepanelen al breed zijn toegepast. Informatie over isolatie is wisselend: veel woningen zijn deels geïsoleerd, maar een aanzienlijk deel van de bewoners weet niet precies wat er in hun woning aanwezig is. Dit bevestigt dat er behoefte bestaat aan onafhankelijk advies en inzicht in de eigen woonsituatie. Dat sluit aan op een andere belangrijke uitkomst: een groot deel van de inwoners heeft op dit moment nog geen concrete plannen om binnen vijf jaar maatregelen te nemen. Waar wél plannen bestaan, gaat het vooral om glasverbetering, isolatie of mogelijk een hybride warmtepomp, maar alleen onder voorwaarden van betaalbaarheid en duidelijkheid. De motivatie om te verduurzamen is voor inwoners vooral financieel gedreven: energiekosten besparen en het wooncomfort verhogen zijn veruit de belangrijkste prikkels. Klimaatbijdrage speelt voor veel mensen wel een rol, maar is minder doorslaggevend. Tegelijkertijd ervaren veel inwoners drempels om stappen te zetten. Kosten worden het vaakst genoemd als belangrijkste belemmering, gevolgd door onzekerheid over subsidies, twijfel over de technische haalbaarheid in de eigen woning en gebrekkig vertrouwen in installateurs. Ook ervaren veel mensen een informatieachterstand en weten zij niet goed waar te beginnen.
Bij de keuze tussen individuele of collectieve oplossingen heeft een deel van de inwoners een voorkeur voor een individuele route, maar een even grote groep weet het nog niet of heeft geen duidelijke voorkeur. Dit betekent dat er per dorp en per woningtypologie nog veel ruimte is om te verkennen welke aanpak het beste past. Tot slot blijkt dat inwoners zich gemiddeld slechts beperkt geïnformeerd voelen over verduurzaming. Zij geven de voorkeur aan informatie via e-mail, nieuwsbrieven en post, aangevuld met bijeenkomsten in het eigen dorp. Persoonlijke bereikbaarheid en heldere, betrouwbare informatievoorziening worden als essentieel gezien. Deze inzichten maken duidelijk dat inwoners vooral behoefte hebben aan duidelijkheid, ondersteuning en overzichtelijke stappen. Ze bevestigen het belang van de SRVG-aanpak: service en ontzorging bieden, inwoners regie geven door begrijpelijke keuzes, voordelen helder communiceren en dit alles in een laagdrempelige, herkenbare en mienskipsgerichte vorm.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Uit de resultaten van de enquête komt een duidelijk beeld naar voren van hoe inwoners van Achtkarspelen denken over verduurzaming en de warmtetransitie. Veel respondenten geven aan dat zij zich in meer of mindere mate zorgen maken over klimaatverandering. Tegelijkertijd willen zij vooral goed geïnformeerd blijven en betrokken worden wanneer dat relevant is voor hun eigen woning of dorp. De bereidheid om mee te denken is dus aanwezig, maar bewoners geven aan vooral behoefte te hebben aan duidelijkheid, overzicht en praktische handvatten. Het realiseren van aardgasvrije wijken wordt minder vaak als eerste prioriteit genoemd; inwoners vinden het belangrijker dat de gemeente inzet op isolatie, begrijpelijke communicatie en ondersteuning voor mensen met een laag inkomen.
77
Betekenis voor het Warmteprogramma De resultaten van de vragenlijst vormen een belangrijk fundament voor het warmteprogramma en leiden tot de volgende aandachtspunten:
Vervolg: webinar en dorpenaanpak Naast de enquête zal er een interactieve webinar worden georganiseerd waarin de gemeente het concept-warmteprogramma presenteren aan inwoners. Tijdens deze digitale bijeenkomst kunnen deelnemers vragen stellen en op een interactieve manier meedenken. Daarnaast loopt de dorpenaanpak door in alle dorpen. Via startbijeenkomsten, werkgroepen en planvorming worden bewoners stap voor stap betrokken bij de lokale keuzes die relevant zijn voor hun dorp.
Conclusie De participatieactiviteiten tot nu toe laten zien dat inwoners van Achtkarspelen bereid zijn om mee te denken over de warmtetransitie, maar ook behoefte hebben aan duidelijke informatie, ondersteuning en realistische stappen. De input uit de enquête geeft richting aan de prioriteiten binnen het warmteprogramma en wordt verder uitgewerkt in de dorpenaanpak en brede aanpak. Met de combinatie van enquête, webinar, energieloket, dorpenaanpak en toekomstige bijeenkomsten zorgen we voor een open en toegankelijk participatieproces, waarin elke inwoner kan meedoen op een manier die bij hem of haar past.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Isolatie komt eerst: inwoners zien isolatie als meest logische en haalbare stap. Duidelijke en betrouwbare informatie moet structureel worden aangeboden. Financiële ondersteuning (subsidies, leningen, begeleiding) is cruciaal voor draagvlak. Energiearmoede en huurders vragen extra aandacht, omdat deze groepen weinig reageerden maar wel een grote opgave vormen. Het energieloket speelt een centrale rol in de brede aanpak. Dorpenaanpak blijft noodzakelijk voor draagvlak en besluitvorming per kern.
78
Samenvatting resultaten online vragenlijst over verduurzaming OVER DE DEELNEMERS
157
Leeftijdscategorie Grootste gedeelte
Eigendomsverhouding
Woningtype Grootste gedeelte is
valt in de categorie
Grootste gedeelte
bewoner van een
51–70-jarig.
bezit een eigen woning.
vrijstaande woning.
BELANGRIJKSTE INZICHTEN
Houding t.o.v verduurzaming Inwoners maken zich zorgen over de klimaatverandering.
TECHNISCHE SITUATIE VAN WONINGEN
Inwoners verwarmen voornamelijk nog volledig op een cv-ketel op gas. Zonnepanelen zijn al breed
Inwoners willen betrokken worden wanneer dat relevant is voor hun eigen woning of dorp. Inwoners hebben behoefte aan duidelijkheid, overzicht en praktische handvatten.
toegepast bij veel inwoners. Toekomstige plannen zijn gericht op glasverbetering, isolatie of mogelijk een hybride warmtepomp.
Inwoners vinden het belangrijk dat de gemeente inzet op isolatie, begrijpelijke communicatie en ondersteuning voor
INFORMATIEVOORZIENING
mensen met een laag inkomen.
MOTIVATIE EN DREMPELS
Beperkte informatie Inwoners voelen zich gemiddeld slecht geïnformeerd over verduurzaming.
Waarom wel?
Waarom niet?
Uitbreiding informatie
Energiekosten besparen
Hoge kosten
Meer comfort in huis
Onzekerheid over subsidie
Er is behoefte aan meer betrouwbare
Bijdragen aan het klimaat
Twijfel over de technische
informatie via directe en persoonlijke
haalbaarheid
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Totaal aantal deelnemers
kanalen.
79
Bijlage 4: Energie-infrastructuren
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.
Warmtenetten (collectief) All-electric (collectief of individueel) Gasnet met groen gas (individueel) Hybride warmtepomp (gasbesparend) Pelletkachel (gasbesparend/CO2-neutraal?) Overig: NOM (nul-op-de-meter woning) Energieopslag Warmtebronnen
1. Warmtenet 1.1 Collectief hoge temperatuur (HT) warmtenet (> 70%) Een collectief warmtenet op hoge temperatuur maakt gebruik van reeds beschikbare warmte, bijvoorbeeld afkomstig uit industriële processen of geothermie. Deze warmte wordt opgevangen en via een gezamenlijk systeem ingezet voor het verwarmen van woningen. In dit systeem vervangt een warmteafleverset (met onder andere een warmtewisselaar) de traditionele HR-ketel en maakt het gaskooktoestel plaats voor elektrisch koken.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Nederland wil uiterlijk in 2050 CO2-neutraal zijn. Daarom vervangen we aardgas door duurzame energie. Er zijn verschillende energie-infrastructuren denkbaar om de gebouwde omgeving duurzaam te kunnen verwarmen. Deze zijn onder te verdelen in collectieve en individuele oplossingen. Daarnaast zijn er tussenoplossingen om gas te verminderen om zo uiteindelijk van het gas af te gaan. In deze bijlage worden zowel de warmteafgiftesystemen, de energieopslag als de warmtebronnen uiteengezet.
80
Het voordeel van hoge-temperatuurwarmte is dat de afleverset niet alleen de woning kan verwarmen, maar ook tapwater kan leveren. Bovendien zijn de huidige isolatie en bestaande radiatoren vaak al voldoende om het huis comfortabel te verwarmen. Hoewel isoleren altijd nuttig is om het warmteverbruik te beperken, is het technisch gezien geen vereiste bij dit type warmtenet. Wanneer de warmtebron bestaat uit restwarmte, geothermie, biomassa of andere duurzame energiebronnen, zorgt dit voor een verduurzaming ten opzichte van verwarming met aardgas. Een hoge-temperatuur (HT) warmtenet is een netwerk van leidingen waar warm water doorheen stroomt. Dit warme water kan zowel worden ingezet voor de verwarming van gebouwen als voor het leveren van warm tapwater. We spreken van een hoge-temperatuurnet wanneer de temperatuur van het water boven de 70 °C ligt, omdat dit noodzakelijk is om legionellarisico’s te voorkomen. Een dergelijk warmtenet kan zowel in bestaande woningen als in nieuwbouwprojecten worden toegepast. Het systeem is vooral rendabel in gebieden met een hoge warmtevraag, zoals bij hoogbouw, utiliteitsgebouwen en sportcomplexen.
Collectieve warmte wordt in veel steden in Nederland toegepast. Samen met een aantal kleinere warmtenetten zijn er in Nederland in totaal ongeveer 300.000 warmteaansluitingen. Veel bestaande warmtenetten maken gebruik van bestaande restwarmtebronnen die een eindig leven hebben. In de toekomst kunnen deze bronnen vervangen worden door duurzamere alternatieven, zoals geothermie en biomassa, zodat de warmtelevering verzekerd blijft. Bij het aanleggen van een warmtenet zijn geen aanpassingen in het elektriciteitsnet nodig.
Infrastructuur
- Restwarmte - Biomassa - Geothermie
- Warmtenet: geïsoleerde leidingen, dubbel uitgevoerd: één voor
- Warmteafgifte m.b.v. warmteafleverset - Warmtapwateset
- HT Warmtepomp (zie bij MES)
aanvoer van warmte en één voor retour
- Elektrisch koken
Bron: Liander, 2025
1.2 Collectief lage-temperatuur (LT) warmtenet (> 50%) Een collectief lage-temperatuur warmtenet maakt gebruik van beschikbare warmte met een lagere temperatuur. Deze warmte wordt opgevangen en via een gezamenlijk systeem ingezet voor de verwarming van woningen. De cv-ketel wordt hierbij vervangen door een aansluiting op het lagetemperatuur warmtenet en het koken gebeurt elektrisch in plaats van op gas. Omdat de temperatuur niet hoog genoeg is om direct warm tapwater te leveren, is een extra voorziening nodig. Dit gebeurt doorgaans met een boosterwarmtepomp in combinatie met een boilervat. In nieuwbouw kan dit eenvoudig worden toegepast, maar in bestaande woningen zijn vaak aanpassingen nodig, zoals betere isolatie en geschikte warmteafgiftesystemen. De warmte voor een lage-temperatuur warmtenet kan afkomstig zijn uit verschillende bronnen, zoals restwarmte van datacenters, rioolwaterzuiveringsinstallaties of koelinstallaties, maar ook uit omgevingsbronnen zoals oppervlaktewater en bodemwarmte. Een lage-temperatuur warmtenet is een netwerk van leidingen waar warm water doorheen stroomt. Dit warme water kan worden gebruikt voor de verwarming van gebouwen. Omdat de temperatuur onder de 55 °C ligt, is voor warm tapwater altijd een aanvullende voorziening nodig, bijvoorbeeld een boosterwarmtepomp, een zonnecollector of een elektrische boiler.
Een lage-temperatuur warmtenet is met name geschikt voor gebieden met een voldoende hoge bebouwingsdichtheid (meer dan 50 woningen per hectare) en waar een passende warmtebron op korte afstand beschikbaar is (binnen circa één kilometer).
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Infrastructuur
Bron
81
Voorbeelden van warmtebronnen zijn restwarmte van 40+ graden (koelhuis, industrie, datacenter), retourwarmte van een HT warmtenet of warmte opgewekt met een collectieve warmtepomp. In verschillende woningbouwprojecten is dit principe al toegepast, vooral bij nieuwbouw en met name in hoogbouw en appartementencomplexen. Een bekend voorbeeld is Hengelo, waar restwarmte van 40°C uit de productieprocessen van AKZO wordt benut.
- LT restwarmte - Retourwarmte van HT-warmtenet - Collectieve WKO met centrale warmtepomp
Infrastructuur - Warmtenet: geïsoleerde leidingen, dubbel uigevoerd: één voor aanvoer van warmte en één voor retour
Infrastructuur - Warmteafgifte m.b.v. warmteafleverset - Extra isolatie - Elektrisch koken - Tapwatervoorziening
Bron: Liander, 2025
2. All-electric Bij all-electric concepten wordt de volledige energievraag elektrisch ingevuld. Verwarming, warm tapwater en koken gebeuren volledig zonder aardgas. De warmtevraag wordt doorgaans geleverd door een elektrische warmtepomp. Voor alle all-electric oplossingen geldt dat de woning goed geïsoleerd moet zijn. Dankzij de hoge efficiëntie van de warmtepomp en het gebruik van duurzaam opgewekte elektriciteit wordt de energievoorziening verduurzaamd. Een warmtepomp is een alternatief voor de cv-ketel en voorziet zowel in verwarming als in de levering van warm tapwater. De warmtepomp haalt warmte op een lage temperatuur uit de lucht, de bodem of het grondwater en verhoogt deze naar een bruikbare temperatuur voor de woning. De efficiëntie van een warmtepomp is het grootst wanneer de woning geschikt is voor verwarming op lage temperatuur. Dit kan door de toepassing van vloerverwarming of speciale radiatoren, in combinatie met voldoende isolatie. Er zijn verschillende typen warmtepompen: lucht-water, lucht-lucht, bodem-water en water-water. Het verschil zit in de bron waar de warmte aan wordt onttrokken en het medium waaraan deze warmte wordt afgegeven.
Warmte kan individueel worden gewonnen uit de buitenlucht of via een bodemwarmtewisselaar, maar kan ook collectief worden onttrokken via een bronnetwerk (met water van circa 8–12 °C), waarin warmte en koude slim worden uitgewisseld.
2.1 Collectieve warmtepomp Bij een collectieve warmtepomp wordt warmte uit de bodem met elektriciteit opgewerkt tot een bruikbare temperatuur voor meerdere woningen of gebouwen (blokverwarming). Dit vraagt in veel gevallen om verzwaring van het elektriciteitsnet, wat een aanzienlijke investering voor de netbeheerder kan
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Bron
82
betekenen. Een belangrijk voordeel is dat het benodigde opgesteld vermogen bij een collectief systeem lager ligt dan de optelsom van individuele installaties. Dit kan 25–50% schelen, waardoor de benodigde netverzwaring beperkter is dan in een all-electric wijk met uitsluitend individuele systemen.
Bron - Bodemwarmte-opslag - Lucht - Elektriciteit
Infrastructuur
Infrastructuur
- Lage temperatuur net naar verschillende woningen - Verzwaard elektriciteitsnet
- Individuele lage temperatuur radiatoren - Elektrisch koken - Isolatiewoning - Tapwatervoorziening
Bron: Liander, 2025
2.2 Individuele warmtepomp Bij een individuele warmtepomp voorziet elke woning zelf in verwarming en warm tapwater. Hiervoor kan warmte worden onttrokken aan de buitenlucht, de bodem of het grondwater. Het systeem verhoogt de temperatuur lokaal tot een bruikbaar niveau voor de woning. Er bestaan verschillende typen warmtepompen: lucht-water-warmtepompen gebruiken de buitenlucht als warmtebron water-water-warmtepompen gebruiken water (WKO of bodemlus) als warmtebron een combinatie met zonthermie Voor het benutten van energie uit buitenlucht is een buitenunit nodig. Voor het benutten van warmte uit de bodem moet er een bodemlus geboord worden onder de woning of in de tuin. Grotere gebouwen kunnen ook gebruik maken van een eigen warmte- en koude opslaginstallatie (WKO) om gebruik te maken van bodemenergie als warmtebron. Voor het benutten van zonthermie moeten er thermische zonnepanelen geplaats worden op het dak van de woning. Naast de warmtepomp is er een boilervat van minimaal 150 liter voor warm tapwater in de woning. Individuele systemen zijn flexibeler toepasbaar, maar vergen vaak meer ruimte in en om de woning. Daarnaast is het totaal opgesteld vermogen in een wijk met uitsluitend individuele systemen hoger dan bij een collectief systeem, wat leidt tot een grotere belasting van het elektriciteitsnet.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Het water uit een collectief systeem wordt op een temperatuur van circa 35–55 °C gebracht en via een distributienet naar de woningen getransporteerd. Daar voedt het systeem een vloerverwarmingsverdeler of aangepaste radiatoren. Voor warm tapwater is in de woning nog een extra voorziening nodig. Collectieve systemen maken efficiënter gebruik van bodemenergie en vragen minder boorwerk dan individuele systemen. Dit verkleint ook het risico op lekkages in de bodemlagen.
83
- Elektriciteit - Bodem, oppervlaktewater of buitenlucht
Infrastructuur - Geen gas- of warmtenet - Mogelijk verzwaard elektriciteitsnet
Woning - Hoge isolatie - Verwarming/tapwater d.m.v warmtepomp - Elektrisch koken - Lage temperatuurverwarming
Bron: Liander, 2025
2.3 Infraroodpanelen Infraroodpanelen kunnen worden toegepast voor het verwarmen van een woning. De techniek is vooral geschikt als bijverwarming of voor ruimtes die slechts beperkt worden gebruikt. Alleen in goed geïsoleerde woningen kunnen infraroodpanelen de volledige verwarming verzorgen. Infraroodpanelen werken op basis van stralingswarmte, in tegenstelling tot traditionele verwarming waarbij de lucht in de hele ruimte wordt opgewarmd. De straling wordt opgenomen door oppervlakken zoals meubels, vloeren en wanden, die op hun beurt de warmte afgeven aan de lucht. De warmte is daardoor alleen voelbaar in de delen van de kamer waar de panelen op gericht zijn; buiten dat bereik blijft het koud. Dit maakt infraroodpanelen vooral geschikt als bijverwarming of voor kamers die weinig worden gebruikt. Voor het volledig verwarmen van een ruimte zijn meerdere panelen nodig, maar dit kan leiden tot hogere elektriciteitskosten. Infraroodpanelen werken op stroom, maar in tegenstelling tot traditionele elektrische kachels worden ze minder heet. Bovendien maken ze gebruik van een vlakke plaat in plaats van een spiraal, waardoor de elektriciteit efficiënter wordt benut. Sommige panelen zijn uitgerust met extra functies, zoals een bewegingssensor, meerdere standen of een thermostaat.
Wanneer een woning volledig met infraroodpanelen wordt verwarmd, ligt het elektriciteitsverbruik bij een goed geïsoleerde eengezinswoning meer dan twee keer zo hoog als datzelfde huis met een lucht-waterwarmtepomp. Bij grootschalige toepassing van infraroodpanelen voor verwarming is daarom een aanzienlijke verzwaring van het elektriciteitsnet noodzakelijk. Voor de levering van warm tapwater is altijd een aanvullende voorziening nodig. Wanneer hiervoor een elektrische oplossing wordt gekozen, is een aansluiting op het gasnet niet langer noodzakelijk.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Bron
84
Bron
Infrastructuur
- Elektriciteit
- Geen gas- of warmtenet nodig - Verzwaard elektriciteitsnet
Woning - Hoge mate van isolatie (bij verwarmen gehele woning met IR-panelen)
3. Gasaansluiting met groen gas Een duurzame warmtevoorziening kan worden bereikt door aardgas te vervangen door duurzame gassen. Groen gas is hiervan de belangrijkste variant. Het wordt geproduceerd door biogas op te waarderen tot een kwaliteit die vergelijkbaar is met ‘Gronings aardgas’. Hierdoor kan groen gas op dezelfde manier worden verbrand als aardgas. Het gas is schoon, hernieuwbaar en wordt momenteel vooral grootschalig geproduceerd uit GFT-afval, rioolwater, mest en andere biomassastromen. Een belangrijk voordeel is dat groen gas via het bestaande aardgasnet kan worden gedistribueerd. Hiervoor moet het voldoen aan vastgestelde kwaliteitsnormen. Omdat er geen aanpassingen in het gasnet nodig zijn, kan groen gas rechtstreeks worden ingezet als vervanger van aardgas. De productie vindt plaats op specifieke locaties, waarna het gas wordt geïnjecteerd in het net. Dit vereist wel voldoende lokale afname. Dit is een uitdaging, omdat de vraag naar gas sterk seizoensafhankelijk is (vooral hoog in de winter), terwijl de productie van groen gas gedurende het hele jaar vrij constant is. Indien nodig kan het gas worden doorgestuurd naar hogedruknetten, zodat het buiten de regio kan worden getransporteerd. Om een echt duurzame energievoorziening met groen gas te realiseren, is isolatie van woningen en gebouwen noodzakelijk.
Zo kan de beperkte hoeveelheid beschikbaar groen gas efficiënt worden benut. Momenteel wordt in het verzorgingsgebied van Liander jaarlijks ongeveer 24 miljoen m³ groen gas geproduceerd. In het Klimaatakkoord wordt echter uitgegaan van een landelijk potentieel van circa 2 miljard m³ per jaar.
Bron - Gas uit vergistingsof vergassingsinstallaties
Bron: Liander, 2025
Infrastructuur - Het bestaande aardgasnet
Woning - Medium isolatie - Radiatoren - Huidige HR-ketel
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Bron: Liander, 2025
85
4. Hybride Warmtepomp
Een hybride warmtepomp werkt grotendeels hetzelfde als een reguliere warmtepomp (zie all-electric), maar combineert dit met een hr-ketel. Gas blijft hierbij noodzakelijk. De warmtepomp dekt het grootste deel van de warmtevraag, terwijl de hr-ketel bijspringt tijdens koude perioden of bij een hoge vraag naar warm water. Een hybride warmtepomp kan gebruikmaken van buitenlucht, ventilatielucht of bodemwarmte. Het systeem is in principe in vrijwel iedere woning toepasbaar, mits er voldoende ruimte is voor een buitenunit of bodembron, of er een mechanisch ventilatiesysteem aanwezig is. Omdat de warmtepomp het grootste deel van de warmtevraag levert, volstaat een isolatieniveau passend bij energielabel B – extreem zware isolatiemaatregelen zijn niet noodzakelijk. Hybride warmtepompen blijven deels afhankelijk van aardgas. Gezien de levensduur van circa 15 jaar betekent dit dat het gasnet gedurende die periode in stand gehouden moet worden. Daarnaast neemt de elektriciteitsvraag per woning iets toe, wat in sommige gevallen kan leiden tot lichte verzwaring van het elektriciteitsnet. De extra belasting is echter aanzienlijk lager dan bij volledig elektrische warmtepompen.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Het toepassen van een hybride warmtepomp is een relatief eenvoudige manier om het energiegebruik van een woning te verduurzamen. De aanpassingen aan de woning zijn beperkt en de benodigde investering is relatief laag. Met een hybride warmtepomp in combinatie met aardgas kan al tot circa 80% CO₂-reductie worden bereikt. Daarmee vormt dit systeem een goede tussenoplossing richting een volledig duurzame energievoorziening. Zodra de installatie aan vervanging toe is, kan alsnog worden overgestapt op een all-electric warmtepomp. Op de lange termijn kunnen hybride systemen een rol spelen in wijken waar geen andere duurzame warmteoptie beschikbaar is, in combinatie met de inzet van groen gas.
86
Bron - Gas uit vergistingsof vergassingsinstallaties
Infrastructuur - Het bestaande aardgasnet
Woning - Medium isolatie - Radiatoren - Huidige HR-ketel
Bron: Liander, 2025
5. Pelletkachel Een houtpelletkachel maakt gebruik van zogenoemde houtpellets: kleine korrels die zijn vervaardigd uit samengeperst hout. Deze kachels zijn aanzienlijk efficiënter dan traditionele open haarden of gewone houtkachels en stoten minder fijnstof uit. Wanneer de pellets op een duurzame manier worden geproduceerd, kan het gebruik ervan bovendien leiden tot een lagere uitstoot van broeikasgassen dan een hr-ketel op aardgas. Tegelijkertijd bestaan er ook kanttekeningen bij het gebruik van pelletkachels of biomassaketels als duurzame verwarmingsoptie.
Er zijn drie hoofdtypen houtgestookte installaties: de pelletkachel, de pelletkachel-cv en de biomassaketel.
Wanneer een pelletkachel-cv of biomassaketel wordt toegepast en de woning daarnaast overstapt op elektrisch koken en een alternatieve voorziening voor warm tapwater, is geen gasaansluiting meer nodig. Wordt het gasnet wel behouden, dan heeft dit slechts als effect dat er minder aardgas wordt geleverd. Het gebruik van houtige biomassa voor verwarming staat de laatste jaren steeds vaker ter discussie. De zorgen richten zich met name op de duurzaamheid van de herkomst van de biomassa en de lokale emissies die bij de verbranding vrijkomen. Hierdoor is het toekomstperspectief van deze techniek onzeker.
Bron - Hout(pellets)
Infrastructuur - Geen gas- of warmtenet nodig - Elektriciteitsnet blijft behouden
-
Woning - Aansluiting kachel op cv-systeem - Ruimte nodig voor opslag pellets - Tapwatervoorziening - Elektrisch koken
Bron: Liander, 2025
6. Overig: Nul-op-de-Meter (NOM) Een NOM-woning (Nul-op-de-Meter) wekt op jaarbasis evenveel energie op als er wordt verbruikt. Dat betekent dat de energiestromen voor gebouwgebonden functies zoals verwarming, koeling en warm tapwater, én voor huishoudelijke apparatuur en verlichting, per saldo nul zijn. Dit wordt bereikt door het plaatsen van zonnepanelen (PV), die het energieverbruik compenseren. Voor de verwarming wordt doorgaans gebruikgemaakt van een elektrische warmtepomp. Dankzij de huidige salderingsregeling vormt dit type all-electric woning op dit moment een aantrekkelijke businesscase. Wel blijft er sprake van momenten waarop de woning meer energie gebruikt dan er lokaal wordt opgewekt en omgekeerd. Een elektriciteitsaansluiting bij de netbeheerder blijft daarom noodzakelijk.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Pelletkachel: verwarmt uitsluitend de ruimte waarin het toestel staat, meestal de woonkamer. Pelletkachel-cv: kan meerdere ruimtes verwarmen. Dit gebeurt door warme lucht via kanalen naar andere kamers te blazen of door radiatoren en/of vloerverwarming aan te sluiten. Biomassaketel (pellet-cv-ketel): verbrandt houtpellets, houtsnippers of houtblokken en functioneert vergelijkbaar met een hr-ketel, maar dan op hout in plaats van aardgas. De ketel zelf geeft nauwelijks warmte af en staat doorgaans in een aparte ruimte, zoals een bijkeuken of garage. Door de verbranding van hout wordt warm water geproduceerd dat naar radiatoren of vloerverwarming wordt geleid. Een combivariant kan ook tapwater leveren.
87
Een NOM-woning combineert in de meeste gevallen warmtepompen met zonnepanelen (PV). In theorie kan NOM ook worden bereikt met warmte uit gas of via een warmtenet, maar doorgaans wordt uitgegaan van een volledig elektrische oplossing. Het aantal zonnepanelen wordt afgestemd op het totale energieverbruik op jaarbasis.
Omdat NOM-woningen zowel beschikken over een warmtepomp als over een groot aantal zonnepanelen, ontstaan er aanzienlijke piekbelastingen op het elektriciteitsnet. De productie van elektriciteit uit zonnepanelen en de vraag naar elektriciteit door warmtepompen lopen bovendien niet synchroon. In de winter, wanneer de dagen korter zijn en de zon lager staat, leveren zonnepanelen gemiddeld slechts zo’n 10% van hun maximale vermogen. Op die momenten is uitwisseling met het elektriciteitsnet noodzakelijk. Op zonnige dagen in de zomer wordt er vaak meer stroom opgewekt dan er direct in de woning nodig is. Het overschot wordt teruggeleverd aan het net. In de winter, zeker op bewolkte dagen, is de situatie omgekeerd: er wordt dan meer elektriciteit verbruikt dan er lokaal wordt opgewekt, mede door de hogere warmtevraag van de warmtepompen. Wanneer hele wijken in NOM-stijl worden gerenoveerd, betekent dit dat op zonnige dagen veel huishoudens gelijktijdig stroom terugleveren aan het net. Dit zorgt in de praktijk voor grotere pieken in het elektriciteitsnet dan de extra vraag door warmtepompen. Dergelijke pieken kunnen leiden tot overbelasting en zelfs storingen. Om dit te voorkomen kan het noodzakelijk zijn dat het elektriciteitsnet wordt verzwaard of aangepast.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Het belangrijkste verschil met de eerder beschreven all-electric variant is de toevoeging van een aanzienlijk aantal zonnepanelen om het energiegebruik volledig te compenseren. De verschillende typen warmtepompen die bij all-electric concepten worden toegepast, kunnen ook in NOM-woningen worden ingezet.
88
Bron - Elektriciteit - Bodem oppervlaktewater of buitenlucht
Bron: Liander, 2025
Infrastructuur - Meestal geen gas- of warmtenet - Verzwaard elektriciteitsnet
-
Woning - Hoge isolatie - Veel PV - Meestal verwarming/ tapwater d.m.v. warmtepomp - Elektrisch koken
7. Energieopslag 7.1. WKO
De vraag naar warmte voor het verwarmen van gebouwen en woningen is zeer seizoensgebonden. De vraag naar warm tapwater is het gehele jaar vrij stabiel en heeft pieken in ochtend- en avonduren. Ruimteverwarming heeft echter een enorme dip in de zomer en een zeer hoge piekvraag op koude dagen. Warmteopslag maakt het mogelijk om het benodigde piekvermogen van een warmteopwekker, zoals een warmtepomp, te verkleinen. Een traditionele cv-ketel is een goedkope technologie waarbij het gebruikelijk is om het benodigde ketelvermogen te dimensioneren op de piek warmtevraag voor ruimteverwarming en/of het warm tapwater. Het huidige aardgasnet heeft hiervoor voldoende capaciteit. Het huidige elektriciteitsnet heeft deze capaciteit echter bij lange na niet. In het geval van de overstap van cv-ketels naar warmtepompen moet het huidige net dus verzwaard worden. Als dit beperkt, of zelfs voorkomen kan worden, bespaart dat de maatschappij veel geld. Daarnaast werkt een warmtepomp het meest optimaal wanneer deze continue kan draaien en is de technologie minder geschikt om in een korte tijdspanne een grote hoeveelheid water te verwarmen. Daarom worden warmtepompen die nu al toegepast worden in woningen bijvoorbeeld al gecombineerd met een boilervat van circa 150 liter om warm tapwater voor één dag op te kunnen slaan.
Door een warmtepomp te combineren met warmteopslag voor niet alleen warm tapwater maar ook ruimteverwarming kan de warmtepomp (nog) kleiner uitgevoerd worden, kan deze meer draaiuren maken en hoeft het elektriciteitsnet dus minder verzwaard te worden. De investering in een warmtepomp is nog relatief hoog, dus hoe kleiner de warmtepomp, hoe beter de businesscase. Een ander belangrijk aspect, dat meegenomen moet worden, is dat ook aan de bronzijde veel gaat veranderen. Nu is elektriciteit altijd beschikbaar, omdat kolen- en gascentrales het gehele jaar door kunnen leveren op basis van de vraag. Maar in de toekomst is het aanbod van zonne-energie en windenergie veel minder constant en ook deels seizoen afhankelijk. Het voordeel dat een warmtepomp in combinatie met warmteopslag biedt, is de mogelijkheid voor vraagsturing. Wanneer de elektriciteitsprijs laag is of er overschotten zijn van (zelf) opgewekte hernieuwbare elektriciteit, kan de warmteopslag gevuld worden voor gebruik op een later moment. Op momenten dat er een piek is in de elektriciteitsvraag wordt (ook) warmte vanuit de warmteopslag geleverd. Opslag is dus noodzakelijk om de elektriciteit, die een warmtepomp gebruikt, CO2-neutraal op te kunnen wekken.
7.2 Thuisbatterij De energietransitie vindt steeds meer plaats in de Nederlandse woningen. Dit gebeurt onder andere door de installatie van zonnepanelen, de overstap op nieuwe warmtevoorzieningen en het gebruik van elektrische auto’s. Een thuisbatterij kan hierbij een belangrijke rol spelen: ze maakt het mogelijk om zelf
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Warmteopslag: wordt meestal geassocieerd met warmte- koudeopslag in de bodem (WKO). Echter worden er in WKO-systemen, op circa 50-250 meter diepte, temperaturen van maar 10-25ºC opgeslagen. Er is dus aanvullend een warmtepomp nodig om gebouwen en woningen met deze brontemperatuur te kunnen verwarmen. Warmteopslag, waarmee direct kan worden verwarmd met temperaturen tussen de 30ºC en 90ºC, wordt echter nog weinig toegepast. De verwachting is dat dit zal sterk gaan veranderen, omdat de capaciteit van het elektriciteitsnet in Nederland haar beperkingen kent.
89
opgewekte zonne-energie op te slaan, energiekosten te verlagen en overbelasting van het elektriciteitsnet te voorkomen. In plaats van je overtollige zonne-energie terug te leveren aan het elektriciteitsnet, kun je deze ook opslaan met een thuisbatterij (CE Delft, 2023). Gemiddeld gebruik je maar zo’n 30% van de elektriciteit die je zonnepanelen opwekken direct zelf. De rest wordt automatisch teruggeleverd aan het net. Dat komt omdat zonnepanelen vooral energie produceren als de zon schijnt, terwijl het verbruik vaak piekt op andere momenten — bijvoorbeeld ’s avonds. Een thuisbatterij (of thuisaccu) kan helpen dit verschil te overbruggen door overtollige zonne-energie tijdelijk op te slaan.
Opslag van eigen zonne-energie: De batterij slaat overtollige zonne-energie op die niet direct gebruikt wordt. Deze opgeslagen stroom kan later worden ingezet wanneer de energievraag in huis hoger is. Energiebalancering: De batterij kan actief meedoen op energiemarkten door elektriciteit op te slaan en weer af te geven. Dit kan zowel via dynamische energiecontracten op de day-aheadmarkt als op balanceringsmarkten. Congestiemanagement: Netbeheerders kunnen een vergoeding bieden wanneer een thuisbatterij wordt ingezet om piekbelastingen op het elektriciteitsnet te verminderen. Verlaging van de eigen piekbelasting: De batterij kan helpen om de piekbelasting van het huishouden te verlagen, zowel bij het afnemen als het terugleveren van elektriciteit aan het net. Thuisbatterijen zijn er in verschillende soorten en maten. Een kleine thuisaccu slaat 2 kWh aan elektrische energie op, een grote ongeveer 20 kWh. Vaak zijn dat geschakelde thuisbatterijen, die zo zorgen voor meer opslagruimte (een modulair systeem). Toch is de opslagcapaciteit beperkt. De meeste thuisbatterijen hebben een inhoud van ongeveer 6 kWh. Een gangbare thuisbatterij van 6 kWh (inclusief omvormer en installatie) kost een paar duizend euro. De aanschafkosten dalen de komende jaren waarschijnlijk (Milieu Centraal, 2025). Een thuisbatterij is nog niet volledig zelfvoorzienend.
In de zomer wek je vaak meer stroom op dan de batterij kan opslaan. In de winter is de opbrengst van de zonnepanelen juist te laag om de batterij goed te vullen. Op een gemiddelde zomerdag in juni wekken 10 panelen 15 kWh op. De thuisaccu kan maar 6 kWh opslaan. Die kan dus niet alle zonnestroom opvangen. Op een gemiddelde decemberdag wek je 2,5 kWh op. Veel te weinig om je thuisbatterij vol te laden (Milieu Centraal, 2025).
8. Warmtebronnen 8.1 Biomassa Van biomassa in de vorm van bijvoorbeeld hout, bermgras, mest, slib, zeewier en mogelijk ook algen kan energie geproduceerd worden. De energie kan geproduceerd worden voor alle energiedragers en dus in alle sectoren, dus ook voor industrie en transport, worden ingezet. Biomassa is echter schaars. Voor biomassa geldt nog meer dan voor restwarmte dat de beschikbaarheid op langere termijn onzeker is. Als warmtebron voor de gebouwde omgeving moet er daarom zeer zorgvuldig mee omgegaan worden.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Belangrijke voordelen van een thuisbatterij in het energiesysteem (CE Delft, 2023):
90
Bovendien is het de vraag of biomassa direct ingezet moet worden als energiebron. Vaak zijn er andere routes waarin biomassa een hogere waarde heeft.
8.2 Geothermie (energie uit de bodem en diepere aardlagen) Uit de bodem en uit diepere aardlagen kan warmte onttrokken worden. Een vuistregel; elke kilometer naar beneden, neemt de temperatuur met circa 30°C toe. Dus hoe dieper je boort, hoe hoger de temperatuur. Of je op een bepaalde diepte in Nederland deze warmte ook daadwerkelijk uit de aarde kan winnen, is sterk afhankelijk van de lokale eigenschappen van de aardlagen. In Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel lijkt geothermie voor collectieve oplossingen niet kansrijk.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Belangrijk is om de schaarse biomassa alleen in te zetten als transitiebron bij de ontwikkeling van nieuwe warmtenetten in de bestaande gebouwde omgeving eventueel in combinatie met nieuwbouw. En dan met name daar waar er geen alternatieve bron, zoals restwarmte beschikbaar is. Het is dan wel van belang dat er een alternatieve duurzame warmtebron op locatie beschikbaar is, zodat de leveringszekerheid van warmte gegarandeerd kan worden. De lokale warmtenetten op biomassa moeten daarom toewerken naar een aanvoertemperatuur van maximaal 70°C. Bij een hogere aanvoertemperatuur is het advies om goede afspraken te maken met de vastgoedeigenaren, zodat de temperatuur voor het einde van de exploitatieduur van de biomassawarmtecentrale verlaagd kan worden.
91
20-40°C
Ondiepe geothermie diepte: 250 - 1.000 m Ondiepe geothermie diepte: 250 - 1.000 m
40-100°C
Diepe geothermie diepte: 1 - 4 km
100-180°C
Ultradiepe geothermie diepte: 4 - 6 km
Elke kilometer naar beneden betekent + 30°C
10-15°C
8.3 Retournet diepe geothermie Uit een geothermieput van circa 2,5 kilometer diepte kunnen temperaturen van 70⁰C of hoger omhoog worden gepompt. Als hiermee bestaande woningen en gebouwen verwarmd worden, is de retourtemperatuur tussen de 40 en 50⁰C. Het zou zonde zijn om deze warmte onbenut weer terug te pompen in de injectieput, waar het afgekoelde water weer wordt teruggepompt naar 2,5 kilometer diepte. In combinatie met een warmtenet kunnen gebouwen direct worden verwarmd met deze restwarmte. Ook kan met een wijkwarmtepomp de temperatuur verhoogd worden naar 70⁰C, zodat het ook een oplossing is voor de bestaande woningbouw. Hierdoor wordt er meer warmte benut en wordt er maar 20-30⁰C teruggepompt in de injectieput.
Met alle thermische energie uit water (aquathermie) kan in potentie een groot deel van de gebouwde omgeving worden voorzien. Dat kan de energie zijn uit oppervlakte-, afval- en drinkwater (TEO, TEA en TED). Om deze bronnen te kunnen benutten zullen er wel warmtenetten ontwikkeld moeten worden in wijken met een aanvoertemperatuur van maximaal 70°C. Voordeel is dat het op een kleinere schaal kan worden toegepast dan bij andere potentiële bronnen voor warmtenetten, zoals bij restwarmte en geothermie vaak het geval zal zijn. Door energie uit oppervlaktewater te onttrekken verbetert de waterkwaliteit en het verminderd ook hittestress. Voorbeelden van energie uit afvalwater zijn warmte uit het riool (riothermie) en uit het gezuiverde afvalwater (effluentwater) bij een rioolwaterzuiveringsinstallatie. Bij laagwaardige warmtebronnen, zoals aquathermie is het van belang om te vermelden dat er elektrische warmtepompen nodig zijn om de warmte op het vereiste temperatuurniveau te krijgen voor het verwarmen van de woningen en deze te voorzien van warm tapwater. Er is bij de inzet van warmtepompen dus ook op termijn voldoende duurzame elektriciteit nodig.
Uitleg: Verwarmen met oppervlaktewater Oppervlaktewater wordt in de zomer sterk opgewarmd. Deze warmte kan onttrokken worden en tijdelijk worden opgeslagen in WKO. In het stookseizoen kan deze warmte van circa 20°C gebruikt worden als bron voor een warmtepomp. De warmtepomp verhoogd de temperatuur naar het gewenste temperatuurniveau. Vanuit het WKO-systeem kunnen gebouwen ook gekoeld worden, maar dit is voor de werking van het systeem niet noodzakelijk. Een warmtepomp kan ook direct warmte onttrekken uit het oppervlaktewater zonder gebruik te maken van een WKO. Dit is minder efficiënt en hierdoor kan er ook minder warmte benut worden.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
8.4 Aquathermie (thermische energie uit water)
92
Afbakening gebied gemeente Achtkarspelen BRON: VNG, 2025
Fysieke Kenmerken Binnen de gemeente Achtkarspelen is sprake van een gevarieerd woningaanbod. In totaal zijn er 12.376 woningen. Ongeveer 43% van de woningen is vrijstaand. Dit is ruim meer dan de overige woningen: twee-onder-één-kapwoningen (16%), hoekwoningen (13%), tussenwoningen (17%) en appartementen (12%) (CBS, 2024). Ruim de helft (51%) van de 12.416 woningen zijn gebouwd voor 1975: bijna een kwart is gebouwd in de periode 1965-1975 (~23%). Een kleine 20% van de woningen is uit de periode vanaf 1995 tot heden (CBS, 2024). In totaal zijn er bijna tweederde (64%) koopwoningen en 34% huurwoningen van woningbouwcorporaties SWA (Stichting Woningbouw Achtkarspelen) en WoonFriesland (alle. Het grootste deel van de woningen in Achtkarspelen, ruim een kwart, heeft energielabel C. Het totaal aantal woningen met een label B of hoger is ongeveer 38%. Het aandeel woningen lager dan C is ongeveer 37%. Als deze labels kloppen wat betreft de huidige situatie is er nog voldoende ruimte om te verduurzamen (Klimaatmonitor, 2025).
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Bijlage 5: Analyse Gebouwde Omgeving Achtkarspelen
93
VERDELING WONINGEN PER BOUWPERIODE - ACHTKARSPELEN 2025
15%
Woningen voor 1945 Woningen 1945 tot 1965
13,3%
Woningen 1965 tot 1975
22,7%
Woningen 1975 tot 1985
16,3% 12,1%
Woningen 1985 tot 1995 8,8%
Woningen 1995 tot 2015 5,2%
Woningen 2005 tot 2015
Woningen 2025 en later
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
4,8%
Woningen 2015 tot 2025
0,4%
BRON: CBS, 2024
VERDELING EIGENDOM WONINGEN - ACHTKARSPELEN 2024
6,0% In bezit overige verhuurders
30,0% 64,0%
In bezit woningcorporaties Koopwoningen
94
BRON: CBS, 2024
VERDELING ENERGIELABELKLASSE - ACHTKARSPELEN 2025
A+ t/m A++_+
2,6%
A
18,2%
B
25,3% 11,8%
D
F G
BRON: KLIMAATMONITOR, 2025
B
17,1%
C
E
A
5,9% 7,0% 12,2%
C
D
E
F
G
Gasverbruik:
Gemiddeld aardgasverbruik m3
GEMIDDELD AARDGASVERBRUIK - ACHTKARSPELEN 2020–2023
2.000 1.630 1.500
1.460 1.260 1.040
1.000
500
2020
2021
2022
2023
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
In de periode 2020–2023 is het gemiddelde aardgasverbruik in Achtkarspelen aanzienlijk gedaald. Waar in 2021 het verbruik nog piekte op 1.630 m³ per woning, is dit in 2023 teruggelopen tot 1.040 m³, een daling van ruim een derde binnen twee jaar. Deze trend is zichtbaar bij alle woningtypen. Vrijstaande woningen verbruikten in 2021 gemiddeld nog bijna 2.000 m³, maar daalden naar 1.210 m³ in 2023. Ook tussen- en hoekwoningen lieten een vergelijkbare daling zien, terwijl appartementen het laagste verbruik behielden (van 990 m³ naar 700 m³). De daling hangt samen met landelijke ontwikkelingen zoals stijgende energieprijzen, energiebesparende maatregelen en de toenemende inzet van isolatie en verduurzaming. Het resultaat is dat huishoudens in Achtkarspelen in korte tijd fors minder gas zijn gaan gebruiken (CBS, 2023).
95
Elektriciteitsverbruik: In de periode 2020–2023 is het gemiddelde elektriciteitsverbruik in Achtkarspelen licht gedaald. In 2020 lag het gemiddelde gebruik per woning op 2.770 kWh en in 2021 steeg dit nog iets naar 2.840 kWh. Daarna zette echter een daling in, eerst naar 2.680 kWh in 2022 en vervolgens naar 2.590 kWh in 2023. Daarmee ligt het elektriciteitsverbruik in 2023 bijna 9% lager dan in 2021. De verschillen tussen woningtypen blijven duidelijk zichtbaar. Vrijstaande woningen hebben met ruim 3.200 tot 3.400 kWh het hoogste gemiddelde verbruik, terwijl appartementen het laagste verbruik kennen met circa 1.600 tot 1.800 kWh. Tussenwoningen en hoekwoningen zitten daar tussenin met waarden rond de 2.000 tot 2.400 kWh, en twee-onder-één-kapwoningen liggen net iets hoger, tussen de 2.600 en 2.900 kWh. Na een lichte stijging in 2021 is het elektriciteitsverbruik bij alle woningtypen gedaald. Daarmee is zichtbaar dat het energieverbruik in Achtkarspelen in korte tijd is afgenomen, maar dat het type woning nog altijd een groot verschil maakt in de hoogte van het verbruik (CBS, 2023).
GEMIDDELD ELEKTRICITEITSVERBRUIK TOTAAL EN PER WONINGTYPE - ACHTKARSPELEN 2020–2023
Appartement
twee-onder-een-kapwoning
Tussenwoning
Vrijstaande woning
Hoekwoning
3.500
2.770
2.840
3.000
2.690
2.500
2.590
2.500
2.000
2.000
1.500
1.500
1.000
1.000
500
500
2020
2021
2022
2023
2020
2021
2022
2023
Huidige hoofdverwarmingsinstallaties van woningen De meest actuele cijfers over de hoofdverwarmingsinstallaties van woningen zijn uit 2023 (CBS, 2023). De meeste woningen in Achtkarspelen hebben een individuele CV-installatie als hoofd-verwarming (90%). Alternatieve vormen van verwarming zijn nog beperkt aanwezig: blokverwarming (3%), elektrische verwarming met hoog gasverbruik (hybride warmtepomp) is in 3% van de woningen en elektrische verwarming zonder gasverbruik (full electric warmtepomp) is eveneens 3%. Elektrisch verwarmen met laag gasverbruik (alleen nog gas voor warm water of koken) stond op dat moment op 1% (CBS, 2023). Vergeleken met het jaar 2020 zijn dit al mooie cijfers aangezien deze installaties toen voor 95% uit individuele CV-installaties bestonden en er slechts sprake was van 1% full electric (CBS, 2020). Dit wijst op een beginnende verschuiving richting duurzame, gasloze verwarmingsopties, wat belangrijk is in het kader van de energietransitie en het verminderen van de afhankelijkheid van aardgas (CBS, 2024).
Energiearmoede Het aandeel huishoudens in energiearmoede in Achtkarspelen is de afgelopen jaren gedaald, maar laat in 2024 weer een lichte stijging zien. In 2020 bevond 11,% van de huishoudens zich in energiearmoede, een percentage dat in 2021 nog vrijwel gelijk bleef (10,8%). Vanaf 2022 zette een daling in naar 8,5% en vervolgens 8,1% in 2023, het laagste niveau van de afgelopen vijf jaar. In 2024 steeg het percentage echter weer naar 9,6% (CBS, 2025, TNO, 2025). De afname tot 2023 hangt waarschijnlijk samen met energiebesparende maatregelen, verbeterde isolatie en tijdelijke overheidssteun tijdens de energiecrisis. De lichte stijging in 2024 kan worden verklaard door hogere energieprijzen en het aflopen van compensatieregelingen, waardoor een deel van de huishoudens opnieuw kwetsbaar is geworden voor energiearmoede (CBS. 2025).
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Gemiddeld aardgasverbruik m3
3.000
3.500
96
12
11
10,8
10
8,5
8
9,6 8,1
6 4 2
2020
2021
2022
2023
2024
Sociale Kenmerken In 2024 telde de gemeente Achtkarspelen ongeveer 12.100 huishoudens. Ongeveer 3.900 hiervan zijn eenpersoonshuishoudens, terwijl er 3.775 huishoudens zonder kinderen en 4.455 met kinderen zijn. De gemiddelde huishoudgrootte ligt op 2,3 personen per huishouden, wat vergelijkbaar is met het landelijk gemiddelde. De bevolkingssamenstelling laat zien dat Achtkarspelen een evenwichtige opbouw kent. Zo behoort ongeveer 17% van de inwoners tot de leeftijdsgroep 0 tot 15 jaar, en 13% tot 15–25 jaar. De grootste groep valt in de categorie 45 tot 65 jaar (ongeveer 28%), gevolgd door 25–45 jaar (23%) en 65 jaar of ouder (22%). Daarmee heeft de gemeente een licht vergrijzende bevolking, maar met nog altijd een stevige vertegenwoordiging van gezinnen en werkenden. Het gemiddeld inkomen per inwoner bedroeg in 2023 ongeveer € 28.900, en het gemiddeld inkomen per inkomensontvanger lag op € 37.100. Het gestandaardiseerde inkomen van huishoudens kwam uit op € 35.600. Daarmee ligt Achtkarspelen iets onder het landelijk gemiddelde, wat past bij het overwegend landelijke en gemengde karakter van de gemeente (CBS, 2024).
AANWEZIGE UTILITEITSBOUW
43
school
81 zorg
BRON: wijkpaspoort.nl, 2024
234
bijeenkomsten
46
logies
452 winkel
117
kantoor
80 sport
1.131 industrie
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Percencentage energiearmoede
ONTWIKKELING ENERGIEARMOEDE (LIHELEK) - ACHTKARSPELEN 2020–2024
97
Bedrijventerreinen 1. Bedrijventerrein De Bosk Harkema Het bedrijventerrein De Bosk ligt ten noorden van Quakkenburg, gescheiden door de Nijewei richting het centrum. Het terrein is direct gelegen aan de Betonwei, de N369 richting Drachten en Kootstertille.
3. Bedrijventerrein Reitsmastrjitte Harkema De Reitsmastrjitte ligt ten noorden van de andere bedrijventerreinen aan de Betonwei in Harkema. Het is een gemengd bedrijventerrein van ongeveer 8,7 hectare. Het terrein ligt aan beide zijden van de Reitsmastrjitte die uitkomt op de Betonwei en doorloopt naar het centrum. 4. Bedrijventerrein De Swadde Buitenpost Het bedrijventerrein De Swadde is gelegen aan de noordkant van Buitenpost. De Swadde is gunstig gelegen door de directe ligging aan de spoorlijn Leeuwarden-Groningen. Daarnaast is er de Oostelijke rondweg van Buitenpost. Het bedrijventerrein is momenteel 14,2 hectare. De gemeente Achtkarspelen is van plan om het huidige bedrijventerrein De Swadde in Buitenpost uit te breiden met 4 hectare. Dit uitbreidingsplan ligt ten oosten van het huidige bedrijventerrein “De Swadde” en is omsloten door het zonnepark. 5. Bedrijventerrein Mûnewyk Buitenpost Het bedrijventerrein Mûnewyk ligt direct langs de zuidelijke entree van Buitenpost. Het gaat hier om een relatief klein terrein aan de rand van de nieuwe woonwijk. Ondernemers krijgen hier de mogelijkheid kleinschalige bedrijvigheid uit te voeren en er is plaats gemaakt voor kantoorvestigingen. Een groot gedeelte van het terrein is bestemd voor wonen en werken. Hier is ruimte voor kleinschalige bedrijven in milieucategorie 1 of 2. Ook zijn hier kantoren toegestaan.
Kantoren die zich hier willen vestigen moeten dienstverlenend van aard zijn en een regionale binding hebben. In de zone aansluitend aan de nieuwe woonwijk is realisatie van een bedrijfswoning mogelijk gemaakt. De kavelgrootte voor kleinschalige bedrijvigheid varieert van ongeveer 1.200 m² tot 1.700 m². 6. Bedrijventerrein Oostkern te Kootstertille Het bedrijventerrein Oostkern ligt nabij de kern van Kootstertille en wordt aan de noordzijde begrenst door de Alde Dyk en aan de zuidzijde door het Prinses Margrietkanaal. De ontsluiting van het terrein loopt door het centrum van het dorp. 7. Bedrijventerrein Westkern Kootstertille De Westkern is een gemengd bedrijventerrein van ongeveer 40 hectare. Het is een watergebonden terrein, een flink aantal van de gevestigde bedrijven heeft dan ook een connectie met het water. De ontsluiting is uitstekend met een directe aansluiting op de voormalige Betonwei, de N369, die direct aansluit op de Waldwei tussen Drachten en Leeuwarden.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
2. Bedrijventerrein Quakkenburg Harkema Bedrijventerrein Quakkenburg is gelegen aan de westzijde van Harkema. Het is gemengd terrein waar bedrijven tot categorie 3 kunnen worden gevestigd. Het terrein is ongeveer 15 hectare groot en biedt ruimte voor verschillende bedrijven.
98
9. Bedrijventerrein Zuivelfabriek Gerkesklooster Het tweelingdorp Gerkesklooster/Stroobos wordt vaak in één adem genoemd. De dorpen liggen in de noordoosthoek van de gemeente en vormen één aaneengesloten geheel. De ligging aan het Prinses Margrietkanaal is al zeer lang van groot belang voor het dorp. Vooraan het dorp ligt de locatie de Zuivelfabriek. Een bedrijventerrein van ongeveer 8 hectare groot waarop Friesland Campina is gevestigd. Het terrein ligt langs de Verlaatsterweg en indirect aan het Prinses Margrietkanaal. 10. Bedrijventerrein De Lauwers Surhuisterveen Bij de entree van Surhuisterveen vanaf de Skieding ligt aan de noordkant het bedrijventerrein De Lauwers. Dit terrein ligt langs de Skieding richting de A7, maar heeft geen duidelijke zichtverbinding met de Skieding. Enkele jaren geleden is het bedrijventerrein gerevitaliseerd waarbij voornamelijk het groen en de infrastructuur zijn aangepakt. Hierdoor is het een net en overzichtelijk terrein geworden. Het terrein is ongeveer 25 hectare groot en is in zijn geheel uitgegeven. 11. Bedrijventerrein Lauwerskwartier Surhuisterveen Bij de entree van Surhuisterveen vanaf de Skieding ligt aan de zuidkant het bedrijventerrein Lauwerskwartier. Dit terrein heeft een duidelijke zichtverbinding met de Skieding richting de A7. 12.
Bedrijventerrein De String Twijzelerheide Het bedrijventerrein De String heeft een ontsluiting aan de Bjirkewei, de doorgaande weg door Twijzelerheide. Het terrein is voornamelijk in gebruik genomen en ideaal geschikt voor lokale bedrijven. Het terrein is in 2010 gerevitaliseerd. Het terrein is 5,6 hectare. 13. Bedrijventerrein Blauwverlaat Augustinusga Momenteel zijn een drietal bedrijven hier actief, waaronder ook watergebonden bedrijven die gebruik maken van vervoer over het water. Het terrein is gelegen langs de N358 richting Buitenpost en Surhuisterveen.
Lage Temperatuur Warmtebronnen Startanalyse PBL 2025 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.
Stertil, Kootstertille, 24 MW capaciteit Biddle, Kootstertille, 24 MW capaciteit ABZ Diervoeding, Stroobos, 24 MW capaciteit RWZI, Kootstertille, 11 MW capaciteit Kamminga Slachtbedrijf, Surhuisterveen, 3 MW capaciteit Enitor Primo, Buitenpost, 3 MW De Poel Koel- en Vrieshuis BV, Surhuisterveen, 2 MW capaciteit
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
8. Bedrijventerrein Stroobos Stroobos heeft één industrieterrein ten oosten van het dorp binnen de bebouwde kom. Het terrein wordt doorkruist door de Hoendiep Noordzijde, de doorgaande weg door Stroobos. Het betreft een gemengd bedrijventerrein van circa 5,6 hectare. De zuidkant van het terrein is gelegen aan het Prinses Margrietkanaal. Op het terrein zijn verschillende bedrijven gevestigd verschillend van grote hallen tot kleine opslagloodsen.
99
AH, Surhuisterveen, 0,49 MW Poiesz, Harkema, 0,24 MW Poiesz, Buitenpost, 0,24 MW Plus supermarkt, Buitenpost, 0,11 MW Gemaal, Kolonelsdiep (water), 0 MW Gemaal, Reahel, 0 MW Jumbo, Surhuisterveen, 0 MW Zwembad Surhuisterveen, 0 MW Aldi, Surhuisterveen, 0 MW Gemaal, Feansterveart (water), 0 MW Zwembad De Kûpe, Buitenpost, 0 MW Lidl, Buitenpost, 0 MW
Midden Temperatuur Warmtebronnen Startanalyse PBL 2025 1. 2. 3. 4. 5.
Enitor Primo, Buitenpost, 3 MW Gasunie Mengstation – Kootstertille, 3 MW capaciteit Haitsma Beton, Kootstertille, 3 MW capaciteit Friesland Campina – Gerkesklooster, 3 MW capaciteit Avek- Schuimfabriek, Surhuisterveen, 3 MW capaciteit
Bron: Basiskaart PBL
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19.
100