04 - Bijlage 1 - Concept warmteprogramma
Tekst van het document
WARMTEPROGRAMMA Januari 2026, versie 0.6
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Stap foar stap gearwurkje oan in ierdgasfrij Achtkarspelen
1
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Colofon
2
Opdrachtgever: College van Burgemeester en Wethouders Achtkarspelen Contactpersoon: Haaije Koenders, Projectleider Datum: Januari 2026 Versie 0.6 Status Concept Auteurs Haaije Koenders Gemeente Achtkarspelen Stationsstraat 18 9285 NH Buitenpost gemeente@achtkarspelen.nl www.achtkarspelen.nl
Inhoudsopgave Samenvatting 5
2. Kaders en uitgangspunten voor de warmtetransitie 15 2.1 Uitgangspunten 18 2.2 Doelen 20 2.3 Rol van de gemeente 22 2.4 Besluitvorming over aardgasvrije verwarming 24 2.5 Participatie 26 3. Brede aanpak 30 3.1 Werking en uitgangspunten van de brede aanpak 32 om tot een uitvoeringsplan te komen 3.2 Ondersteuningsstructuur voor inwoners 34 3.3 Ondersteuningsaanpak voor bedrijven en organisaties 36 3.4 Thema’s binnen de brede aanpak 39 3.5 Samenwerking en partners 41 4. Gebiedsspecifieke aanpak 43 4.1 Selectiecriteria 45 4.2 Overzicht kansrijke gebieden 47 4.3 Planning en stappen per gebied 49 5. Uitvoering 52 5.1 Governance en rolverdeling 54 5.2 Capaciteit en middelen 55 5.3 Beleids- en wettelijke kaders 56 5.4 Regionale en intergemeentelijke afstemming 59 6. Monitoring en evaluatie 61 6.1 Monitoring en leren 62 6.2 Evaluatie en herijking 64
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
1. Inleiding 8 1.1 Aanleiding 9 1.2 Ambitie van de gemeente 10 1.3 Terugblik transitievisie warmte 12 1.4 Warmteprogramma 13 1.5 Leeswijzer 14
3
66
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Bijlagen Bijlage 1: Evaluatie transitievisie warmte Bijlage 2: Participatiestrategie Warmtetransitie Bijlage 3: Participatieverslag Warmteprogramma Bijlage 4: Energie-infrastructuren Bijlage 5: Analyse Gebouwde Omgeving Achtkarspelen Bijlage 6: Verdieping gebiedsindeling met kaarten
4
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
SAMENVATTING
5
Samenvatting
Achtkarspelen werkt aan een toekomst waarin iedereen prettig, betaalbaar en duurzaam kan wonen. De overgang naar nieuwe manieren van verwarmen – zonder aardgas – is daarbij een belangrijke stap. In dit Warmteprogramma beschrijven we hoe we daar de komende tien jaar naartoe werken. Het programma geeft richting aan de warmtetransitie, maakt duidelijk wat inwoners kunnen verwachten en biedt houvast voor samenwerking met dorpen en partners. We werken langs twee sporen. In een aantal dorpen en wijken starten we een lokale aanpak waarin inwoners, dorpsbelangen, energiecoöperaties en de gemeente samen onderzoeken wat een haalbaar en betaalbaar alternatief voor aardgas is. Alleen waar voldoende draagvlak en een kansrijke oplossing aanwezig zijn, werken we toe naar een wijkuitvoeringsplan. Deze aanpak gebeurt stap voor stap en wordt voortdurend geëvalueerd, zodat elk dorp in eigen tempo mee kan doen. Daarnaast kan iedere inwoner op elk moment zelf stappen zetten. Dit noemen we de brede aanpak. Via het energieloket, energiecoaches, warmtescans, spreekuren en ondersteuning bij subsidies helpen we inwoners die hun woning willen isoleren of verduurzamen. Het verbeteren van isolatie blijft daarbij voor iedereen de belangrijkste eerste stap: het verlaagt het energieverbruik, verhoogt het wooncomfort en houdt woningen flexibel voor toekomstige warmteoplossingen.
Achtkarspelen kent relatief veel energiearmoede. Daarom is ondersteuning van huishoudens met een laag inkomen een belangrijk uitgangspunt van dit warmteprogramma. Ook werken we nauw samen met netbeheerder, woningcorporaties en lokale partijen, omdat de warmtetransitie samenhangt met de uitbreiding van het elektriciteitsnet en met andere opgaven zoals woningbouw en leefbaarheid. Voor inwoners geldt: niemand hoeft nu al van het aardgas af. De overstap naar duurzame warmte gebeurt stap voor stap en pas wanneer er een betaalbaar en haalbaar alternatief beschikbaar is. Als een buurt wordt aangewezen als kansrijk startgebied, worden inwoners daar ruim op tijd over geïnformeerd. Tot die tijd kan iedereen al beginnen met maatregelen die kosten verlagen en het comfort verbeteren. Met dit Warmteprogramma zet Achtkarspelen, samen met de mienskip, een volgende stap richting een duurzame en betaalbare toekomst. We bouwen voort op eerdere ervaringen en maken de warmtetransitie uitvoerbaar, begrijpelijk en realistisch voor iedereen.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Nederland werkt toe naar een gebouwde omgeving die in 2050 duurzaam wordt verwarmd. Gemeenten hebben hierin een regierol en zijn verplicht hun aanpak vast te leggen in een warmteprogramma. Voor Achtkarspelen betekent dit dat we keuzes maken voor de komende jaren die haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar zijn, met oog voor verschillen tussen dorpen en voor de financiële positie van inwoners.
6
Samen werken aan een aardgasvrije toekomst Twee aanpakken, samen vooruit
j! svri a g 2050 aard 2. BREDE AANPAK
1. LOKALE AANPAK
Voor iedereen 1. Iedereen kan direct starten
Wijken en dorpen 1. Samen onderzoeken Samen zoeken naar een haalbaar en betaalbaar alternatief voor aardgas.
2. Draagvlak & kansen Alleen verder bij voldoende draagvlak en een kansrijke oplossing.
3. Wijkuitvoeringsplan
2. Ondersteuning via het energieloket Energiecoach, warmtescan, spreekuur, subsidiehulp.
3. Isoleren & verduurzamen Hulp bij het verbeteren van woning.
Kleine stappen maken al verschil
Concrete plannen per dorp of wijk opstellen en uitvoeren.
Elk dorp doet mee in eigen tempo
ENERGIEARMOEDE
Onderdeel van de aanpak is ondersteuning voor huishoudens met een laag inkomen
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Isolatie is altijd de beste eerste stap.
7
Gemeente Achtkarspelen
SAMEN WERKEN WE AAN EEN HAALBARE EN BETAALBARE OPLOSSING
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
1. INLEIDING
8
1
1.1 Aanleiding
De landelijke doelstelling is helder: in 2050 worden alle gebouwen in Nederland zonder aardgas verwarmd. Gemeenten hebben hierin de regierol gekregen. Zij kennen de lokale situatie, kunnen initiatieven verbinden en zorgen ervoor dat de transitie in samenhang met andere maatschappelijke opgaven wordt uitgevoerd. De Rijksoverheid ondersteunt deze rol met nieuwe wetgeving en middelen. De Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) en de Wet collectieve warmte (Wcw) geven gemeenten de bevoegdheid om gebieden aan te wijzen waar aardgas stapsgewijs wordt vervangen door duurzame alternatieven. Tegelijkertijd versterken de uitvoeringsmiddelen voor klimaat en energie (CDOKE) de lokale capaciteit en uitvoering, zodat gemeenten inwoners, ondernemers en organisaties actief kunnen begeleiden bij verduurzaming. De warmtetransitie raakt iedereen. Woningeigenaren, huurders, bedrijven, instellingen en organisaties staan voor keuzes om hun gebouw te verduurzamen. Daarbij is het van belang dat de overgang haalbaar, betaalbaar en rechtvaardig verloopt. Voor veel huishoudens en ondernemers gaat het om forse investeringen. Tegelijk biedt de transitie ook kansen: lagere energielasten, meer comfort, toekomstbestendige gebouwen, lokale werkgelegenheid en minder afhankelijk van andere landen. In Fryslân is deze opgave vertaald naar de ambitie om in 2050 volledig fossielvrij te zijn.
De Friese Energievisie (2024) benadrukt het belang van energie van en voor de gemeenschap, maximale energiebesparing, het benutten van lokale duurzame bronnen en een zorgvuldige ruimtelijke inpassing van infrastructuur in het Friese landschap. Voor Achtkarspelen betekent dit dat de gemeente samen met inwoners, ondernemers, maatschappelijke partners, woningcorporaties en netbeheerder werkt aan een toekomstbestendige warmtevoorziening. De eerder vastgestelde Transitievisie Warmte (2021) vormt het vertrekpunt. Sindsdien zijn techniek, wetgeving en maatschappelijke omstandigheden verder ontwikkeld. De noodzaak om gericht te handelen is groter geworden: slechts een klein deel van de gebouwen is momenteel aardgasvrij, terwijl de druk op het elektriciteitsnet toeneemt en betaalbaarheid voor veel huishoudens en bedrijven onder druk staat. Met dit warmteprogramma zet Achtkarspelen de volgende stap: van visie naar uitvoering. Het programma vertaalt de landelijke en provinciale kaders naar een lokaal uitvoerbare aanpak die recht doet aan de diversiteit van dorpen, wijken en bedrijventerreinen. Zo werkt de gemeente – samen met de mienskip – stap voor stap aan een fossielvrij, betaalbare en duurzame toekomst voor álle gebouwen in Achtkarspelen.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Nederland bevindt zich midden in een grote verandering: de overgang naar een duurzame, betaalbare en betrouwbare warmtevoorziening. De manier waarop we onze gebouwen – woningen, bedrijven en maatschappelijke voorzieningen – verwarmen verandert ingrijpend. Dat is noodzakelijk om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, onze afhankelijkheid van fossiele brandstoffen te verkleinen en energiezekerheid te behouden.
9
1
De gemeente Achtkarspelen sluit zich aan bij de in klimaatwet vastgelegde landelijke doelen: Nederland streeft naar een vermindering van de uitstoot van broeikasgassen met 55% in 2030 (ten opzicht van de uitstoot in 1990) en naar klimaatneutraliteit in 2050. Voor de gebouwde omgeving betekent dit dat alle woningen, bedrijven en maatschappelijke gebouwen in 2050 zonder fossielvrij worden verwarmd. Deze koers is vastgelegd in het Klimaatakkoord en in de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw), die gemeenten verplicht om uiterlijk in 2027 een warmteprogramma vast te stellen. Voor Achtkarspelen betekent dit concreet dat de gemeente werkt aan een toekomst waarin alle gebouwen duurzaam, comfortabel en betaalbaar worden verwarmd. De ambitie is realistisch en uitvoerbaar, met oog voor de lokale schaal, de sociale samenhang en de verschillen tussen dorpen. Achtkarspelen kiest voor een stapsgewijze en zorgvuldige aanpak, waarin tempo wordt gecombineerd met draagvlak en betaalbaarheid.
Een toekomstbestendige koers De warmtetransitie in Achtkarspelen draait niet alleen om techniek, maar vooral om mensen. Het is een maatschappelijke opgave die alle inwoners, ondernemers en organisaties raakt. De gemeente wil dat iedereen de kans krijgt om mee te doen, ongeacht woonplaats, inkomen of type gebouw. Dat vraagt om maatwerk, samenwerking en een duidelijke koers.
Routekaart aardgasvrij Achtkarspelen
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
1.2 Ambitie van de gemeente
10
rij! asv 2050 aardg
NU
2027
2030
2035
2050
Eerste opgave is isoleren
Vaststellen warmteprogramma
55% minder uitstoot van broeikasgassen
Een uitvoeringsplan voor elk dorp
Volledig duurzame warmte in 2050
1
De ambitie van Achtkarspelen bestaat uit drie hoofddoelen die richting geven aan de uitvoering van dit programma:
1. Volledig duurzame warmte in 2050 Achtkarspelen volgt de landelijke koers om in 2050 volledig aardgasvrij te zijn. Dat betekent dat alle gebouwen overstappen op duurzame warmte, zoals warmtepompen of collectieve systemen. De gemeente kiest voor bewezen, betaalbare technieken die passen bij het karakter van de dorpen en de beschikbare infrastructuur.
Energiebesparing is de snelste en meest betaalbare manier om CO₂-uitstoot te verminderen. Een goed geïsoleerde woning is bovendien noodzakelijk voor elke toekomstige warmteoplossing. Achtkarspelen blijft daarom ook de komende jaren sterk inzetten op isolatie, energiebesparing en het verbeteren van energielabels, ondersteund via het energieloket, energiecoaches en financiële regelingen.
3. In 2035 een uitvoeringsplan voor elk dorp Uiterlijk in 2035 heeft elk dorp een eigen uitvoeringsplan waarin de route naar aardgasvrij staat beschreven. Deze plannen worden samen met dorpsbelangen, energiecoöperaties, woningcorporaties en ondernemers opgesteld. In elk plan wordt per dorp aangegeven wat het meest kansrijke warmtealternatief is, wat het tijdspad is en hoe de uitvoering wordt georganiseerd. Met deze drie hoofddoelen geeft Achtkarspelen op een duidelijke, haalbare en rechtvaardige manier invulling aan de warmtetransitie. Zo bouwen we samen aan een duurzame toekomst voor alle dorpen.
Samenwerking en lokale kracht Achtkarspelen gelooft dat de warmtetransitie alleen kan slagen samen met de mienskip. De gemeente neemt de regie, maar doet dit in nauwe samenwerking met inwoners, lokale organisaties, ondernemers en maatschappelijke partners. De dorpenaanpak vormt de kern van deze samenwerking: per dorp wordt in samenspraak met de gemeenschap gekeken welke stappen logisch en haalbaar zijn. Tegelijkertijd biedt het energieloket ondersteuning aan alle inwoners en gebouweigenaren die al eerder aan de slag willen. De gemeente bouwt voort op de bestaande samenwerking met de netbeheerders, woningcorporaties, de provincie en de lokale energiecoöperaties. Door gezamenlijk te plannen, kunnen keuzes voor warmteoplossingen worden afgestemd op de beschikbare netcapaciteit en toekomstige investeringen in infrastructuur.
Een haalbare en rechtvaardige transitie De ambitie van Achtkarspelen is niet alleen om de doelstellingen te halen, maar dit te doen op een manier die sociaal rechtvaardig en betaalbaar is. De gemeente wil voorkomen dat de warmtetransitie leidt tot ongelijkheid of hogere lasten voor inwoners met beperkte middelen. Daarom wordt actief ingezet op het voorkomen van energiearmoede, het benutten van subsidies en het koppelen van verduurzaming aan natuurlijke investeringsmomenten, zoals onderhoud of verbouwingen. Daarnaast biedt de transitie kansen: voor een beter binnenklimaat, lagere energierekeningen, versterking van de lokale economie en een duurzamere leefomgeving. Door verduurzaming te verbinden aan leefbaarheid en mienskipsinitiatieven kan de transitie bijdragen aan een sterker en toekomstgericht Achtkarspelen.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
2. Isoleren als eerste opgave
11
1
1.3 Terugblik transitievisie warmte
De evaluatie van de TVW (Bijlage 1) laat zien dat op hoofdlijnen de koers nog steeds klopt, maar dat actualisatie noodzakelijk is. Sinds 2021 zijn belangrijke wettelijke kaders gewijzigd (zoals de Omgevingswet en de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie) en zijn nieuwe technische, sociale en organisatorische inzichten beschikbaar gekomen. Ook is de urgentie toegenomen door stijgende energieprijzen, toenemende energiearmoede en de druk op het elektriciteitsnet. Uit de evaluatie blijkt dat Achtkarspelen al voorzichtige voortgang heeft geboekt: de CO₂-uitstoot daalde met 31% sinds 2010 en er zijn eerste ervaringen opgedaan met isolatiecampagnes, energiecoaches en startwijken. Tegelijkertijd is duidelijk dat het tempo nog onvoldoende is. Slechts 3,8% van de woningen is op dit moment aardgasvrij en de nieuwbouwopgave blijft achter bij de eerder gestelde ambities.
Stand van zaken TOTALE CO₂-REDUCTIE
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
De Transitievisie Warmte (TVW) uit 2021 vormde het startpunt voor de lokale warmtetransitie. De visie bracht in beeld welke buurten kansrijk waren voor de eerste stappen richting aardgasvrij en schetste een globale fasering. De daadwerkelijke uitvoering kwam echter pas eind 2023 goed op gang, toen de gemeente voor het eerst uitvoeringsmiddelen van het Rijk ontving. Tot die tijd ontbraken zowel financiering als personele capaciteit om de warmtetransitie breed op te pakken.
AARDGASVRIJ WONEN 12
2,1%
-31%
aardgasvrije woningen
CO₂
182
125
kiloton in 2010
kiloton in 2025
Gebouwde omgeving als grootste uitstoter
50
Nieuwbouw van aardgasvrije woningen ambitie vs. realiteit (2021–2023)
Ambitie
95 – 180 per jaar
Gerealiseerd
gemiddeld 63,7 per jaar
kiloton
1
Het warmteprogramma bouwt voort op deze inzichten. Het actualiseert de koers, vertaalt de aanbevelingen uit de evaluatie naar concrete keuzes en zet de stap van verkennen naar uitvoeren, samen met de dorpen, partners en de mienskip.
1.4 Warmteprogramma Het warmteprogramma is de opvolger van de Transitievisie Warmte (TVW) uit 2021 en vormt het uitvoeringsgerichte vervolg daarop. Waar de TVW vooral verkende welke opties kansrijk zijn, beschrijft het warmteprogramma concreet hoe en wanneer buurten en dorpen in Achtkarspelen kunnen overstappen van aardgas naar duurzame warmte. Het programma is een instrument onder de Omgevingswet en ondersteunt de gemeente in haar regierol binnen de warmtetransitie.
Doel van het warmteprogramma Het warmteprogramma heeft als doel inwoners, bedrijven en organisaties duidelijkheid te bieden over de toekomst van warmte in Achtkarspelen. Het programma geeft inzicht in: het meest kansrijke warmte-alternatief per dorp of buurt; de globale fasering wanneer gebieden over kunnen op duurzame verwarming; de ondersteuning die inwoners, bedrijven en instellingen van de gemeente mogen verwachten. Deze duidelijkheid geeft handelingsperspectief en helpt pandeigenaren tijdig keuzes te maken voor isolatie en verduurzaming.
Van visie naar uitvoering Het warmteprogramma bouwt voort op de uitgangspunten van de TVW en maakt deze uitvoerbaar. Per dorp of buurt worden een voorkeursoplossing, planning en vervolgstappen beschreven. Daarmee vormt het programma het vertrekpunt voor het opstellen van gebiedsgerichte uitvoeringsplannen, die samen met de mienskip worden ontwikkeld.
Cyclisch en lerend programma Het warmteprogramma wordt minimaal elke vijf jaar geactualiseerd, zodat nieuwe inzichten, technische ontwikkelingen en ervaringen uit de uitvoering kunnen worden verwerkt. Ook vormt het programma de basis voor monitoring en samenwerking met partners zoals Liander, woningcorporaties, energiecoöperaties en de provincie Fryslân. Zo blijven beleid en uitvoering goed op elkaar afgestemd.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
De belangrijkste lessen uit de TVW zijn: Isoleren moet structureel veel sterker worden aangejaagd, vooral vanwege de oudere woningvoorraad. Startgebieden vragen om een diepere en lokale uitwerking, met meer aandacht voor draagvlak, sociale dynamiek en netcapaciteit. De gemeente moet inzetten op een robuuste organisatie en betere monitoring zijn nodig om tempo en kwaliteit te verhogen. Energiearmoede moet integraal onderdeel zijn van de warmtetransitie, niet een losstaand thema.
13
1
1.5 Leeswijzer Dit warmteprogramma is het uitvoeringsgerichte vervolg op de Transitievisie Warmte. In de volgende hoofdstukken wordt stap voor stap uitgewerkt wat Achtkarspelen wil bereiken, hoe we dat doen en met wie we dat samen oppakken.
Beschrijft de kenmerken van de gebouwde omgeving, de lokale opgave en de doelen van Achtkarspelen richting 2050. Ook staan hier de rol van de gemeente, de uitgangspunten (zoals betaalbaarheid, draagvlak en isolatie eerst) en de manier waarop besluiten over aardgasvrij verwarmen worden genomen.
Hoofdstuk 3 – Brede aanpak Gaat over de ondersteuning voor álle inwoners, bedrijven en organisaties die nu al willen verduurzamen. Hier wordt de werking van het energieloket, energiecoaches en fixteams toegelicht, net als de aanpak voor bedrijven, energiearmoede, collectieve inkoop en andere thema’s binnen de brede aanpak.
Hoofdstuk 4 – Gebiedsspecifieke aanpak (dorpenaanpak) Licht toe hoe de gemeente per dorp werkt aan uitvoeringsplannen. Het hoofdstuk beschrijft de selectiecriteria voor startgebieden, de fasering van het proces in de dorpen en de globale dorpenplanning voor 2026–2036. Voor Buitenpost, Surhuisterveen en Harkema is een verdiepende analyse als bijlage opgenomen.
Hoofdstuk 5 – Uitvoering Gaat over de organisatie van de warmtetransitie: governance, rolverdeling tussen college, raad en organisatie, de samenwerking met partners (zoals netbeheerder, corporaties, energiecoöperaties, FET) en de inzet van middelen en capaciteit. Dit hoofdstuk vormt de “ruggengraat” van de uitvoering.
Hoofdstuk 6 – Monitoring en evaluatie Beschrijft hoe Achtkarspelen de voortgang volgt op drie niveaus (inwoners & uitvoering, dorpenaanpak, programma & systeem), welke data worden verzameld en hoe een softwarepakket wordt ingezet voor sturing. Ook staat hier hoe jaarlijkse evaluaties en vijfjaarlijkse herijking van het programma plaatsvinden. De bijlagen bieden verdieping en onderbouwing, zoals de evaluatie van de Transitievisie Warmte, gebiedsanalyses voor de startdorpen, het participatieverslag en een overzicht van mogelijke energieen warmte-infrastructuren. Deze zijn vooral bedoeld voor lezers die de achtergrond, keuzes en cijfers verder willen uitdiepen.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Hoofdstuk 2 – Leidende principes
14
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
2. KADERS EN UITGANGSPUNTEN VOOR DE WARMTETRANSITIE
15
2
Het grootste deel van de woningen in Achtkarspelen is eigendom van particuliere bewoners (ongeveer 64%), terwijl een derde in bezit is van woningcorporaties zoals WoonFriesland en Stichting Woningbouw Achtkarspelen (SWA). De woningvoorraad is divers, maar vergeleken met stedelijke gebieden ouder en minder goed geïsoleerd. Slechts 38% van de woningen heeft een energielabel B of beter, terwijl circa 37% een label D of lager kent. Het energieverbruik daalt de laatste jaren. Het gemiddelde aardgasverbruik per woning liep tussen 2021 en 2024 terug van ruim 1.630 m³ naar 1.000 m³ per jaar, een daling van meer dan een derde. Ook het gemiddelde elektriciteitsverbruik is licht gedaald, mede door energiebesparing, bewustwording en hogere energieprijzen. Tegelijkertijd verwarmt nog ongeveer 88% van de woningen met een individuele cv-installatie op aardgas, al groeit het aandeel (hybride) warmtepompen gestaag. De sociale structuur van de gemeente is sterk verweven met het dorpsleven en de mienskip. Achtkarspelen telt ruim 12.000 huishoudens, met een evenwichtige verdeling tussen gezinnen, alleenstaanden en ouderen.
Het gemiddeld inkomen ligt onder het landelijk gemiddelde, waardoor betaalbaarheid en energiearmoede belangrijke aandachtspunten blijven: in 2024 bevond bijna 10% van de huishoudens zich in energiearmoede, in Fryslan is Achtkarspelen daarmee een van de gemeenten met de hoogste percentage.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
De gebouwde omgeving van Achtkarspelen bestaat uit ruim 12.000 woningen en ongeveer 1200 utiliteitsgebouwen, verspreid over twaalf dorpen en een groot buitengebied. De gemeente heeft een uitgesproken landelijk karakter, met veel vrijstaande woningen (ongeveer 43%) en een relatief beperkte aanwezigheid van appartementen (13%). Ruim de helft van de woningen is gebouwd vóór 1975, wat betekent dat de isolatiekwaliteit vaak matig is en er grote winst te behalen valt met energiebesparende maatregelen.
16
Voor de uitgebreide cijfers en bronnen zie de bijlage 5: Analyse Bebouwde Omgeving. Naast woningen kent Achtkarspelen meerdere bedrijventerreinen, waaronder De Swadde in Buitenpost, De Bosk en Quakkenburg in Harkema, en Westkern en Oostkern in Kootstertille. Deze terreinen zijn economisch belangrijk, maar vragen eveneens om verduurzaming van bedrijfsgebouwen en proceswarmte. Op enkele locaties zijn kansrijke warmtebronnen aanwezig, zoals restwarmte van industriële bedrijven en aquathermie bij watergangen.
2 Achtkarspelen in cijfers
WONINGTYPE
GEBOUWDE OMGEVING
43%
13%
Vrijstaande woningen
12.000
Appartementen
1.200
Utiliteitsgebouwen
EIGENDOMSVERHOUDING
BOUWPERIODE 1975
64%
Particuliere bezit
ENERGIELABEL A
38%
E
Gebouwd voor 1975
ENERGIEVERBRUIK
50%
Gebouwd na 1975
HUISHOUDENS
B
van de woningen heeft energielabel B of beter
D
50%
33%
Woningcorporatie
Van 2021 tot 2023 het gemiddelde aardgas- en energieverbruik daalde
12.000 huishoudens
met een evenwichtige verdeling gezinnen, alleenstaanden en ouderen
INKOMEN F
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
woningen
G
37%
van de woningen heeft energielabel label D of lager
88%
van de woningen verwarmt met individuele cv-installatie op aardgas
Onder landelijk gemiddelde
10%
bevond zich in energiearmoede in 2024
UITDAGING
Harkema:
Bedrijventerreinen
Buitenpost: Kootstertille: Stroobos: Gerkesklooster: Surhuisterveen: Twijzelerheide: Augustinusga:
De Bosk, Quakkenburg en Reitsmastrjitte De Swadde en Mûnewyk Oostkern en Westkern 1 industrieterrein Zuivelfabriek De Lauwers en Lauwerskwartier De String Blauwverlaat
Betere isolatie, minder energieverbruik en een betaalbare overstap naar duurzame warmte, met steun van de mienskip.
Samengevat heeft Achtkarspelen een uitgestrekte, grotendeels particuliere en relatief oude gebouwvoorraad met grote verschillen tussen dorpen. De belangrijkste uitdaging ligt in het verbeteren van de isolatie, het terugdringen van energieverbruik en het stapsgewijs overstappen op duurzame warmtebronnen, met behoud van betaalbaarheid en draagvlak binnen de mienskip.
17
2
2.1 Uitgangspunten
1. Betaalbaarheid en rechtvaardigheid De overstap naar duurzame warmte moet voor iedereen mogelijk zijn. De gemeente streeft naar betaalbare oplossingen en woonlastenneutraliteit, met extra aandacht voor inwoners en ondernemers met beperkte middelen. Energiearmoede tegengaan is een structureel uitgangspunt.
2. Draagvlak en participatie De transitie is een gezamenlijke opgave. Inwoners, dorpsbelangen, energiecoöperaties en bedrijven worden vanaf het begin actief betrokken bij plannen en uitvoering. Door samenwerking en maatwerk per dorp groeit het draagvlak en ontstaat lokaal eigenaarschap.
3. Bewezen en toekomstbestendige technieken Achtkarspelen kiest voor warmteoplossingen die technisch betrouwbaar en economisch haalbaar zijn, passend bij de lokale omstandigheden. Waar mogelijk wordt ruimte geboden aan innovaties die bijdragen aan versnelling of kostenreductie.
4. Energiebesparing en isolatie eerst Energiebesparing vormt de basis van de warmtetransitie. Een goed geïsoleerde woning of gebouw verbruikt minder energie en maakt de overstap naar duurzame warmte eenvoudiger en goedkoper. Besparen draagt direct bij aan de vermindering van CO₂-uitstoot en lagere energielasten.
5. Gebruikmaken van natuurlijke investeringsmomenten De gemeente stimuleert dat verduurzamingsmaatregelen worden uitgevoerd op logische momenten, zoals bij aankoop woning, onderhoud, renovatie of vervanging van installaties. Dit beperkt kosten en overlast en vergroot de kans op realisatie.
6. Uniformiteit waar mogelijk, maatwerk waar nodig Vergelijkbare buurten of woningtypen krijgen eenzelfde aanpak om kennis en schaalvoordeel te benutten. Tegelijk blijft ruimte voor maatwerk per dorp, zodat technische en sociale verschillen goed worden meegenomen.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
De uitvoering van de warmtetransitie in Achtkarspelen is gebaseerd op een aantal vaste uitgangspunten. Deze zijn eerder vastgelegd in de Transitievisie Warmte (TVW, 2021) en vormen nog steeds het fundament van het gemeentelijke beleid. Ze blijven actueel en richtinggevend voor de keuzes die de komende jaren worden gemaakt. De warmtetransitie is een grote opgave die alleen kans van slagen heeft als deze haalbaar, betaalbaar en gedragen wordt uitgevoerd. De onderstaande uitgangspunten zorgen daarvoor en vormen het toetsingskader voor beleid, uitvoering en samenwerking.
18
2
7. Koppelkansen en integraliteit Waar mogelijk wordt de warmtetransitie verbonden met andere gemeentelijke opgaven, zoals woningverbetering, leefbaarheid, armoedebestrijding en klimaatadaptatie. Door slim te combineren wordt het draagvlak groter en de maatschappelijke waarde breder.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Deze uitgangspunten uit de Transitievisie Warmte blijven dus volledig van kracht, maar krijgen in dit warmteprogramma een praktische vertaling naar uitvoering. Ze vormen het kompas voor de dorpenaanpak, de brede aanpak en de samenwerking met inwoners en partners.
19
2
2.2 Doelen
De gemeente Achtkarspelen sluit zich volledig aan bij deze koers en vertaalt de landelijke doelen naar een uitvoerbare lokale aanpak. De gemeente streeft naar een haalbare, betaalbare en rechtvaardige transitie, waarin iedereen kan meedoen – inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties.
Lokale doelen voor de warmtetransitie 1. Verminderen van aardgasverbruik Het verbruik van aardgas moet de komende jaren sterk omlaag. In 2024 werd nog 88% van de woningen verwarmd met een cv-installatie op aardgas (CBS, 2025). De gemeente wil dit aandeel stap voor stap verminderen door: het stimuleren van hybride en elektrische warmtepompen; het benutten van lokale duurzame warmtebronnen waar mogelijk; het ondersteunen van inwoners bij de overstap via subsidies, leningen en advies. In 2030 is het aardgasverbruik in Achtkarspelen ten opzichte van 2025 gedaald met 4,8 miljoen m3 en in 2050 is aardgas volledig uitgefaseerd.
20
AARDGASVERBRUIK ACHTKARSPELEN
Woningen
Bedrijven en instellingen
miljoen m3 per jaar
25 20 15
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
De doelen van de warmtetransitie in Achtkarspelen zijn direct verbonden met de landelijke klimaatdoelstellingen. Nederland wil in 2030 55% minder CO₂ uitstoten ten opzichte van 1990 en in 2050 volledig klimaatneutraal zijn. De gebouwde omgeving speelt hierin een belangrijke rol, omdat verwarming en warm tapwater nog altijd een groot deel van de uitstoot veroorzaken.
13.6 10.9
10
8.2
10.6
5.4
8.5
5
6.4 2025
2030
2035
4.2 2040
2.7
10.6
2.1
0
2045
2055
2. Energie besparen en isoleren – richting label B Energiebesparing is de snelste manier om de uitstoot van CO₂ te verlagen en de energierekening te verlagen. De gemeente zet daarom stevig in op isolatie en energiebesparing in woningen en bedrijfsgebouwen. Doel is dat uiterlijk alle gebouwen in Achtkarspelen minimaal energielabel B hebben bereikt. De prioriteit ligt
2
bij woningen met een slecht energielabel (E, F en G) en bij huishoudens die risico lopen op energiearmoede. Via het energieloket, energiecoaches en collectieve isolatieacties worden inwoners actief geholpen om maatregelen te nemen.
ENERGIELABEL VAN ALLE WONINGEN ACHTKARSPELEN
Label B of hoger 12.000
1.515 3.030
D
E
B
F
G
4.545 8.000 6.000
6.060 12.412
7.575 10.897 9.382
4.000 2.000
7.867 6.352 4.837 2025
10.6 2030
2035
2040
2045
2050
3. Aardgasvrij wonen in 2050 Achtkarspelen werkt toe naar een volledig aardgasvrij in 2050. Dat betekent dat alle gebouwen worden verwarmd met duurzame bronnen, zoals warmtepompen, warmtenetten op lage temperatuur of andere hernieuwbare technieken. De overgang gebeurt gefaseerd: in 2035 heeft elk dorp een uitvoeringsplan richting aardgasvrij; in 2040 is het grootste deel van de woningen aardgasvrij-klaar; in 2050 is de gehele gebouwde omgeving aardgasvrij.
AARDGASVRIJE WONINGEN ACHTKARSPELEN
Aardgasvrij 12.000
2.700 5.400
10.000
aantal woningen
Met aardgas
8.200 8.000 6.000
10.900 12.412
11.930 9.676 6.976
4.000
4.176
2.000 446 2025
10.6
1.476 2030
2035
2040
2045
2050
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
C
aantal woningen
10.000
A
Lager dan label B
21
2
4. Brede deelname en rechtvaardige uitvoering De gemeente wil dat de warmtetransitie voor iedereen bereikbaar blijft. Dat betekent: ondersteuning voor inwoners met beperkte middelen; aandacht voor energiearmoede en woonlastenneutraliteit; samenwerking met woningcorporaties, bedrijven en dorpsorganisaties.
2.3 Rol van de gemeente De gemeente Achtkarspelen heeft vanuit de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) de wettelijke taak om de warmtetransitie binnen de gemeente te coördineren en te sturen. Deze regierol betekent dat de gemeente richting geeft, partijen samenbrengt, keuzes maakt waar nodig, en zorgt voor een eerlijke en uitvoerbare uitvoering. De warmtetransitie is echter geen opgave van de gemeente alleen. Het is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van inwoners, woningcorporaties, energiecoöperaties, bedrijven, maatschappelijke organisaties en de netbeheerder. De gemeente neemt hierin de rol van regisseur, verbinder en facilitator.
Rol van gemeente en partners Woningcorporaties
22
Netbeheerder Netinvesteringen Gegevens netcapaciteit
Verduurzamen eigen woningvoorraad
Inwoners & bedrijven
Energiecoöperaties & dorpsbelangen
In eigen woning/pand aan zet Ondersteuning energieloket
Activeren inwoners
REGISSEUR
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Deze doelen zijn ambitieus maar realistisch. Ze vormen samen het lokale kader voor de uitvoering van de warmtetransitie. In de volgende hoofdstukken worden de aanpak, planning en rolverdeling verder uitgewerkt, zodat Achtkarspelen stap voor stap kan toewerken naar een duurzame en aardgasvrije toekomst.
VERBINDER
FACILITATOR
2
De gemeente Achtkarspelen vervult de regierol in de lokale warmtetransitie door tijdig richting te geven, keuzes te maken en duidelijkheid te bieden aan inwoners en partners. Dit gebeurt door: Het vaststellen van dit warmteprogramma uiterlijk in 2026, en het ten minste eenmaal per vijf jaar herijken, of eerder indien ontwikkelingen daartoe aanleiding geven. Het selecteren en vastleggen van kansrijke dorpen en gebieden voor de periode 2026–2035, waarbij uiterlijk bij elke herijking wordt aangegeven welke gebieden in de daaropvolgende tien jaar in beeld komen. Structurele afstemming met netbeheerders (minimaal jaarlijks) over de planning en fasering van netverzwaring en energie-infrastructuur, zodat keuzes in het warmteprogramma uitvoerbaar blijven. Het borgen van samenhang tussen beleidsterreinen – waaronder wonen, energie, klimaat, armoedebestrijding en leefbaarheid – door deze expliciet te betrekken bij de totstandkoming en herijking van het warmteprogramma. Als regisseur zorgt de gemeente daarmee voor een voorspelbare en transparante route in de warmtetransitie: inwoners en samenwerkingspartners weten wanneer hun dorp of wijk aan de orde is, welke ondersteuning beschikbaar is en op welk moment besluiten worden genomen of heroverwogen.
Verbinder: samenwerken met de mienskip De kracht van Achtkarspelen ligt in de mienskip – de sterke lokale betrokkenheid en het samen doen. De gemeente benut deze kracht door nauwe samenwerking met dorpsbelangen, lokale energiecoöperaties, woningcorporaties en ondernemers. Deze samenwerking krijgt vorm via: de dorpenaanpak, waarin per dorp of kern samen met bewoners een uitvoeringsplan wordt opgesteld; de brede aanpak, waarmee inwoners en bedrijven buiten de dorpenaanpak via het energieloket ondersteuning krijgen; het stimuleren van collectieve acties en lokale initiatieven die bijdragen aan de verduurzaming van woningen en gebouwen. De gemeente ziet participatie niet als een verplicht onderdeel, maar als een structurele bouwsteen van de warmtetransitie. Alleen door te luisteren, te leren en samen te werken ontstaat een aanpak die past bij de lokale context.
Facilitator: ontzorgen en ondersteunen De gemeente helpt inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties om de overstap naar duurzame warmte concreet te maken. Dat doet zij door: het aanbieden van onafhankelijke informatie en advies via het energieloket Achtkarspelen; het ondersteunen van lokale energiecoaches en collectieve isolatieacties; het benutten van subsidies, leningen en rijksregelingen om de uitvoering financieel mogelijk te maken; het delen van kennis en goede voorbeelden tussen dorpen en betrokken partijen. Daarnaast bewaakt de gemeente dat de warmtetransitie sociaal rechtvaardig verloopt. Kwetsbare groepen krijgen extra ondersteuning, en de gemeente houdt toezicht op betaalbaarheid en woonlastenneutraliteit.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Regisseur: richting geven en keuzes maken
23
Lerend en adaptief De warmtetransitie is een traject van tientallen jaren. Dat vraagt om een lerende organisatie die meebeweegt met technologische, sociale en economische ontwikkelingen. De gemeente monitort de voortgang jaarlijks en past de koers aan waar nodig.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Elke vijf jaar wordt het warmteprogramma herijkt, zodat nieuwe inzichten, ervaringen en veranderende omstandigheden kunnen worden verwerkt in beleid en uitvoering.
24
2
2.4 Besluitvorming over aardgasvrije verwarming
Het warmteprogramma van Achtkarspelen vormt hiervoor het kader. Het document geeft richting, maar legt geen onomkeerbare besluiten vast. Het beschrijft de voorkeursoplossing per dorp of buurt, de voorgestelde volgorde en planning, en de vervolgstappen richting realisatie. Concrete besluiten over de uitvoering worden pas genomen nadat een uitvoeringsplan per dorp of kern is uitgewerkt.
Stapsgewijze besluitvorming De gemeente Achtkarspelen hanteert een gefaseerde aanpak voor de besluitvorming over aardgasvrije verwarming:
1. Analysefase Voorafgaand aan elk besluit wordt een technische en sociale analyse uitgevoerd. Hierin wordt gekeken naar de woningvoorraad, het huidige energieverbruik, de netcapaciteit, de aanwezigheid van warmtebronnen, en de sociale en financiële draagkracht in het dorp. Deze analyses worden gebruikt om kansrijke warmteopties te bepalen.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
De Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) verplicht gemeenten om te bepalen wanneer en op welke manier buurten of dorpen overstappen van aardgas naar duurzame warmte. Deze besluitvorming moet zorgvuldig, transparant en in nauwe samenwerking met inwoners en partners plaatsvinden.
2. Participatie en samenwerking De gemeente betrekt inwoners, dorpsbelangen, energiecoöperaties, woningcorporaties en bedrijven vanaf het begin bij de planvorming. Via dorpenbijeenkomsten, keukentafelgesprekken en advies van energiecoaches worden wensen, zorgen en ideeën opgehaald. De uitkomst van deze participatie wordt expliciet meegenomen in de besluitvorming.
3. Opstellen uitvoeringsplan Per dorp of buurt wordt een uitvoeringsplan opgesteld waarin de gekozen warmteoplossing, de fasering, de betrokken partners en de ondersteuningsmiddelen worden vastgelegd. Dit plan vormt de basis voor het uiteindelijke besluit van de gemeente.
4. Besluitvorming door het college Op basis van het uitvoeringsplan zal worden opgenomen in volgende warmteprogramma. Het college van burgemeester en wethouders stelt het nieuwe warmteprogramma vast en daarmee ook de aanpak vanuit uitvoeringsplan. Eventueel kan er een formeel besluit worden genomen over de aanwijzing van een dorp of buurt als “aardgasvrij gebied”. Maar het uitgangspunt blijft de landelijk doelstelling van aardgasvrij in 2050.
25
2
5. Uitvoering en monitoring Na het besluit volgt de uitvoering. De voortgang wordt jaarlijks gemonitord en gerapporteerd aan de gemeenteraad. De uitvoering blijft flexibel: wanneer omstandigheden veranderen (bijvoorbeeld in techniek, kosten of draagvlak), kan het plan worden aangepast.
Principes voor besluitvorming
Draagvlak eerst: er wordt pas besloten als er voldoende steun en betrokkenheid is in de mienskip. Betaalbaarheid voorop: keuzes worden getoetst op financiële haalbaarheid voor zowel inwoners als de gemeente. Samenhang met netbeheer: besluiten worden afgestemd met de planning van Liander om overbelasting van het elektriciteitsnet te voorkomen. Lerend en aanpasbaar: ervaringen uit de eerste dorpen worden gebruikt om de aanpak in andere dorpen te verbeteren.
Herijking en transparantie Omdat de warmtetransitie zich over meerdere decennia uitstrekt, worden besluiten regelmatig geëvalueerd. Elke vijf jaar bij de herijking van het warmteprogramma wordt bekeken of eerdere besluiten nog aansluiten bij nieuwe inzichten, technologische ontwikkelingen en maatschappelijke omstandigheden. Door deze systematische en transparante besluitvorming zorgt Achtkarspelen voor een zorgvuldige overstap naar aardgasvrije verwarming, met oog voor draagvlak, betaalbaarheid en de kracht van de mienskip.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
De besluitvorming over aardgasvrije verwarming in Achtkarspelen gebeurt altijd op basis van de volgende principes:
26
2
2.5 participatie
Kernuitgangspunten De participatiestrategie van Achtkarspelen (Bijlage 2) is gebaseerd op de volgende uitgangspunten: Iedereen kan meedoen. Participatie is begrijpelijk, laagdrempelig en toegankelijk. Maatwerk per dorp. Tempo en aanpak verschillen per dorp of wijk. Draagvlak en transparantie. Inwoners worden vroegtijdig betrokken en besluiten worden duidelijk toegelicht. SRVG-waarden. Service, Regie, Voordelen en Gezelligheid vormen de basis voor onze omgang met inwoners. Participatie wordt zichtbaar verwerkt. Input van inwoners wordt meegenomen en vastgelegd, conform Omgevingswet.
Doel van participatie Met participatie wil de gemeente: inwoners en organisaties vroegtijdig betrekken bij plannen en keuzes; zorgen voor transparantie en vertrouwen in het proces; kennis, ervaringen en ideeën uit de dorpen benutten; stimuleren dat inwoners zelf initiatief nemen en mede-eigenaar worden van de warmtetransitie. Participatie is geen eenmalige stap, maar een doorlopend proces: van verkenning en besluitvorming tot uitvoering en evaluatie.
Doelgroepen De gemeente richt zich op verschillende groepen inwoners en partners, waaronder: particuliere woningeigenaren; huurders (via SWA en WoonFriesland); kwetsbare huishoudens die te maken hebben met energiearmoede; jongeren en jonge gezinnen; ouderen; dorpsbelangen, vrijwilligers en energiecoaches; lokale ondernemers en maatschappelijke organisaties. Deze doelgroepen vragen om verschillende participatievormen en communicatiemiddelen.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
De warmtetransitie in Achtkarspelen kan alleen slagen als deze samen met de mienskip wordt vormgegeven. De gemeente ziet participatie niet als verplicht onderdeel, maar als een structurele pijler van beleid en uitvoering. Samenwerking met inwoners, dorpsbelangen, energiecoöperaties, woningcorporaties en ondernemers zorgt voor draagvlak, vertrouwen en praktische oplossingen die aansluiten bij de lokale werkelijkheid. Participatie is hierbij altijd toegankelijk, in begrijpelijke taal en afgestemd op de verschillen tussen dorpen.
27
2
Niveaus van participatie De gemeente hanteert verschillende vormen van participatie, afhankelijk van de fase van het traject en de aard van het besluit:
VORM VAN PARTICIPATIE
DOEL
Verkenning en analyse
Dorpenbijeenkomsten, keukentafelgesprekken, enquêtes
Behoeften, zorgen en ideeën ophalen; bewustwording vergroten.
Ontwikkeling uitvoeringsplan
Werksessies met inwoners ( dorpsbelangen en energiecoöperaties) en partners
Samen keuzes maken over warmteopties, tempo en fasering.
Besluitvorming
Terugkoppeling en inspraakronde
Draagvlak borgen en besluiten transparant toelichten.
Uitvoering
Collectieve acties, energiecoaches, buurtambassadeurs
Inwoners ondersteunen en activeren om daadwerkelijk maatregelen te nemen.
Monitoring en evaluatie
Jaarlijkse gesprekken en rapportage
Leren van ervaringen en aanpak verbeteren.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
FASE
Dorpenaanpak en brede aanpak De gemeente combineert twee sporen om iedereen te bereiken:
1. Dorpenaanpak In elk dorp wordt samen met dorpsbelangen, energiecoöperaties en inwoners een uitvoeringsplan opgesteld. Daarbij wordt gebruikgemaakt van lokale kennis, draagvlak en initiatief. Elk dorp bepaalt, binnen de kaders van het programma, in welk tempo en op welke manier de overstap naar duurzame warmte wordt gemaakt.
2. Brede aanpak Naast de dorpenaanpak kunnen alle inwoners, ondernemers en organisaties via het energieloket Achtkarspelen ondersteuning krijgen. Dit loket biedt onafhankelijk advies over isolatie, subsidies, financiering en collectieve inkoopacties. Energiecoaches en vrijwilligers helpen bij het maken van keuzes en het uitvoeren van maatregelen. Deze combinatie van dorpenaanpak en brede aanpak zorgt ervoor dat iedereen in Achtkarspelen kan meedoen, ongeacht woonplaats, inkomen of kennisniveau.
28
2
Communicatie en betrokkenheid Goede communicatie is essentieel. In lijn met de communicatiestrategie Energietransitie in actie werkt de gemeente met herkenbare taal en middelen. Hierbij staan de SRVG-waarden centraal: inwoners ontzorgen, duidelijkheid geven, voordelen laten zien en het mienskipsgevoel versterken. Belangrijke kanalen zijn dorpshuizen, lokale media, sociale media, huis-aan-huis flyers, energiecafés, aanbelacties en pop-up loketten. Voorbeeldverhalen en lokale ambassadeurs helpen om verduurzaming dichtbij en begrijpelijk te maken.
De gemeente evalueert jaarlijks de participatieaanpak en past deze aan op basis van ervaringen. Dorpen waar de samenwerking goed verloopt, dienen als voorbeeld voor andere kernen. Elke vijf jaar, bij de herijking van het warmteprogramma, wordt ook het participatiebeleid geëvalueerd en geactualiseerd. Zo blijft de aanpak aansluiten bij wat in Achtkarspelen werkt: duorsum, tegearre, dwaan.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Lerend samenwerken
29
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
3. BREDE AANPAK
30
3
De brede aanpak maakt het mogelijk dat iedereen in Achtkarspelen nu al kan beginnen met verduurzamen, ongeacht het tempo van de dorpenaanpak. Door praktische ondersteuning, onafhankelijk advies en financiële hulpmiddelen te bieden, levert deze aanpak een directe bijdrage aan het verlagen van energieverbruik, het terugdringen van CO₂-uitstoot en het vergroten van comfort en betaalbaarheid voor inwoners en bedrijven. Naast individuele begeleiding stimuleert de brede aanpak samenwerking, kennisdeling en innovatie. Ze richt zich op ondersteuning via het energieloket, maatwerk voor bedrijven, thematische programma’s (zoals energiearmoede, bewustwording en innovatie) en een sterke samenwerking met lokale en regionale partners. Zo vormt de brede aanpak de motor van de warmtetransitie in Achtkarspelen – voor iedereen die vandaag al stappen wil zetten richting een duurzame toekomst.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
De brede aanpak vormt het uitvoeringsspoor waarmee Achtkarspelen alle inwoners, ondernemers en organisaties ondersteunt bij het verduurzamen van hun gebouw. Deze aanpak is essentieel voor het behalen van de gemeentelijke doelen uit hoofdstuk 2: het verminderen van aardgasverbruik, het besparen van energie door isolatie en het stapsgewijs aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving.
31
3
3.1 Werking en uitgangspunten van de brede aanpak
De uitvoering van deze aanpak is belegd bij het energieloket Achtkarspelen: het centrale aanspreekpunt waar inwoners en ondernemers terechtkunnen voor onafhankelijk advies, praktische begeleiding en toegang tot betrouwbare uitvoerders en financieringsmogelijkheden. Vanuit het loket wordt de samenwerking met lokale partners georganiseerd en worden inwoners stap voor stap begeleid – van de eerste vraag tot en met de uitvoering van maatregelen.
Natuurlijke momenten De brede aanpak speelt bovendien actief in op natuurlijke momenten waarop verduurzaming logisch, betaalbaar en praktisch kan worden meegenomen, zoals: verhuizingen, wanneer een woning nog leegstaat of wordt overgedragen; verbouwingen en renovaties, bijvoorbeeld bij dakvervanging, keuken- of badkamerverbouwing; regulier onderhoud, zoals het vervangen van kozijnen of vloerrenovatie; levensgebeurtenissen, zoals gezinsuitbreiding, pensionering of het langer zelfstandig willen wonen.
Uitgangspunten van de brede aanpak 1. Direct inspelen op motivatie Zodra een inwoner of organisatie aangeeft te willen verduurzamen, zorgt het energieloket voor snelle, persoonlijke en duidelijke ondersteuning. Waar nodig schakelt het loket lokale partners in, zodat energie en motivatie direct worden omgezet in actie.
2. Voorkomen dat mensen vastlopen Het energieloket helpt inwoners en ondernemers barrières te overwinnen, zoals onduidelijkheid over subsidies, technische keuzes, gebrek aan vakmensen of financieringsvraagstukken.
3. Benutten van natuurlijke momenten Verduurzaming wordt gekoppeld aan geplande werkzaamheden of veranderingen in het gebruik van een pand. Dat maakt maatregelen betaalbaarder, efficiënter en aantrekkelijker.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
De brede aanpak heeft als hoofddoel om gemotiveerde pandeigenaren direct te helpen bij het verduurzamen van hun woning of gebouw. Het voorkomt dat zij vastlopen door ingewikkelde procedures, gebrek aan informatie, financieringsproblemen of technische beperkingen. Wanneer inwoners bereid zijn om in actie te komen, is het cruciaal om hen snel en effectief te ondersteunen – motivatie is een kostbaar momentum dat niet verloren mag gaan.
32
3
4. Iedereen kan meedoen De brede aanpak staat open voor alle pandeigenaren in Achtkarspelen – woningeigenaren, huurders, bedrijven en maatschappelijke organisaties – ongeacht de locatie of deelname aan de dorpenaanpak.
5. Betaalbaar en haalbaar Adviezen en oplossingen sluiten aan bij de financiële mogelijkheden van de eigenaar. De nadruk ligt op no regret-maatregelen en financieringsopties die passen bij de situatie van de gebruiker.
De uitvoering gebeurt in nauwe samenwerking met lokale partners zoals energiecoöperaties, dorpsbelangen, woningcorporaties, maatschappelijke organisaties en ondernemers. Deze samenwerking versterkt het mienskipsgevoel en zorgt voor een herkenbare en praktische uitvoering in de dorpen. Met deze brede aanpak maakt de gemeente verduurzaming toegankelijk, haalbaar en uitvoerbaar voor iedereen. Zo draagt deze aanpak direct bij aan het verlagen van energieverbruik, het verminderen van CO₂-uitstoot en het realiseren van de gemeentelijke doelen richting een aardgasvrije toekomst in 2050.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
6. Lokaal eigenaarschap en samenwerking
33
3
3.2 Ondersteuningsstructuur voor inwoners De brede aanpak wordt in de praktijk uitgevoerd via een vaste ondersteuningsstructuur, met het energieloket Achtkarspelen als centrale spil.
Het energieloket werkt nauw samen met energiecoöperaties, woningcorporaties, welzijnsorganisaties en lokale ondernemers, zodat inwoners niet van het kastje naar de muur worden gestuurd, maar van vraag tot uitvoering worden begeleid.
Kernonderdelen van de ondersteuningsstructuur 1. Energieloket – eerste aanspreekpunt o o o o
Telefonisch, online en fysiek bereikbaar voor vragen en advies. Biedt informatie over maatregelen, subsidies, financieringsmogelijkheden en betrouwbare uitvoerders. Verwijst direct door naar de juiste vervolgstappen of gespecialiseerde partners. Onderdeel van Duurzaam Bouwloket: online en telefonisch helpdesk met lokale kennis.
2. Persoonlijk advies en begeleiding o o o
Keukentafelgesprekken voor inwoners die uitgebreid advies willen over hun woning of pand, inclusief een concreet stappenplan. Ondersteuning bij het aanvragen van subsidies, leningen en deelname aan collectieve inkoopacties. Hulp bij het vinden van uitvoerders en het beoordelen van offertes.
3. Energiecoaches en energieadviseurs o o o o
Getrainde vrijwilligers en professionals die inwoners thuis bezoeken. Geven praktisch advies over energiebesparing en kleine maatregelen. Helpen bij het nemen van betaalbare stappen, met speciale aandacht voor huishoudens met beperkte middelen of kennis. Bieden advies over bouwkundige en installatietechnische verduurzamingsmaatregelen.
4. Collectieve inkoopacties en themaprojecten o o
Georganiseerd via het energieloket en partners, bijvoorbeeld voor isolatiemateriaal, zonnepanelen of warmtepompen. Door gezamenlijke inkoop profiteren inwoners van schaalvoordeel, betere prijzen en kwaliteitsgaranties.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Het energieloket is het startpunt voor alle inwoners, ondernemers en organisaties die hun woning of gebouw willen verduurzamen. Hier krijgen zij onafhankelijk advies, hulp bij het maken van keuzes en begeleiding richting uitvoering.
34
3
5. Extra ondersteuning voor kwetsbare doelgroepen o o
In samenwerking met welzijnsorganisaties worden ook huishoudens bereikt die zelf minder snel in actie komen. Deze inwoners krijgen actieve hulp bij planning, financiering en uitvoering van maatregelen, zodat ook zij kunnen meedoen.
Het energieloket werkt proactief en oplossingsgericht: Zodra iemand aangeeft te willen verduurzamen, wordt snel contact opgenomen om de hulpvraag te verhelderen. Obstakels zoals financiering, planning of technische keuzes worden direct in kaart gebracht en opgelost met passende ondersteuning. Waar nodig wordt de inwoner actief begeleid tot en met de realisatie van de maatregel. Zo voorkomt de gemeente dat gemotiveerde inwoners afhaken, en benut zij elk moment waarop verduurzaming mogelijk is.
Wat we kunnen doen voor VvE’s, huurwoningen en nieuwbouw De brede aanpak richt zich niet alleen op individuele woningeigenaren, maar ook op andere belangrijke doelgroepen binnen de gebouwde omgeving.
Verenigingen van Eigenaren (VvE’s) Het energieloket biedt maatwerkadvies voor VvE’s over isolatie, collectieve verwarmingsoplossingen en financieringsconstructies. De gemeente helpt bij het organiseren van bewonersbijeenkomsten en het benutten van subsidies zoals de Subsidieregeling verduurzaming voor verenigingen van eigenaars (SVVE).
Huurwoningen In samenwerking met woningcorporaties WoonFriesland en SWA worden plannen afgestemd om huurwoningen versneld te isoleren en te verduurzamen. Woningcorporaties werken hard om voor 2028 geen selecte label E, F en G meer te verhuren. WoonFriesland heeft de ambitie om eind 2030 alle woningen in Achtkarspelen op minimaal label B niveau hebben. De brede aanpak ondersteunt ook particuliere verhuurders bij het verduurzamen van hun woningen, met advies over technische maatregelen en beschikbare regelingen. Bij huurders ligt de focus op bewustwording en energiebesparing in gedrag, ondersteund door energiecoaches.
Nieuwbouw en herontwikkeling Alle nieuwbouw in Achtkarspelen wordt aardgasvrij gerealiseerd, volgens de landelijke wetgeving. Bij herstructurering en nieuwbouwprojecten wordt verduurzaming van de warmtevoorziening integraal meegenomen in de planvorming. De gemeente werkt samen met ontwikkelaars en netbeheerders om toekomstbestendige keuzes te maken voor duurzame warmte-infrastructuur.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Werkwijze: voorkomen dat inwoners vastlopen
35
3
3.3 Ondersteuningsaanpak voor bedrijven en organisaties
Om dit te realiseren werkt de gemeente nauw samen met YnBusiness, het Friese ondernemersnetwerk dat bedrijven kosteloos ondersteunt bij verduurzaming. YnBusiness adviseert individuele ondernemers over energie- en warmtemaatregelen en onderzoekt op bedrijventerreinen de mogelijkheden voor collectieve verduurzamingsprojecten. De organisatie helpt bovendien bij het benutten van subsidieregelingen, zoals de Adviesvoucherregeling Fryslân 2025–2027, waarmee bedrijven externe expertise kunnen inhuren. De gemeentelijke aanpak richt zich op vier hoofdgroepen: utiliteitsgebouwen, bedrijven met proceswarmte, bedrijventerreinen en maatschappelijk vastgoed.
1. Utiliteitsgebouwen (individuele bedrijven en instellingen) Achtkarspelen telt circa 900 utiliteitsgebouwen – van kantoren en winkels tot kleine maatschappelijke voorzieningen. Deze gebouwen gebruiken relatief veel energie en bieden daardoor grote kansen voor besparing. De ondersteuning richt zich op: onafhankelijk advies via het energieloket en YnBusiness; begeleiding bij het uitvoeren van energiebesparingsonderzoeken en het aanvragen van subsidies (zoals EIA en ISDE); het opstellen van een verduurzamingsplan met praktische maatregelen; kennisdeling tussen ondernemers. Zo worden ondernemers geholpen om stap voor stap hun energiegebruik en CO₂-uitstoot te verminderen.
2. Bedrijven met veel proceswarmte Bedrijven die warmte gebruiken in productieprocessen – zoals in de voedingsmiddelen-, bouw- en maakindustrie – hebben een specifieke verduurzamingsopgave. Voor deze bedrijven biedt de gemeente, samen met YnBusiness, maatwerkondersteuning: inzicht in de herkomst en inzet van proceswarmte; onderzoeken naar hergebruik van restwarmte of voor de inzet van kleine collectieve warmteoplossing; verkenning van elektrificatie, energiehubs of duurzame gassen (biogas, waterstof); koppeling met provinciale en landelijke kennisprogramma’s. De gemeente vervult hierbij een faciliterende rol: zij brengt partijen bij elkaar en zorgt dat initiatieven aansluiten op netcapaciteit, lokale plannen en subsidiemogelijkheden.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
De verduurzaming van bedrijven en maatschappelijke gebouwen vormt een belangrijke pijler binnen de warmtetransitie van Achtkarspelen. Ook de lokale economie draagt bij aan het verminderen van aardgasverbruik, het besparen van energie en het stapsgewijs overstappen op duurzame warmte.
36
3
3. Bedrijventerreinen
YnBusiness ondersteunt deze collectieve trajecten op terreinen in heel Fryslân en helpt lokale partners bij de opzet van pilots, haalbaarheidsstudies en financieringsaanvragen.
4. Maatschappelijk vastgoed De gemeente geeft het goede voorbeeld door het verduurzamen van haar eigen gebouwen en maatschappelijke voorzieningen. Denk aan scholen, sporthallen, dorpshuizen en gemeentelijke panden. De doelen zijn: voorbeeldfunctie: er wordt gewerkt aan een routekaart om gemeentelijke gebouwen worden waar mogelijk aardgasvrij gemaakt en voorzien van isolatie, warmtepompen en zonnepanelen; ondersteuning: maatschappelijke organisaties worden geholpen bij het aanvragen van subsidies en het opstellen van verduurzamingsplannen; efficiëntie: onderhoud en verduurzaming worden gecombineerd om kosten te beperken. Door deze integrale aanpak wordt het maatschappelijk vastgoed comfortabeler, energiezuiniger en toekomstbestendig.
Wet- en regelgeving Naast het stimuleren en ondersteunen van ondernemers heeft de gemeente Achtkarspelen ook een wettelijke taak als bevoegd gezag voor het handhaven van energieregelgeving bij bedrijven en instellingen. Een deel van de utiliteitsgebouwen en ondernemingen valt onder landelijke verplichtingen om energie te besparen of hun gebouw te verduurzamen. Deze regels worden de komende jaren verder aangescherpt, waardoor handhaving en ondersteuning steeds belangrijker worden.
Energiebesparingsplicht en informatieplicht Bedrijven en instellingen met een energiegebruik vanaf 50.000 kWh elektriciteit of 25.000 m³ aardgas (equivalent) moeten alle energiebesparende maatregelen met een terugverdientijd van vijf jaar of minder uitvoeren. Daarnaast moeten zij periodiek rapporteren welke maatregelen zijn genomen. Achtkarspelen werkt hierin samen met de FUMO, die toezicht en handhaving uitvoert.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
Achtkarspelen kent verschillende bedrijventerreinen, waaronder De Swadde (Buitenpost), De Bosk en Quakkenburg (Harkema), en Westkern en Oostkern (Kootstertille). volledig overzicht is te vinden in bijlage 5. Deze terreinen zijn belangrijk voor de regionale economie én voor verduurzaming op schaal. In samenwerking met YnBusiness en de ondernemersverenigingen worden de mogelijkheden voor collectieve verduurzamingsprojecten verkend, zoals: gezamenlijke inkoop van energie-advies en uitvoering van maatregelen; gebruik van restwarmte en collectieve warmteoplossingen; aanleg van zonnepanelen, laadinfra of energieopslag; verbetering van de organisatiegraad op bedrijventerreinen, zodat structurele samenwerking mogelijk wordt.
37
3
Energielabel C voor kantoren Kantoorgebouwen groter dan 100 m² moeten sinds 1 januari 2023 minimaal energielabel C hebben. Eigenaren zijn verantwoordelijk voor het voldoen aan deze norm. De gemeente ondersteunt eigenaren bij het vinden van maatregelen en financieringsmogelijkheden.
Toenemende invloed van CSRD
EPBD-4: nieuwe eisen voor utiliteitsbouw De Europese richtlijn EPBD-4 stelt strengere eisen aan energieprestaties van gebouwen. Voor utiliteitsgebouwen – zoals scholen, winkels en sportaccommodaties – komen vanaf 2027 stapsgewijze verplichtingen om slecht presterende gebouwen te verbeteren richting 2030 of 2033. Dit maakt tijdige voorbereiding en investeringsplannen noodzakelijk.
Rol van de gemeente Achtkarspelen combineert ondersteuning met toezicht: ondernemers worden geholpen bij inzicht, advies en financiering; de gemeente en FUMO houden toezicht op naleving van wettelijke plichten; bedrijven worden voorbereid op nieuwe wetgeving en rapportage-eisen. Zo draagt de gemeente bij aan een energiezuinige en toekomstbestendige lokale economie.
WARMTEPROGRAMMA | Gemeente Achtkarspelen 2025-2026
De Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD) verplicht grote bedrijven om vanaf 2024–2025 te rapporteren over duurzaamheid, maar heeft ook gevolgen voor kleinere ondernemingen. Grote bedrijven moeten namelijk inzicht geven in hun gehele waardeketen, waardoor steeds meer mkbbedrijven vragen krijgen over hun energiegebruik en verduurzamingsmaatregelen. Achtkarspelen en YnBusiness helpen ondernemers bij het voorbereiden op deze ontwikkeling.