03 - Bijlage 1 - Erfgoednota Achtkarspelen 2024
Tekst van het document
Alleen Lutjepost bleef als een klein dorpje op een zandhoogte bij de Âlde Ryd liggen. Kortwoude kon niet opschuiven naar hogere gronden en werd in 1441 vanwege wateroverlast opgeheven en bij Surhuizum gevoegd. Dat gold ook voor het dorp met een kerk gewijd aan Sint Gangolfus, dat in de Izermieden lag. Ook de bewoners van dit dorp konden niet opschuiven naar hogere gebieden. Vandaar dat het dorp in 1387 vanwege overstromingen werd opgeheven en bij Augustinusga gevoegd werd. De oude dorpen in Achtkarspelen liggen op een zandrug die de vorm van een ç heeft (letter c met een komma oftewel een accent cedille). De letter ç vormend krijg je dan achtereenvolgens: Lutjepost, Buitenpost, Twijzel, Kooten, Drogeham, Harkema-Opeinde, Augustinusga, Surhuizum en Kortwoude. Van oorsprong waren deze dorpen allemaal lintvormige wegdorpen, de kenmerkende lintbebouwing.. In de meeste gevallen kwam de kerk in het centrum van het dorp te staan, waar in de nabijheid een dichtere bebouwing ontstond. Later zijn er nog een aantal dorpen bij gekomen, namelijk Gerkesklooster nabij het klooster Jeruzalem, de veenkolonies Surhuisterveen en Rottevalle (deels) en de heidedorpen Boelenslaan, Harkema en Twijzelerheide. Een belangrijke vaarverbinding door Achtkarspelen is het tussen 1573 en 1576 gegraven Kolonels- of Casper de Roblesdiep.
Deze is gegraven in de Tachtigjarigen Oorlog voor een snelle verbinding van Friesland, Groningen en de Noord-Duitse steden die de route van de watergeuzen van destijds omzeilden. Tegenwoordig heet deze vaarweg, van Lemmer tot en met Stroobos, het Prinses Margrietkanaal. Verschillende dorpen zijn door middel van een vaart met het kanaal verbonden. Langs het diep ontstonden de buurtschappen Kootstertille en Stroobos. In 1921 is het oude dorp Harkema-Opeinde grotendeels bij Drogeham gevoegd. Rottevalle is in 1943 in z’n geheel bij de gemeente Smallingerland gekomen en Lutjepost is in 1945 bij Buitenpost gevoegd. De naam van Kooten is in 1959 veranderd in Kootstertille toen het onderdeel ging uitmaken van het naastliggende dorp Kootstertille. Stroobos heeft in 1974 de dorpsstatus gekregen. Kenmerkende bouwwerken in de oude boerendorpen waren vroeger, naast de boerderijen, middenstandswoningen en arbeidershuisjes, de hervormde kerk, een korenmolen en een café. In het centrum van elk dorp stond voorheen een herberg of tapperij. Verder stonden er tapperijen op belangrijke kruispunten van land- en waterwegen. Te denken valt hierbij aan Koatstermûne, It Jachtfjild, Rea-skuorre, Blauforlaet, De Lêste Stuver bij de Trekfeart ten oosten van Buitenpost en het tolhuis bij het Gerben Allesforlaet onder Gerkesklooster.
De kerken bestaan nog, de molens zijn allemaal neergehaald, op die van Koartwâld na, en een aantal karakteristieke cafés zijn helaas ook afgebroken.
22
3.2.1 de voormalige boerendorpen Augustinusga Augustinusga vindt zijn oorsprong in de Middeleeuwen. Waarschijnlijk is het dorp rond het jaar 1000 gesticht. Oorspronkelijk lag het niet op de huidige locatie, maar in de buurt van het noordelijker gelegen de Tjoele. Op oude kaarten komt hier nog een oud kerkhof voor. Omdat deze locatie uiteindelijk te nat bleek, zijn de bewoners zich uiteindelijk op de zuidelijker gelegen zandrug gaan vestigen. Het dorp groeide vervolgens uit tot een agrarisch wegdorp langs de lijn It West-Geawei-It Oast. De Efterwei vormde de verbinding met Surhuizum. Langs het Kolonelsdiep ontstond bij een sluis de buurtschap Blauforlaet en bij de monding van de Feanster Feart de buurtschap Reahel, waar vroeger twee scheepswerven stonden. Bij een sluis in de Feanster Feart ontstond de buurtschap Reaskuorre. Het dorp is vernoemd naar Augustinus van Hippo (354 – 430 n.Chr.), ook wel ’de belangrijkste kerkvader van het Westen’ genoemd. De blikvanger van het dorp is de Augustinitsjerke. Deze is van de vijftiende eeuw en gebouwd in gotische stijl met spitsboogvensters en steunberen. De toren dateert uit de dertiende eeuw, waarvan het zadeldak in 1895 vervangen is door een spits dak. Naast de kerk ligt het Abrahamsplein, waarop een monument staat met daarin een voormalige gevelsteen met het wapen van Achtkarspelen, bestaande uit een kerk met acht kerktorens.
Op de hoek van de Geawei en de Legeloane staat in een parkje een beeld van kunstschilder Willem Bartel van der Kooi die in Augustinusga geboren is. Oorspronkelijk stonden er verschillende states (landhuizen) in Augustinusga, die echter allemaal afgebroken zijn. Het Stynsger Bosk is nog een restant van één van dezes states. Aan de Geawei, in het centrum, staat een in 1777 gebouwde karakteristieke timmerschuur met overstek, waaronder de houtvoorraad bewaard werd. Via de Stynsgeaster Feart heeft Augustinusga een verbinding met het kanaal. Een tweede vaart, de Fabryksfeart, is in 1898 gegraven als verbinding tussen de toen opgerichte zuivelfabriek en het kanaal. In het Oast staat een in 1972 geplaatste poldermolen, een zogenaamde tjasker.
Figuur 25: Rijksmonument Augustinitsjerke. Geawei 15 te Augustinusga (via Protestantse gemeente Augustinusga)
Buitenpost Het verhaal van Buitenpost begint eveneens in de Middeleeuwen. De eerste bewoners van Buitenpost probeerden een bestaan op te bouwen in een bocht van het riviertje de Âlde Ryd. Overstromingen vormden in die tijd een constante bedreiging voor de bewoners, vandaar dat de meeste mensen verhuisden naar de hogerop gelegen zandrug. Het dorp is als een zogenoemde satellietnederzetting van het karspel Lutjepost ontstaan. Des te bijzonderder is het dat de rollen nu zijn omgedraaid. Buitenpost is het hoofddorp en het kleine Lutjepost werd in 1945 een buurtschap. De eerste naamsverwijzingen naar Lutjepost hebben het over Post, wat toentertijd een benaming was voor een eenvoudige voetbrug (over de Âlde Ryd). Buitenpost werd later Utpost genoemd en lag verderop, verder van de brug vandaan, op een hoge zandrug. Van oorsprong was Buitenpost een wegdorp langs de lijn West-Voorstraat-Oost. De monumentale Mariakerk is in de periode 1611-1613 gebouwd en staat iets ten zuiden van doorgaande weg, aan het einde van de Kerkstraat. Het is een gotische kerk met spitsboogvensters en steunberen. De toren met een spits is van rond 1200. In de kerk herinneren grote rouwborden en herenbanken nog aan de tijd van de adel en andere vooraanstaande lieden. Het dorp vervult een centrumfunctie in de regio. Sinds 1866 ligt Buitenpost aan het spoor van Leeuwarden naar Groningen.
Buitenpost onderscheidde zich vroeger van de rest van de regio als een ‘dorp met status’. Het dorp is al eeuwenlang de hoofdplaats van de gemeente. In ieder geval al vanaf 1685 stond het rechthuis, de voorganger van het gemeentehuis, in Buitenpost. Dit rechthuis zat in het gebouw met de pilaren aan de Voorstraat, dat in 1827 herbouwd is. Daarna zat het gemeentehuis een eindje verderop, in gebouw Nijenstein. Tegenwoordig is het gemeentehuis gevestigd bij het monumentale Jeltingahuis van 1877.
Figuur 24: Rijksmonument Augustinitsjerke. Geawei 15 te Augustinusga (via Protestantse gemeente Augustinusga)
Ook stonden er verschillende adellijke states in het dorp, die in de loop der tijd allemaal afgebroken zijn. Het Van
23
Haersma de Withpark, op de hoek van het West en de Parklaan, herinnert nog aan de voormalige Haersmastate (niet te verwarren met de huidige rijksmonumentale boerderij). Naast boeren, middenstanders en arbeiders woonden er vooraanstaande lieden als burgemeesters, notarissen, deurwaarders en huisartsen in het hoofddorp. Dat is ook te zien aan de verschillende notabele woningen die aan de Voorstraat en de Stationsstraat staan. Via de Bûtenpostmer Feart is het dorp verbonden met het kanaal. Vroeger liep de vaart tot aan de Mariakerk. Aan het gedempte deel van de vaart staat een oude tramremise uit 1867 die daar in 1926 is neergezet, uit Leeuwarden, om als opslagplaats voor kolen te dienen en nu de status van rijksmonument heeft. Buurtschappen zijn, naast Lutjepost, De Lêste Stuver (aan de Trekfeart), It Útlân (op het oostelijke kleigebied), een deel van Egypte (aan het spoor) en een deel van Dykhuzen (richting Gerkesklooster). In het West van Buitenpost staat bij de ijsbaan een in 1958/’59 geplaatste watermolen, De Mûnts. Aan de andere kant van de weg staat een voormalige marechausseekazerne. Drogeham Wanneer Drogeham precies is ontstaan is niet bekend, maar er wordt verondersteld dat het ergens tussen het jaar 1000 en 1200 is geweest. Waarschijnlijk vormden
Opeinde was vroeger een boerenstreek tussen Drogeham en Augustinusga. Ook stond hier, het in 1249 door Bouwe Harkema, gebouwde Bouwekleaster. Al eerder had hij een kapel op z’n land laten bouwen, die gewijd was aan Nicolaas. Het klooster is na de Hervorming, in 1580, gesloten. Alleen het kerkhof met een klokkenstoel, die in 1950 een ouder exemplaar vervangen heeft, herinnert nog aan het klooster. In 1921 is het oude Harkema-Opeinde bij Drogeham gevoegd. Qua voorzieningen was het al eeuwenlang op Drogeham aangewezen. Rondom de Walburga Tsjerke was een enigszins geconcentreerde bebouwing. De van oorsprong Middeleeuwse kerk is in 1876/’77 opnieuw opgebouwd in neo-romaanse stijl met kleine rondboogvensters. De toren stamt uit begin dertiende eeuw. Ten oosten van de kerk was een brink, een plein beplant met bomen. Dit was uniek voor Fryslân, want brinken komen in deze provincie nauwelijks voor. Vanaf 1920 zijn er helaas huizen op deze brink gebouwd. Op de brink werd twee keer per jaar een veemarkt gehouden. Het beeld van de Hamster Ko, een koe met een boer en een veekoopman, dat hier vlakbij staat, herinnert hier nog aan. Dicht bij de kerk staat een klein karakteristiek woudhuisje van rond 1880. In 1891 is de Hamster Feart gegraven. Deze vaart was bedoeld om het witte zand van de afgegraven hoge landerijen van Drogeham te vervoeren.
Op de terugweg brachten de schippers terpaarde mee terug om het boerenland vruchtbaarder te maken. De Hamster Mieden vormt een natuurgebied met onder andere blauwgraslanden, waarin ook de Hege Bult ligt, een voormalig baggerdepot waarop diverse zeggen groeien. Een opvallend landschapselement is de houtwal tussen de Boskloane en de Dykswâl, die als verwijzing naar het karakteristieke landschap van de Wâlden midden tussen de bebouwing is blijven staan.
Figuur 26: Rijksmonument Jeltingahuis in Buitenpost
Drogeham en Kooten vroeger één dorp en werd het later gesplitst in Westerham (het latere Kooten) en Oosterham (het latere Drogeham). Vermoedelijk is Drogeham van Kooten afgesplitst en heeft het geen voorganger gehad in het veengebied bij de rivier, maar is het direct op de hoge zandrug ontstaan. Dat Drogeham op een zandrug ligt, is ook terug te zien in de naam. Drogeham betekent namelijk ‘gebied op het droge’. Onder het dorp vallen de buurtschappen Bouwekleaster en de Hamsterpein (die vroeger beide onder Harkema-Opeinde vielen) en de Hamsherne (in het zuidoosten). De Westerein, waar vroeger verschillende boerderijen stonden, was vroeger ook een buurtschap. Het dorp is ontstaan als een lintdorp langs de lijn TilleweiDe Buorren-De Sânnen. Daarnaast was er een zuidelijke aftakking, de huidige Lytse Wei, die naar de Hamsterheide, het tegenwoordige Harkema liep. Het oude dorp Harkema-
24
Gerkesklooster-Stroobos De twee dorpen zijn een combinatie van een op een terp ontstaan dorp (Gerkesklooster) en een buurtschap aan het water (Stroobos). Het verhaal van Gerkesklooster begint officieel rond het jaar 1240 toen Gercke Harckema een klooster stichtte op zijn landgoed Wigerathorp (dorp van Wieger). Het is best mogelijk dat er toen al mensen woonden. In het noordelijke kleigebied kwamen verspreide boerderijen te staan. Lange tijd viel het dorp onder Augustinusga en Surhuizum. Gerkesklooster heeft eind achttiende eeuw de dorpsstatus gekregen. Hoewel het in de praktijk al veel langer als een dorp fungeerde, zijn pas in 1787 de officiële dorpsgrenzen vastgesteld. De uitstraling van het dorp kenmerkt zich enerzijds als een oud-middeleeuwse nederzetting. In het noordwesten bevindt zich het restant van het klooster Jeruzalem. Alleen het brouwhuis van het klooster resteert nog. Dit is in 1629 verbouwd tot kerk. In 1786 werd de oostzijde van het kerkgebouw verbouwd tot woonhuis van de predikant en later de koster. In dit gedeelte werden grote rechthoekige vensters geplaatst. De toren stamt uit de negentiende eeuw. Anderzijds kenmerkt Gerkesklooster zich als een plek waar grootschalige industriële bedrijven zich vestigden aan het water.
De zuivelfabriek vormt het meest kenmerkende landschappelijke element van het dorp, omdat deze sterk aftekent tegen de rest van de bebouwing. Van oorsprong stonden de meeste huizen langs en in de buurt van het Âld Knillesdjip, ook wel de Aldfeart, genoemd. In de loop der tijd is de bebouwing verschoven naar het kanaal. Daardoor groeide het uiteindelijk vast aan Stroobos. Hier kwam ook, mooi tussen beide dorpen in, de karakteristieke gereformeerde kerk te staan. Aan de Wigerathorp staat het beeld De Tweeling, waar een tweeling op staat die de verbondenheid tussen de twee dorpen voorstelt. Aan de Lauwers of Aldfeart bij Sarabos staat een windmotor uit 1923 die de polder de Twee Provinciën moest bemalen. Ten zuidwesten van Gerkesklooster komt de Strobosser Trekfeart in het kanaal uit. Onder het dorp valt een deel van de buurtschap Dykhuzen, de weg die richting Buitenpost loopt. Stroobos is een relatief jong dorp en is ontstaan bij een strategische plek aan weerszijden van een sluis en brug over het Kolonelsdiep-Hoendiep. Het dorp lag deels in Fryslân en deels in Groningen. In 1993 is het Groningse deel bij Fryslân gevoegd. In de veertiger jaren van de vorige eeuw is het kanaal zuidelijk om de kern van Stroobos heen gelegd. Vroeger vormde dit deel van het kanaal een onderdeel van de vaarverbinding Dokkum-Groningen.
De naam Stroobos betekent waarschijnlijk moerassig land begroeid met laag hout (zoals elzen en ander water minnend geboomte). Een andere verklaring is dat Stroobos een wisselplaats voor trekpaarden van schepen was. Als gevolg daarvan woonden er veel scheepsjagers in deze buurtschap. Als een scheepsjager thuis was, hing hij een bosje stro buiten, ten teken dat hij beschikbaar was om met z’n paard een schip voort te trekken.
Kootstertille Kooten was van oorsprong een boerenstreek. Het betekent streek van kleine boerenhuizen. Hogerop, richting Eestrum, ontstond de buurtschap Opperkoaten. Het kruispunt Kootstermûne is een belangrijke spil in de verbinding tussen Leeuwarden, Drachten en Buitenpost/Groningen. In de loop der tijd ontstond er ook bebouwing bij de brug over het Kolonelsdiep, de voorganger van het Prinses Margrietkanaal, waardoor de buurtschap Kootstertille ontstond (‘’tille’’ is afgeleid van de oude benaming voor brug). Net voor de oorlog is het kanaal om Kootstertille heen gelegd en kwam er een rondweg om het dorp. Voorheen liep de doorgaande weg over de Tillebuoren en de Âlde Hamsterwei. Hoewel Kootstertille in de loop der tijd groter was geworden dan Kooten werden in 1959 de rollen omgedraaid: Kootstertille werd een dorp en Kooten werd een buurtschap. Verder oostelijk aan het kanaal ontstond ook een buurtschap, de voormalige veenkolonie Mûntsetille. Aan de Harstewei ligt een in de grond uitgegraven ‘poepekrús’, een herinnering aan een Duitse gastarbeider die hier is vermoord. Door de aanwezigheid van het Kolonelsdiep vestigden zich allerlei soorten bedrijven aan het water. Van een schuitenmakerij tot aan een jeneverstokerij en een grutterij. In 1959 kreeg Kootstertille de status van industriekern.
De bedrijvigheid kreeg een sterke impuls door de bouw van Bilgaard, de grootste woonwijk van Fryslân in Leeuwarden. Het dorp leverde vele bouwelementen voor dit project. Door de enorme groei van de werkgelegenheid verdubbelde in de periode van 1960 tot 1975 het inwonertal. In het centrum, aan de Âlde Dyk, staat het kunstwerk Ontwikkeling. Dit kunstwerk bestaat uit twee blokken met ruimte ertussen en laat daarmee de ruimtelijke tweedeling van Kootstertille zien. De Âlde Dyk vormt een scheiding tussen enerzijds het oude dorp met industriegebied langs het Prinses Margrietkanaal en anderzijds een nieuw woongebied. De oude kerk van Kooten, die gewijd was aan Benedictus, stond oorspronkelijk bij de Âlde Dyk. Op het voormalige kerkhof tegenover de zuiveringsinstallatie zijn turfsteenresten gevonden die wijzen op een bouwwerk van voor 1150. Op een gegeven moment is de kerk verplaatst naar het centrum van het dorp. Dit was een gotisch gebouw met steunberen en spitsboogvensters. Bij deze kerk heeft een klokkenstoel gestaan. In 1882 is aan de overkant van de Tillebuorren een nieuwe kerk in neoclassistische stijl met een ranke toren gebouwd. Het kerkhof, dat op de oude plek aan de Tillebuorren bleef liggen, herinnert nog aan de plaats van de vorige kerk.
25
Surhuizum Surhuizum is evenals de andere voormalige boerendorpen ontstaan in de Middeleeuwen en had in die tijd het grootste dorpsgebied van de grietenij. Een voorganger van dit dorp lag in de buurt van de Lauwers. Op oude kaarten staat nog een oud kerkhof aangegeven op het Hoogland richting de Lauwers. Het dorp is in zuidwestelijke richting opgeschoven naar een hoge zandrug. De naam Surhuizum is een verbastering van Zuiderhuizen. Het dorp lag in het zuiden van de gemeente. In het dorpsgebied ligt ook één van de voormalige acht karspelen, namelijk Kortwoude. Vanwege overstromingen in 1441 was dit dorp te klein geworden om een eigen kerk te onderhouden en werd het dorp onderdeel van Surhuizum. Surhuizum kenmerkt zich door een lint van boerderijen en andere huizen aan It Noard-Doarpstrjitte-It Súd-Koartwâld. De monumentale Antoniuskerk is herbouwd in 1614 met materiaal van de voorloper. In de muren zitten grote rondboogvensters. Kenmerkend aan deze kerk is de met een luchtbrug verbonden kerktoren. Deze kerktoren van rond 1300 heeft op elke hoek twee zware steunberen die opgaan tot de top. Heel bijzonder en uniek is de achtzijdig opgemetselde spits. Bij de kerk staat een beeld van de Balkenspringer. Het verhaal gaat dat Cornelis Egberts tijdens de kerkbouw in de kerk van balk tot balk sprong en niet weer tot stilstand kon komen.
Bij de kerk staat een karakteristiek verenigingsgebouw met opvallende toren gebouwd in 1928/’29 in de stijl van de Amsterdamse School. Het dorp was via de, niet meer bestaande Surhuizumer Binnenvaart die gegraven was in 1834, verbonden met het kanaal. De vaart liep langs de Uterwei richting Blauforlaet. De nog aanwezige Delfeart zorgde voor de verbinding met het dorpscentrum. Door de Surhuizumer Mieden loopt de Âldfeart. Deze vaart werd gebruikt voor het vervoeren van turf uit de venen uit het zuiden van Achtkarspelen. Langs d e vaart werden heel wat huizen gebouwd. Bij Surhuizum horen, naast Koartwâld en de Surhuzumer Mieden, ook de buurtschappen Ophûs (ten westen van de dorpskern) en en een gedeelte van Bouwetille aan de Feanster Feart.
Figuur 27: Rijksmonument Antoniuskerk. Doarpsstrjitte 31 te Surhuizum (1974) (via Rijksmonumenten.nl)
Figuur 28: Rijksmonument Kop-hals-romp boerderij te Twijzel
Twijzel Oorspronkelijk lagen de dorpen van Achtkarspelen in de streek Twislum (ofwel ‘tweesprong’). Deze lag in het gebied van de tweesprong van de Lauwers en de Âlde Ryd. De naam Twislum is overgegaan op de dorpsnaam van Twijzel. Oorspronkelijk heette het dorp Optwijzel. Het lag hogerop dan het oude Twislum. Twijzel is waarschijnlijk ontstaan bij de Âlde Ryd, in de buurt van de Sânsleat. In de loop der tijd is het dorp verschoven naar de hoge zandrug, waar de andere dorpen ook op liggen. Twijzel heeft de vorm van een langgerekt lintdorp aan de drukke straatweg van Leeuwarden naar Groningen. Opvallend zijn de vele negentiende eeuwse monumentale boerderijen en huizen die er aan deze weg gebouwd zijn. Zo staan er drie grote kop-hals-rompboerderijen naast elkaar aan de Wedzebuorren en twee boerderijen met dwarsgeplaatst voorhuis in eclectische stijl aan Optwizel. Bij het oude dorpshuis aan Optwizel staat een beeld van Date, een heidejongetje uit de roman De Hoara’s fan Hastings van Simke Kloosterman. De Petruskerk, wat een rijksmonument is, staat een beetje excentrisch aan de oostzijde van de lintbebouwing. De toren, waar nog tufsteenelementen in verwerkt zitten, is van rond 1200. In 1692 is de Middeleeuwse kerk afgebroken en vervangen door de huidige. De kerk heeft in de zuidmuur grote, brede spitsboogvensters. De muur aan de noordzijde is geheel gesloten.
Bij de haven aan de Twizeler Feart staat een opvallende kerk uit 1935 van de vrije gereformeerde gemeente, die gebouwd is in een bijzondere expresionistische stijl van de Amsterdamse School. In 1698 is de Twizeler Feart gegraven, waardoor het dorp verbinding kreeg met het Kolonelsdiep. In de Twizelermieden, dat nu een prachtig natuurgebied is, zorgden de vrij brede Sânsleat en Miedsleat voor de verbindingen over water. De Wedze, een buurtschap waar een aantal boerderijen aan kwamen te staan, vormt vanouds de verbinding met Zandbulten/Kollumerzwaag. Aan deze weg ligt ook de Bootsma’s Poel, een pingoruïne uit de ijstijd. Egypte, een buurtschap aan het spoor, valt ook deels onder Twijzel.
26
3.2.2 de voormalige veenkolonie Surhuisterveen Surhuisterveen, of ‘It Fean’ zoals het in de volksmond genoemd wordt, was van oorsprong een veenkolonie. De nederzetting is ontstaan rond 1600 op het dorpsgebied van Surhuizum. Het grootste gedeelte van het veen was aanvankelijk eigendom van het Gerkesklooster. Op oude kaarten worden een oude Abtskamer en de Rode School (een verblijfplaats voor monniken) aangegeven, een teken dat de kloosterlingen hier actief waren. Het klooster heeft in 1576 het veen verkocht aan veencompagnons uit Utrecht die zich vervolgens met grootschalige turfwinning gingen bezighouden. Om de turf af te voeren werd de Aldfeart door de Surhuizumer Mieden gegraven. Met het vorderen van de turfwinning werd de vaart steeds verder westwaarts door Surhuisterveen gegraven. Uiteindelijk werd bij Blauhûs een verbinding met het Dwarsdiep gemaakt, waardoor de vaart kwam door te lopen tot het Jachtfjild. Langs deze vaart werd een lint van huizen gebouwd en aan het deel aan de huidige Blauhústerwei hoofdzakelijk boerderijen. In 1848/’49 werd een nieuwe vaarverbinding naar het Kolonelsdiep gegraven, de Nieuwe Compagnonsvaart, tegenwoordig bekend als de Feanster Feart. Een deel van de vaart door het dorpscentrum werd toen gedempt. In 1685 werd een hervormde kerk met torentje aan de vaart gebouwd en werd Surhuisterveen in feite een zelfstandig dorp.
Ook woonden er nogal wat doopsgezinden in het veendorp die ook een eigen kerk bouwden. Aanvankelijk was dit een schuilkerk die achter de rooilijn stond, want alleen hervormde kerken mochten zichtbaar aan de weg staan. De huidige kerk met koepeltorentje is gebouwd in 1802. Het meest markante bouwwerk in het dorp is de rode bakstenen dorpstoren, de Feanster Toer, die in opdracht van Plaatselijk Belang in 1934 is gebouwd. Op de begraafplaats ten noorden van het dorp staat een opvallend baarhuisje met een kleine klokkentoren, gebouwd in Art Nouveau stijl. In Kortwoude staat een korenmolen uit 1864, de Nôtmûne Koartwâld, ook de de Feanster Moune genoemd. Van oorsprong viel de molen onder het dorpsgebied van Surhuizum, maar door een grenswijziging in 1984 is hij onder Surhuisterveen komen te vallen.
Figuur 26: Rijksmonument Feanster Toer. Surhuisterveen (via Plaatselijk Belang Surhuisterveen)
Surhuisterveen is een dorp van ondernemers. Er staan veel bedrijven en aan de doorgaande weg langs de voormalige vaart (Gedempte Vaart-De Kolk-De Dellen) staan veel winkels. Daardoor heeft het dorp zich ontwikkeld als een plaats met een centrumfunctie. Bij het dorp horen de buurtschappen Blauhûs (in het westen) en een deel van It Wyldfjild (in het zuidwesten).
3.2.3 de voormalige veenkolonie Boelenslaan Boelenslaan is vanaf 1800 ontstaan als een heidedorp langs de Heidelaan, de tegenwoordige Boelenswei. Het veen dat hier lag was van oorsprong grotendeels eigendom van het Gerkesklooster. Om het veen te ontwateren en de turf af te voeren werden er wijken gegraven die verbinding kregen met de Feanster Faert. Een aantal van deze wijken, zoals de Halbewyk en het Dwarsdjip, zijn nog in het landschap terug te vinden. Doordat de grond na de vervening grotendeels aan z’n lot werd overgelaten, groeide er op de arme zandgrond vooral heide. Tot ongeveer 1920 bestond het dorp uit een verzameling van wijdverspreide spitketen. De spitketen werden gebouwd van materialen die op de heide aanwezig waren, namelijk heideplaggen. De nederzetting hoorde in die tijd grotendeels bij Surhuisterveen en werd toentertijd de Feansterheide genoemd. De huidige naam dankt het dorp aan de familie Boelens die op Blauwhuis woonde en veengrond in Boelenslaan in bezit hadden. In de zeventiende eeuw waren leden van deze familie Grietman en secretaris van de Grieternij (voorloper van Gemeente) Achtkarspelen. In 1852 werd er een kerkje gebouwd. Deze kerk heeft nu de functie van aula van de begrafenisvereniging.
In Boelenslaan zijn de kenmerken van het heideverleden nog goed terug te zien in het landschap, namelijk een wijdverspreide bebouwing van kleine boerderijtjes en wâldhúskes. Deels staan die nog aan de karakteristieke zandpaden. In 1921 kreeg de heidenederzetting de dorpsstatus en kreeg het de naam Boelenslaan. In 1943 werd ook het gebied rond de Langewyk, tussen de Mûntsegroppe en de Fjouwer Roeden, bij Boelenslaan gevoegd. Van oorsprong was dit een veengebied dat eigendom van het Buweklooster was. Later kwam het onder het dorpsgebied van de veenkolonie Rottevalle te vallen. Dit dorp viel tot 1943 onder drie gemeenten, maar werd in dat jaar bijna in z’n geheel bij de gemeente Smallingerland gevoegd. Door het bouwen van steeds meer woningen kwamen de dorpen Boelenslaan en Houtigehage aan elkaar vast te liggen. De Ds. Visscherwei, genoemd naar dominee Visscher die veel voor de arme heidebewoners heeft gedaan, vormt de grens. De huizen aan de noordkant vallen onder Boelenslaan en de huizen aan de zuidkant onder Houtigehage. Bij Boelenslaan horen ook deels de buurtschappen It Jachtfjild (in het noordwesten) en It Wyldfjild (in het zuidoosten). Verder zou je ook De Trije Roeden (in het zuidoosten) en de Langewyk als buurtschappen kunnen beschouwen.
27
Harkema 1921 zijn de dorpsgrenzen gewijzigd en kwam het oude boerendorp onder Drogeham te vallen en kreeg de nederzetting op de heide de naam Harkema-Opeinde. In 1972 is de naam Opeinde uit de dorpsnaam weggelaten. De Warmoltsstrijtte en de Reitsmastrjitte vormen de doorgaande wegen, waar de meeste winkels en voorzieningen aan kwamen te staan. De drukke Betonwei vormt de verbinding tussen straatweg LeeuwardenGroningen en Drachten. Ten zuiden van Harkema lag een grote waterplas, de Wide Pet, die was ontstaan door de vervening. Deze is in 1904-1914 ingepolderd en is nu een natuurgebied. Ook Harkema kenmerkt zich van oorsprong als een nederzetting met wijdverspreide bebouwing op de heide en aan zandpaden. Op de heide kwamen de mensen te wonen die geen huis konden kopen of huren in de omliggende boerendorpen. Ze bouwden spitketen, ofwel plaggenhutten. Meestal woonden er grote gezinnen met soms wel zes tot twaalf kinderen in deze kleine hutten. De heidebewoners werden niet beschouwd als waardig onderdeel van de maatschappij. Dit heeft ervoor gezorgd dat de inwoners bekend staan als eigenzinnig en erg gehecht zijn aan de streek en aan elkaar. Het openluchtmuseum De Spitkeet geeft nog een goed beeld van het wonen, leven en werken op de heide van 1800 tot 1950.
Mede door socialistisch voorman Jelle Dam, die zijn jeugdherinneringen op papier heeft gezet, is er nog veel over het leven op de heide bekend. Bij het seniorencomplex De Bôge aan de Warmoltsstrjitte staat het beeld de Mollenvanger, een man met een fiets en een stabijhond achterop. Dit beeld herinnert aan het mollenvangen, dat door sommige Harkemasters tot in de wijde omgeving werd beoefend.
In de loop der tijd zijn de spitketen vervangen door stenen huizen die wâldhúskes genoemd worden. Aan de zandweg van Drogeham naar Rottevalle, de Mûntsegroppe, staan nog een aantal van deze huisjes, die gebouwd zijn door de Stichting Woningbouw Achtkarspelen (SWA). Aan deze karakteristieke Mûntsegroppe ligt ook nog een overgebleven heideveldje. In tegenstelling tot de meeste andere dorpen werd er in Harkema pas laat een kerk gebouwd. In 1887 werd door evangelist Lambertus Warmolts een houten evangelisatiekerkje gebouwd dat in 1913 door de huidige kerk werd vervangen en nu de naam Warmoltskerk draagt. Van oorsprong was dit de gereformeerde kerk, nu is het een vrije evangelische gemeente. In 1928 werd de hervormde kerk gebouwd. Tegenwoordig is Harkema een dorp als alle andere dorpen met goede huisvesting, voorzieningen en veel bedrijvigheid. De sport neemt een belangrijke plaats in Harkema. Bij het dorp horen deels de buurtschappen It Jachtfjild (in zuidwesten) en Bouwetille (bij de Feanster Feart). Verder kunnen ook Fjouwerhuzen aan de Feanster Feart, de Smoarhoeke rondom de Lieuwespoel in het noordelijke dorpsgebied en de Bulten (Mûntsegroppe en omgeving) als buurtschappen worden beschouwen.
Figuur 27: Warmoltskerk (gereformeerde kerk) Harkema. Geen monumentale status (bron: Vreeman, H)
28
Twijzelerheide Op de westelijke dorpsgebieden van Twijzel en Kooten ontstond aan het begin van de negentiende eeuw een heidenederzetting met een wijdverspreide bebouwing van plaggenhutten. Het veen was toen al grotendeels afgegraven. In eerste instantie ontstond er een kleine veenkolonie met boerderijtjes aan de Kûkhernster Feart. In de loop der tijd zijn deze huizen aan de vaart bijna allemaal afgebroken. Op de heide vestigden zich de mensen die geen werk hadden en door de omringende dorpen werden uitgestoten. Zij bouwden hutten van heideplaggen, de zogenaamde spitketen. Uiteindelijk kwam de kern van het dorp aan de Bjirkewei te liggen, de verbindingsweg van Twijzel naar De Westereen. Hier vestigden zich onder anderen kleine winkeliers en ambachtslieden. Ook werd hier in 1866 een begraafplaats aangelegd, waarop in 1952 een klokkenstoel kwam te staan. In wezen vormt Twijzelerheide wat bebouwing betreft één geheel met De Westereen en Sweagerbosk. Het waterstroompje de Swadde geeft de grens tussen de dorpen aan. It Wyldpaed vormde lange tijd de grens tussen in cultuur gebrachte en niet in cultuur gebrachte gronden. Aan deze weg vestigden zich verschillende boeren. In 1921 werden de dorpsgrenzen in Achtkarspelen opnieuw vastgesteld en kregen de Twijzeler- en Kootsterheide de dorpsstatus.
Omdat de meeste inwoners in het Twijzeler deel woonden en hier de belangrijkste straat lag, kreeg het dorp de naam Twijzelerheide. In 1870 werd een evangelisatiekerkje aan de Hiltsjemuoiswâlden gebouwd. Deze hervormde evangelisatie is later verplaatst naar de Doarpstrjitte en kreeg de naam Eben Haëzer. In 1911 werd aan de Bjirkewei een gereformeerde kerk gebouwd. In de loop der tijd zijn de meeste wegen verhard en zijn alle heidehutten afgebroken en vervangen door stenen huizen. Twijzelerheide is nu een modern dorp liggend in het karakteristieke coulisselandschap van de Noardlike Fryske Wâlden. Aan het Jinkepaed liggen nog verschillende pingoruïnes. Kûkherne (deels), It Wyldpaed en de Hiltsjemuoiswâlden zijn drie buurtschappen die onder Twijzelerheide vallen.
Figuur 28: Klokkenstoel te Twijzelerheide (via Rijksmonumenten.nl)
29
4. Erfgoed in Achtkarspelen 4.1 Rijksmonumenten Gemeente Achtkarspelen heeft in totaal 65 rijksmonumenten. Dit zijn kerken, boerderijen, molens, woningen en enkele andere bouwwerken. Buitenpost spant de kroon in de gemeente met twaalf rijks-monumenten. Voor de rest is er in ieder dorp, op Boelenslaan na, ten minste één rijksmonument te vinden. In bijlage 1 is de lijst met alle rijksmonumenten van de gemeente te vinden. Rijksmonumenten staan in principe onder toezicht en bescherming van het Rijk. Dit staat vastgelegd in de Erfgoedwet. Voor vragen over restauratie en verbouwing van Rijksmonumenten kunnen inwoners terecht bij de gemeente
Figuur 29: Rijksmonument Nieuw Herbranda in zogenoemde ‘vernieuwingsstijl’ te Buitenpost (via Rijksmonumenten.nl)
4.2 Gemeentelijke monumenten Onder gemeentelijke monumenten verstaan wij het gebouwde erfgoed in de gemeente. Er zijn op dit moment nog geen gemeentelijke monumenten aangewezen. Als wij gemeentelijke monumenten kunnen aanwijzen, hebben we als gemeente een krachtig middel om gemakkelijker onze eigen (lokale) verhalen en identiteit uit te dragen, te beschermen en te versterken. Gemeente Achtkarspelen heeft echter al wel een externe partij een inventarisatielijst laten opstellen met daarin potentieel gemeentelijke monumenten. Het zou zonde zijn dat er de kans bestaat dat in de komende jaren te veel erfgoed verloren zal gaan door het beperkte toezicht dat er nu is op het gebouwd goed. Want als een gebouw of object eenmaal gesloopt is ben je je erfgoed (en de zichtbaarheid/drager van je verhalen) voor altijd kwijt. De gemeente heeft echter dus al wel zicht op welke gebouwen en objecten aangewezen zouden kunnen worden.
Begin jaren negentig is er een landelijke inventarisatie van (jongere) monumenten, de Monumenten Inventarisatie Project (MIP), vastgesteld. De originele intentie van deze lijst was het aanvullen van de Rijksmonumentenlijst met panden (en objecten) die gebouwd zijn in de periode 1850-1940. Hier vielen ook bruggen, gemalen, baarhuisjes, elektriciteitshuisjes et cetera onder. De selectie bestaat uit panden die het ruimtelijk beeld van de gebouwde cultuurhistorie van de gemeente bepalen. Voor de gemeente Achtkarspelen zijn er grofweg 480 objecten op de lijst terechtgekomen. Er is door het Rijk geen vervolg gegeven aan deze monumenten inventarisatielijst. De panden (en objecten) uit de MIP lijst zijn in 2012 door Hûs en Hiem beoordeeld met een puntensysteem. Door deze waardering is er een basisselectie ontstaan van gebouwen die potentieel als gemeentelijk monument aangewezen zouden kunnen worden (de eerder genoemde inventarisatielijst). Dit is voor het ontwikkelen van gemeentelijk beleid omtrent gemeentelijke monumenten een fijne eerste stap geweest om een beeld te krijgen van de kwaliteiten die zich in de gemeente Achtkarspelen bevinden en hier de wensen voor de toekomst voor vast te stellen.
Voor de selectie van de objecten waarop het beleid werd gericht heeft Hûs en Hiem een zogenaamde ‘objectgerichte beeldinventarisatie’ uitgevoerd waarbij de diverse criteria, welke van betekenis zijn voor het omgevingsbeeld, zijn voorzien van een score. Als criteria zijn gebruikt: Ruimtelijke beeldwaarde, Architectonische beeldwaarde, Streekhistorische waarde en Cultuurhistorische waarde. Er besloten dat panden met 13 punten of meer in aanmerking kunnen komen voor een aanwijzing (de lijst is te vinden in bijlage 2). hier is voor gekozen omdat de cultuurhistorische elementen van deze panden vaak nog het meest gaaf en intact zijn. In totaal zijn in de gemeente Achtkarspelen 235 panden gewaardeerd met 13 punten of meer. Hiervan zijn 126 gewaardeerd met 13 punten, 69 panden met 14 punten, 25 panden met 15 punten, 9 panden met 16 punten, 4 panden met 17 punten en 2 panden met 18 punten. Om daadwerkelijke aanwijzing mogelijk te maken moet er eerst nog een zogenoemde ’redengevende omschrijving’ opgesteld worden. Hierin wordt beschreven waarom het desbetreffende object een monumentenstatus verdient. In deze omschrijving worden de bouwhistorische, architectuurhistorische, stedenbouwkundige, cultuurhistorische en/of archeologische waarden meegenomen.
De redengevende omschrijving biedt aan de ene kant het handvat als onderbouwing van elk aanwijzingsbesluit, aan de andere kant dient het als afwegingskader bij voorgenomen verbouwplannen en sloopplannen. Daarbij zullen toekomstige generaties ook beter begrijpen wat het aangewezen erfgoed erfgoedwaardig maakt.
30
4.3 Landschappelijk & archeologisch erfgoed Archeologie Hoe de gemeente met archeologisch erfgoed om moet gaan is vastgelegd in de Friese Archeologische Monumentenkaart Extra (FAMKE). In FAMKE wordt weergegeven waar potentieel archeologisch erfgoed in de bodem te vinden is. De gemeente kan gebruik maken van 2 advieskaarten, namelijk ‘IJzertijd-middeleeuwen’ (800 v Chr. - 1500 n Chr.) en ‘steentijd – bronstijd’ (300.000 800 v Chr.). FAMKE beschouwd niet alleen voorwerpen als archeologisch erfgoed. Ook kunnen de door de mens gegraven kuilen, sloten en bewerkte bodemlagen als archeologisch erfgoed beschouwd worden. Deze sporen en voorwerpen worden samen het ‘archeologisch bodemarchief’ genoemd. Een deel van het archeologisch erfgoed van Achtkarspelen is ook al te vinden in depots en musea binnen de gemeente. Figuur 30:Luchtfoto elzensingels, houtwallen en pingo ruïnes
Landschap Gemeente Achtkarspelen heeft de ambitie om de huidige schoonheid van het landschap te behouden en nog aantrekkelijker te maken. Hierbij wordt rekening gehouden met de constante veranderingen die er om ons heen plaatsvinden. De gemeente wil veranderingen niet per definitie tegengaan. Landschap is immers een samenspel van de ondergrond en het menselijk handelen. De insteek vanuit de gemeente is: ‘een plan is een kans’. Ieder plan biedt een kans om de landschappelijke eigenheid te vergroten. Nieuwe ontwikkelingen bieden ook de mogelijkheid om op plekken waar de karakteristieke (landschaps-) elementen minder goed herkenbaar zijn een nieuwe betekenis te geven. ‘Behoud door ontwikkeling’ is daarbij het idee.
Het advies dat er gegeven wordt vanuit FAMKE varieert van ‘streven naar behoud’ tot ‘geen nader onderzoek nodig’. In dat advies wordt ook aangegeven wat voor soort onderzoek nodig is. De provincie zorgt ervoor dat het advies ook altijd up-to-date blijft. Archeologisch erfgoed hangt ook sterk samen met het landschappelijk erfgoed. Dit is te vinden op de Steentijd-bronstijd kaart van FAMKE. In het landschap van Achtkarspelen is een zeer bijzonder geologisch fenomeen zichtbaar wat ook al door het beleid van de gemeente wordt aangemerkt als monument. Dit geologisch monument met archeologische waarde voor de gemeente zijn de pingoruïnes zoals eerder omschreven in 3.1.1 – De bodem van Achtkarspelen.
Houtsingelkaart In het buitengebied wordt er gewerkt met een houtsingelkaart (zie bijlage 3) die onderdeel is van het bestemmingsplan van Achtkarspelen. Met behulp van deze kaart wordt er gekeken welke beschermingsregime er van toepassing is op de houtsingels. Omdat de houtsingels onderdeel zijn van het bestemmingsplan en/ of omgevingsvergunning, zijn er regels aan verbonden en mogen ze niet zomaar worden verwijderd. Wanneer er op lokaal niveau een omgevingsvergunning wordt afgegeven aan een particulier of bedrijf, wordt er dus ook rekening gehouden met de landschappelijke inpassing. In dit geval worden er nieuwe houtsingels gecreëerd. Dit heeft wel tot gevolg dat de houtsingelkaart op deze onderdelen niet actueel meer is (dit is echter nog marginaal).
Figuur 31:Elzensingels
31
4.4 Monumentale bomen Achtkarspelen heeft een inventarisatielijst met beschermingswaardige monumentale bomen. De gemeente vindt namelijk dat oude vitale bomen een kostbaar bezit zijn voor de gemeenschap en dat deze niet zomaar mogen verdwijnen. Bomen zijn beeldbepalend en kennen een grote cultuurhistorische waarde. Daarbij dragen ze bij aan verscheidene duurzaamheidsdoelstellingen. Bomen nemen CO2 op, verbeteren de luchtkwaliteit en vergroten de biodiversiteit. Kortom bomen zorgen voor een verbetering van de kwaliteit van een gezonde fysieke leefomgeving en dragen bij aan het vergroten van de leefbaarheid van onze dorpen. De Bomenverordening uit 1996 heeft de gemeente de mogelijkheid geboden om (vooral) particuliere bomen met een bijzondere waarde als zodanig aan te wijzen. In totaal zijn er in Achtkarspelen 328 aangewezen monumentale bomen. De lijst wordt één keer in de 5 jaar herzien.
In Achtkarspelen zijn er op dit moment 8 verschillende musea aanwezig waarvan er 6 ieder op hun eigen manier een stukje cultuurhistorische geschiedenis van de gemeente vertellen: Het IJstijdenmuseum Het verste terug in de tijd gaat het IJstijdenmuseum in Buitenpost. Dit museum vertelt het verhaal van de invloeden van de ijstijden op de vorming van Noord-Nederland en daarbij het ontstaan van het Nationaal Landschap de Noordelijk Friese Wouden. Dit wordt gedaan aan de hand van archeologische vondsten, replica’s en reconstructies. De Spitkeet Wellicht de bekendste museale collectie van de gemeente is De Spitkeet. In dit openluchtmuseum en themapark in Harkema is te zien hoe de bewoners van de Friese (en Groningse) heidestreek in de periode 1850-1950 leefden. De Spitkeet biedt zijn bezoekers de gelegenheid om het verleden op een tastbare manier te beleven. Een verleden waarin de inwoners van de gemeente in moeilijke tijden leefden. Op de locatie van de spitkeet stonden tot in de jaren 60 nog verschillende woningwetwoningen die gebouwd waren door de Stichting Woningbouw Achtkarspelen (SWA). Deze woningen voldeden echter niet meer aan de toenmalige wetgeving en moesten gesloopt worden. In 1989 kwam een van de laatst overbleven woningen leeg te staan en vervolgens stond ook deze op de planning om gesloopt te worden.
Hiertegen kwamen de Stichting Oud-Achtkarspelen, de SWA en Dorpsbelang Harkema in verzet. Het was de bedoeling om deze woning te bewaren en te gebruiken als startpunt voor een openluchtmuseum. Tegenwoordig bestaat het museum uit een (opnieuw) opgebouwde spitkeet, een holwoning, drie woudhuisjes, een armenhuis en een tot woning omgebouwd kippenhok. Daarnaast zijn er ook een baarhuisje, een klokkenstoel en een armenkerkhof te zien
Figuur 32: Monumentale boom aan het Nijensteinplein
4.5 De museale collectie Musea zijn (grotendeels) verantwoordelijk voor het roerend erfgoed. Dit is verplaatsbaar erfgoed zoals schilderijen, standbeelden en alledaagse objecten die de tijdsgeest van een desbetreffende periode representeren. Musea bieden inwoners en bezoekers een belangrijke plek waar het cultuurhistorisch verhaal van een land, gemeente of een mienskip verteld kan worden. Musea vertellen over wie we zijn en waar we vandaan komen. Zij verzamelen, bewaren, onderzoeken, interpreteren en presenteren cultureel erfgoed.
Figuur 33: SWA-woning in openluchtmuseum De Spitkeet (via De Spitkeet)
32
Ot en Sien In Surhuisterveen bevindt zich museumboerderij Ot en Sien. Hier kunnen bezoekers bekijken hoe men rond 1900 op het platteland leefde. Het museum bestaat onder andere uit een ouderwetse kruidenierswinkel, een klaslokaal, dokterspraktijk, een ziekenhuiskamer en een woonkamer en keuken. Simke Kloostermanhûs Vervolgens is er ook het Simke Koostermanhûs aan de Tsjerkebuorren te Twijzel, vernoemd naar de Friese schrijfster en dichteres die hier in de zomermaanden verbleef. Dit Rijksmonument dateert uit 1876. Een huis gebouwd in de neoclassisistische stijl die kenmerkend was voor de rijkere klasse van de negentiende eeuw. Een deel van het huis is ingericht als een museum om te kunnen ervaren hoe de rijkere bovenklasse 150 jaar geleden woonde.
Oudheidskamer Gerkesklooster Boven de voormalige bierbrouwerij van het klooster Jeruzalem is sinds 2014 een tentoonstellingsruimte ingericht. Het cultuurhistorisch verhaal van het klooster en de geschiedenis van beide dorpen wordt hier tentoongesteld. De Kruidhof In Buitenpost bevindt zich het Kruidhof. Het is de enige botanische tuin van Friesland en bezit de grootste botanische collectie (geneeskrachtige) kruiden van West Europa. De tuin is in 1930 ontstaan als een proeftuin voor groente en fruit.
Mobiel Oorlogsmuseum In Gerkesklooster is de Stichting ‘Mobiel Oorlogsmuseum’ gevestigd. Het doel van dit museum is kinderen kennis te laten maken met het verleden door middel van tastbare tijdsgebonden voorwerpen en activiteiten. De stichting wil op deze manier bewustwording van de Tweede Wereldoorlog creëren onder jongeren
Figuur 34: Rijksmonument Simke Kloostermanhûs. Tsjerkebuorren 27 te Twijzel (bron: CC BY-SA 3.0 nl)
33
4.6 Immaterieel erfgoed Achtkarspelen heeft een inventarisatielijst met Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland is een landelijke organisatie voor het immaterieel erfgoed en wordt gesubsidieerd door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Het Kenniscentrum beheert een inventarisatielijst met immaterieel erfgoed. Gemeenschappen in Nederland kunnen hun tradities voordragen om ook onderdeel uit te maken van de Inventaris Immaterieel Cultureel Erfgoed Nederland. Deze inventaris kan als ondersteuning gezien worden voor gemeenschappen om hun tradities te behouden. Het kenniscentrum helpt daarbij ook met het vergroten van kennis over immaterieel erfgoed. Hiermee kunnen gemeenschappen die hun immaterieel erfgoed levend willen houden geholpen worden als zij dat willen Op de inventarisatielijst van het Kenniscentrum staat op dit moment één aangewezen traditie specifiek in Achtkarspelen: De ‘Gondelvaart op wielen in Drogeham’. Deze traditie maakt onderdeel uit van het ‘corsokoepel’ en deze, ‘Corso culture of The Netherlands’, is tevens in 2021 aangewezen als UNESCO werelderfgoed.
Figuur 35: Winnaar van de 53e ‘Gondelvaart op Wielen, Drogeham’ in 2022 (via Gondelvaart op Wielen)
Figuur 36: Uilenbord met zwanen & ‘’glas’’ en uilengat (bron: https://www.joostdevree.nl)
Door heel Fryslân zijn er verschillende soorten uilenborden te vinden, afhankelijk van de streek. Het uilenbord van de Fryske Wâlden kenmerkt zich door twee zwanen aan de weerszijden en twee open gedeeltes in het midden. De bovenste is het zogenoemde ‘’glas’’. Dit is afgeleid van een oud gebruik waarbij men aangeeft dat hij of zij geen drinken meer hoeft (en af wil rekenen) door een kopje of glas omgekeerd op tafel neer te zetten. De boer gaf met dit teken aan dat hij had afgerekend, ofwel dat hij de eigenaar was van deze boerderij. Er is ook een zandloper in het uilenbord verwerkt. Hiermee werd symbolisch de tijd uitgedrukt, ofwel de tijdelijke staat van dingen. Het oude wordt vervangen door het jonge. De uilenborden zijn doorgaans groen en wit. Het zou mooi zijn dat óók het immaterieel erfgoed van Achtkarspelen beter op de kaart gezet kan worden. Denk bij potentieel immaterieel erfgoed i aan de profronde Surhuisterveen en de Concoursen-hippique in Buitenpost en Drogeham.
In Achtkarspelen bevindt zich verder ook erfgoed dat officieel als Fries immaterieel erfgoed is aangemerkt door het Kenniscentrum. Zo maakt de gemeente natuurlijk deel uit van ‘de Friese Mienskip’. Een ander interessant fenomeen is het gebruik van de ‘ûlenborden’. Uilenborden zijn vooral te vinden op de daken van boerderijen. De oorspronkelijke functie van deze uilenborden was het aantrekken van uilen zodat zij de muizen rondom de boerderijen konden vangen. Tegenwoordig hebben ze meer een decoratieve functie.
34
Gemeentelijke archieven
4.7 Kunst in de openbare ruimte
De gemeente Achtkarspelen heeft een gemeentelijk archief. Hier is een deel van ons erfgoed ook vastgelegd.
Kunst in de openbare ruimte en monumentale kunst (of wandkunst) vormen eveneens een deel van ons cultureel erfgoed. Deze kunst bevindt zich in onze directe leefomgeving: in plantsoenen, parken, op pleinen, op straat en ook op, aan of in gebouwen. Kunstwerken die zich op deze locaties bevinden zijn vaak in opdracht gemaakt voor een specifieke plek. Denk aan beeldhouwwerken, omgevingskunst, land-art, installaties en wandkunst zoals muurschilderingen, mozaïeken, reliëfs en sgraffito’s. Deze kunnen zowel oud als modern zijn. Vaak hebben deze kunstwerken een relatie met de historie van een dorp, zoals bijvoorbeeld De Tweeling met Gerkesklooster-Stroobos, In Droegehamster met Drogeham en de Balkenspringer met Surhuizum. Andere hebben een relatie met de functie van een gebouw, zoals de Zaaier met VMBO Aeres (voormalige landbouwschool) en het Speelpaard met basisschool de Mienskip, beiden in Buitenpost. Een aparte categorie vormen de oorlogsmonumenten en herdenkingsplaten, waarbij (in de meeste gevallen) op 4 mei de oorlogsslachtoffers worden herdacht. In bijlage 5 staat een lijst met kunstvoorwerpen/ objecten.
In wichtich ûnderdiel fan it kultureel erfgoed wurdt foarme troch de gemeentlike argiven mei in histoaryske of wittenskiplike wearde. Dêrneist hâlde de histoaryske ferienings harren dwaande mei de skiednis fan de gemeenten. It wurk bestiet ûnder oaren út oanlis en behear fan in histoaryske samling en it fersoargjen fan lêzings en publikaasjes. Kultuernota Út de kûlizen.
Figuur 35: Kunstobject ‘De Mollenvanger’ (CC BY-SA 3.0)
35
5. Plan van aanpak 5.1 In het kort
5.2
Het erfgoed van de mienskip Waarom is een gebouw van waarde? Wat zijn de (streek) verhalen die erachter schuilgaan? Wat voor rol heeft het gebouw gespeeld (of speelt het nog steeds) voor de plek, het dorp, de gemeente of zelfs breder dan dat? Door inwoners het achterliggende verhaal mee te geven over hun erfgoed, waarom het erfgoed ook echt erfgoed van waarde is, willen wij ervoor zorgen dat de betreffende personen ook zorg willen dragen voor dit erfgoed. Immers, gemeentelijk erfgoed, zowel materieel als immaterieel, is pas van waarde voor de gemeente als het ook daadwerkelijk van waarde is voor de mienskip. Als wij weten dat het breder gedragen wordt door zowel de eigenaren als de mienskip wordt het aanwijzen van gemeentelijke monumenten een gemakkelijker proces.
Om het plan voor de komende jaren te verwezenlijken heeft de gemeente zichzelf meerdere doelen voorgenomen om het erfgoed binnen de gemeente voor de toekomst veilig te stellen: Allereerst het doel om het (huidige) gemeentelijk erfgoed dat zich binnen de gemeentegrenzen bevindt duidelijk inzichtelijk te maken voor iedereen (binnen en buiten de gemeente) en de bewustwording te vergroten. Vervolgens gaan wij, mede met behulp van de inwoners, nieuw gemeentelijk monumentaal erfgoed in de komende jaren vastleggen/aanwijzen. Tot slot willen wij er zorg voor dragen dat het gemeentelijk monumentaal erfgoed beschermd kan worden door middel van een erfgoedverordening.
Het erfgoed van de mienskip in de gemeente wordt vaak overgegeven van generatie op generatie. Het daadwerkelijk overdragen van dit erfgoed gebeurt vaak zonder tussenkomst van de gemeente. We moeten ons er bewust van blijven dat het belangrijk is om de waarde van dat erfgoed begrijpelijk te houden voor de bewoners en niet te bemoeilijken en eigenaren te ontmoedigen met ingewikkeld vakjargon. Daarnaast moeten wij ook ruimte bieden om erfgoed toekomstbestendig te houden om verval, verloedering en verwaarlozing tegen te gaan.
Onze doelen
Doelen: 1. Bewustwording vergroten d.m.v. inzichtelijk maken erfgoed. 2. Aanwijzen nieuwe monumenten. 3. Beschermen van deze monumenten. Op de volgende pagina is het plan van aanpak inzichtelijk gemaakt waarmee wij deze doelen de komende jaren willen verwezenlijken:
De bescherming De status van een monument kan variëren van zwaar beschermd tot volledig onbeschermd. De mate waarin hier aspecten kunnen worden aangepast is altijd een gevoelig onderwerp. Wij willen als gemeente het de mienskip niet onnodig moeilijk maken om erfgoed te bezitten, maar daarentegen willen wij ook niet dat het erfgoed verdwijnt. Er zal door de gemeenteraad een beslissing genomen worden in hoeverre het erfgoed wel of geen status krijgt. Dit zal dan vastgelegd worden in onze nieuwe erfgoedverordening. De zichtbaarheid Om de betrokkenheid van de mienskip met hun erfgoed te versterken én het erfgoed zichtbaar te maken voor zowel bewoners van de gemeente als bezoekers van buiten de gemeente willen wij ervoor zorgen dat panden ook een plaquette kunnen krijgen met daarop de aanduiding dat het een gemeentelijk monument is. Daarnaast willen wij, naast deze fysieke aanduiding ons gemeentelijk erfgoed ook digitaal inzichtelijk maken zodat iedereen binnen en buiten de gemeente kan zien wat voor erfgoed de mienskip van Achtkarspelen in bezit heeft. Naast zichtbaarheid kan dit ook een impuls geven aan de recreatieve en toeristische waarden van de gemeente Achtkarspelen.
36
Planning stap 1 & 2
Doel
Aanpak
Producten en maatregelen
Een eerste stap is gemaakt met het schrijven van Bestaand beleid (Priuw de Wâlden, Visie Ruimtelijke deze nota. Het huidige gemeentelijk beleid ten Kwaliteit Buitengebied Achtkarspelen, Cultuurnota) raadopzichte van verscheidene erfgoed elementen plegen en de Erfgoednota hier aan laten haken. zijn in de voorgaande hoofdstukken uitgelicht.
1. Het erfgoed in de gemeente inventariseren en (waar nodig) de waarden inzichtelijk maken
Inventarisatielijst Hûs en Hiem (2012) als start- Inventarisatielijst opstellen met het potentieel gemeenpunt gebruiken. Panden met 13 punten of meer telijk monumentaal erfgoed. komen in aanmerking voor aanwijzing (eigenaren van deze panden worden hiervan op de hoogte gebracht). Inbreng vanuit mienskip/ inwoners/ belangengroepen stimuleren/ eigen huis laten aandragen voor een mogelijke aanwijzing.
Formulier op gemeentelijke website voor inwoners om potentieel erfgoed aan te melden (in het Nederlands en het Fries).
‘’Het verhaal’’ van de gemeente en de dorpen in In samenwerking met stichting Oud-Achtkarspelen is hoofdstuk 5 van deze nota geschreven. kaart brengen en uitdragen. De dorpsverhalen op de gemeentelijke website updaten met daarin ook een duidelijke link naar erfgoed (in het Nederlands en het Fries) 2. Meer bewustwording creëren onder de inwoners van Achtkarspelen en het toegankelijk maken van kennis voor eigenaren van potentieel monumentale panden
Ieder dorp één voor één uitlichten op sociale media en als expositie in het gemeentehuis (o.i.d.) Eigenaren van monumenten enthousiasmeren.
De vaststelling van deze nota publiceren, publicatie in de gemeentelijke krant, de gemeentelijke website updaten (doorverwijzen naar subsidies etc.), informatiebijeenkomst organiseren, eigenaren potentieel monument brief sturen, schildje aanbieden bij aanwijzing, stimuleren plaatsen van meer historische zuilen/informatieborden, stimuleren van meer wandel- en fietspaden gebaseerd streekverhalen en erfgoed, open monumentendagen, stimuleren door middel van informatieve ‘’posts’’ via Facebook/ LinkedIn/ lokale media/ Dorpsbelangen/ Stichting-Oud Achtkarspelen.
37
Planning stap 3 & 4
Doel
Aanpak
Producten en maatregelen
Vastleggen welke status en bescherming de ge- Erfgoedverordening meente wil opleggen aan gemeentelijke monumenten. Vastleggen en aanbieden welke financiële middelen de gemeente kan bieden met betrekking Informatieloket oprichten op de gemeentelijke website. tot instandhouding. Zowel vanuit de gemeente als vanuit de provincie of het rijk.
3. Aanwijzen van gemeentelijke monumenten
Eigenaren van potentieel gemeentelijk erfgoed inlichten en keuze voorleggen. Inzichtelijk maken wat er na aanwijzing wél mogelijk is voor eigenaren van monumentaal erfgoed. Bewoners en/of belangengroepen zoals Stichting Achtkarspelen (eventueel) zelf potentiële monumenten laten aanmelden door middel van een formulier op de gemeentelijke website.
Informatieloket oprichten op de gemeentelijke website.
Invulformulier op gemeentelijke website met vragen over o.a.: De architect, de bouwstijl, het bouwjaar, eventuele belangrijke eerdere bewoners, eventuele archeologische vondsten die in of rond het pand zijn gedaan, belangrijke historische gebeurtenissen die in of rond het pand hebben plaatsgevonden.
Mienskip informeren over de gemaakte keuzes Bericht via sociale media van gemeente & publicatie in lokale media. door de gemeenteraad.
Om de 2 jaar zal deze nota herzien worden en Verslag naar college van B&W en gemeenteraad. desnoods aangevuld indien er wijzigingen nodig zijn. Er zal geïnventariseerd worden in hoeverre doel- Verslag naar college van B&W en gemeenteraad. en al bereikt zijn en waar het proces desnoods aangepast kan worden. 4. Erfgoednota en monumentenlijst updaten
Aangedragen monumenten zullen ten alle tijden Aanwijzing gemeentelijk monument middels een raadsworden behandeld, ook na vaststelling van deze besluit. Erfgoednota. Actualisatie monumentenlijst door bijvoorbeeld Verslag naar college van B&W en gemeenteraad. nieuwe aanwijzing of mogelijke afwaardering van gemeentelijk monument.
38
5.3 Uitvoeringsprogramma Het is belangrijk om te vermelden dat de bovenstaande vastgestelde doelen processen zijn die niet lineair zijn en enigszins door elkaar lopen. Om het erfgoedbeleid en een kennisstructuur opnieuw op te bouwen is er een uitvoeringsprogramma voor de komende jaren samengesteld. Met het niet volledig lineair verlopende proces rekening houdend, hebben wij in grote lijnen een tijdlijn opgesteld voor de komende 2 jaar tot aan de eerste herziening. Dit document beschouwen wij als flexibel en dynamisch. Dit betekent dat onvoorziene uitdagingen en kansen nog voorbij kunnen komen en de voorgenomen planning nog beïnvloed kan worden. Het uitvoeringsprogramma wordt gezien als een ‘’richtlijn’’ die ons op het juiste pad zal houden de komende jaren. Sommige elementen zullen misschien eerder gerealiseerd worden dan verwacht en anderen kunnen langer duren. Het zal ook gaan afhangen van de bereidheid van de inwoners van de gemeente om in het proces mee te gaan en mee te denken met voorgenomen beslissingen. Het is ook belangrijk dat binnen de gemeentelijke organisatie iedereen op de hoogte is van het erfgoedbeleid en een effectieve uitvoering hiervan op het gebied van ruimtelijk beleid. Figuur 23: Schets Harmen van der Bij Antoniuskerk Surhuizum (bron: Stichting Oud Achtkarspelen)
Uitvoeringsprogramma/Agenda Erfgoed Vaststellen Erfgoednota en Erfgoedverodening door raad
1e kwartaal 2024
Erfgoednota publiceren op gemeentelijke website, in de krant en op sociale media (Face- 2e & 3e kwartaal book, LinkedIn, etc.) 2024 Website gemeente updaten conform de Erfgoednota (Oprichten Informatieloket website, 2e & 3e kwartaal invulformulier & dorpsverhalen updaten) 2024 Informatiebijeenkomst
4e kwartaal 2024
Start proces aanwijzen monumentaal erfgoed
2e kwartaal 2025
Benaderen eigenaren potentieel erfgoed en/of interesse melden Herziening Erfgoednota indien nodig en actualiseren/vernieuwen (potentieel) erfgoed Verslag herziening naar de raad
1e kwartaal 2025 1e kwartaal 2027 1e kwartaal 2027
39
Literatuurlijst Gemeente Achtkarspelen & Tytsjerksteradiel. (2022). Út de kûlizen. Kultuernota. Gepubliceerd op Link Cultuurnota: https://www.achtkarspelen.nl/ cultuurnota Gemeente Achtkarspelen. (2013). Erfgoedverordening Achtkarspelen. Gepubliceerd op Link erfgoedverordening: https://lokaleregelgeving. overheid.nl/CVDR82024 Boer, Jan J. de (2003/2014). Veldgids landschapselementen Noardlike Fryske Wâlden – Stichting Landschapsbeheer Friesland. Beetsterzwaag. Link Veldgids landschapselementen: https://www.noardlikefryskewalden.nl/wpcontent/ uploads/2017/02/Veldgids-NFW.pdf Karstkarel, P. (2007) Onder dak in Achtkarspelen 19072007, Stichting Woningbouw Achtkarspelen 100 jaar actief! – Peter Karstkarel Hoeksma, S. (2012). Achtkarspelen rond de tweesprong van Lauwers en Oude Ried : de geschiedenis van Achtkarspelen. Leeuwarden : Elikser Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. (2018). Erfgoed Telt: de betekenis van erfgoed voor de samenleving. Gepubliceerd op 01-01-2018 Link Erfgoed Telt: https://www.cultureelerfgoed.nl/ publicaties/publicaties/2018/01/01/erfgoed-telt Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. (2015). Wet van 9 december 2015, houdende bundeling en aanpassing van regels op het terrein van cultureel erfgoed (Erfgoedwet). Gepubliceerd op 18-12-2015 Modernisering Monumentenzorg (MoMo). (2009). Gepubliceerd op 02-10-2009. Mol, J.A. et al. (1990).
Achtkarspelen-Zuid/Eestrum, een historisch-geografisch onderzoek voor de landinrichting. Fryske Akademy: Leeuwarden. Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OCW), Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM), Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (LNV), Verkeer en Waterstaat (VW). (1999). Cultuurhistorische en ruimtelijke inrichting (Belvedere); Nota ‘Cultuurhistorische en ruimtelijke inrichting (Belvedere)’ (Nota Belvedère). Gepubliceerd op 12-032009 Provincie Fryslân. (2014). Structuurvisie Grutsk op ‘e Romte. Leeuwarden Link Structuurvisie Grutsk op ‘e Romte: https://www.fryslan.frl/_flysystem/media/Ruimtelijke%20 kwaliteit%20in%20Frysla%CC%82n%20-%20Grutsk%20 op%20e%20Romte%21%20Structuurvisie%202014.pdf Provincie Fryslân. (2021). De Romte diele. Omgevingsvisie Fryslân 2020. Leeuwarden.