Raadsmededeling 35-2022 Reactie college op onderzoek Rekenkamercommissie AOGW energietransitie.pdf
Tekst van het document
Raadsmededeling openbaar Nummer Datum B&W datum Beh. Ambtenaar Portefeuillehouder Onderwerp
: : : : : :
35-2022 7 februari 2022 15 februari 2022 Ingrid Oonk M.J. Veldhuizen Reactie college op resultaten onderzoek rekenkamer naar energietransitie in de Oost Achterhoek
Aanleiding: De vervanging van fossiele energiebronnen door duurzame bronnen is al langere tijd een opgave voor de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk. De gemeenten willen in 2030 ‘energieneutraal’ zijn. Daar komt de oproep van de recente internationale klimaatconferentie in Glasgow bij, om de energietransitie te versnellen. In het conceptregeerakkoord wordt mede om die reden de opgave voor afname van CO2 uitstoot in 2030 vergroot van 49% naar 55% ten opzichte van 1990. In afstemming met de intergemeentelijke raadswerkgroep, heeft de rekenkamercommissie besloten tot een onderzoek naar de energietransitie in de Oost Achterhoek. Ten behoeve van het onderzoek hebben wij per gemeente ambtelijk een uitgebreid overleg gevoerd met de onderzoekers en de gevraagde documenten aangeleverd over de energietransitie. Inhoud mededeling: Bijgaand treft u de resultaten aan van het onderzoek van de rekenkamer naar de energietransitie in de gemeente Aalten. Ter vergelijking zijn ook de dashboards van de gemeente Oost Gelre en Winterswijk bijgevoegd. Centrale vraag De vraag, waarop het onderzoek van de rekenkamer zich richt is: hoe realiseer je inzicht en overzicht in de voortgang van de energietransitie, zodat de raad politiek kan sturen en controleren? Focus Uit de raadswerkgroep van de drie gemeenten kwam de wens naar voren, om meer grip te krijgen op de opgave van de energietransitie.
Het onderzoek zou deze complexe opgave inzichtelijk moeten maken aan de hand van een infographic. De rekenkamercommissie heeft invulling gegeven aan deze behoefte, met de opzet van een ‘Dashboard Energietransitie’, waarmee de raad politiek kan sturen en controleren. Aan de hand van beschikbare data levert de rekenkamercommissie ook een eerste invulling van het dashboard. Aard van het onderzoek Het onderzoek is uitgevoerd voor de drie gemeenten en heeft het karakter van een realisatiegerichte evaluatie. Het onderzoek wil bijdragen aan het realiseren van de opgave – in plaats van spiegelen in het licht van doelen en afspraken uit het verleden. De opgaven en ambities voor de toekomst zijn het uitgangspunt geweest van het onderzoek. Aanpak De onderzoekers spraken met interne en externe sleutelpersonen en bestudeerden schriftelijk materiaal. Het onderzoek is in periodieke en nauwe afstemming met de raadswerkgroep van de drie gemeenten tot stand gekomen. De schrijvers beogen met het ‘Dashboard Energietransitie’ gereedschap te leveren, om de grip van de raad op de energietransitie te vergroten. Pagina 1 van 3
Gesprek over het concept Voorafgaand aan het definitieve rapport dat nu voorligt, hebben we een concept ontvangen. Op basis van dit concept hebben wij een gesprek aangevraagd met het onderzoeksbureau. Ook hebben we onze opmerkingen op het concept aangeleverd, waarmee het rapport aangepast kon worden. Stand van zaken in Aalten Wanneer we de resultaten van de drie gemeenten met elkaar vergelijken, wordt duidelijk dat de opgave voor alle gemeenten groot is en we nog een lange weg te gaan hebben. De gemeente Aalten doet het verhoudingsgewijs goed. Met name op de punten: • spaarzaam gebruik en efficiënte energieproductie (wat we niet gebruiken hoeven we niet op te wekken); • maatregelen worden feitelijk uitgevoerd conform beleid (voldoende uitvoeringskracht); • invullen eigen aandeel gemeentebestuur (zelf het goede voorbeeld geven) is onze gemeente op de goede weg. Vanzelfsprekend zijn er ook nog onderdelen waarmee we flink aan de slag moeten, maar in z’n algemeenheid doet de gemeente Aalten het goed, ook in vergelijking tot de andere onderzochte gemeenten. Ontwikkelingen energietransitie Wij onderkennen dat de energietransitie zo omvangrijk is, dat het lastig is om er grip op te krijgen. De ontwikkelingen gaan razendsnel en geo-politieke keuzes werken door in de portemonnee van de individuele burger in de gemeente Aalten.
Ook de infrastructuur is een belangrijke factor; door de snelgroeiende toename van zonne- en windparken, laadpalen en door energie-intensieve sectoren, raakt het stroomnet, ook in onze regio, op steeds meer plekken vol. Dit belemmert ons in het behalen van onze ambities. Energiearmoede Energiearmoede is, door de recente prijsstijgingen van de energie, nadrukkelijker onder de aandacht gekomen. De gemeente Aalten besteedt hier aandacht aan via de RREW regeling, die gericht is op de lagere inkomens. En met een pilot in de gemeente Aalten, waarvoor we onlangs opdracht hebben gegeven. In deze pilot werken we samen met AGEM energieloket en het Meedoenpact van de gemeente Aalten. Het Meedoenpact ondersteunt inwoners binnen onze gemeente die het (financieel) lastig hebben. Verder heeft de rijksoverheid bedragen toegezegd voor het tegengaan van energiearmoede op lokaal niveau. Meer over onze inzet op het gebied van de energiearmoede leest u in de laatste Update van het Plan van Aanpak Duurzaamheid. Klimaatmonitor De landelijke klimaatmonitor geeft inzicht in de stand van zaken van de energietransitie per gemeente. Ook beschikt de klimaatmonitor over een benchmarkfunctie, waarbij de gemeente Aalten wordt afgezet tegen de andere gemeenten in de Achterhoek.
Hierin is te zien hoe de gemeente Aalten scoort op CO2 uitstoot, energieverbruik en hernieuwbare energie ten opzichte van de rest van de Achterhoek. https://klimaatmonitor.databank.nl/dashboard/dashboard/benchmark Inzet van infographics Wij onderschrijven dat de inzet van infographics kan bijdragen om beter zicht te krijgen op de opgave en op de stappen die hierin al gezet zijn. In het rapport is gekozen voor de vorm van een dashboard, waarbij metertjes aangeven, wat de stand van zaken is. Anders dan bij een infographic, geven de metertjes geen snel en eenduidig inzicht in onze opgave en de stappen die we al hebben gezet. Alleen de stand waarop een wijzer op een metertje staat, zegt namelijk in de meeste gevallen nog niet zoveel, omdat de factor ‘tijd’ ontbreekt en omdat er veelal geen einddoel benoemd wordt. Om de motivatie voor de stand van een metertje te kunnen doorgronden, is het noodzakelijk om per deelonderwerp (per metertje) alle informatie tot je te nemen. Die informatie is vervolgens zo divers, dat er een zekere subjectiviteit ontstaat in het bepalen van de stand van een metertje. Aanvullend is nauwelijks mogelijk om een vergelijk te maken met andere gemeenten in de Achterhoek. Informatie die via de landelijke klimaatmonitor wel beschikbaar is.
Pagina 2 van 3
Update Plan van aanpak Duurzaamheid Wij nemen de wens van de raad ter harte, om de opgave van de energietransitie en de stappen die wij hierin zetten, zo goed mogelijk inzichtelijk te maken. Het inzetten van infographics is hiervoor een belangrijk instrument. In de laatste versie van de Update van het Plan van Aanpak Duurzaamheid is al meer gewerkt met grafieken, infographics, schema’s en kaartmateriaal dan in de voorgaande updates. Wij zullen in de komende versies extra aandacht besteden aan het visualiseren van de stand van zaken en dat op een zodanige wijze vormgeven, dat door de tijd heen goed te volgen is welke progressie er is gemaakt in de energietransitie in de gemeente Aalten.
De volgende stukken zijn voor u bijgevoegd: -
Aanbiedingsbrief Rekenkamer Infographic en dashboard energietransitie gemeente Aalten Infographic en dashboard energietransitie gemeenten Oost Gelre en Winterswijk
Pagina 3 van 3
Besluit van het college van B&W gemeente Aalten
Zaakkenmerk/Onderwerp Afdeling Zaakkenmerk/Documentkenmerk
Z/21/094285/Uitkomsten onderzoek Rekenkamer Oost Achterhoek naar de energietransitie. Ruimte/team Openbare Ruimte Z/21/094285/D-373751
Vertrouwelijkheid
Openbaar
Portefeuillehouder
M. Veldhuizen
Uitvoeringsprog. Raad Besloten in de vergadering van
Duurzaamheid, Het akkoord van Groenlo en een energieneutrale gemeente Aalten in 2030 B&W vergadering d.d. 15 feb 2022
Toelichting voorstel Samenvatting
Voorgestelde beslispunten
Besluit
Korte toelichting
De vervanging van fossiele energiebronnen door duurzame bronnen is al langere tijd een opgave voor de gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk. De gemeenten willen in 2030 ‘energieneutraal’ zijn. In afstemming met de intergemeentelijke raadswerkgroep, heeft de rekenkamercommissie besloten tot een onderzoek naar de energietransitie in de Oost Achterhoek. De resultaten van het onderzoek zijn vertaald in een dashboard. In de raadsmededeling gaan we nader in op de uitkomsten van het onderzoek en het dashboard.
Voor kennisgeving aannemen en de stukken met de bijgaande raadsmededeling voorleggen aan de raad. akkoord
Bijgaand treft u de resultaten aan van het onderzoek van de rekenkamer naar de energietransitie in de gemeente Aalten. Ter vergelijking zijn ook de dashboards van de gemeente Oost Gelre en Winterswijk bijgevoegd. De vraag, waarop het onderzoek van de rekenkamer zich richt is: hoe realiseer je inzicht en overzicht in de voortgang van de energietransitie, zodat de raad politiek kan sturen en controleren? Uit de raadswerkgroep van de drie gemeenten kwam de wens naar voren, om meer grip te krijgen op de opgave van de energietransitie. Het onderzoek zou deze complexe opgave inzichtelijk moeten maken aan de hand van een infographic. Gekozen is voor een dashboard, waarbij de metertjes de stand van zaken aangeven. Uit het dashboard blijkt dat de opgave groot is, maar dat de gemeente Aalten op de goede weg is, ook in vergelijking tot de andere onderzochte gemeenten.
De behoefte om meer grip te krijgen op de complexe opgave en de stappen die reeds zijn gezet herkennen wij. De inzet van infographics kan hier zeker bij ondersteunen. In de laatste Update van het Plan van Aanpak is al meer gewerkt met grafieken, infographics, schema’s en kaartmateriaal dan in de voorgaande updates. Wij zullen in de komende versies extra aandacht besteden aan het visualiseren van de stand van zaken en dat op een zodanige wijze vormgeven, dat door de tijd heen goed te volgen is welke progressie er is gemaakt in de energietransitie in de gemeente Aalten.
Dashboard Energietransitie voor de raad van gemeente Aalten Dit dashboard is onderdeel van het onderzoek naar de energietransitie door de rekenkamercommissie AOGW
31 januari 2022
Inhoudsopgave Het dashboard bestaat uit de volgende onderdelen:
Verantwoording en leeswijzer Deel 0: De kern • Infogram met het dashboard Energietransitie in één oogopslag
• Korte samenvatting en actuele punten voor politieke bemoeienis
Deel 1 tot en met 3: toelichting en uitwerking • Deel 1A Maatschappelijke opgaven en resultaten: Energiedoelen • Deel 1B Maatschappelijke opgaven en resultaten: Bijdrage aan andere doelen • Deel 2 Realisatieknoppen • Deel 3 Relevant ontwikkelingen
Begeleidende brief Bij dit dashboard hoort een begeleidende brief van de rekenkamercommissie: https://ap.lc/Chhv1 (PDF Bestand).
Ambtelijke reactie De ambtelijke organisaties van de drie gemeenten zijn in de gelegenheid gesteld om te reageren op het dashboard voor hun gemeente. De ambtelijke reacties kunt u hier inzien: https://ap.lc/grJYx (PDF bestand).
Verantwoording Met het dashboard geeft de rekenkamercommissie een beoordeling op basis van beschikbare en toegankelijke data aan de gemeenteraad. Het zwaartepunt ligt bij schriftelijk materiaal dat we voor dit onderzoek hebben opgevraagd bij de gemeente. Op onderdelen maken we gebruik van externe bronnen – zoals de landelijke klimaatmonitor. Met het dashboard biedt de rekenkamercommissie een basisversie of ‘nulmeting’ voor 2021. Met veel inzet en toewijding worden in de gemeente resultaten bereikt. De bedoeling en toewijding van bestuurders, ambtenaren en ook van veel inwoners, bedrijven, en maatschappelijke organisaties staan in dit onderzoek en dashboard buiten kijf. Het dashboard En toch moet er nog veel meer gebeuren: een groot deel van de opgave vraagt nog om realisatie. Dit geldt ook voor andere gemeenten in de Achterhoek én daarbuiten. De zelf gestelde opgaven en de opgelegde opgaven vanuit het landelijke en Europese klimaatbeleid zijn groot, complex en ingrijpend. Er komt veel bij kijken, naast duurzame opwekking van energie gaat het om infrastructuur, bereikbaarheid van energie maar ook consequenties voor natuur en milieu, gezondheid, veiligheid en economie en werkgelegenheid. Dit vraagt nogal wat! De energietransitie is een gezamenlijke opgave van het gemeentebestuur, andere overheden, inwoners en bedrijven.
Het dashboard biedt overzicht en inzicht om hier over het goede gesprek te kunnen voeren: in de raad, met het college plus de ambtelijke organisatie en met de samenleving. Daarop zijn ook de aanbevelingen in de begeleidende brief van de rekenkamercommsisie gericht. Het dashboard is vooral een hulpmiddel: • voor de raad om goed te kunnen sturen en controleren; • Voor het gemeentebestuur (raad-college-ambtelijke organisatie) en de samenleving: een gezamenlijke informatiepositie voor leren, kennisdeling, monitoring en evalueren. De uitnodiging is om het dashboard te gaan gebruiken en mee te bouwen om dit verder uit te werken en waar nodig te verbeteren om tot een gezamenlijk inzicht en overzicht van de opgave te komen. De uitnodiging is ook om het dashboard periodiek te actualiseren – waarbij deze versie als nulmeting dient.
De bronnen voor het onderzoek kunt u via deze weblink inzien: https://ap.lc/pGQqF (PDF bestand).
Leeswijzer: toelichting op de wijzers in het dashboard Beoordeling van de maatschappelijke opgave en resultaten: op een schaal van 1 tot 6. We visualiseren dit met een oranje wijzer. De positie van de wijzer geeft de afstand aan die je nog moet overbruggen om de opgave te realiseren: de afstand van de huidige situatie tot de gewenste situatie.
• • •
Bij 1 ga je als het ware in een lage versnelling. Je staat nog ver af van de gewenste situatie. Bij 6 heb je de opgave helemaal gerealiseerd. In het groene gebied ga je in de allerhoogste versnelling: méér of een grotere opgave realiseren dan oorspronkelijk beoogd.
Het vraagteken (?) drukt uit dat realisatie van de opgave niet goed beoordeeld kan worden op basis van beschikbare informatie of data voor de raad. Het ‘olielampje’ staat als het ware aan: voeg relevante informatie/ data toe om voortgang en realisatie van de opgave te beoordelen.
Beoordeling realisatiekracht: paarse wijzers gebruiken we voor het beoordelen van maatregelen, samenwerking, invullen van voorwaarden en een passend budget om de opgave waar te maken: op een schaal van 1 tot 6. • 1: weinig / klein / zeer onvoldoende • 6: veel / groot / ruim voldoende •
In het donkerpaarse gebied doe je meer dan nodig is om de beoogde opgave te realiseren. Dat kan positief zijn als je daarmee ook meer resultaten bereikt.
Deel 0: De Kern Infogram en dashboard Energietransitie: Stand van zaken in Aalten in één oogopslag Actuele punten voor politieke bemoeienis
Dashboard Energietransitie voor de raad Aalten In positie komen om te sturen en te controleren
(A) Energiedoelen
Energieneutrale gemeente in 2030 We gebruiken evenveel energie als we opwekken met duurzame bronnen
Maatregelen vastgesteld beleid zijn voldoende om de gestelde opgaven te realiseren Voldoende maatregelen besloten
Spaarzaam gebruik en efficiënte energieproductie Wat we niet gebruiken hoeven we niet op te wekken
Maatregelen worden feitelijk uitgevoerd conform beleid Voldoende uitvoeringskracht
Energie is voor bewoners en bedrijven bereikbaar Energie is continu beschikbaar en betaalbaar
Alle opgaven zijn voorzien van maatregelen Geen blinde vlekken
(B) Bijdrage aan andere doelen
Goede energie-infrastructuur Een goede mix aan centrale en decentrale voorzieningen Voldoende financiële middelen Voldoende investeringskracht Natuur en milieu: Kern: Verminderen uitstoot CO2 (broeikasgassen) en klimaatverandering Goed georganiseerde samenwerking Krachten bundelen, organiseren meewerkkracht in plaats van tegenkracht
Gezondheid Gezonde woon, werk- en leefomgeving: wat zijn de consequenties van keuzes voor energie?
Scheppen van voorwaarden Kansen benutten en barrières slechten of omzeilen
Veiligheid Veilige woon-, werk- en leefomgeving: wat zijn de consequenties van keuzes rond energie? Economie en werkgelegenheid Economische ontwikkeling : wat zijn de consequenties van keuzes rond energie?
Invullen eigen aandeel gemeentebestuur Zelf het goede voorbeeld geven
1. Maatschappelijke opgaven en resultaten
2. Realisatieknoppen
Waar stuur je op: waar is het om te doen? Wat is al bereikt en wat staat er nog te doen?
Sturen op maatregelen, samenwerking , het invullen van voorwaarden en een passend budget om de maatschappelijke opgave waar te maken
Balans tussen ambitie en realisatiekracht Stuur je op de goede balans?
Dashboard Energietransitie voor de raad Aalten In positie komen om te sturen en te controleren
Korte samenvatting Met veel inzet en toewijding worden mooie resultaten bereikt. Aalten is in de Achterhoek een van de beteren. De gemeente weet zelf het goede voorbeeld te geven en onderneemt vele initiatieven. Voor het vastgestelde beleid worden behoorlijk maatregelen ingezet en er is budget gereserveerd. En toch moet er nog veel meer gebeuren, het akkoord van Groenlo wordt niet gerealiseerd. En zelfs dan moet er nog veel meer gebeuren want in de afspraken van destijds is een aantal zaken onvoldoende meegenomen. Ambities zullen flink naar boven moeten worden bijgesteld en ook de impact op andere doelen zoals natuur, milieu, gezondheid, veiligheid en economie zullen in kaart moeten worden gebracht. Vervolgens kan pas dan de hierbij passende realisatie gestalte krijgen.
Actuele punten voor politieke bemoeienis Wat zijn toekomstige agendapunten voor de raad? • • • • • • • • • •
Herijken ambities energietransitie (herijken Akkoord van Groenlo) Realisatiekracht in balans brengen met de ambities Heroverweging ambities biomassa Verhogen snelheid en impact maatregelen zon, wind en gasvervanging Omzeilen van netcongestie met lokale/ regionale voorzieningen zoals microgrids, decentrale toedeling van energie, optimaliseren van pieken en dalen in lokale energievraag en -aanbod Maatwerkaanpak en versnelling energiebesparing, onder andere isolatie Kansen en mogelijkheden voor het realiseren van een waterstofeconomie Naast gebouwde omgeving ook scherpe focus op mobiliteit, industrie en landbouw Benutten mogelijkheden voor delen en benutten restenergie (koude en warmte) Vanwege sterke energieprijsstijgingen: beleid voor energiearmoede
Dashboard Energietransitie voor de raad Aalten In positie komen om te sturen en te controleren
Deel 1A Maatschappelijke opgaven en resultaten: Energiedoelen Waar stuur je op: waar is het om te doen? Wat is al bereikt en wat staat er nog te doen?
Dashboard Energietransitie voor de raad Aalten In positie komen om te sturen en te controleren Energieneutrale gemeente in 2030 We gebruiken evenveel energie als we opwekken met duurzame bronnen ▪ Voldoende energie uit zon ▪ Voldoende energie uit wind ▪ Voldoende energie uit biomassa ▪ Overige energie, zoals aardwarmte ▪ Voldoende import duurzame energie ▪ Positieve bijdrage aan energie elders
? Realisatie van overige doelen is niet af te leiden uit de beschikbare data aan de raad, zoals import van duurzame energie en alternatieve bronnen.
Toelichting, argumenten en illustraties 1. De regionale opwek van duurzame energie uit zon, wind en biomassa is in 2019 een fractie van wat nodig is om in 2030 energieneutraal te zijn. Gemeente Aalten doet het echter veel beter dan het regionale gemiddelde. 2. Uitgaande van de doelstelling in het Akkoord van Groenlo moeten de gemeenten in de komend acht jaar samen nog 90% van de opgave realiseren! 3. De doelstelling in het Akkoord van Groenlo is tussentijds niet bijgesteld. Agem becijfert dat de gemeenten inmiddels veel meer duurzame energie moeten opwekken: 3,45 in plaats van 1,35 TerraWattuur in 2030. De actuele opgave is daarmee ruim 2,5 keer groter dan beoogd! Uitgaande van deze opgave is de verwachting dat de regiogemeenten in 2030 circa 8% duurzame energie opwekken. Zelfs als de gemeenten in 2030 de doelstelling uit het Akkoord van Groenlo realiseren komen zij 60% aan duurzame energie tekort om energieneutraal te zijn. 4. De actuele opgave is groter door de groei van het energieverbruik onder meer door: • groei bevolking (woningen) en economie • hoger verbruik voor elektrisch rijden en elektrisch verwarmen • energie voor elektrificatie industrie en elektriciteitsverbruik landbouw • de benodigde energie voor netverliezen en opslag in batterijen 5.
Met het Akkoord van Groenlo leken de regiogemeenten een voorsprong op de rest van Nederland te hebben van circa 10 jaar, maar op dit moment zijn de verschillen miniem. Het landelijke gemiddelde voor duurzame opwek van elektriciteit bedraagt in 2020 circa 27%. Gemeente Aalten komt echter uit op 42%, voornamelijk door de bijdrage van het bestaande park Hagenwind. Verdere grootschalige projecten zitten niet in de pijplijn. 6. Het doel van het akkoord van Groenlo is ‘evenveel opwekken als gebruiken’. In het ‘Uitnodigingskader zon en wind’ van de gemeente Aalten zien we dat duurzame energie vooral op het eigen grondgebied opgewekt zal worden. Dit betekent dat import van duurzame energie geen grote rol zal spelen. Inzicht in de omvang van import of export van duurzame energie is overigens niet af te leiden uit beschikbare data aan de raad.
Beeld van realisatie op basis van de energiemonitor (Agem, 2020): • De verwachting is dat Aalten in 2030 uitkomt op 58% van de beoogde opwek, dit is 43 GWh te weinig: het verbruik van zo’n 15.000 woningen. • De verwachting bij gasvervanging is dat Aalten uitkomt op 17% van de doelstelling, dit is 7,6 miljoen m3 te weinig: een equivalent van 5.000 woningen. Belangrijke noot: Het gaat om een vergelijking met verouderde doelstellingen uit het Akkoord van Groenlo. De gemeenten moeten volgens actuele berekeningen in 2030 ruim 2,5 keer meer duurzame energie opwekken om energieneutraal te zijn.
Dashboard Energietransitie voor de raad Aalten In positie komen om te sturen en te controleren Spaarzaam gebruik en efficiënte energieproductie ‘Wat we niet gebruiken hoeven we niet op te wekken’ • Energiebesparing • Benutten restenergie • Efficiënte opwekking met zo laag mogelijk energieverlies
?
Doelen en resultaten over het benutten van restenergie en de efficiëntie van de duurzame energieopwekking is niet af te leiden uit de beschikbare data aan de raad.
Toelichting, argumenten en illustraties 1. 2.
3.
4.
De opgave voor energiebesparing in het akkoord van Groenlo bedraagt 20% voor elektriciteit en 55% voor aardgas ten opzichte van het energieverbruik in 2012. Aan de hand van deze doelstelling realiseert Aalten in 2019 een elektriciteitsbesparing van 50% en de besparing van aardgas bedraagt 40%. Wel met de kanttekening dat in de forse besparing ook bedrijfsbeëindigingen zijn meegeteld. Agem verwacht dat de doelstelling voor zowel gas als elektriciteit in 2030 gehaald kan worden. Wel is dit beeld vertekend: de opgewekte energie van zonnepanelen wordt als een besparing meegeteld: hernieuwbare energie is geen energiebesparende maatregel. Energiebesparing wordt nu vooral gerealiseerd in de bebouwde omgeving. Zo bedraagt de besparing van elektriciteit door bedrijven 6% . Dit staat nog ver weg van de beoogde 20%. Andere sectoren kunnen een grotere bijdrage leveren aan het doel. Logo waarmee Aalten duurzaam en samen aan de weg timmert.
Van Megawatt naar Negawatt Het gebruik van energie voor warmte, mobiliteit, transport en industrie neemt nog steeds sterk toe. Daarnaast wordt een groot deel van deze energie verspild: naar verwachting zo’n 60% . De energietransitie staat of valt daarom met een forse energiebesparing.
Negawatts
Energie die niet wordt gebruikt is net zo nuttig als opgewekte energie. Dit principe wordt ook wel een ‘Negawatt’ genoemd. In plaats een Megawatt energie op te wekken, creëren we negawatts door energieverbruik te vermijden of te verminderen.
Dashboard Energietransitie voor de raad Aalten In positie komen om te sturen en te controleren Energie is voor bewoners en bedrijven bereikbaar Energie is continu beschikbaar en betaalbaar • Voldoende opwek en aanvoer – geen schaarste • Na aftrek van kosten voor noodzakelijk energiegebruik houden huishoudens genoeg over om van te leven • Woningen van huishoudens met een laag inkomen hebben een goede energetische kwaliteit (klasse A en B woning). • Energiekosten laten voldoende ruimte voor een rendabele bedrijfsvoering door kleine en grote bedrijven
Bron: energielabelprijzen.nl/onderzoek
?
Doelen en resultaten over energiearmoede, woningen voor huishoudens met een laag inkomen, energiearmoede en bereikbaarheid van energie voor bedrijven is niet af te leiden uit beschikbare data aan de raad.
TNO: In Aalten leeft 6,1 % van de huishoudens in energiearmoede.
Toelichting, argumenten en illustraties 1. 2.
3.
4.
Momenteel is er voldoende aanvoer van energie voor huishoudens en bedrijven via het nationale en regionale netwerk voor elektriciteit en aardgas waar Aalten op is aangesloten. Deze aanvoer is geen vanzelfsprekendheid. Het nationale elektriciteitsnetwerk staat onder druk (‘netcongestie’), de voorraad aardgas is eindig en de aanvoer van aardgas staat onder druk. De realisatie van een lokaal/ regionaal decentraal energie-netwerk kan deze barrières omzeilen door lokaal opwekken, delen en opslaan van energie. Voor bedrijven en (vracht)vervoer wordt waterstof een belangrijke energiedrager. Een lokale / regionale waterstofeconomie, waterstofinfrastructuur of import van groene waterstof is nog goeddeels afwezig. Raadsleden hebben oog voor energiearmoede (bron: gesprekken). Gemiddeld 6,1% van de gezinnen in Aalten leidt onder energiearmoede volgens een definitie en onderzoek van TNO. Voor energiearmoede is geen lokale of regionale opgave en definitie geformuleerd.
Onderzoek energiearmoede (TNO)
Energiearmoede in Aalten. Kern Aalten: 5%, Bredevoort: 6%, Buitengebied: 3%. (bron: TNO, 2021).
De Woonplaats ondersteunt binnen haar mogelijkheden de gemeente Aalten in haar ambitie om energieneutraal te worden, door haar bestaande woningen te verduurzamen naar minimaal energielabel B en door nieuwbouw energieneutraal te maken voor de gebouw gebonden installaties. Het meest voorkomende woninglabel in Nederland is C. In een gemiddelde gemeente heeft op dit moment 43,1% een geldig label. Daarvan is 69,8% groen: onder een groene woning worden huizen met label A t/m C verstaan. Wanneer we uitsluitend kijken naar de A, A+ en A++ labels kunnen we concluderen dat gemiddeld 23,6% van de woningen dit milieulabel heeft. Bron: energielabelprijzen.nl
De woningcorporatie draagt bij aan realisatie van duurzame en betaalbare woningen. Bron: Prestatieafspraken 2021 gemeente Aalten met Huurdersverenigingen en De Woonplaats.
Dashboard Energietransitie voor de raad Aalten In positie komen om te sturen en te controleren Goede energie-infrastructuur Een goede mix aan centrale en decentrale voorzieningen • Voldoende buizen, leidingen en kabels voor transport duurzame energie (centraal en decentraal) • Voldoende reserve, back-up en noodcapaciteit • Garanties op voldoende extra inkoop/import
• Netwerk continu in staat productie en vraag te optimaliseren (smart grid) • Voor kritieke situaties adequate reserves, noodcapaciteit en scenario's voor reductie + afschaling • Voldoende elektrische laadinfrastructuur • Voldoende waterstoftankstations
? Resultaten over de energieinfrastructuur zijn niet af te leiden uit beschikbare data aan de raad.
Toelichting, argumenten en illustraties 1.
2.
3.
Decentrale energienetwerken of microgrids zijn geschikt voor lokaal opwekken, delen en opslaan van energie. Dit vraagt een geheel andere infrastructuur dan de huidige centrale productie. Tijdelijke opslag van energie om vraag en aanbod van energie te balanceren is nauwelijks ontwikkeld. Dit wordt cruciaal vanwege de overbelasting van het centrale elektriciteitsnetwerk (netcongestie). Je kunt op piekmomenten de overtollige zonne-energie niet meer aan het net leveren. Het ontwikkelen van een lokale/ regionale waterstofeconomie en –infrastructuur staan nog in de kinderschoenen. Dit kan een goede aanvulling zijn voor transport, landvouwvoertuigen en industriële processen. We zien juist om die reden in diverse gemeenten en regio’s initiatieven om een waterstofeconomie te realiseren. Daarbij vindt lokale/ regionale productie van waterstof plaats met energie uit zon en wind die anders niet meer gekoppeld kan worden aan het overvolle elektriciteitsnet (de netcongestie voorbij!) Het dichtstbijzijnde tankstation voor waterstof is momenteel gelegen in Doetinchem. De gemeente faciliteert het plaatsen van openbare laadpalen bij woningen en werklocaties in een straal van 200 meter -samenwerking met Allego en PARKnCHARGE. In 2030 wil de gemeente 366 publieke laadpunten realiseren (bron: Startnotitie laadbeleid, 2021)
Afbeelding: provincie Noord-Holland
Een microgrid is een modulair decentraal energienetwerk in een gebied voor opwekken, delen en opslaan van energie. Een microgrid kan verbonden zijn met het centrale/ landelijke net of geheel zelfstandig als een ‘energie-eiland’ functioneren.
Dashboard Energietransitie voor de raad Aalten In positie komen om te sturen en te controleren
Deel 1B: Maatschappelijke opgaven en resultaten: Bijdrage aan andere doelen Waar stuur je op: waar is het om te doen? Wat is al bereikt en wat staat er nog te doen?
Dashboard Energietransitie voor de raad Aalten In positie komen om te sturen en te controleren Natuur en milieu: Kern: Verminderen uitstoot CO2 (broeikasgassen) en klimaatverandering • Afname emissie CO2 (broeikasgassen) • Afname emissie stikstof/ stikstofoxiden • Afname concentraties fijnstof, stikstofoxiden, roet en ozon • Goed binnenmilieus woningen, scholen en werkplekken
• Rustig woongenot ten aanzien van geluid, trillingen, geur, schaduwwerking en uitzicht • Herstel, behoud, toename van flora en fauna
? Doelen en resultaten over binnenmilieu, woongenot en biodiversiteit zijn niet af te leiden uit beschikbare data aan de raad. 1990: www.emmissieregistratie.nl | 2010-2019: www.klimaatmonitor.databank.nl
‘Breaking Boundaries’
Toelichting, argumenten en illustraties 1. Sinds 1990 neemt de uitstoot van CO2 in Aalten met ongeveer 24% af. 2. De komende 8 jaar moet de CO2 uitstoot veel sneller afnemen om de landelijke en Europese doelstelling voor 2030 te realiseren. De komende 8 jaar zijn volgens veel klimaatwetenschappers cruciaal om belangrijke kantelpunten (‘tipping points’) te voorkomen die leiden tot onomkeerbare gevolgen voor het klimaat. 3. De bloostelling aan stikstofoxiden is in 2020 iets gunstiger dan gemiddeld. Het is in Aalten ook stiller. 4. In 2022 start de buurtaanpak voor het verduurzamen van woningen via onder meer isolatie en warmtepompen. De volgende buurten worden aangepakt: Dinxperlo centrum oost, Aalten Planetenbuurt, Aalten Kobus en Aalten ’t Verzet en Bevrijding.
Buurtbewoners nemen initiatief voor het verduurzamen van hun woningen en het opknappen van de buurt. Zie: Agem - https://www.agem.nl/energiebesparen/programma-s/buurtaanpak-aalten-de-pas
Bron: Stockholm University
Dashboard Energietransitie voor de raad Aalten In positie komen om te sturen en te controleren Gezondheid Gezonde woon, werk- en leefomgeving: wat zijn de consequenties van keuzes voor energie?
?
• Toename levensjaren in goede gezondheid ,ofwel: afname ziektelast
Doelen en resultaten over gezondheid, veiligheid en economie als gevolg van de keuzes voor energie zijn niet af te leiden uit beschikbare data aan de raad.
Veiligheid Veilige woon-, werk- en leefomgeving: wat zijn de consequenties van keuzes rond energie? • Veilige woon- en leefomgeving • Veilige werkomgeving / arbeidsveiligheid
Economie en werkgelegenheid Economische ontwikkeling : wat zijn de consequenties van keuzes rond energie? • Behoud of toename werkgelegenheid • Goede kwaliteit werkgelegenheid • Innovatie, nieuwe verdienmodellen en versterking concurrerend vermogen
Toelichting, argumenten en illustraties Doelen en resultaten zijn niet af te leiden uit data aan de raad. Om die reden is vooralsnog de score ‘?’ aangegeven.
De energietransitie kan volgens het RIVM positief uitpakken voor veiligheid en gezondheid. De precieze consequenties in Aalten zijn niet in beeld.
Investeringen in de energietransitie dragen bij aan een toename van werkgelegenheid en ook een afname van banen in de energiemarkt voor conventionele/ fossiele brandstoffen (bron: CBS, oktober 2020). De precieze consequenties voor Aalten zijn niet in beeld.
Dashboard Energietransitie voor de raad Aalten In positie komen om te sturen en te controleren
Deel 2: Realisatieknoppen Sturen op maatregelen, samenwerking , het invullen van voorwaarden en een passend budget om de maatschappelijke opgave waar te maken
Dashboard Energietransitie voor de raad Aalten In positie komen om te sturen en te controleren Maatregelen en passend budget Voldoende maatregelen besloten, uitvoeringskracht en investeringskracht •
• • •
Maatregelen volgens vastgesteld beleid zijn voldoende om de gestelde opgaven te realiseren: • Maatregelen worden feitelijk uitgevoerd conform beleid • Installatie zon op bedrijfsdaken • Zonneparken inclusief ‘Zon op Erf’ • Windmolens/ -turbines • Biomassacentrales • Biovergistingsinstallaties • Energiebesparing Alle opgaven zijn voorzien van maatregelen (geen blinde vlekken) Voldoende financiële middelen om maatregelen uit te voeren Efficiënt werken: benutten van koppelingsmogelijkheden en met maatregelen in één klap aan meerdere doelen bijdragen
Met de maatregelen en het huidige tempo lukt het niet om de doelstellingen uit het Akkoord van Groenlo te realiseren. Met het huidig opgestelde vermogen voor duurzame energie en de projecten in de pijplijn bereikt de gemeente naar verwachting een elektrische opwekking van 58% in 2030.
Toelichting, argumenten en illustraties 1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Maatschappelijke druk bemoeilijkt het treffen van maatregelen voor biomassaen biovergistingsinstallaties. De gemeente zet mede om die reden vooral in op opwekking van energie uit zon en wind. De gemeente staat open voor alternatieve oplossingen zoals waterkracht, waterstof en geothermie. Belangrijke prestaties zijn de realisatie van windmolenpark Hagenwind (31 GigaWattuur) en zonnepark De Rietstap (1,55 GigaWattuur). De opbrengst van grote daken bedraagt circa 5,35 GigaWattuur. Om de opgave voor 2030 zijn meer grootschalige projecten voor wind- en zonne-energie nodig. Hiervoor is een zogenoemd ‘uitnodigingskader’ ontwikkeld om initiatiefnemers te faciliteren. Plan- en realisatieprocessen voor dergelijke projecten kosten veel tijd. De komend acht jaar zijn cruciaal. Een verdere toename van uitvoeringskracht en versnelling van realisatie zijn nodig omdat actuele opgave voor ‘energieneutrale gemeente’ 2,5 keer groter is dan beoogd met het Akkoord van Groenlo. Een duurzame opwek van 3,45 in plaats van 1,35 TerraWattuur is nodig om in 2030 energieneutraal te zijn. Daarmee bestaat ook een grote inzet op verdere energiebesparing. In het klimaatakkoord is afgesproken dat de energietransitie ‘ budgetneutraal’ plaatsvindt.
Tegelijkertijd is duidelijk dat de energietransitie grote investeringen vraagt van overheden, bedrijven, maatschappelijke organisaties en inwoners: ‘de kost gaat voor de baat uit’. Ondertussen gebeurt er veel. We zien veel reuring en activiteit, zoals een collectieve inkoopactie, integraal energieadvies en andere adviesdiensten, energiedisplay-actie, warmtefoto’s en huisbezoeken. Zo wordt gerapporteerd over het warmtefoto’s door het Energieloket. De bijdrage van deze telbare activiteiten aan de beoogde maatschappelijke impact is vaak niet helder of blijft algemeen. Vanuit prioriteitstelling is dan de vraag wat de toegevoegde waarde is en de aanpak voldoende focus heeft op zaken waarom het werkelijk gaat? Vanaf 2020 wordt jaarlijks € 125.000 extra in de begroting opgenomen voor de uitvoering van het Plan van aanpak Duurzaamheid.
De gemeente heeft zich aangemeld als Global Goals gemeente en wil de duurzame ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties verankeren in de gemeentelijke organisatie, beleid en uitvoering.
Voorbeeld: bijdrage aan de Global Goals bij herinrichting straten Duurzame herinrichting van de Dijkstraat en Admiraal Ruyterstraat draagt onder meer bij aan klimaatadaptatie, biodiversiteit en een gezonde leefstijl.
Dashboard Energietransitie voor de raad Aalten In positie komen om te sturen en te controleren Goed georganiseerde samenwerking
Connectie
Commitment
Coproductie
Krachten bundelen, organiseren meewerkkracht in plaats van tegenkracht Inwoners Bedrijven Maatschappelijke organisaties Regiogemeenten, waterschap, provincie
Indicatie van de samenwerking op basis van gesprekken. Samenwerking is een manier of een voorwaarde om tot realisatie van maatschappelijke effecten te komen: vanuit deze invalshoek is coproductie het belangrijkste. In connectie komen en commitment zijn belangrijke tussenstappen of prestaties voordat samenwerking ook tot coproductie kan leiden en daarmee tot het gezamenlijk realiseren van maatschappelijke effecten.
Toelichting, argumenten en illustraties 1.
2.
3.
4.
5.
Samenwerking met inwoners komt vooral van de grond via het Energieloket en allerlei communicatiekanalen. In 2022 start intensiveert de gemeente de samenwerking aan de hand van de buurtaanpak voor de warmtetransitie. Deze aanpak vraagt om verbreding en opschaling naar de gehele gemeente. Samenwerking met bedrijven vindt vooral plaats aan de hand van oplossingen voor het opwekken van zonne-energie op grote bedrijfspanden. De gemeente biedt daarvoor ook een ontzorgingspakket aan. Intensivering van de samenwerking en verbreding van de focus in een gebiedsgerichte aanpak voor bedrijventerreinen biedt kansen om een duurzame economische ontwikkeling te stimuleren. Het realiseren van een duurzame economie is voor veel bedrijven ook van strategisch bedrijfsbelang om relevant te blijven in het nieuwe tijdperk voor afnemers en klanten. Samenwerking met maatschappelijke organisaties vindt onder meer plaats met woningcorporatie De Woonplaats voor het verduurzamen van woningen en met Agem Energieloket voor het realiseren van energiebesparing in woningen. De overheden werken van oudsher nauw samen op het gebied van visievorming (Akkoord van Groenlo) en gezamenlijke uitvoering en coproductie via Agem.
De gemeentelijk doet een groot beroep op samenwerking en coproductie. Bron: Aanpak Duurzaamheid.
Dashboard Energietransitie voor de raad Aalten In positie komen om te sturen en te controleren Scheppen van voorwaarden Kansen benutten en barrières slechten of omzeilen • Voldoende en goed geschoolde vakmensen om maatregelen uit te voeren
Cruciale voorwaarden om de energietransitie mogelijk te maken zijn onvoldoende ingevuld.
• Voldoende kennis en capaciteit – ook voor cocreatie met inwoners, bedrijven, maatschappelijke partijen • Bewustwording en steun vanuit de bewoners en de bedrijven ….
Toelichting, argumenten en illustraties 1. De voorwaarden zijn deels ingevuld. De tussenresultaten en benodigde versnelling van de energietransitie doen een beroep op versterking van de realisatiekracht. De gemeente ziet dat ook en geeft aan dat hiervoor extra financiële inzet nodig is. • De gemeente investeert in kennis en capaciteit bij een team van medewerkers voor het Plan van aanpak Duurzaamheid op het gebied van circulaire energie, duurzame energieopwekking, mobiliteit, duurzame woningen, klimaatadaptatie en communicatie. • Toepassing van de Global Goals/ duurzame ontwikkelingsdoelen ondersteunt een brede focus, integrale aanpak en het herkennen van kansen voor het verbinden van doelen en middelen. Dit is zichtbaar in diverse plannen en zogenoemde ‘kansendossiers’. 2. Versterking van samenwerkingskracht: • Bij de gebiedsgerichte aanpak van de warmtetransitievisie in vier buurten (start 2022) in samenwerking met inwoners, woningcorporatie, leveranciers en andere partijen. • Voor bedrijventerreinen is ook een gebiedsgerichte aanpak nodig. De bedrijven in deze gebieden kunnen als grootverbruikers met individuele en collectieve oplossingen een grote bijdrage leveren aan de energietransitie. De gemeente stimuleert op dit moment vooral de installatie van zonnepanelen op grotere bedrijfspanden. 3.
De energietransitie vraagt voldoende vakmensen en leveranciers om alle maatregelen en oplossingen tijdig en met goede kwaliteit te realiseren. Deze voorwaarde is in heel Nederland en ook in de regio Achterhoek onvoldoende ingevuld. Dat vraagt veel van de samenwerking tussen gemeenten, onderwijs en bedrijven.
Bron: Financieel Dagblad
In Aalten liggen meerdere bedrijventerreinen. Net als de woonwijken kunnen deze gebieden een grote bijdrage leveren aan realisatie van de energietransitie. Dat vraagt om een gebiedsgerichte aanpak met kennis en capaciteit voor specifieke deelopgaven en het organiseren van samenwerking tussen bedrijven onderling en tussen bedrijven en overheden.
“Met het programma ‘Zonnige Bedrijven’ helpen we ondernemers door kosteloos inzicht te geven in de mogelijkheden van een groot zonnedak en de mogelijke subsidies. Inmiddels hebben zich al ruim 40 ondernemers aangemeld waarvan er een aantal subsidie (SDE) toegekend hebben gekregen. Een tiental ondernemers overweegt om de subsidieaanvraag in november te doen. Ook kunnen bedrijven die inmiddels een zonnedaksubsidie hebben, maar problemen ondervinden met de uitvoering, kosteloos ondersteuning en advies krijgen.”Plan van aanpak duurzaamheid, update 2020)
Dashboard Energietransitie voor de raad Aalten In positie komen om te sturen en te controleren Invullen eigen aandeel gemeentebestuur Zelf het goede voorbeeld geven • Bouwen energieneutrale woningen/ gebouwen • Maatschappelijke vastgoed verduurzamen
?
• Duurzame openbare verlichting • Duurzaam gemeentelijk wagenpark: hybride, elektrisch, waterstof
Goed voorbeeld doet volgen: de gemeente wil zelf het goede voorbeeld geven – zo blijkt ook uit de Aanpak Duurzaamheid. Informatie over de resultaten zijn niet af te leiden uit beschikbare data aan de raad. De indruk is dat de gemeente hier wel serieus op inzet.
Toelichting, argumenten en illustraties 1.
2.
We zien diverse ambities van de gemeente om voor te gaan en het goede voorbeeld wil geven, zoals: • Verduurzamen van het gemeentelijke wagenpark. • Het aanscherpen van het inkoopbeleid om de circulaire economie te stimuleren. • Duurzaam en lokaal voedsel voor de catering. • Medewerkers stimuleren bij duurzaam denken en handelen. • Verduurzamen van maatschappelijk vastgoed • Duurzame openbare verlichting door vervanging met LED lampen • Energiezuinig gebouwenbeheer. Op basis van diverse gesprekken en voorbeelden is de indruk dat de gemeente hieraan ook werkelijk invulling geeft. Een goed overzicht ontbreekt echter. Uit informatie aan de raad zijn voortgang en resultaten niet goed af te leiden.
Dashboard Energietransitie voor de raad Winterswijk In positie komen om te sturen en te controleren
Deel 3: Relevante ontwikkelingen Waar moeten we rekening mee houden? Wat zijn belangrijke issues en politieke keuzevraagstukken?
Dashboard Energietransitie voor de raad Aalten In positie komen om te sturen en te controleren
Overzicht relevante ontwikkelingen • • • • • • • • • • • • • •
Realiseren van de warmtetransitie Realiseren van een rechtvaardige en inclusieve energietransitie Langjarige verstopping van het centrale elektriciteitsnetwerk: netcongestie De emmissiereductiedoelstelling gaat omhoog van 49 naar 55% in 2030 Inrichten van een groot landelijk Klimaatfonds op basis van het nieuwe regeerakkoord – de regering wil vooral inzetten op de waterstofeconomie en financiële impulsen voor het produceren van groene waterstof Inrichten van een landelijk Isolatieprogramma voor woningen met middelen tot 2030 Verschuiving focus van wijkaanpak naar individuele aanpak in de gebouwde omgeving: isolatie en (hybride) warmtepompen (Deels) nieuwe veelbelovende technieken, zoals aquathermie voor het opwekken van duurzame energie Van centrale naar decentrale energienetwerken met slimme software (smart grids) Verdere belastingverschuiving: de energiebelasting op aardgas gaat langzaam omhoog gaat en die op elektriciteit langzaam naar beneden Snelle klimaatverandering: opwarming van de aarde verloopt sneller dan verwacht Gevolgen van klimaatverandering voelbaar dichter bij huis: zeespiegelstijging, droogte, overstromingen, schade Glasgow 2021 – COP26: versnel de energietransitie! …
Dashboard Energietransitie voor de raad van gemeente Oost Gelre Dit dashboard is onderdeel van het onderzoek naar de energietransitie door de rekenkamercommissie AOGW
31 januari 2022
Inhoudsopgave Het dashboard bestaat uit de volgende onderdelen:
Verantwoording en leeswijzer Deel 0: De kern • Infogram met het dashboard Energietransitie in één oogopslag • Korte samenvatting en actuele punten voor politieke bemoeienis
Deel 1 tot en met 3: toelichting en uitwerking • Deel 1A Maatschappelijke opgaven en resultaten: Energiedoelen
• Deel 1B Maatschappelijke opgaven en resultaten: Bijdrage aan andere doelen • Deel 2 Realisatieknoppen • Deel 3 Relevant ontwikkelingen
Begeleidende brief Bij dit dashboard hoort een begeleidende brief van de rekenkamercommissie: https://ap.lc/Chhv1 (PDF Bestand).
Ambtelijke reactie De ambtelijke organisaties van de drie gemeenten zijn in de gelegenheid gesteld om te reageren op het dashboard voor hun gemeente. De ambtelijke reacties kunt u hier inzien: https://ap.lc/grJYx (PDF bestand).
Verantwoording Met het dashboard geeft de rekenkamercommissie een beoordeling op basis van beschikbare en toegankelijke data aan de gemeenteraad. Het zwaartepunt ligt bij schriftelijk materiaal dat we voor dit onderzoek hebben opgevraagd bij de gemeente. Op onderdelen maken we gebruik van externe bronnen – zoals de landelijke klimaatmonitor. Met het dashboard biedt de rekenkamercommissie een basisversie of ‘nulmeting’ voor 2021. Met veel inzet en toewijding worden in de gemeente resultaten bereikt. De bedoeling en toewijding van bestuurders, ambtenaren en ook van veel inwoners, bedrijven, en maatschappelijke organisaties staan in dit onderzoek en dashboard buiten kijf. Het dashboard En toch moet er nog veel meer gebeuren: een groot deel van de opgave vraagt nog om realisatie. Dit geldt ook voor andere gemeenten in de Achterhoek én daarbuiten. De zelf gestelde opgaven en de opgelegde opgaven vanuit het landelijke en Europese klimaatbeleid zijn groot, complex en ingrijpend. Er komt veel bij kijken, naast duurzame opwekking van energie gaat het om infrastructuur, bereikbaarheid van energie maar ook consequenties voor natuur en milieu, gezondheid, veiligheid en economie en werkgelegenheid. Dit vraagt nogal wat!
De energietransitie is een gezamenlijke opgave van het gemeentebestuur, andere overheden, inwoners en bedrijven. Het dashboard biedt overzicht en inzicht om hier over het goede gesprek te kunnen voeren: in de raad, met het college plus de ambtelijke organisatie en met de samenleving. Daarop zijn ook de aanbevelingen in de begeleidende brief van de rekenkamercommsisie gericht. Het dashboard is vooral een hulpmiddel: • voor de raad om goed te kunnen sturen en controleren; • Voor het gemeentebestuur (raad-college-ambtelijke organisatie) en de samenleving: een gezamenlijke informatiepositie voor leren, kennisdeling, monitoring en evalueren. De uitnodiging is om het dashboard te gaan gebruiken en mee te bouwen om dit verder uit te werken en waar nodig te verbeteren om tot een gezamenlijk inzicht en overzicht van de opgave te komen. De uitnodiging is ook om het dashboard periodiek te actualiseren – waarbij deze versie als nulmeting dient. De bronnen voor het onderzoek kunt u via deze weblink inzien: https://ap.lc/pGQqF (PDF bestand).
Leeswijzer: toelichting op de wijzers in het dashboard Beoordeling van de maatschappelijke opgave en resultaten: op een schaal van 1 tot 6. We visualiseren dit met een oranje wijzer. De positie van de wijzer geeft de afstand aan die je nog moet overbruggen om de opgave te realiseren: de afstand van de huidige situatie tot de gewenste situatie.
• • •
Bij 1 ga je als het ware in een lage versnelling. Je staat nog ver af van de gewenste situatie. Bij 6 heb je de opgave helemaal gerealiseerd. In het groene gebied ga je in de allerhoogste versnelling: méér of een grotere opgave realiseren dan oorspronkelijk beoogd.
Het vraagteken (?) drukt uit dat realisatie van de opgave niet goed beoordeeld kan worden op basis van beschikbare informatie of data voor de raad. Het ‘olielampje’ staat als het ware aan: voeg relevante informatie/ data toe om voortgang en realisatie van de opgave te beoordelen.
Beoordeling realisatiekracht: paarse wijzers gebruiken we voor het beoordelen van maatregelen, samenwerking, invullen van voorwaarden en een passend budget om de opgave waar te maken: op een schaal van 1 tot 6. • 1: weinig / klein / zeer onvoldoende • 6: veel / groot / ruim voldoende •
In het donkerpaarse gebied doe je meer dan nodig is om de beoogde opgave te realiseren. Dat kan positief zijn als je daarmee ook meer resultaten bereikt.
Deel 0: De Kern Infogram en dashboard Energietransitie: Stand van zaken in Oost Gelre in één oogopslag Actuele punten voor politieke bemoeienis
Dashboard Energietransitie voor de raad Oost Gelre In positie komen om te sturen en te controleren
Energiedoelen
Energieneutrale gemeente in 2030 We gebruiken evenveel energie als we opwekken met duurzame bronnen
Maatregelen vastgesteld beleid zijn voldoende om de gestelde opgaven te realiseren Voldoende maatregelen besloten
Spaarzaam gebruik en efficiënte energieproductie Wat we niet gebruiken hoeven we niet op te wekken
Maatregelen worden feitelijk uitgevoerd conform beleid Voldoende uitvoeringskracht
Energie is voor bewoners en bedrijven bereikbaar Energie is continu beschikbaar en betaalbaar
Alle opgaven zijn voorzien van maatregelen Geen blinde vlekken
Goede energie-infrastructuur Een goede mix aan centrale en decentrale voorzieningen
Bijdrage aan andere doelen
Voldoende financiële middelen Voldoende investeringskracht Natuur en milieu: Kern: Verminderen uitstoot CO2 (broeikasgassen) en klimaatverandering Goed georganiseerde samenwerking Krachten bundelen, organiseren meewerkkracht in plaats van tegenkracht
Gezondheid Gezonde woon, werk- en leefomgeving: wat zijn de consequenties van keuzes voor energie?
Scheppen van voorwaarden Kansen benutten en barrières slechten of omzeilen
Veiligheid Veilige woon-, werk- en leefomgeving: wat zijn de consequenties van keuzes rond energie? Economie en werkgelegenheid Economische ontwikkeling : wat zijn de consequenties van keuzes rond energie?
Invullen eigen aandeel gemeentebestuur Zelf het goede voorbeeld geven
Maatschappelijke opgaven en resultaten
Realisatieknoppen
Waar stuur je op: waar is het om te doen? Wat is al bereikt en wat staat er nog te doen?
Sturen op maatregelen, samenwerking , het invullen van voorwaarden en een passend budget om de maatschappelijke opgave waar te maken
Balans tussen ambitie en realisatiekracht Stuur je op de goede balans?
Dashboard Energietransitie voor de raad Oost Gelre In positie komen om te sturen en te controleren
Korte samenvatting Met veel inzet en toewijding worden mooie resultaten bereikt, tegelijk zien we dat Oost Gelre achter blijft. De gemeente weet zelf nog wel het goede voorbeeld te geven, maar de resultaten voor woningen en vooral bedrijven vallen tegen. Ook duurzame opwek is onvoldoende. En dan moet er nog veel meer gebeuren, het akkoord van Groenlo wordt zeker niet gerealiseerd. En zelfs dan moet er nog veel meer gebeuren want in de afspraken over het akkoord van Groenlo is een aantal zaken onvoldoende meegenomen. Ambities zullen flink naar boven moeten worden bijgesteld en ook de impact op andere doelen zoals natuur, milieu, gezondheid, veiligheid en economie zullen in kaart moeten worden gebracht. Vervolgens kan pas dan de hierbij passende realisatie gestalte krijgen.
Actuele punten voor politieke bemoeienis Wat zijn toekomstige agendapunten voor de raad? • • • • • • • • • •
Herijken ambities energietransitie (herijken Akkoord van Groenlo) Realisatiekracht in balans brengen met de ambities Heroverweging ambities biomassa Verhogen snelheid en impact maatregelen zon, wind en gasvervanging Omzeilen van netcongestie met lokale/ regionale voorzieningen zoals microgrids, decentrale toedeling van energie, optimaliseren van pieken en dalen in lokale energievraag en -aanbod Maatwerkaanpak en versnelling energiebesparing, onder andere isolatie Kansen en mogelijkheden voor het realiseren van een waterstofeconomie Naast gebouwde omgeving ook scherpe focus op mobiliteit, industrie en landbouw Benutten mogelijkheden voor delen en benutten restenergie (koude en warmte) Vanwege sterke energieprijsstijgingen beleid voor energiearmoede
Dashboard Energietransitie voor de raad Oost Gelre In positie komen om te sturen en te controleren
Deel 1A Maatschappelijke opgaven en resultaten: Energiedoelen Waar stuur je op: waar is het om te doen? Wat is al bereikt en wat staat er nog te doen?
Dashboard Energietransitie voor de raad Oost Gelre In positie komen om te sturen en te controleren Energieneutrale gemeente in 2030 We gebruiken evenveel energie als we opwekken met duurzame bronnen ▪ Voldoende energie uit zon ▪ Voldoende energie uit wind ▪ Voldoende energie uit biomassa ▪ Overige energie, zoals aardwarmte ▪ Voldoende import duurzame energie ▪ Positieve bijdrage aan energie elders
? Realisatie van overige doelen is niet af te leiden uit de beschikbare data aan de raad, zoals import van duurzame energie en alternatieve bronnen.
Toelichting, argumenten en illustraties 1. De regionale opwek van duurzame energie uit zon, wind en biomassa is in 2019 een fractie van wat nodig is om in 2030 energieneutraal te zijn en gemeente Oost Gelre blijft sterk achter bij het regionale gemiddelde. Dit blijkt ook uit gemeentelijke voortgangsberichten: “de conclusie kan worden getrokken dat de realisatie in Oost Gelre van de doelstellingen uit de Regionale Uitvoeringsagenda nog ver achter ligt om de ambitie van 2030 energieneutraal te behalen.”(bron: Stand van zaken Uitvoeringsagenda Energietransitie, 1 oktober 2021). 2. Uitgaande van de doelstelling in het Akkoord van Groenlo moeten de gemeenten in de komend acht jaar samen nog 90% van de opgave realiseren! De doelstelling in het Akkoord van Groenlo is tussentijds niet bijgesteld. Agem becijfert dat de gemeenten inmiddels veel meer duurzame energie moeten opwekken: 3,45 in plaats van 1,35 Terra wattuur in 2030. De actuele opgave is daarmee ruim 2,5 keer groter dan beoogd! Uitgaande van deze opgave is de verwachting dat de regiogemeenten in 2030 slechts 8% duurzame energie opwekken. Zelfs als de gemeenten in 2030 de doelstelling uit het Akkoord van Groenlo realiseren komen zij 60% aan duurzame energie tekort om energieneutraal te zijn. 3.
De actuele opgave is groter door de groei van het energieverbruik onder meer door: • groei bevolking (woningen) en economie • hoger verbruik voor elektrisch rijden en elektrisch verwarmen • energie voor elektrificatie industrie en elektriciteitsverbruik landbouw • de benodigde energie voor netverliezen en opslag in batterijen 4. Met het Akkoord van Groenlo leken de regiogemeenten een voorsprong op de rest van Nederland te hebben van circa 10 jaar . De voorsprong is niet verzilverd. Het landelijke gemiddelde voor duurzame opwek van elektriciteit bedraagt in 2020 circa 27%, Oost Gelre komt op 14%. 5. Bij de vervanging van aardgas is op dit moment 20% van de opgave voor 2030 gerealiseerd. Het betreft vooral vergistingsprojecten voor de productie van biogas. 6. Inzicht in de omvang van geïmporteerde duurzame energie is niet af te leiden uit beschikbare data aan de raad.
Het aansluitpercentage van woningen met zonnepanelen bedraagt 22.8%. Landelijk is dat 10% is. Van de subsidieregeling wordt goed gebruik gemaakt. (Bron: interview)
Beeld van realisatie op basis van energiemonitor (Agem, 2020): • De verwachting is dat Oost Gelre in 2030 uitkomt op 21% van de beoogde opwek, dit is 131 GWh te weinig: het verbruik van zo’n 45.000 woningen. • De verwachting bij gasvervanging is dat Oost Gelre uitkomt op 26% van de doelstelling, dit is 7,3 miljoen m3 te weinig: een equivalent van bijna 5.000 woningen. Belangrijke noot: Het gaat om een vergelijking met verouderde doelstellingen uit het Akkoord van Groenlo. De gemeenten moeten volgens actuele berekeningen in 2030 ruim 2,5 keer meer duurzame energie opwekken om energieneutraal te zijn.
Dashboard Energietransitie voor de raad Oost Gelre In positie komen om te sturen en te controleren Spaarzaam gebruik en efficiënte energieproductie ‘Wat we niet gebruiken hoeven we niet op te wekken’ • Energiebesparing • Benutten restenergie • Efficiënte opwekking met zo laag mogelijk energieverlies
?
Doelen en resultaten over het benutten van restenergie en de efficiëntie van de duurzame energieopwekking is niet af te leiden uit de beschikbare data aan de raad.
Toelichting, argumenten en illustraties 1. 2.
3.
4.
De opgave voor energiebesparing in het akkoord van Groenlo bedraagt 20% voor elektriciteit en 55% voor aardgas ten opzichte van het energieverbruik in 2012. Aan de hand van deze doelstelling realiseert Oost Gelre in 2019 een elektriciteitsbesparing van 6% en de besparing van aardgas bedraagt 21%. Een kanttekening is dat het aantal woningen en bedrijven gegroeid is. Agem verwacht dat de besparingsdoelstelling voor gas in 2030 voor 63% ingevuld zal worden. Voor elektriciteit is de verwachting dat de gemeente slechts 17% van de doelstelling realiseert. Een kanttekening is ook dat de opgewekte energie van zonnepanelen als een besparing wordt meegeteld: hernieuwbare energie is geen energiebesparende maatregel. Energiebesparing wordt nu vooral gerealiseerd in de bebouwde omgeving. Zo zien we bij bedrijven geen besparing, maar juist een groei in elektriciteitsverbruik van 5%. Oorzaak is met name de groei van bedrijven. Dit resultaat staat nog ver weg van de beoogde besparing van 20%.
Logo waarmee Oost Gelre duurzaam aan de weg timmert.
Van Megawatt naar Negawatt Het gebruik van energie voor warmte, mobiliteit, transport en industrie neemt nog steeds sterk toe. Daarnaast wordt een groot deel van deze energie verspild: naar verwachting zo’n 60% . De energietransitie staat of valt daarom met een forse energiebesparing.
Negawatts
Energie die niet wordt gebruikt is net zo nuttig als opgewekte energie. Dit principe wordt ook wel een ‘Negawatt’ genoemd. In plaats een Megawatt energie op te wekken, creëren we negawatts door energieverbruik te vermijden of te verminderen.
Dashboard Energietransitie voor de raad Oost Gelre In positie komen om te sturen en te controleren Energie is voor bewoners en bedrijven bereikbaar Energie is continu beschikbaar en betaalbaar • Voldoende opwek en aanvoer – geen schaarste • Na aftrek van kosten voor noodzakelijk energiegebruik houden huishoudens genoeg over om van te leven • Woningen van huishoudens met een laag inkomen hebben een goede energetische kwaliteit (klasse A en B woning). • Energiekosten laten voldoende ruimte voor een rendabele bedrijfsvoering door kleine en grote bedrijven
Bron: energielabelprijzen.nl/onderzoek
?
Doelen en resultaten over energiearmoede, woningen voor huishoudens met een laag inkomen, energiearmoede en bereikbaarheid van energie voor bedrijven is niet af te leiden uit beschikbare data aan de raad.
TNO: In Oost Gelre leeft 4,7% van de huishoudens in energiearmoede, met enige verschillen tussen kernen
Toelichting, argumenten en illustraties 1.
2.
3.
4.
Momenteel is er voldoende aanvoer van energie voor huishoudens en bedrijven via het nationale en regionale netwerk voor elektriciteit en aardgas waar Oost Gelre op is aangesloten. Deze aanvoer is geen vanzelfsprekendheid. Het nationale elektriciteitsnetwerk staat onder druk (‘netcongestie’), de voorraad aardgas is eindig en de aanvoer van aardgas staat onder druk. De realisatie van een lokaal/ regionaal decentraal energie-netwerk kan deze barrières omzeilen door lokaal opwekken, delen en opslaan van energie. Voor bedrijven en (vracht)vervoer wordt waterstof een belangrijke energiedrager. Een lokale / regionale waterstofeconomie, waterstofinfrastructuur of import van groene waterstof is nog goeddeels afwezig. Voor energiearmoede is geen opgave geformuleerd – er is wel aandacht voor dit thema.