Programmabegroting 2025

Inhoudsopgave Inleiding............................................................................................................................................................... 5 Totaal financieel overzicht .................................................................................................................................. 7 Toelichting begroting 2025 ...............................................................................................................................10 Programma 1 Ruimte ........................................................................................................................................14 Programma 2 Sociaal Domein ..........................................................................................................................20 Programma 3 Bedrijfsvoering ...........................................................................................................................28 Paragrafen ........................................................................................................................................................31 Paragraaf Bedrijfsvoering .................................................................................................................................32 Paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing

.....................................................................................36 Paragraaf Lokale heffingen ..............................................................................................................................39 Paragraaf Financiering .....................................................................................................................................43 Paragraaf Onderhoud kapitaalgoederen ..........................................................................................................46 Paragraaf Grondbeleid .....................................................................................................................................48 Paragraaf Verbonden partijen ..........................................................................................................................50 Paragraaf Wet Open Overheid .........................................................................................................................54 Bijlagen .............................................................................................................................................................55 Geprognosticeerde balans 2023-2028 .............................................................................................................56 Overzicht meerjarig EMU-saldo

........................................................................................................................57 Overzicht van baten en lasten per programma ................................................................................................58 Programma 1 Ruimte ........................................................................................................................................58 Programma 2 Sociaal Domein ..........................................................................................................................61 Programma 3 Bedrijfsvoering ...........................................................................................................................65 Overzicht van baten en lasten, ingedeeld naar taakvelden..............................................................................67 Investeringsschema ..........................................................................................................................................72 Overzicht algemene dekkingsmiddelen ............................................................................................................73 Overzicht reserves en voorzieningen ...............................................................................................................74 Overzicht incidentele baten en lasten, structurele mutaties reserves en

structureel begrotingssaldo.............76 Verplichte indicatoren waarstaatjegemeente.nl ................................................................................................78 Lijst met gebruikte afkortingen ..........................................................................................................................82

Inleiding In de begroting die voor u ligt, laten we zien waar we het komende jaar mee aan de slag gaan en hoe we dat gaan betalen. Deze begroting is beleidsarm, dat wil zeggen dat alleen de ontwikkelingen in prijs en lonen zijn meegenomen evenals de financiële effecten van de vastgestelde begrotingen van de verbonden partijen en gemeenschappelijke regelingen. Voor het jaar 2025 past het financieel allemaal. Wel vraagt het tekort van ruim € 1,8 miljoen in de jaren erna om het maken van keuzes. In het boekwerk ‘Ontwikkelingen met financiele consequenties begroting 2025’ bijgevoegd bij deze begroting maken we inzichtelijk welke ontwikkelingen met financiële impact actueel zijn en doet het college van B&W een voorstel welke ontwikkelingen prioriteit hebben voor de begroting van 2025. De begroting van 2025 is sluitend, echter wij staan als gemeente voor een steeds grotere uitdaging. De verantwoordelijkheden van gemeenten blijven groeien. Zoals bekend krijgen gemeenten vanaf 2026 te maken met een bezuiniging vanuit het Rijk waardoor er forse financiële tekorten ontstaan. Daarbovenop is er nog steeds geen duidelijkheid over de herverdeling van het gemeentefonds en zorgt de nieuwe financieringssystematiek voor verdere oplopende structurele tekorten. Voor de gemeente Aalten betekent dit een structureel tekort in 2026 van ruim € 1,8 miljoen.

De gemeente Aalten steunt daarom de landelijke actie van de VNG om aandacht te vragen voor deze zorgelijke situatie. Zonder de juiste ondersteuning vanuit Den Haag kunnen wij niet langer garanderen dat wij onze inwoners de fijne leefomgeving en ondersteuning kunnen bieden die zij verdienen. Wij hopen dat het kabinet gehoor geeft aan de oproep en passende maatregelen neemt. In afwachting van duidelijkheid over deze situatie wachten wij met ombuigingsmaatregelen voor de deze begroting. Uiteraard starten we eind 2024 al wel met een ombuigingsproces vooruitlopend op de meerjarenbegroting 2026. Ondertussen werken we in 2025 verder aan onze ambities, zoals vastgelegd in het uitvoeringsprogramma. Maar ook andere zaken vragen voortdurend om onze tijd en aandacht. Zoals de huisvesting van aandachtsgroepen. De toestroom van ontheemden uit Oekraïne blijft doorgaan en om aan de bestuurlijke afspraken te voldoen gaan we de komende periode op zoek naar nieuwe opvanglocaties. De gemeente werkt aan een totaalplan dat zowel permanente woningbouw als asielopvang combineert. Dit plan stimuleert de integratie van asielzoekers en creëert ook kansen voor lokale woningzoekers. Het plan wordt verder uitgewerkt met alle betrokken partijen. Het uiteindelijke doel is om aan de taakstelling van de Spreidingswet te voldoen door begin 2026 een opvanglocatie voor asielzoekers te realiseren.

Daarnaast richten we ons op klimaatadaptatie. Gemeente Aalten is een van de drie pilotgebieden in de Achterhoek. Ook zijn we in het kader van de Omgevingswet met inwoners bezig met het maken van een nieuwe omgevingsvisie en een nieuw omgevingsplan. Naar verwachting krijgt de omgevingsvisie in 2025 zijn beslag. In 2025 gaan we ook verder met het participatietraject rondom de uitbreiding van het bedrijventerrein in Aalten. Op het gebied van het Sociaal Domein willen we vindbaar en dichtbij zijn voor al onze inwoners. Daarom zetten we in 2025 extra in op het versterken en ondersteunen van ons lokale team en de toegang. Door de verschillende opvang- en huisvestingsopgaves wordt er extra druk gelegd op de voorzieningen en capaciteit in het Sociaal Domein. In samenwerking met alle partijen worden er plannen gemaakt om alle inwoners goed te kunnen blijven bedienen. De regionale inkoop van Wmo en Jeugdhulp per 1 januari 2026 gaat ook in het komende jaar veel aandacht en capaciteit vragen. Het in het voorjaar 2023 verschenen rapport Elke regio telt gaf aan dat de afgelopen decennia vooral kansrijke regio’s en stedelijke gebieden aandacht hebben gekregen vanuit het Rijk. Dit in tegenstelling tot de andere regio’s. Het huidige kabinet heeft de conclusies uit het rapport overgenomen en aangegeven met de aanbevelingen aan de slag te gaan. Meer regionaal maatwerk, minder one size fits all.

Het kabinet heeft nu tien pilotgebieden aangewezen waar men samen met die regio’s met de aanbevelingen aan de slag gaat. De Achterhoek is er één van. De eerste gesprekken zijn nu geweest maar duidelijk is dat het nog een hele uitdaging wordt om hier handen en voeten aan te geven. Ook over de financiën is nog veel onduidelijk. Al met al staan we de komende jaren voor grote uitdagingen en doen we ons uiterste best om te kunnen voldoen aan de verwachtingen van onze inwoners en ondernemers. Oftewel we blijven dichtbij, daadkrachtig en duurzaam deurgaon!

Inleiding

5

Behandeling begroting - Woensdag 9 oktober - Maandag 21 oktober - Dinsdag 22 oktober - Maandag 28 oktober - Dinsdag 5 november

Begrotingscafé Oordeelsvormende raadsvergadering begroting 2025 Oordeelsvormende raadsvergadering begroting 2025 Voor 09.00 (resterende) beleidsvragen indienen bij de griffie Raadsbehandeling

Voorstel We stellen u voor over te gaan tot het vaststellen van de programmabegroting 2025, meerjarenbegroting 2026-2028 en het investeringsschema voor het jaar 2025.

Burgemeester en wethouders van de gemeente Aalten,

De gemeentesecretaris

De burgemeester

drs. A.J.M. Gildhuis

mr. A.B. Stapelkamp

Aldus vastgesteld in de vergadering van de raad van de gemeente Aalten op 5 november 2024 de voorzitter,

de griffier,

mr. A.B. Stapelkamp

M.A.J.B. Fiering

Inleiding

6

Totaal financieel overzicht Hieronder staat het verloop van het begrotingssaldo met als uitgangspunt de door de raad vastgestelde cijfers uit de Voorjaarsnota 2024. Daaronder zijn de mutaties vermeld die zijn meegenomen in deze begroting met op de volgende pagina’s de toelichtingen. De begrotingen van de verbonden partijen en gemeenschappelijke regelingen zijn geïndexeerd op basis van vooraf gemaakte afspraken. Onderstaand genoemde mutaties bij de verbonden partijen en gemeenschappelijke regelingen zijn conform de vastgestelde begrotingen 2025. Nr. Omschrijving (min teken houdt een voordeel in)

I/S

Saldo voor begroting 2025-2028

2025

2026

2027

2028

-63

3.997

3.932

3.982

overschot

tekort

tekort

tekort

1.

Programma 1 Ruimte Omgevingsdienst Achterhoek (ODA)

S

31

31

31

31

2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Programma 2 Sociaal Domein Erfgoedcentrum Noord en Oost-Gelderland (ECAL) Gemeenschappelijke Gezondheidsdienst (GGD) Laborijn Regio Achterhoek Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) Veiligheidsregio Noord- en Oost-Gelderland (VNOG) Yunio Sociaal Domein Achterhoek (SDA)

S S S S S S S I

5 27 259 16 25 66 71 43

5 32 294 16 25 -48 71 0

5 34 335 16 25 -18 71 0

5 56 413 16 25 30 71 0

S S S

-2.559 -125 -369

-3.977 -125 -364

-3.976 -125 -323

-4.444 -125 -186

S

1.938 -79 -651

1.938 -1 -2.103

1.938 26 -1.961

1.938 14 -2.156

-714

1.894

1.971

1.826

overschot

tekort

tekort

tekort

Programma 3 Bedrijfsvoering 10. Algemene uitkering 11. OZB 12. Rentebijstelling Algemeen 13. Indexaties Overige mutaties Totaal mutaties Begrotingssaldo na alle mutaties

> Toelichting op de punten uit het financieel overzicht Programma 1 Ruimte 01. Omgevingsdienst Achterhoek (ODA), structureel € 31.000 De bijdrage aan de ODA neemt in 2025 toe met € 31.000. Dit komt hoofdzakelijk door de stijging van het uurtarief van € 107 naar € 113. Onze bijdrage aan de ODA voor 2025 komt uit op € 667.000. Programma 2 Sociaal Domein 02. Erfgoedcentrum Noord en Oost-Gelderland (ECAL), structureel € 5.000 De gemeentelijke bijdrage voor de ECAL wordt in principe bepaald op basis van het aantal meters papier dat een gemeente in beheer heeft en wordt voor vier jaar vastgelegd. In de begroting 2023-2026 is deze meterprijs opnieuw vastgesteld. De afgelopen periode heeft echter uitgewezen dat de lasten zijn gestegen. Om die reden is in 2025 de meterprijs opnieuw gestegen. De verhoging betreft met name de gestegen salariskosten. Het Algemeen Bestuur onderzoekt de mogelijkheden om de gestegen energie- en huisvestigingskosten te beperken. Onze bijdrage aan de ECAL voor 2025 komt uit op € 185.000.

Totaal financieel overzicht

7

03. Gemeenschappelijke Gezondheidsdienst (GGD), 2025 € 27.000, 2026 € 32.000, 2027 € 34.000 en 2028 € 56.000 In de uitgangspuntennota 2025 is de GGD uitgegaan van een gewogen loon- en prijsindex van 7,25% (indexcijfers septembercirculaire 2023). Echter is er uitgegaan van de verkeerde tabel in de septembercirculaire. De index van de juiste tabel is 7,48% en dat is 0,23% hoger dan in de uitgangspuntennota stond, wat leidt tot een toename van de gemeentelijke bijdrage. Daarnaast implementeert de GGD het functiewaarderingssysteem HR 21. De GGD heeft in vergelijking met andere GGD’en een achterstand op het terrein van de waardering van functies. Hierdoor neemt de gemeentelijke bijdrage voor de GGD in 2025 toe met € 27.000. Onze bijdrage aan de GGD voor 2025 komt uit op € 621.000. 04. Laborijn, 2025 € 259.000, 2026 € 294.000, 2027 € 335.000 en 2028 € 413.000 De uitvoeringslasten van Laborijn zijn opgenomen conform de begroting van Laborijn. Er is door Laborijn opvolging gegeven aan het verzoek van de gemeenten om de uitvoeringskosten te beheersen. Om dit te bereiken zijn er besparingsmaatregelen opgesteld ten aanzien van het niveau van dienstverlening. Deze maatregelen zijn zowel financieel als tekstueel verwerkt in de begroting van Laborijn 2025.

Ondanks deze besparingsmaatregelen zijn de uitvoeringskosten gestegen ten opzichte van de meerjarenraming 2024 door niet beïnvloedbare ontwikkelingen. De loonkosten van het ambtelijk personeel zijn naar boven gesteld in verband met stijgende klantaantallen en de cao-loonsverhoging. Gemeenten ontvangen hiervoor financieel een compensatie via het gemeentefonds. Onze bijdrage aan Laborijn voor 2025 komt uit op € 2.769.000. 05. Regio Achterhoek, structureel € 16.000 De provincie Gelderland heeft in het kader van haar herijkingsoperatie aangekondigd de (inwoner)bijdrage aan de governance van 8RHK ambassadeurs per 2025 stop te zetten. Dit heeft een fors effect op de begroting Regio Achterhoek. Daarnaast heeft Regio Achterhoek een reeds bestaande taakstelling op te vangen. Samen met wat kleine ontwikkelingen ziet regio Achterhoek in de meerjarenraming een oplopend structureel tekort in de jaarschijven 2026 tot en met 2028. De negatieve financiële effecten worden deels opgevangen door de toetreding van de gemeente Montferland tot Regio Achterhoek/8RHK ambassadeurs (verhoging totale inwonersbijdragen van gemeenten). Om de overige negatieve effecten op de meerjarenbegroting taakstellend op te kunnen vangen willen ze ook gaan werken met een bestemmingsreserve toekomstbestendige organisatie.

Voor 2025 betreft de stijging van de inwonersbijdrage alleen de autonome kostenstijging volgens de afgesproken indexeringssystematiek en is voor de gemeente Aalten structureel € 16.000. Onze bijdrage aan Regio Achterhoek voor 2025 komt uit op € 219.000. 06. Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), structureel € 25.000 De structurele verhoging van € 25.000 jaarlijks bestaat uit een stijging van onze contributie en uit een bijdrage voor ambities voor beleidsinzet en inzet op het gebied van GGU. De stijging van de contributie is conform de afgesproken meerjarige systematiek (indexatie loon- en prijsontwikkeling van 4,2% plus 1,0% groei naar dekking kosten kernorganisatie VNG). Deze contributieverhoging heeft voor de gemeente Aalten een structureel financieel effect van € 3.500. Onze contributie bedraagt voor 2025 € 52.000. Daarnaast wordt in de kadernota 2024 een meerjarig perspectief geschetst. Er wordt vier jaar vooruit gekeken en worden trends en ontwikkelingen beschreven. Voor 2025, het eerstkomende jaar, benoemt de VNG de koerswijzigingen. Op drie onderwerpen doet de VNG aanvullende voorstellen om de krachten verder te bundelen in de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering (GGU). Het gaat om de proposities: 1) Lokale agenda bestaanszekerheid, 2) Asiel en Migratie en 3) Versterking gezamenlijke wetgevingsfunctie (Totaal: € 3.375.000).

Het totaal aan proposities binnen de GGU-begroting zorgt voor een structureel effect voor de gemeente Aalten van € 21.500. Onze bijdrage voor de GGU-begroting voor 2025 komt uit op € 125.000. 07. Veiligheidsregio Noord- en Oost-Gelderland (VNOG), 2025 € 66.000, 2026 € -48.000, 2027 € -18.000 en 2028 € 30.000 De gemeentelijke bijdrage voor de VNOG blijft jaarlijks stijgen vanwege loon- en prijsstijgingen. Ook zijn er kostenstijgingen van buitenaf waar de VNOG rekening mee heeft te houden die niet meer binnen bestaand geld kunnen worden opgevangen. Dit zijn autonome ontwikkelingen, die aan het VNOG-bestuur worden voorgelegd en waarbij de dekking van de gestegen kosten een stijging van de gemeentelijke bijdrage zijn. Per 2027 gaat de gemeentelijke bijdrage (extra) omhoog vanwege de gestegen kapitaallasten als gevolg van investeringen (aanschaf voertuigen) ook dit is een autonome ontwikkeling. Onze bijdrage aan de VNOG voor 2025 komt uit op € 1.771.000. 08. Yunio, structureel € 71.000 De structurele verhoging heeft voornamelijk te maken met de CAO ontwikkelingen. Yunio valt onder de CAO Verpleeg-, Verzorgingstehuizen, Thuiszorg en Jeugdgezondheidszorg. De huidige CAO loopt tot 31-12-2024 waarin de lonen stijgen met 2,5% per 1 maart 2024 en 2,5% per 1 oktober. Landelijk wordt gesproken over een aanvullende indexatie 2025 van 3,8%.

Deze CAO ontwikkelingen hebben invloed op de onderdelen van Yunio zoals de uitvoering van het basistakenpakket, Rijksvaccinatieprogramma, prenatale huisbezoeken en maatwerkproducten. Totaal financieel overzicht

8

Met het oog op het ravijnjaar heeft Yunio ook kritisch gekeken naar de kosten. Yunio heeft het ziekteverzuimpercentage omlaag gebracht met 1,5%. Deze ontwikkelingen zorgen voor een structurele verhoging van € 71.000. 09. Sociaal Domein Achterhoek (SDA), incidenteel in 2025 €43.000 Eind januari 2024 hebben de Achterhoekse gemeenten besloten te starten met de voorbereiding van een nieuw inkoopproces voor Wmo en Jeugdhulp binnen het Sociaal Domein Achterhoek (SDA). Tegelijkertijd is besloten om als Achterhoekse gemeenten bindende samenwerkingsafspraken te maken over de inkoopprocedure en aansluitend de huidige contractperiode met een half jaar te verlengen tot 1 januari 2026. Voor het nieuw inkooptraject worden (extra) kosten gemaakt. Voor 2025 worden deze kosten begroot op € 43.000. Programma 3 Bedrijfsvoering 10. Algemene uitkering, 2025 € -2.559.000, 2026 € -3.977.000, 2027 € -3.976.000 en 2028 € -4.444.000 De uitkomsten van de doorrekening van de Meicirculaire 2024 vormt de basis voor de berekening van de algemene uitkering voor 2025 en de jaren daarna. In 2025 loopt de algemene uitkering op met ruim € 2,5 miljoen. In de jaren 2026 en 2027 neemt de algemene uitkering toe met bijna vier miljoen en in 2028 met ruim € 4,4 miljoen. Voor een gedetailleerde verklaring van de cijfers verwijzen we naar de toelichting in raadsmededeling 103-2024 Meicirculaire 2024. 11.

OZB, structureel € -125.000 De OZB-opbrengst wordt in 2025 verhoogd met 2,2% conform de indexatie. Dit levert structureel € 125.000 per jaar op. De eigenaar van een woning met een gemiddelde WOZ-waarde betaalt hierdoor € 6,75 per jaar meer OZB. 12. Rentebijstelling, 2025 € -369.000, 2026 € -364.000, 2027 € -323.000 en 2028 € -186.000 De rente bijstelling bestaat voornamelijk uit lagere lasten voor de langlopende leningen. In de loop van 2025 wordt voor lang geld een rente voorzien van rond de 3,5%. In de begroting 2024 voorzagen we nog een rente van 4,0%. Daarnaast zijn de renteontvangsten van een aantal posten naar beneden toe bijgesteld. Per saldo levert dit een rentevoordeel op van € 369.000 (2025), € 364.000 (2026), € 323.000 (2027) en € 186.000 (2028). Verdere toelichting over de rente is te vinden in de paragraaf financiering. Algemeen 13. Indexaties, structureel € 1.938.000 Onderstaand een overzicht dat inzicht geeft in de gebieden en hoogten van de diverse indexaties. bedragen x € 1.000

Gevolgen van de indexatie

2025

2026

2027

2028

Loonindexatie 4,4%

792

792

792

792

Zorgbudgetten 4,4% Externe kosten 2,2% (Budget)subsidies, diverse percentages Opbrengsten huren leges rechten 2,2%

802 221 175 -52 1.146

802 221 175 -52 1.146

802 221 175 -52 1.146

802 221 175 -52 1.146

Totale indexatie prijzen

1.938

1.938

1.938

1.938

De loonindexatie volgens de door de raad vastgestelde kaders voor de begroting 2025 is voor de loongerelateerde budgetten uitgegaan van de in de meicirculaire 2024 opgenomen ‘loonvoet sector overheid’. Deze komt uit op 4,4% en vertaalt zich naar een verhoging van de loonsom met € 792.000. Totale indexatie prijzen en inkomsten De loongevoelige onderdelen zoals de zorgbudgetten zijn op basis van de loonvoet sector overheid geïndexeerd met 4,4%. Met betrekking tot de prijsindex zijn de indexcijfers uit de meicirculaire 2024 aangehouden van 2,2%. Sommige prijsstijgingen zoals die van afval en riolering worden doorberekend in de tarieven en betekenen geen budgettaire last voor de gemeentebegroting. De subsidies zijn verhoogd op basis van de indexaties volgens de subsidieafspraken. De leges en overige inkomsten zijn, net als de externe kosten, verhoogd met 2,2%.

Totaal financieel overzicht

9

Toelichting begroting 2025 In lijn met de door de raad vastgestelde Financiële verordening (Gemeentewet artikel 212), legt het college uiterlijk 31 mei 2024 de raad de kaders van de komende begroting voor. Deze voorlopige kaders voor de begroting zijn in de raadsvergadering van 28 mei 2024 vastgesteld. Het college streeft naar een degelijk sluitende begroting voor 2025, zo mogelijk ook voor de jaren daarna maar dat is nogal afhankelijk van externe factoren zoals aangegeven. De volgende uitgangspunten worden voorgesteld: (vet gedrukt de aanvullingen hierop) 1. Het jaar 2025 wordt reëel sluitend gemaakt, eventueel via ombuigingen. 2. De algemene uitkering wordt zoals gewoonlijk opgenomen op basis van de meicirculaire 2024, eventueel aangevuld met de meest actuele informatie over belangrijke richtlijnen/afspraken rondom het gemeentefonds. 3. In afwachting van duidelijkheid over de genoemde onderdelen van de algemene uitkering wordt gewacht met het starten van eventuele bezuinigingsoperaties voor de jaren vanaf 2026 en verder. De bezuinigingsoperaties zijn ten behoeve van deze begroting niet opgestart, het jaar 2025 is sluitend. 4. In afwachting van duidelijkheid over de genoemde onderdelen van de algemene uitkering wordt voorgesteld geen verplichtingen aan te gaan met structurele financiële consequenties die het begrotingstekort vanaf 2026 verder doen toenemen. 5.

Bij het opstellen van de begroting 2025 – 2028 zal er een prioritering worden gemaakt in bestaande ambities en beleidsontwikkelingen. Er zal een keuze gemaakt worden welke beleidsontwikkelingen in de komende bestuursperiode niet worden ontwikkeld dan wel uitgevoerd. Het opstellen van de prioritering is ten behoeve van deze begroting niet opgestart, het jaar 2025 is sluitend. 6. De bijdragen aan verbonden partijen en gemeenschappelijke regelingen worden op basis van vooraf gemaakte afspraken geïndexeerd. Ontwikkelingen met structurele financiële consequenties voor verbonden partijen en gemeenschappelijke regelingen buiten indexaties kunnen meegenomen worden in de integrale afweging bij de begroting. 7. Subsidies en bijdragen aan derden worden geïndexeerd op basis van de prijsindex overheidsconsumptie voor 2025 uit de meicirculaire 2024, tenzij er budgetafspraken zijn gemaakt over de indexering. Prijs overheidsconsumptie netto materieel 2,2% Zorg 4,4% Zie de toelichting op punt 13 bij financieel overzicht. 8. De budgetten die betrekking hebben op externe kosten worden eveneens volgens de onder 4 en 5 genoemde index geïndexeerd, tenzij er andere afspraken zijn gemaakt met leveranciers. Beoordeeld wordt waar er extra indexatie moet plaatsvinden zoals bij de inkoop zorg, energie en brandstof.

Prijs overheidsconsumptie netto materieel 2,2% Zorg 4,4% Zie de toelichting op punt 13 bij financieel overzicht. 9. Met betrekking tot de loongerelateerde budgetten wordt uitgegaan van de in meicirculaire 2024 opgenomen ‘loonvoet sector overheid’. Zie ook schema hieronder. Loonvoet sector overheid 4,4% Zie de toelichting op punt 13 bij financieel overzicht. 10. Zoals gebruikelijk worden de afvalstoffen- en rioolheffing op een dekkingspercentage van 100% gesteld. 11. De overige leges en rechten zijn met 2,2% geïndexeerd. 12. Alle mutaties tot en met de besluiten uit de raadvergadering van 2 juli 2024 zijn meegenomen ten behoeve van het opstellen de begroting 2025-2028.

Toelichting begroting

10

Global Goals in de begroting In 2015 is de agenda met 17 Global Goals for Sustainable Development aangenomen door alle lidstaten van de Verenigde Naties. Een ambitieuze agenda welke van alle lidstaten de nodige inzet eist. Ook op lokaal niveau is het nodig om ons in te zetten om de gezamenlijke doelen te kunnen bereiken. De eerste stappen hebben wij als gemeente al gezet en de komende jaren zetten we meer en meer stappen om de Global Goals in onze organisatie en in de projecten te borgen. Per programma is inzichtelijk gemaakt welke doelen we raken.

Toelichting begroting

11

Programma 1 Ruimte Programmacoördinator:

G. Sikking

1. Ontwikkeling binnen dit programma Recreatie & Toerisme Regionaal werken gemeenten samen in de Vrijetijdsagenda Achterhoek. In 2025 starten we met de uitvoering van de herijkte vrijetijdsagenda. Lokaal starten we met de uitvoering van de aanbevelingen die voortkomen uit “verbinden van toeristische trekpleisters” en geven we verder uitvoering aan de lokale beleidsnota Vrijetijdseconomie. We hechten zowel regionaal als lokaal onverminderd belang aan verhoging van de kwaliteit en vitaliteit van de vrijetijdssector, vanwege de bijdrage die de sector levert aan de economie, leefbaarheid en aantrekkelijkheid van ons gebied/onze gemeente. Huisvesting aandachtsgroepen De Taskforce realisatie huisvesting aandachtsgroepen is eind 2023 opgericht om uitvoering te geven aan de enorme opgave om huisvesting voor aandachtsgroepen te realiseren. In 2024 zijn daarom opvanglocaties voor Oekraïners gerealiseerd in Aalten en Dinxperlo. De toestroom van ontheemden uit Oekraïne blijft toenemen. Huidige opvanglocaties worden goed gebruikt. Om aan de bestuurlijke taakstelling te voldoen, worden de komende tijd nieuwe opvanglocaties onderzocht. Mogelijk dat er in 2025 nieuwe locaties geopend moeten worden om aan de taakstelling te kunnen voldoen. Voor huisvesting van statushouders en asielzoekers zijn diverse panden en locaties onderzocht.

Een aantal daarvan zijn kansrijk voor huisvesting van statushouders en de onbebouwde locaties kunnen ingezet worden voor een breder doel. We richten ons daarbij op een totaalplan waarbij permanente woningbouw en asielopvang wordt gecombineerd. Op die manier stimuleren we de integratie van asielzoekers binnen onze gemeente en willen wij ook voor woningzoekers uit onze eigen gemeente mogelijkheden creëren. De komende tijd wordt dit samen met alle betrokken partijen nader uitgewerkt. Uiteindelijk is ons doel om te voldoen aan onze taakstelling vanuit de Spreidingswet. Hiervoor dienen wij voor eind 2025/begin 2026 een opvanglocatie voor asielzoekers te hebben gerealiseerd. Wat betreft statushouders zijn we afhankelijk van de woningstichting, omdat er voor permanente woonruimte gezorgd moet worden. Samen met de betrokken partijen kijken we naar de mogelijkheden zoals hierboven beschreven of naar kamer verhuur van panden. Regionale Energie Strategie In de Regionale Energie Strategie (RES 1.0) heeft de Achterhoekse RES-regio een bod gedaan voor het realiseren van 1,35 TWh aan opwek van hernieuwbare energie in de Achterhoek in 2030. Er wordt gewerkt aan een RES 2.0 maar hierin blijft het uitgebrachte bod zeker staan. In de RES is een zoekgebied voor windenergie opgenomen rond de huidige Hagewindlocatie.

Verder is het de bedoeling om ten minste 0,35 TWh van het bod te realiseren met (grootschalig) zon op dak. In de gemeente Aalten is voldoende potentieel aan geschikte daken aanwezig om het ‘Aaltense’ deel van de RES-opgave voor zon te realiseren. In het ‘uitnodiging kader zon en wind’ zijn de ruimtelijke regels voor zonnevelden en windmolens vastgelegd. Daarin is feitelijk geen ruimte geboden voor nieuwe zonnevelden. Het is immers mogelijk om de opgave voor zon te realiseren met zon op dak. In 2025 wordt dit kader geëvalueerd en mogelijk herijkt. Voor windenergie is in het zoekgebied G (Hagenwind) een groei naar 88 GWh voorzien. Met de bestaande molens wordt nu circa 30 GWh per jaar opgewekt. Vanwege de congestie op het elektriciteitsnet heeft Tennet (beheerder hoogspanningsnet) aangegeven dat er niet voor 2029 ruimte ontstaat om deze vergroting van het windpark aan te sluiten. Dat betekent dat er nu wel voorbereidende acties moeten worden ondernomen. In het algemeen wordt voor de ontwikkeling van een windpark een periode van vijf jaar aangehouden. Verduurzaming bestaande woningvoorraad De buurt/wijkaanpak in de warmtetransitie is in Aalten niet van de grond gekomen. Tenminste, wanneer wordt afgerekend op het aantal woningen die van het gas af zijn gegaan of op verminderde broeikasgassenuitstoot of fossiel energieverbruik (aardgas).

Als proces is het buurtproces wel positiever verlopen, het brengt duurzaamheidsbesef onder de buurtbewoners, betrekt de wijk/de buurt meer bij duurzaamheid. Dat woningcorporatie ‘de Woonplaats’ in deze wijk nu een groot aantal woningen gaat verduurzamen heeft veel te maken met de grotere betrokkenheid van de buurtbewoners. Gezien het magere resultaat gaan we niet door met deze wijkaanpak warmtetransitie.

Programma 1 Ruimte

14

De alternatieven voor aardgas zijn in de gemeente Aalten beperkt. Biogas, aardwarmte, warmtenetten, restwarmte, waterstof zijn om diverse redenen niet geschikt, beschikbaar of haalbaar. Het komt erop neer dat voor woningen op dit moment een individuele oplossing het meest voor de hand ligt. Een wijkaanpak draagt daar niet aan bij. Bovendien kunnen in verband met de verplichting tot natuur inclusief isoleren er maar een beperkt aantal woningen per jaar per CBS-wijk worden verduurzaamd. Het Akkoord van Groenlo 3.0; uitvoeringsprogramma, speerpunt energiebesparing bestaande woningvoorraad geeft een beeld en een opdracht van het aantal tot 2030 te isoleren woningen in de gemeente. In verband met de verplichting tot natuur inclusief isoleren kunnen er maar een beperkt aantal woningen per jaar per CBS-wijk worden verduurzaamd. De uitvoering van het Nationaal Isolatie Programma (eerste en tweede tranche) en de door ons hiervoor aangevraagde SPUK-uitkeringen stimuleert tot het thermisch isoleren van 1518 woningen met een laag energielabel (D en lager) in de komende jaren in de gemeente Aalten. De gemeente Aalten heeft deze uitkeringen ook aangevraagd en de uitvoering van de subsidieregeling is gestart onder de naam Isolatie Subsidie Achterhoek (ISA). De uitvoering is grotendeels bij het Energieloket Achterhoek gelegd.

Naast deze subsidie kunnen deelnemers ook gebruikmaken van de ISDE-subsidie van het Rijk en de toekomstbestendig wonen lening. In de Omgevingswet (v/h wet Natuurbescherming) is het verboden beschermde diersoorten te verstoren en of te schaden. Bij isolatiewerkzaamheden aan de bestaande woningvoorraad, voor zover het gaat om spouwmuurisolatie en wand en dakisolatie ‘van buitenaf’, is de kans op verstoring/schade van beschermde diersoorten het grootst. De enige mogelijkheid om de komende jaren nog aan het isoleren van woningen toe te komen is het natuur inclusief isoleren. Klimaatadaptatie Eind 2022 informeerde het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat de Tweede Kamer met de beleidsbrief “Water en Bodem Sturend” (WBS) over de rol van water en bodem in toekomstige besluitvorming over ruimtelijke ordening. WBS heeft als doel een klimaatbestendige en water robuuste inrichting van Nederland te bevorderen. De structurerende keuzes van WBS worden per gebied of thema beschreven. De Samenwerking Water Regio Achterhoek+ heeft WBS opgenomen in haar bestuurlijke visie van 25 april 2024. Vanuit de Aanpak Droogte is WBS onderdeel van het programmaplan, waarbij verschillende partijen betrokken zijn, zoals provincies, gemeenten en waterschappen.

Deze partijen hebben behoefte aan praktische handvatten voor het toepassen van WBS in relatie tot klimaatadaptatie (droogte, hitte, wateroverlast en overstroming). Deze handvatten vertalen de structurerende keuzes uit de kamerbrief naar concrete keuzes die nu worden gemaakt. Ze zijn specifiek gericht op lokale en regionale gebiedskenmerken, met een focus op stedelijke ontwikkeling en randzones. De handvatten omvatten een atlas met (onderlegger) kaarten, bouwstenen (maatregelen op schetsontwerpniveau) en een handleiding met stappenplan en beeldenboek. Gemeente Aalten is een van de drie pilotgebieden in de Achterhoek. Het streven is om het concept-rapport volgens planning in 2025 gereed te hebben. Uitbreiding bedrijventerrein In het Regionale Programma Werklocaties (RPW) voor de regio Achterhoek 2019-2023 is vastgesteld dat bij de kern Aalten behoefte bestaat aan de uitbreiding van het bedrijventerrein met circa 10 hectare tot 2030 om in de uitbreidingsvraag van lokale bedrijven te kunnen voorzien. Op grond van het RPW 2024-2028 wordt gekeken of er bij de uitbreiding rekening kan worden gehouden met de behoefte op de langere termijn. De gemeente is voornemens om de uitbreidingsbehoefte van het lokale bedrijfsleven te faciliteren om daarmee werkgelegenheid te behouden en te creëren.

Afhankelijk van de besluitvorming over het voorkeursmodel in het najaar van 2024 wordt het proces voor een Omgevingsplan opgestart. Om uiteindelijk tot een omgevingsplan voor het bedrijventerrein te komen, is een intensief en uitvoerig planvormingsproces nodig. Dit is geen proces van korte duur en kent een doorlooptijd van jaren. In 2025 wordt dit traject met participatie en diverse onderzoeken opgestart. Omgevingswet Op 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking getreden. Deze wet is een ingrijpende stelselwijziging en vraagt vooral van overheidsorganisaties een ingrijpend andere manier van denken en werken als het gaat om de leefomgeving. Kernwoorden daarin zijn: integraal, samenhangend, gebiedsgericht, maatwerk (ook in lokale regelgeving), co creatie, beleidscyclus, data gedreven en digitaal. Opdracht is dat de Omgevingswet de komende jaren stapsgewijs steeds verder wordt ingevoerd. Waarbij de Omgevingswet ook aan gemeenten veel huiswerk geeft, waaronder de verplichting om binnen drie jaar na inwerkingtreding een nieuwe omgevingsvisie op te stellen die voldoet aan alle eisen van de wet, plus de verplichting om binnen acht jaar na inwerkingtreding alle lokale regels te herijken en om te zetten naar één nieuw omgevingsplan. En dit alles in overleg met belanghebbenden, waarbij gemeenten zowel een participatieplicht hebben, als een motiveringsplicht.

Inmiddels heeft de gemeente Aalten een start gemaakt met het maken van een nieuwe omgevingsvisie en het maken van een nieuw omgevingsplan. Programma 1 Ruimte

15

Streven is de nieuwe omgevingsvisie in het najaar van 2025 door de gemeenteraad te laten vaststellen. In de periode van september 2024 tot in het voorjaar van 2025 gaan gebiedsgericht gesprekken gevoerd worden met belanghebbenden over de gewenste ontwikkeling van hun leefomgeving. Parallel hieraan heeft de gemeente Aalten ook een start gemaakt met het maken van een nieuw omgevingsplan. Dat begint met het (beleids- en regelneutraal) omzetten van alle huidige lokale regels naar een verplichte nieuwe structuur van het omgevingsplan. Zodra de nieuwe omgevingsvisie gereed is, moet nagedacht worden over programma’s voor de realisatie van die nieuwe visie en moeten er keuzes gemaakt worden over de beleids- en regelruimte die de Omgevingswet geeft. Streven is het nieuwe omgevingsplan in 2028 gereed te hebben. Wonen Er ligt een wetsvoorstel voor de Wet versterking regie volkshuisvesting. Het wetsvoorstel stelt dat de woonvisie vanuit de Woningwet wordt overgeheveld naar de Omgevingswet en wordt vervangen door een verplicht op te stellen volkshuisvestingsprogramma voor minstens de komende vijf jaar. De huidige woonvisie van de gemeente Aalten loopt tot 2026. Deze moet opnieuw worden opgesteld en vervangen door het volkshuisvestingsprogramma.

Versnelling van de woningbouw is een actie waar we de komende tijd extra tijd en energie insteken, maar locaties moeten dan ook wel beschikbaar zijn, zowel groot als klein. Er is met een regietafel een lijst gemaakt van mogelijke potentiële locaties. Deze locaties worden in 2025 verder beoordeeld en uitgewerkt. Voor uitbreidingsplan `t Beggelder geldt dat in 2025 het stedenbouwkundige plan wordt afgerond en ter besluitvorming aan de raad wordt voorgelegd waarna -bij positieve besluitvorming- de planologische procedure (vermoedelijk omgevingsplan) wordt voorbereid en gestart. Het Blauwe Meer In het voorjaar van 2024 is een ernstige PFAS-vervuiling geconstateerd in Het Blauwe Meer in Dinxperlo. Om de directe gezondheidsrisico’s uit te sluiten is een zwemverbod ingesteld, zijn beperkingen geadviseerd aan de vissers en bezoekers met honden bijvoorbeeld. Een projectteam is samengesteld en een aanpak opgesteld. Brononderzoek heeft plaatsgevonden en in samenwerking met betrokkenen Optisport, hengelsportvereniging De Voorn en de GGD, provincie en waterschap worden scenario’s voor de (mogelijke) sanering onderzocht. Mobiliteitsvisie Binnen onze gemeente spelen eveneens ruimtelijke ontwikkelingen zoals uitbreidingslocaties voor woningbouw, onderzoek naar uitbreiding industrieterrein of herinrichtingen van grote wegen en/of gebieden.

Al deze ontwikkelingen hebben, in meer of mindere mate, invloed op mobiliteit en de verkeerssituatie binnen onze gemeente. Maar ook regionale vraagstukken hebben de komende jaren mogelijk effecten op de vervoersbehoefte van onze inwoners. De mobiliteitsvisie is kader stellend en geeft de accenten weer. De visie heeft als doel om samenhangend beleid op het gebied van verkeer en vervoer te ontwikkelen, gericht op een verkeersveilige, leefbare en optimaal bereikbare gemeente. We werken de visie uit tot een plan met maatregelen en een uitvoeringsprogramma. Vanuit de ambities van de mobiliteitsvisie bepalen we welke concrete maatregelen in het uitvoeringsprogramma komen. We stellen diverse maatregelen op bijvoorbeeld op het gebied van infrastructuur, gedrag, educatie of het aanbod van mobiliteitsdiensten. Deze worden opgenomen in een uitvoeringsprogramma met projecten op de korte termijn (<5 jaar), middellange termijn (5-10 jaar) en lange termijn (+10 jaar). Slingeplas en `t Broock In Bredevoort is door de werkgroep De Slingeplas een plan gemaakt voor de Slingeplas en ’t Broock. Door verplaatsing van de sportvelden richting de Slingeplas ontstaat op de huidige locatie van het sportpark ruimte voor woningbouw. Ook komen er meer mogelijkheden voor recreatie bij de Slingeplas. Uit de verkenningsfase is gebleken dat een geoptimaliseerde variant haalbaar is.

Deze variant is vervolgens samen met alle betrokken partijen (Bredevoorts Belang, SV Bredevoort en De Twee Bruggen) verder uitgewerkt. Afhankelijk van de besluitvorming, kunnen we starten met de definitieve uitwerking, waaronder het doorlopen van de vereiste planologische procedures. Ruimtelijk Perspectief Achterhoek Vanuit landelijke en provinciale opgaven wordt veel gevraagd van ons gebied. Onder andere klimaatadaptatie, stikstofbeleid, verstedelijkingsopgaven. Al de opgaven worden ruimtelijk vertaald naar NPLG, VLGG, Regioarrangementen en dergelijke. Het idee achter het NPLG was dat de provincies het beste zelf een samenhangend ruimtelijk plan konden maken om alle milieudoelen te halen. Daarmee zou ook het probleem met de vergunningverlening worden opgelost. Als de natuur wordt verbeterd, mogen er bijvoorbeeld weer vergunningen voor onder meer woningbouw en ondernemingen worden uitgegeven. Onbekend is nog welk vervolg dit krijgt. In regionaal verband (waterschap, gemeenten) is afgesproken dat het wenselijk is om een eigen Achterhoeks verhaal te hebben op basis waarvan wij een Achterhoeks antwoord op deze vraagstukken formuleren: het Ruimtelijk Perspectief Achterhoek. Programma 1 Ruimte

16

Dit wordt als de beste manier om vanuit de Achterhoekse identiteit het natuurlijke systeem te verbinden met onze leefbaarheid, brede welvaart en economische ontwikkeling. De tijdhorizon is de lange termijn waar geen einddatum aan wordt gekoppeld. 2. Welke concrete doelstellingen zijn er? Thema/Doelstelling 1 Recreatie & Toerisme We versterken de verbindingen en de zichtbaarheid tussen toeristische trekpleisters. 2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

Actie 2025 December 2025 – We voeren de aanbevelingen uit die voortkomen uit het project “Verbinden van toeristische trekpleisters” die in 2024 in samenwerking met het werkveld is opgesteld. Huisvesting December 2025 - Een potentiële locatie is uitgeEind 2025 is er een opvanglocatie voor asielzoe- werkt, het participatieproces is opgestart en de kers geregeld met 200 opvangplekken. voorbereidende werkzaamheden zijn opgestart. Daarbij werken we samen met alle betrokkenen partijen. Regionale Energie Strategie Juli 2025 - In de RES-organisatie met de regionale De RES 2.0 wordt in 2025 vastgesteld. regiegroep en stuurgroep wordt gewerkt aan het opstellen en het vaststellen van de RES 2.0 door de colleges en de gemeenteraden. Verduurzaming woningvoorraad Mei 2025 - De huidige regelingen worden doorgezet Eind 2027 zijn 1.518 woningen met een laag in 2025 en worden opgevolgd door de werkwijze energielabel (D t/m G) geïsoleerd tot ten minste waarbij (lokale) aannemers en installateurs de aanenergielabel B. gemelde woningen achter elkaar aanpakken. Verduurzaming woningvoorraad December 2025 - Dit wordt gerealiseerd door de We zetten ons in om in 2025 2% van de wonininzet van deze werkwijze en informatieavonden van gen in elke CBS-wijk te isoleren. het energieloket.

Voor het vervolg, het verder isoleren van de bestaande woningvoorraad, gaan we een soortenmanagementplan (SMP) opstellen wat moet dienen als natuurvergunning voor natuurinclusief isoleren. Klimaatadaptatie November 2025 - We maken de bouwstenen en We leveren een conceptrapport op voor uitvoemaatregelen inzichtelijk welke opgenomen kunnen ring van Water en Bodem Sturend binnen onze worden in het uiteindelijke stappenplan. gemeente. Uitbreiding bedrijventerrein Mei 2025 - In 2025 wordt een projectgroep opgestart In 2027 is de omgevingsplanprocedure voor uit- en starten we met het uitvoeren van de benodigde breiding van het bedrijventerrein afgerond. omgevingsonderzoeken en het participatietraject. Er worden ruimtelijke kaders en randvoorwaarden opgesteld die als basis dienen voor het uiteindelijke omgevingsplan. Omgevingswet Juni 2025 - Vanuit de gebiedsgerichte aanpak werWe stellen uiterlijk in het najaar van 2025 de ken we aan het opstellen van de visie per deelgeOmgevingsvisie vast. bied. Hiervoor worden meerdere gebiedsgesprekken gevoerd. De input vanuit deze gesprekken wordt vervolgens verwerkt in de Omgevingsvisie. Wonen November 2025 - In 2024 is in regioverband AO We stellen een volkshuisvestingprogramma op wonen gekeken wat we gezamenlijk nodig hebben voor de komende vijf jaar. voor het opstellen van dit volkshuisvestingsprogramma.

In 2025 worden voorbereidingen getroffen door middel van een nieuw woonwensenonderzoek/AWLO. Dit vormt de basis voor een volkshuisvestelijk programma. Wonen September 2025 - Aanvullende onderzoeken uitvoeEind 2025 zijn de mogelijkheden voor potentiële ren voor de potentiële locaties en de kansrijke locauitbreidingslocaties voor wonen inzichtelijk geties beoordelen. maakt. Het Blauwe Meer Maart 2025 - We voeren samen met de bevoegde De saneringsmogelijkheden voor Het Blauwe instanties een brononderzoek uit om te bepalen Meer zijn verkend. welke mogelijkheden er zijn tot sanering van de PFAS-vervuiling. Mobiliteitsvisie Maart 2025 - Vanuit verschillende werksessies met In het eerste kwartaal van 2025 wordt de mobili- belanghebbende partijen, wordt de input verwerkt teitsvisie opgeleverd. naar een visie.

Programma 1 Ruimte

17

13

14

15

Doelstelling Mobiliteitsvisie In het tweede kwartaal van 2025 wordt het uitvoeringsprogramma van de mobiliteitsvisie opgeleverd. Slingeplas In 2025 starten we met het opstellen van de definitieve gebiedsontwikkeling rondom de Slingeplas en `t Broock. Ruimtelijk perspectief Achterhoek In 2025 wordt de eerste versie van het Ruimtelijk Perspectief Achterhoek voorgelegd.

Actie 2025 Juni 2025 - Alle maatregelen uit de opgeleverde visie worden uitgewerkt en omgevormd naar een uitvoeringsagenda met een planning voor de korte, middellange en lange termijn. Maart 2025 - In het eerste kwartaal wordt er een projectorganisatie ingericht welke de bevindingen uit het haalbaarheidsonderzoek verder gaat concretiseren voor het uiteindelijke Omgevingsplan. Oktober 2025 - In regionaal verband wordt dit perspectief opgesteld. Daarbij krijgt overleg met alle gemeenteraden nadrukkelijk een plek. Voor dit overleg wordt teruggegrepen op de structuur van de regioraad

3. Overzicht middelen per taakveld Dit programma is opgebouwd uit de volgende onderdelen:

bedragen x € 1.000

Werkelijk 2023

Raming na wijziging 2024

Begroot 2025

Begroot 2026

Begroot 2027

Begroot 2028

Baten Verkeer en vervoer Parkeren Openbaar vervoer Economische ontwikkeling Fysieke bedrijfsinfrastructuur Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen Economische promotie Sportaccommodaties Openbaar groen en (openlucht) recreatie Riolering Afval Milieubeheer Begraafplaatsen en crematoria Ruimte en leefomgeving Grondexploitatie (niet-bedrijven terrein) Wonen en bouwen Totaal baten

-209 -8 -213 0 -242 -27 -282 -566 -87 -2.017 -2.008 -723 -277 -456 -673 -846 -8.634

-100 -1 0 0 0 -37 -290 -318 -91 -2.264 -2.051 -2.661 -320 -429 -29 -452 -9.043

-102 -1 0 0 -25 -38 -312 -310 -68 -2.338 -2.357 -610 -327 -58 -870 -162 -7.578

-102 -1 0 0 -25 -38 -312 -224 -68 -2.391 -2.357 -509 -327 -58 -681 -162 -7.255

-102 -1 0 0 -1.250 -38 -312 -224 -68 -2.425 -2.357 -509 -327 -58 -403 -162 -8.236

-102 -1 0 0 0 -38 -312 -224 -68 -2.438 -2.357 -509 -327 -58 -153 -162 -6.749

Lasten Verkeer en vervoer Parkeren Openbaar vervoer Economische ontwikkeling Fysieke bedrijfsinfrastructuur Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen Economische promotie Sportaccommodaties Openbaar groen en (openlucht) recreatie Riolering Afval Milieubeheer Begraafplaatsen en crematoria Ruimte en leefomgeving Grondexploitatie (niet-bedrijven terrein) Wonen en bouwen Totaal lasten

2.649 24 517 47 242 63 220 1.863 1.478 1.550 1.726 1.937 265 1.483 570 1.259 15.893

4.101 39 19 96 0 73 231 1.854 1.903 1.717 1.655 4.434 292 2.401 17 4.458 23.290

3.625 39 19 48 25 75 219 2.121 1.973 1.761 1.905 1.561 289 1.042 858 938 16.498

3.912 39 19 48 25 76 219 1.878 1.983 1.814 1.905 1.459 292 1.042 668 857 16.236

3.833 39 19 48 1.250 75 219 1.865 1.941 1.848 1.905 1.459 301 1.042 391 857 17.092

3.965 39 19 48 0 77 219 1.851 1.879 1.861 1.905 1.459 284 1.042 141 856 15.645

Totaal programma 1 Ruimte

7.259

14.247

8.920

8.981

8.856

8.896

Programma 1 Ruimte

De toelichting op de verschillen tussen de jaarschijven 2024 en 2025 en volgende jaren is opgenomen in de bijlagen van dit boekwerk in het overzicht van baten en lasten per programma. Programma 1 Ruimte

18

Programma 2 Sociaal Domein Programmacoördinator:

R. Letteboer

1. Ontwikkeling binnen dit programma Ambities sociaal domein; zo persoonlijk mogelijk blijven meedoen Binnen de gemeente Aalten willen we dat iedereen zo persoonlijk mogelijk mee kan blijven doen. We willen een gezonde, sterke en sociale samenleving creëren, waarbij de gemeenschap levend en vitaal gehouden wordt. Vanuit deze visie werken we nu en ook in 2025 aan diverse uitdagingen op het gebied van de thema’s: Naoberschap (samen sterk), Vitaal en gezond blijven, Ouder worden, Jong zijn, Blijven meedoen en Zorg en ondersteuning. Deze visie is vastgelegd in de Nota Sociaal Domein "Zo persoonlijk mogelijk meedoen in Aalten". Het vertrekpunt voor onze visie is dat maatregelen bijdragen aan versterking van de kracht van naoberschap en de gezondheid en vitaliteit van de Aaltense gemeenschap. Of het nu gaat om vrijwilligers/mantelzorgondersteuning, het sport-, beweeg- en cultuuraanbod, het verbeteren van onze toegang, het versterken van de sociale en pedagogische basis of de rol van onze gemeenschapshuizen, zij vormen gezamenlijk de dragende kracht achter onze preventieve aanpak. Er gebeurt veel in het Sociaal Domein en er zijn veel nieuwe ontwikkelingen. In dit hoofdstuk lichten we een aantal van deze nieuwe ontwikkelingen en maatregelen toe. Zoals hierboven is beschreven moeten we deze ontwikkelingen en maatregelen zien in een breder geheel van (reeds ingang gezette) maatregelen.

Alle maatregelen gezamenlijk zorgen ervoor dat onze inwoners zo persoonlijk mogelijk mee kunnen blijven doen. Verbeteren Toegang Sociaal Domein In 2024 zijn wij gestart met het project Toegang Sociaal Domein en Dienstverlening, waarbij wij onze toegang en dienstverlening beter willen afstemmen op de huidige en toekomstige behoefte van onze inwoners, organisaties (waaronder verenigingen) en ondernemers. Daarbij hebben we aandacht voor álle inwoners. We bieden ondersteuning aan kinderen, gezinnen en huishoudens die dreigen vast te lopen. En ook aan inwoners met specifieke en/of meervoudige ondersteuningsbehoeften, met een levenslange of levens brede hulpvraag en/of die in een complexe situatie zitten. Bovenal en samengevat: we willen ‘vindbaar en dichtbij’ zijn voor ál onze inwoners. We zien een groeiende vraag naar jeugdhulp met de bijbehorende kosten en een (jeugd)beschermingsketen die complex is en knelt. Landelijk is de opdracht¹ aan gemeenten verstrekt om stevige lokale teams te formeren, specialistische jeugdhulp op een andere schaal in te kopen, residentiële jeugdhulp af te bouwen en de jeugdbeschermingsketen te versterken. Deze opdracht betrekken we bij het verbeteren van onze toegang. In 2025 en daarna zetten we extra in op het versterken en ondersteunen van ons lokale team. Hiermee wordt de toegang en lokale team dichtbij, werkt integraal en met mandaat².

Het normaliseren, de preventie en vroegtijdige interventie wordt bevorderd. De toegang tot kwalitatieve en adequate zorg en ondersteuning wordt verbeterd. Deze aanpak heeft als uiteindelijk doel het creëren van een gezonde en veilige omgeving waarin kinderen, gezinnen en huishoudens kunnen gedijen en optimaal kunnen participeren in de samenleving. ¹ Hervormingsagenda Jeugd, Toekomstscenario Kind- en gezinsbescherming, Leidraad werken aan Veiligheid en Gelderse Verbeteragenda Jeugdbescherming ² Richtinggevend kader voor toegang sociaal domein vastgesteld | VNG

Het versterken van de fysieke infrastructuur van de sociale basis Het doel van de sociale basis is om mensen te ondersteunen, te verbinden en te laten deelnemen aan de samenleving. Het gaat om het creëren van een omgeving waarin mensen elkaar kunnen ontmoeten, ondersteunen en samen activiteiten kunnen ondernemen. Om dit doel te realiseren werken we samen met instellingen en instanties en organiseren we activiteiten zoals "toekomstbestendige wijken" vanuit Wonen, inburgeringsprojecten, culturele initiatieven van musea, alsook activiteiten die door Figulus worden uitgevoerd. Daarnaast is het hebben en creëren van goede voorzieningen waar deze activiteiten, ontmoetingen en verbindingen kunnen plaats vinden essentieel. We hebben het dan over kulturhuizen, musea, bibliotheken, sporthallen en sportparken en onderwijshuisvesting.

Programma 2 Sociaal Domein

20

We geloven dat een sterke sociale basis essentieel is voor een gezonde samenleving, waarbij de betrokken inwoners centraal staan. Daarom moeten activiteiten meer gericht en samenhangend georganiseerd worden, onder de noemer "vitaliteit", waarbij initiatieven uit sport, cultuur en de gemeenschap centraal staan. We willen in 2025 inzicht creëren in de behoefte aan voorzieningen die er is om de sociale basis verder te versterken afgezet tegen de aanwezige voorzieningen en ontwikkelingen die er spelen. Door dit bij elkaar te brengen kunnen we bij toekomstige ontwikkelingen veel beter in samenhang afwegingen maken in plaats van afzonderlijk. Oftewel hoe creëren we een optimale infrastructuur van de sociale basis in de fysieke leefomgeving. Inkoop Wmo en Jeugdhulp In 2024 is de start gemaakt met een aanbesteding Wmo en Jeugdhulp die naar verwachting per 1 januari 2026 in gaat. Om de nieuwe inkoop te realiseren is een regionaal projectteam gevormd, bestaande uit diverse (sub)werkgroepen en een goede vertegenwoordiging vanuit iedere gemeente. De gemeente Doetinchem is penvoerder in dit traject. Dit inkoopproces vergt in 2025 de nodige ambtelijke en bestuurlijke inzet. Tijdens het nieuwe aanbestedingsproces blijven we met de huidige gecontracteerde aanbieders onverminderd werken aan de ingezette transformatie van ons zorglandschap.

Dit gebeurt in gezamenlijkheid, middels ambtelijke en bestuurlijke bijeenkomsten, dialoogmomenten en marktconsultaties. Doorontwikkeling regionale samenwerking Sociaal Domein Vanuit het Directeuren Netwerk Achterhoek, de gemeentesecretarissen, loopt een traject dat gericht is op doorontwikkeling van de (governance van de) regionale samenwerking binnen het Sociaal Domein. De opdracht daarbij is om te komen tot een toekomstbestendige governance die een robuuste en adequate bedrijfsvoering in regionale samenwerking kan bieden, inclusief bestuurlijke governance. Beleid maken we met ervaringskennis van onze inwoners Inwoners zijn bij de totstandkoming van onze nota’s betrokken. Zo zijn we met inwoners in gesprek om te weten wat zij nodig hebben om mee te kunnen blijven doen en hoe we er samen voor zorgen dat onze gemeente voor alle generaties een fijne plek is om te leven, nu maar ook in de toekomst. In 2025 gaan we verder met het (in 2024 gestarte) project “Oudtopia”. Samen met inwoners kijken we binnen dit project naar hoe het leven er in 2040 uitziet. In die 16 jaar is het aantal 75-plussers in onze gemeente namelijk verdubbeld, daar willen we samen met onze inwoners op anticiperen. Daarbij gaat het niet alleen om zorg, maar ook over welzijn, wonen, werk, voorzieningen, onderwijs, zingeving en naoberschap.

Armoedebeleid Vanuit onze visie en leidende principes vanuit de Nota Sociaal Domein willen we dat onze inwoners bestaanszekerheid ervaren. Dit willen we doen via een doorontwikkeling van het armoedebeleid; door het vereenvoudigen van het vinden en krijgen van inkomensondersteuning en specifiek armoedebeleid gericht op kinderen en jongeren. Voor inwoners is het lang niet altijd duidelijk waar zij wel en geen recht op hebben, welke ondersteuning beschikbaar is of welke voorwaarden er voor een bepaalde regeling gelden. De stap zetten om hulp te vragen is niet zo makkelijk als het lijkt. Een laag inkomen en/of het niet hebben van werk of dagbesteding leidt daarnaast tot stress, wat invloed heeft op iemands vermogen om keuzes te maken, stappen te zetten en om te gaan met tegenslagen. Gezond en Actief Leven Akkoord/ Integraal Zorg Akkoord Landelijk en lokaal wordt gewerkt aan ‘Meer gezondheid minder zorg’. Als we nu niets doen is de zorg op termijn niet meer betaalbaar en zijn er onvoldoende mensen om in de zorg te werken. Om dit te voorkomen wordt ingezet op een gezonde generatie in 2040. Zorgaanbieders, maatschappelijke organisaties, onderwijs, overheden, sport- en cultuurverenigingen en ook ondernemers werken hier samen aan. Het is een complexe opgave voor alle betrokkenen. Er is meer samenwerking noodzakelijk.

Anders organiseren, financieren en monitoren is nodig om de noodzakelijke effecten te bereiken. Inmiddels is het Plan van Aanpak GALA door alle Achterhoekse colleges vastgesteld en is een werkagenda opgesteld, met daarin uitwerking van acties op het gebied van de thema’s (ketenaanpakken) Gezond leven en preventie, Veerkrachtig ouder worden, Mentaal gezond en Prettig werken in Zorg en Welzijn. In 2025 willen we het ketenaanbod realiseren en uitbreiden. Dit gebeurt zowel op regionaal als op lokaal niveau. Lokaal melden we eerder al de eerste resultaten van het project 'Kattenberg, samenwonen met dementie' en de oplevering van het Aaltens Hofje. Toekomstbestendig sportlandschap Sporten en bewegen is, net als cultuur, een onderdeel van positieve gezondheid en een gezonde leefstijl. In het kader van de transformatie van zorg naar gezondheid is het wenselijk dat alle inwoners de mogelijkheid hebben om te sporten en te bewegen. Het hebben van een toekomstbestendig sportlandschap is daarom van groot belang. Mede op verzoek van verenigingen speelt de gemeente hierin een actieve rol.

Programma 2 Sociaal Domein

21

In 2023 en 2024 is, onder andere via een ronde langs de verenigingen, onderzocht wat de toekomstige behoefte aan kwaliteit en kwantiteit van accommodaties is, wat verenigingen nodig hebben om hun taken te blijven vervullen en hoe ervoor wordt gezorgd dat de buitenruimte uitnodigt tot bewegen en sporten. Op basis daarvan is eind 2024 een adviesnota opgesteld. In 2025 willen we op basis van deze nota overgaan tot implementatie van de genoemde principes en het verder uitwerken van de uitgangspunten voor het sportvoorzieningenlandschap in een kadernota sportvoorzieningenbeleid. Naast een toekomstbestendig sportlandschap willen we verder mensen en organisaties verbinden via onze Talentverbinders blijven wij er op inzetten dat meer inwoners deelnemen aan activiteiten op het gebied van sport, bewegen en cultuur. Zij leggen verder waar mogelijk combinaties tussen bestaand aanbod, activiteiten en inwoners. Stimuleren, adviseren en ondersteunen bij lokale initiatieven en evenementen met betrekking tot uitbreiding van het sport-, beweeg- en cultuuraanbod en de bijbehorende maatschappelijke functie. Toenemend aantal bijstandsuitkeringen Sinds 2023 is er een toename van het bijstandsbestand in Aalten, onder andere door toename van het aantal statushouders.

In 2023 en 2024 is er sprake van een tekort op het BUIG-budget, het budget dat gemeenten van het Rijk ontvangen op grond van de Participatiewet voor bijstandsuitkeringen en loonkostensubsidies. Om dit in 2025, voor zover mogelijk, te voorkomen, hebben wij Laborijn gevraagd om de in- en uitstroom te analyseren en met een verbeterplan te komen. Ondersteuning van oudkomers We zien dat een groep inwoners onder de oude Wet inburgering onvoldoende kansen heeft gehad om succesvol in te burgeren en te integreren, de zogenaamde oudkomers. In de gemeente Aalten gaat het totaal om 61 oudkomers die nog onder de Participatiewet vallen. Het is een doelgroep die nu aan de kant staat en afhankelijk is van gemeentelijke en maatschappelijke ondersteuning. Deze groep willen we door middel van maatwerk helpen bij het vergroten van hun zelfredzaamheid en deelname aan de samenleving, bij voorkeur via betaald werk. Opvang- en huisvesting aandachtsgroepen Door de verschillende opvang- en huisvestingsopgaves voor aandachtsgroepen, zoals vluchtelingen uit Oekraïne en statushouders, komen er veel nieuwe inwoners naar onze gemeente. Dit legt extra druk op de voorzieningen en capaciteit in het Sociaal Domein. In samenwerking met partijen uit het Onderwijs, de Zorg, maar ook Laborijn en Figulus worden er plannen gemaakt om alle inwoners goed te kunnen blijven bedienen.

Ook op regionaal niveau wordt er actief samengewerkt als het gaat om huisvesting en onderwijs en de gevolgen voor de voorzieningen in het Sociaal Domein. Schuldhulpverlening Op landelijk niveau is een bestuurlijk akkoord gesloten over verbetering (van preventie en vroeg-signalering tot nazorg) van de basisdienstverlening schuldhulpverlening. Deze elementen worden vanaf het najaar van 2024 gefaseerd in een actieplan uitgewerkt. De basisdienstverlening wordt als middel gezien om het bereik en de kwaliteit van de schuldhulpverlening te verbeteren, het aantal (geslaagde) schuldregelingen te vergroten en de verschillen tussen gemeenten te verkleinen. Onderwijshuisvesting In 2023 is het Integraal Huisvestings Plan (IHP) voor het onderwijs vastgesteld. Hiermee zijn de opgaven en de volgorde ervan gedefinieerd. Vanuit dit vertrekpunt wordt gewerkt aan de concrete invulling van de afzonderlijke projecten. De verwachting is dat er in 2025 besluiten worden genomen over de eerste twee opgaven; samenvoeging beide ‘Triangels’ en toekomstige huisvesting Voortgezet Onderwijs (nieuw- of verbouw locatie Slingelaan). Crossfire Er wordt momenteel onderzoek gedaan naar de eerste Nederlands-Duitse brandweerkazerne, geschikte locaties worden ondergezocht en kostenramingen opgesteld.