Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten-3juli23

Biodiversiteitsplan gemeente Aalten

Inspiratiegids Biodiversiteit gemeente Aalten`

Inspiratiegids Biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

Colofon Inspiratiegids Biodiversiteit gemeente Aalten Auteur de heer D.J. Stronks, Staring Advies Opdrachtgever gemeente Aalten, de heer J.W. Groot Roessink, Beleidsmedewerker Openbare ruimte en groen Datum 3 juli 2023

Het opstellen van deze inspiratiegids als onderdeel van het biodiversiteitsplan is mede mogelijk gemaakt door een financiële bijdrage van de provincie Gelderland.

Gemeente Aalten

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

Inhoudsopgave

1 Inleiding ............................................................................................................................................... 5 2 De biodiversiteit in beeld .................................................................................................................... 9 3 Deelgebieden en ambassadeursoorten............................................................................................. 14 Deelgebieden..................................................................................................................................... 14 Ambassadeursoorten ........................................................................................................................ 17 4 Vennen, heiden en half natuurlijke graslanden ................................................................................ 18 De ambassadeursoorten ................................................................................................................... 19 Knelpunten ........................................................................................................................................ 19 Kansen ...............................................................................................................................................

21 Uitgevoerde en actuele initiatieven .................................................................................................. 22 5 Bossen................................................................................................................................................ 23 Ambassadeursoorten ........................................................................................................................ 24 Knelpunten ........................................................................................................................................ 25 Uitgevoerde en actuele initiatieven .................................................................................................. 28 6 Beken, watergangen en plassen ........................................................................................................ 29 Ambassadeursoorten ........................................................................................................................ 29 Knelpunten ........................................................................................................................................ 30 Kansen ...............................................................................................................................................

32 Uitgevoerde en actuele initiatieven .................................................................................................. 33 7 Agrarisch cultuurlandschap ............................................................................................................... 34 Ambassadeursoorten ........................................................................................................................ 35 Knelpunten ........................................................................................................................................ 36 Kansen ............................................................................................................................................... 39 Uitgevoerde en actuele initiatieven .................................................................................................. 41 8 Bebouwd gebied ................................................................................................................................ 45 Ambassadeursoorten ........................................................................................................................ 45 Knelpunten ........................................................................................................................................

46 Kansen ............................................................................................................................................... 47 Uitgevoerde en actuele initiatieven .................................................................................................. 48

Gemeente Aalten

Pagina 3

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

9 Top 3 acties ........................................................................................................................................ 50 Top 3 acties gemeente Aalten ........................................................................................................... 50 Top 3 acties Waterschap Rijn en IJssel .............................................................................................. 59 Top 3 acties natuurbeherende organisaties...................................................................................... 60 Top 3 acties landbouw ...................................................................................................................... 61 Top 3 acties particulieren buitengebied............................................................................................ 62 Top 3 acties particulieren bebouwd gebied ...................................................................................... 63 10 Overige mogelijke acties.................................................................................................................. 64 Gemeente Aalten ..............................................................................................................................

65 Inwoners gemeente Aalten ............................................................................................................... 68 Agrariërs ............................................................................................................................................ 69 Waterschap ....................................................................................................................................... 70 Terreinbeherende organisaties ......................................................................................................... 71 Overige .............................................................................................................................................. 72 Bijlage 1. Beschrijving van de ambassadeursoorten ............................................................................. 73 Ambassadeursoorten deelgebied Vennen, heiden en half natuurlijke graslanden .......................... 73 Ambassadeursoorten deelgebied Bossen ......................................................................................... 78 Ambassadeursoorten deelgebied Beken en rivieren ........................................................................ 83 Ambassadeursoorten deelgebied Agrarisch cultuurlandschap.........................................................

87 Ambassadeursoorten deelgebied Bebouwd gebied ......................................................................... 93

Gemeente Aalten

Pagina 4

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

1 Inleiding Voor u ligt de Inspiratiegids biodiversiteit van de gemeente Aalten, onderdeel van het Biodiversiteitsplan gemeente Aalten. In het biodiversiteitsplan is samengevat welke acties de gemeente Aalten in de periode 2022 – 2030 wil uitvoeren om de biodiversiteit in de gemeente Aalten te bevorderen. Deze inspiratiegids is vooral een kennis- en achtergronddocument met als doel om inwoners, bedrijven en organisaties in de gemeente Aalten te inspireren om de handen uit de mouwen te steken voor biodiversiteit. De rest van deze inleiding komt vrijwel geheel overeen met de inleiding van het biodiversiteitsplan, zodat beide delen los van elkaar gelezen kunnen worden.

Je ruikt de geur van bloemen en hoort allerlei vogels zingen tijdens een wandeling langs akkerranden in het agrarische landschap, ziet de ijsvogel tijdens een rondje om de Slingeplas, ziet reeën in het Aaltense Goor en je geniet van het prachtige landschap tijdens een fietstocht. Biodiversiteit is heel erg belangrijk voor de manier waarop wij als inwoners, maar ook bezoekers onze omgeving beleven. Werken aan een betere biodiversiteit staat garant voor een beter leefmilieu en een gezonder leven. Waarom deze inspiratiegids biodiversiteit? Voor de leefbaarheid van de aarde in de toekomst is biodiversiteitsverlies het grootste probleem, op de voet gevolgd door opwarming van het klimaat. De biodiversiteit holt wereldwijd achteruit. Nederland was een van de koplopers wat dat betreft. De grootste klap hebben we hier inmiddels wel gehad. Duits onderzoek heeft aangetoond dat tussen 1989 en 2016 de totale biomassa vliegende insecten in natuurgebieden met ruim 75 procent is afgenomen. Het is aangetoond dat in Nederland een vergelijkbare achteruitgang heeft plaatsgevonden. In overwegend agrarische gebieden, zoals in het buitengebied van de gemeente Aalten, heeft een nog grotere achteruitgang plaatsgevonden.

Vrijwel iedere inwoner van het buitengebied van Aalten die minimaal 30 jaar auto rijdt, weet dat in de afgelopen 30 jaar het aantal doodgereden insecten op de voorzijde van zijn of haar auto met meer dan 90% is afgenomen. Het kleinschalige, overwegend agrarische landschap van de Achterhoek kende een eeuw geleden een zeer grote biodiversiteit. Van de kleinschaligheid en de biodiversiteit is op de meeste plekken niet veel meer over. Steeds meer overheden, burgers, boeren en andere ondernemers zijn ervan doordrongen dat herstel van biodiversiteit van groot belang is. Dat betekent niet dat we terug moeten naar het landschap van een eeuw geleden, maar dat we goed na moeten denken over de inrichting en het gebruik van het landelijk gebied in de toekomst. Willen we een gebied wat alleen optimaal ingericht is voor de gangbare landbouw, of willen we een natuurrijk landschap waar het naast goed boeren, fijn wonen, werken en recreëren is? De laatste vorm is zowel voor de economie als voor de biodiversiteit het meest interessant en biedt bovendien een goede basis voor een toekomstgerichte natuurinclusieve landbouw. Met de biodiversiteit is het gelukkig niet alleen kommer en kwel in de gemeente Aalten. De kwaliteit van het oppervlaktewater is de afgelopen 30 jaar flink vooruit gegaan.

Door natuurontwikkeling is de oppervlakte van half natuurlijke graslanden en ook bos toegenomen en is ook de ecologische infrastructuur van water en half natuurlijke graslanden verbetert. In het agrarische landschap is hier en daar de biodiversiteit flink vooruit gegaan door agrarisch natuurbeheer en natuurontwikkeling door particulieren.

Gemeente Aalten

Pagina 5

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

In deze gids hebben we allereerst de biodiversiteit de gemeente Aalten in grote lijnen beschreven. Vervolgens is het gebied ingedeeld in de 5 deelgebieden “Vennen, heiden en half natuurlijke graslanden”, “Bossen”, “Beken en rivieren”, “Agrarisch cultuurlandschap” en “Bebouwing”. Voor elk deelgebied wordt eerst de biodiversiteit in algemene zin beschreven. Vervolgens worden voor elk deelgebied een aantal ambassadeursoorten beschreven. Deze soorten zijn kenmerkend voor het betreffende deelgebied. Vervolgens worden de knelpunten en de kansen voor de biodiversiteit, en in het bijzonder de ambassadeursoorten, beschreven per deelgebied. Tenslotte komt aan de orde wat de verschillende actoren, zoals de landbouw, de gemeente, het waterschap en particulieren, kunnen doen om de biodiversiteit te bevorderen in de gemeente Aalten. De ambitie van de gemeente Aalten is de biodiversiteit te versterken door de samenhang in het landschap te vergroten en het beheer meer te richten op het vergroten van de biodiversiteit. Hierdoor ontstaat een robuust landschap waarin de biodiversiteit tegen een stootje kan. Deze gids is mede tot stand gekomen door een financiële bijdrage uit de Regeling Landschap en Biodiversiteit van de provincie Gelderland. Deze gids voldoet aan de criteria van deze regeling.

Biodiversiteit Biodiversiteit is een breed begrip. Het is het aantal soorten per oppervlakte-eenheid, maar het is ook het verschil van individuen binnen één soort en ook het aantal van één soort telt mee. Ook de verschillende ecosystemen die er zijn is een vorm van biodiversiteit. Biodiversiteit is belangrijk voor het evenwicht in de natuur. Door biodiversiteit is ook landbouw mogelijk. Biodiversiteit reguleert het klimaat waardoor het voor de mens mogelijk is om op de aarde te overleven. In het algemeen is het zo dat grote gebieden meerdere ecosystemen omvatten en daardoor een hogere biodiversiteit hebben. Hoe kleiner het oppervlak, hoe geringer de biodiversiteit. Pakweg een eeuw geleden, was de biodiversiteit in Nederland in kleine gebieden een stuk groter dan nu. Sindsdien is het totaal aantal soorten in Nederland vermoedelijk licht toegenomen door klimaatopwarming en de introductie van exoten, terwijl het gemiddeld aantal soorten per vierkante meter drastisch is afgenomen. Deze afname vond vooral plaats door verdroging, verzuring, vermesting en landschappelijke versnippering als gevolg van de intensivering van de landbouw. Bijvoorbeeld: een cultuurgrasland kende een eeuw geleden waarschijnlijk gemiddeld 20 tot 40 plantensoorten per vierkante meter. Tegenwoordig ligt dit aantal ergens tussen één en drie.

Voor insecten en andere ongewervelde dieren zijn de verschillen vermoedelijk aanzienlijk groter. Ook in meer natuurlijke leefgebieden zoals bossen is in deze periode de biodiversiteit afgenomen, maar niet in de mate waarin dat in de agrarische leefgebieden heeft plaatsgevonden.

Gemeente Aalten

Pagina 6

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

De gemeente Aalten werkt de komende jaren vanuit het raadsprogramma 2022 – 2026 en het uitvoeringsprogramma Daadkrachtig, Duurzaam en Dichtbij aan 6 thema’s. De klimaatstrategie Aalten valt onder thema 2, duurzaamheid en klimaat. Meer specifiek sluit de klimaatstrategie aan bij de onderdelen: • • •

2f. Regionale aanpak droogte 2g. Stimuleringsmaatregelen duurzaamheid en klimaat 2h. Biodiversiteit en klimaatadaptatie bij elk ruimtelijk plan

In de zomer van 2021 heeft de gemeente Aalten zich aangemeld als een “Global Goal Gemeente” (zie voor uitleg de volgende pagina. Vanuit de voornoemde onderwerpen ondersteunt de klimaatstrategie de lokale realisatie van de onderstaande Global Goals: • • • •

6. Schoon water en sanitair 11. Duurzame steden en gemeenschappen 13. Klimaatactie 15. Leven op het land

De realisatie van de hierboven genoemde onderdelen en Global Goals dragen alle bij aan het behoud en herstel van de biodiversiteit.

Gemeente Aalten

Pagina 7

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

RAADSPROGRAMMA 2022 - 2026 Global Goal Gemeente Aalten

Ambitie: Samen met inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties, regionale en landelijke partners realiseren we de (inter)nationale duurzaamheids- en klimaatdoelstellingen. We geven daarbij zelf het goede voorbeeld en vervullen een innovatieve en realistische rol in de regio op het gebied van energietransitie en klimaatadaptatie. We zijn een gemeente die zorgvuldig omgaat met grondstoffen, reststromen en milieu. We bevorderen circulariteit en versterking van de biodiversiteit.

Global Goal gemeente Aalten en biodiversiteit In de zomer van 2021 heeft de gemeente Aalten zich aangemeld als een Global Goal Gemeente. De Achterhoek is zelfs de eerste SDG-regio in Nederland. De Global Goals, of Sustainable Development Goals (SDG’s), zijn 17 door de Verenigde Naties vastgestelde doelen. De doelen zijn er op gericht om er samen voor te zorgen dat onze wereld gezonder, rechtvaardiger en duurzamer wordt. Voor iedereen. Alle doelen hebben subdoelen die direct of indirect verband houden met het dagelijks werk van gemeenten. Het gaat daarbij om doelen als geen armoede, geen honger, duurzame consumptie- en productiepatronen, goed en inclusief onderwijs, bescherming van het klimaat en duurzame energie voor iedereen. Eén van de Global Goals is nummer 15, “leven op het land”. Deze gaat over bescherming, herstel en duurzaam beheer van het leven op het land in al zijn vormen. Bescherming en herstel van ecosystemen en biodiversiteit kunnen de weerbaarheid tegen toenemende bevolkingsdruk, intensivering van landgebruik en klimaatverandering versterken. Als gemeente gaan we ons dan ook inzetten voor het versterken van de biodiversiteit. In het raadsprogramma 2022-2026 wordt ook concreet aan het college gevraagd om rekening te houden met biodiversiteit bij elk ruimtelijk plan. In het biodiversiteitsplan beschrijft de gemeente Aalten op welke wijze zij dat wil gaan doen.

Gemeente Aalten

Pagina 8

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

2 De biodiversiteit in beeld Met behulp van de Natuurdatabank Flora en Fauna (NDFF) is een beeld verkregen van de aanwezige plant- en diersoorten binnen de gemeente Aalten. Er zijn waarnemingen van de afgelopen 10 jaar verzameld. De NDFF is geraadpleegd op het voorkomen van alle broedvogels, zoogdieren, amfibieën, reptielen, vissen, dagvlinders, libellen en beschermde en Rode Lijst genoteerde plantensoorten, inclusief de ambassadeursoort grasklokje. Met bijna 80.000 (gevalideerde) waarnemingen van bovenstaande soortgroepen is een gedetailleerd beeld ontstaan over de biodiversiteit in de gemeente Aalten. Omdat niet de gehele gemeente geïnventariseerd is op planten en dieren zullen er zeker soorten gemist zijn. Door de hoeveelheid waarnemingen, door de jaren heen verzameld door professionals en vrijwilligers, hebben we een goed beeld over de biodiversiteit in de gemeente kunnen vormen. Er zijn in de afgelopen 10 jaar 290 plant- en diersoorten van de hiervoor genoemde groepen aangetroffen in de gemeente Aalten, waarbij algemeen voorkomende plantensoorten en nietbroedvogels (gastvogels en doortrekkers) niet meegenomen zijn. Van deze 290 soorten zijn er 229 wettelijk beschermd en staan er 85 op de Rode Lijsten van kwetsbare en bedreigde soorten. Per soortgroep worden hieronder de bijzonderheden verder beschreven.

In hoofdstuk 3 wordt per deelgebied de biodiversiteit verder behandeld. Naar het totale aantal soorten planten, schimmels en dieren kunnen we slechts gissen. In waarneming.nl zijn de afgelopen 10 jaar van 2835 soorten waarnemingen ingevoerd. Daarbij gaat het vooral om soorten die gemakkelijk waar te nemen en op naam te brengen zijn. Vele duizenden soorten schimmels, kleine ongewervelden en micro-organismen die moeilijk waar te nemen en/of op naam te brengen kunnen nog aan dit aantal toegevoegd worden. In figuur 1 wordt het aantal soorten binnen enkele goed onderzochte soortgroepen vergeleken met die van geheel Nederland. De gemeente Aalten heeft een vrij hoog aantal soorten voor de meeste soortgroepen. Dit komt omdat er veel verschillende typen leefgebieden hier in een aanzienlijke omvang naast elkaar voorkomen. Opvallend is dat het aantal plantensoorten van de Rode lijst in vergelijking met heel Nederland gering is. Dit wordt veroorzaakt door de achteruitgang van de kwaliteit van leefgebieden met specifieke, kwetsbare milieuomstandigheden en het verdwijnen en ontbreken van dit soort leefgebieden.

Gemeente Aalten

Pagina 9

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

Figuur 1. Vergelijking van het aantal soorten in Nederland met het aantal in de gemeente Aalten.

Zoogdieren. In ons land komen 79 soorten grondgebonden zoogdieren en vleermuizen voor. Binnen de gemeente Aalten zijn in de afgelopen 10 jaar 30 soorten waargenomen. Het betreft 26 soorten grondgebonden zoogdieren en 4 soorten vleermuizen. Al deze soorten zijn wettelijk beschermd. Alle vleermuissoorten zijn bovendien op Europees niveau beschermd middels de Habitatrichtlijn. Er zijn waarnemingen bekend van minder algemene soorten als boommarter, das en grote bosmuis. Broedvogels. In Nederland broeden circa 197 vogelsoorten (bron: Vogelbescherming Nederland). Verspreid over de afgelopen 10 jaar zijn er in de gemeente Aalten van 130 vogelsoorten waarnemingen bekend die duiden op een mogelijk broedgeval. Van sommige zeldzame soorten betreft dit enkele of zelfs eenmalige waarnemingen. Andere soorten zijn regelmatige broedvogels in de gemeente Aalten. Onder de aangetroffen soorten bevindt zich ook een aantal landelijk minder algemene en/of kritische soorten als boomvalk, draaihals, Europese kanarie, fluiter, geelgors, gele kwikstaart, grutto, kneu, kortsnavelboomkruiper, koekoek, middelste bonte specht, spotvogel, wielewaal en zomertortel. Landelijk zeldzame soorten als groene specht, grote lijster, patrijs, steenuil en wielewaal hebben een belangrijke populatie in Oost Gelderland, waarbij in de gemeente Aalten een aanzienlijk deel van deze populatie voorkomt.

Gemeente Aalten

Pagina 10

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

Reptielen. Er komen 3 van de 7 soorten inheemse reptielen voor in de gemeente Aalten: hazelworm, levendbarende hagedis en zandhagedis. Dit betreffen alle strikt beschermde soorten in Nederland. Populaties van hazelworm en levendbarende hagedis beperken zich voornamelijk tot bos- en natuurgebieden, zoals in het Loohuisbos en bij Beestman. Van de zandhagedis is alleen een sterk bedreigde populatie langs de spoorlijn Arnhem-Winterswijk aanwezig. Doordat deze populaties geïsoleerd liggen en doordat deze soorten landelijk vrij zeldzaam zijn, is behoud van de leefgebieden van zeer groot belang.

De levendbarende hagedis is een zeldzame soort in de gemeente Aalten.

Amfibieën. Van de 16 soorten inheemse amfibieën zijn er in de gemeente Aalten van 6 soorten waarnemingen bekend in de afgelopen 10 jaar. Drie soorten kennen uitsluitend natuurlijke populaties in Zuid-Limburg. Van de 13 meer verspreid voorkomende soorten is dus een deel bekend uit de gemeente Aalten. Het betreft de algemene soorten bastaardkikker, bruine kikker, gewone pad en kleine watersalamander. Daarnaast zijn er binnen de gemeente Aalten belangrijke populaties van de vrij zeldzame en strikt beschermde kamsalamander en poelkikker aanwezig. Vissen. Door de aanwezigheid van verschillende beeklopen en ook allerlei typen afgesloten wateren als vijvers, grachten, vennen, poelen en voormalige zandwinplassen kent de gemeente een afwisselende visstand, waarbij alleen enkele soorten van grote rivieren zoals barbeel en sneep en zeer zeldzame soorten van schoon en snelstromend water als beekforel, beekprik, elrits en gestippelde alver ontbreken. Er zijn van 23 inheemse vissoorten waarnemingen bekend in de gemeente in de afgelopen 10 jaar. Het betreft voornamelijk typische soorten van stilstaand en langzaam stromend plantenrijk water als ruisvoorn, snoek,

Gemeente Aalten

Pagina 11

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

vetje en zeelt. De vrij zeldzame en Europees beschermde grote modderkruiper heeft enkele (geïsoleerde) populaties in de gemeente Aalten. In de Aa-strang bij Dinxperlo is recent de zeer zeldzame beekdonderpad aangetroffen. In Nederland is zijn voorkomen beperkt tot de Geul, de Berkel en de Aa-strang bij Dinxperlo. Door de aanwezigheid van populaties van met name de beekdonderpad en grote modderkruiper heeft gemeente Aalten een belangrijke waarde voor de soortgroep vissen. Libellen. In Nederland leven 71 verschillende libellensoorten. Daarvan zijn er 34 in de gemeente Aalten aangetroffen in de afgelopen 10 jaar. Algemene soorten komen voor bij de meest uiteenlopende watertypen, van kleine poelen en vennen tot grote plassen. Beekoeverlibel, beekrombout en weidebeekjuffer, kenmerkende soorten van schoon stromend water komen voor in de gemeente, dankzij de aanwezigheid van de verschillende beeklopen. Er zijn ook een aantal overige minder algemene en kritische soorten waargenomen binnen de gemeente. Recent zijn in het natuurontwikkelingsgebied aan de zuidoostzijde van het Aaltense Goor enkele kenmerkende en kritische soorten van ondiepe, stilstaande en in de volle zon gelegen wateren met een uitgebreide water- en oevervegetatie vastgesteld, zoals de zuidelijke glazenmaker, zuidelijke heidelibel en zwervende heidelibel.

De beekrombout is een wettelijk beschermde soort en staat ook op de Rode Lijst van zeldzame en/of bedreigde libellensoorten. Dagvlinders. Op dit moment leven er in Nederland 53 soorten dagvlinders (bron: De Vlinderstichting). Hiervan zijn er in de afgelopen 10 jaar 34 soorten waargenomen in de gemeente Aalten. Door de afwisseling van biotopen binnen de gemeente Aalten, met onder andere vochtige loofbossen, kruidenrijke graslanden en hooilanden is er een vrij hoge diversiteit aan dagvlinders te vinden. Het betreft naast algemene standvlinders als citroenvlinder, dagpauwoog, gehakkelde aurelia, klein koolwitje en landkaartje en trekvlinders als atalanta, distelvlinder en oranje luzernevlinder ook zeldzamere en kritische soorten als bont dikkopje, grote vos, grote weerschijnvlinder, iepenpage, keizersmantel en kleine ijsvogelvlinder. De grote vos, grote weerschijnvlinder, iepenpage en kleine ijsvogelvlinder zijn wettelijk beschermd in Nederland.

Terug van weggeweest. De grote vos is momenteel weer op veel plekken te vinden in Aalten.

Gemeente Aalten

Pagina 12

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

Planten. Bij het beschrijven van de biodiversiteit van de flora is specifiek gekeken naar de aanwezigheid van wettelijk beschermde soorten en bedreigde soorten die op de Rode Lijst vermeld staan. In Nederland gaat het daarbij om 530 soorten. Er zijn 29 plantensoorten van de Rode Lijst aangetroffen in de gemeente Aalten in de afgelopen 10 jaar. Twee ervan zijn wettelijk beschermd: kluwenklokje en wilde ridderspoor. Ter vergelijking: in de gemeente Berkelland zijn in dezelfde periode 90 soorten van de Rode Lijst aangetroffen. De bijzondere plantensoorten zijn binnen de gemeente Aalten vrijwel alleen te vinden in natuurgebieden als het Aaltense Goor. Een deel van de aangetroffen bijzondere soorten is terug te leiden naar ingezaaide wegbermen en andere terreinen en verwilderde tuinplanten. Ondanks dat in Aalten veel verschillende typen leefgebied voorkomen is het aantal planten van de Rode Lijst in vergelijking met heel Nederland gering. Dit wordt deels veroorzaakt doordat de milieuomstandigheden in de leefgebieden van deze planten in Aalten zijn verslechterd waardoor veel soorten van leefgebieden met specifieke, kwetsbare milieuomstandigheden zijn verdwenen.

Belangrijke oorzaken zijn ontwatering, waardoor kalkrijke kwel niet meer in de wortelzone van planten kan komen en de toename van de neerslag van stikstofverbindingen waardoor weinig concurrentiekrachtige soorten het afleggen tegen de snel groeiende soorten die profiteren van de stikstoftoename. Ook speelt de afname in de omvang van leefgebieden een grote rol waardoor fragmentatie van populaties en vervolgens inteelt ontstaat en soorten uitsterven. Uiteraard ontbreken in Aalten Rode lijstsoorten van leefgebieden die in Aalten niet voorkomen zoals bijvoorbeeld kustduinen, kalkgraslanden en hoogvenen.

Gemeente Aalten

Pagina 13

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

3 Deelgebieden en ambassadeursoorten Deelgebieden Om de beschrijving van de huidige en gewenste natuurwaarden, de knelpunten en kansen te structureren wordt dit per deelgebied gedaan. Het gaat daarbij om de volgende deelgebieden: • • • • •

Natuurgebieden (vennen, heiden en half natuurlijke graslanden) Bossen Beken, watergangen en plassen Agrarisch cultuurlandschap Bebouwd gebied

De deelgebieden zijn op kaart weergegeven. Zie figuur 2. De criteria voor het begrenzen van de deelgebieden zijn hieronder weergegeven. Natuurgebieden (vennen, heiden en half natuurlijke graslanden): gebieden groter dan 2 hectare zijn als zodanig begrensd, incl. eventueel aangrenzend bos kleiner dan 5 hectare. Bos: bossen groter dan 5 hectare zijn als bos begrensd. Beken, watergangen en plassen: lijnvormige wateren breder dan 5 meter en plassen groter dan 0,5 hectare zijn als zodanig begrensd. Agrarisch cultuurlandschap: groter dan 5 hectare is als zodanig begrensd. Bebouwd gebied: groter dan 5 hectare is als zodanig begrensd.

Gemeente Aalten

Pagina 14

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

Figuur 2. Deelgebiedenkaart.

Gemeente Aalten

Pagina 15

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

De ligging van de belangrijkste natuur in de gemeente Aalten ten opzichte van de ruime omgeving wordt weergegeven in figuur 3. In de gemeente Aalten bevinden zich geen Natura2000 gebieden. Natura-2000 gebieden zijn Europees beschermde gebieden met hoge natuurwaarden. Twee Natura-2000 gebieden liggen op korte afstand van de gemeente Aalten: het Korenburgerveen en de Bekendelle. Wat verder weg liggen het Wooldseveen en de Willinks Weust. In figuur 3 zijn deze gebieden op kaart weergegeven. De dooradering van het Gelders natuurnetwerk en de groene ontwikkelzone in de gemeente Aalten vormt de verbinding tussen de natuurgebieden rond Winterswijk met het Aaltense Goor en natuurgebieden ten westen van de gemeente Aalten. Zowel het deelgebied Vennen, heiden en half natuurlijke graslanden en groot deel van het deelgebied Bos zijn begrensd als Gelders natuurnetwerk.

Figuur 3. De ligging van de gemeente Aalten ten opzichte van naburige Natura-2000 gebieden en het Gelders natuurnetwerk.

Het Gelders Natuurnetwerk (GNN) is een samenhangend netwerk van bestaande en te ontwikkelen natuur van internationaal, nationaal en provinciaal belang. Dit netwerk is aangevuld met de Groene Ontwikkelzones (GO). De GO zijn zones die bestaan uit gebieden met andere functies dan natuur, die ruimtelijk verweven zijn met de natuur van de GNN en daar functioneel mee samenhangen. In de GO wordt ingezet op versterking van de samenhang tussen inliggende en aangrenzende natuurgebieden. De provincie Gelderland is als eerste verantwoordelijk voor de bescherming en ontwikkeling van bos en natuur binnen het GNN en de GO.

Gemeente Aalten

Pagina 16

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

Ambassadeursoorten Aan elk deelgebied is een aantal ambassadeursoorten toegekend. Deze worden per deelgebied beschreven. De ambassadeursoorten zijn gekozen op basis van criteria als vóórkomen in het deelgebied, herkenbaarheid en habitateisen. Ambassadeursoorten voor biodiversiteit zijn soorten die als spreekbuis voor biodiversiteit en het belang daarvan kunnen fungeren. Een ambassadeursoort is primair een communicatieconcept. Een ambassadeur vertegenwoordigt het deelgebied en staat derhalve voor de biodiversiteit in het gehele habitat. Een ambassadeursoort is een spreekbuis waarmee aandacht gevraagd kan worden voor bredere thema’s in een bredere context. De ambassadeursoorten zijn zodanig gekozen dat de deelgebieden door deze soorten min of meer volledig gerepresenteerd worden. Bijvoorbeeld bij het agrarisch cultuurlandschap staat de kamsalamander als representant voor de landschapselementen, de patrijs voor de agrarische percelen en de steenuil voor de erven. Het voorkomen van de gekozen ambassadeursoorten geeft aan in welke mate de biodiversiteit in een deelgebied in grote lijnen op orde is. De gekozen soorten representeren op plekken waar ze voorkomen een hoge mate van biodiversiteit. Daarnaast zijn de soorten zodanig gekozen dat het voorkomen van deze soorten buiten het deelgebied waar ze als ambassadeur gelden ook de ecologische connectiviteit kunnen duiden.

Het volgende voorbeeld maakt duidelijk wat hiermee bedoeld wordt. De levendbarende hagedis is een ambassadeursoort van het deelgebied “Vennen, heiden en half natuurlijke graslanden”. Dit deelgebied ligt verspreid over de gemeente in van elkaar gescheiden locaties die vooral omringd zijn door agrarisch cultuurlandschap. Wegbermen in dat landschap kunnen zodanig beheerd worden dat ze een ecologische verbinding gaan vormen tussen de locaties. Door middel van monitoring van de levendbarende hagedis in deze wegbermen kan de mate van ecologische connectiviteit hier gevolgd worden. De volgende ambassadeursoorten zijn gekozen voor de deelgebieden: deelgebied Vennen, heiden en half natuurlijke graslanden Bossen Beken, watergangen en plassen

ambassadeursoorten gevlekte orchis, levendbarende hagedis, boompieper, boomkikker kleine ijsvogelvlinder, gewone grootoorvleermuis, bosuil weidebeekjuffer, ijsvogel, winde

Agrarisch cultuurlandschap

kamsalamander, patrijs, steenuil, kievit, grasklokje

Bebouwd gebied

huismus, laatvlieger, gierzwaluw, braamsluiper

In de volgende 5 hoofdstukken worden de biodiversiteit, de ambassadeursoorten, de knelpunten en kansen per deelgebied besproken.

Gemeente Aalten

Pagina 17

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

4 Vennen, heiden en half natuurlijke graslanden Van de vele duizenden hectares heide van pakweg 150 jaar geleden resteert nog één klein stukje in het Loohuisbos. Dit is ook de enigste locatie waar nog een ven bewaard is gebleven. De rest van de woeste gronden van eertijds is omgevormd in landbouwgrond en voor een klein deel ook in bos. Dat dit deelgebied in het noordelijk en oostelijk deel van de gemeente toch nog verspreid voorkomt, is het resultaat van diverse vormen van natuurontwikkeling in de afgelopen 50 jaar. Binnen dit deelgebied is het Aaltense Goor, met aansluitend de Vennebulten in de gemeente Oude IJsselstreek, verreweg het belangrijkste gebied. Onlangs is dit natuurgebied aan de zuidoostzijde nog flink uitgebreid.

Deelgebied Vennen, heiden en half natuurlijke graslanden Ongeveer 140 jaar geleden bestond de gemeente Aalten voor ongeveer de helft uit heide- en veengebieden. Van deze “woeste gronden” zijn slechts enkele snippertjes over. De afgelopen 25 jaar zijn op enkele locaties weer halfnatuurlijke en venachtige situaties ontwikkeld. Door allerlei externe milieufactoren (o.a. verdroging, stikstof, klimaatverandering) is optimale ontwikkeling niet mogelijk en is intensief beheer nodig. Ondanks dat kunnen enkele soorten van heide, vennen en half natuurlijke graslanden zich in de gemeente Aalten handhaven.

Door de beperkte omvang van de meeste natuurgebieden en door diverse negatieve invloeden als stikstofdepositie, verdroging of minder optimaal beheer is de biodiversiteit van deze ecosystemen niet optimaal. Met name in de kleine natuurgebieden is door gebrek aan structuur de biodiversiteit vrij laag. Veel kenmerkende soorten van heide, vennen en in mindere mate ook half natuurlijke graslanden ontbreken grotendeels. Het meest complete ecosysteem is te vinden in het Aaltense Goor en de aangrenzende Vennebulten. Dit gebied kent een afwisseling van natte en droge heide, een ven, extensieve bloemrijke hooi- en weilanden, ondiepe sloten, poelen, struwelen, houtsingels, bos en onverharde wegen.

Gemeente Aalten

Pagina 18

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

De ambassadeursoorten In bijlage 1 is uitgebreide informatie opgenomen over de ambassadeursoorten. Hieronder worden de ambassadeursoorten kort toegelicht. Boompieper. De boompieper een karakteristieke broedvogel van heidevelden, vooral op overgangen naar bos. De soort nestelt ook in schraal grasland en in graslanden met botanisch graslandbeheer in de heideontginningen. Gevlekte orchis. In de Achterhoek komt de gevlekte orchis voor op vochtige voedselarme tot matig voedselrijke graslanden, vooral in natuurgebieden. Levendbarende hagedis. Vochtige heide en hoogveen vormen de voorkeurshabitat. De soort komt soms ook voor in de heideontginningen in zon geëxponeerde bosranden en randen van houtwallen, in schrale graslanden en in wegbermen. De levendbarende hagedis is het meest voorkomende reptiel in de gemeente Aalten. Boomkikker. De boomkikker is in het zomerhalfjaar overdag vooral aan te treffen op struiken die zonnig en beschut staan. De meeste boomkikkers zijn aan te treffen op een hoogte van 1 tot 2 meter. Voor de voortplanting heeft de boomkikker ondiepe, visvrije, zonnig en beschut gelegen wateren nodig. De boomkikker is ongeveer 30 jaar geleden verdwenen uit de gemeente Aalten. De kans op terugkeer in het Aaltense Goor is groot indien het lukt om hier het water beter vast te houden.

Knelpunten Stikstof. Diverse stikstofverbindingen, met name ammoniak afkomstig uit de landbouw, zorgen voor verrijking van de systemen waardoor flora en fauna die gebonden is aan voedselarme leefgebieden achteruitgaat en er zelfs soorten verdwijnen. Bovendien leidt neerslag van stikstofverbindingen tot verzuring van de bovengrond met onder andere als gevolg dat mineralen uit de bovenste aardlagen uitspoelen, hetgeen op de karakteristieke plantengroei en het insectenleven een vernietigende werking heeft. De veranderde voedingswaarde van planten als gevolg van verzuring en vermesting heeft een sterk negatief effect op veel soorten fauna die van deze planten afhankelijk is. Diverse boomsoorten hebben juist voordeel bij de toename van stikstof in deze gebieden, waardoor deze gebieden vaak snel dicht dreigen te groeien met bos. Om de openheid in stand te houden is daarom intensief beheer noodzakelijk. Verdroging. Door optimalisatie van de waterhuishouding ten behoeve van de omringende landbouw hebben veel natuurgebieden te maken met verdroging, waardoor flora en fauna die is aangewezen op natte en vochtige leefgebieden achteruitgaat en er zelfs soorten verdwijnen. Verdroging versterkt het negatieve effect van de toegenomen stikstofdepositie. Versnippering. Door isolatie van natuurgebieden is de genetische uitwisseling tussen populaties sterk afgenomen.

Het gevolg is inteelt en het lokaal uitsterven van soorten. Indien door tijdelijk ongunstige omstandigheden soorten uit een gebied verdwijnen kunnen deze door versnippering niet terugkeren.

Gemeente Aalten

Pagina 19

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

Omvang. Door verkleining van leefgebieden verdwijnen soorten. Vaak gaat verkleining samen met achteruitgang in kwaliteit en versnippering, waardoor het verdwijnen van soorten verder versterkt wordt. Klimaatverandering. Door de opwarming van het klimaat hebben veel soorten van dit deelgebied het moeilijk. Landelijk gaat bijvoorbeeld de levendbarende hagedis sterk achteruit, zeer waarschijnlijk als gevolg van de opwarming van het klimaat. Beheer. Vaak is het beheer van dit soort terreinen sterk gericht op de plantengroei, zonder rekening te houden met de fauna. Diverse natuurterreinen hebben dezelfde structuur als het agrarische landschap: een afwisseling van kort gemaaide vegetatie en hoog opgaande bomen in de vorm van bos, houtwallen en -singels. Structuurvariatie in de half natuurlijke graslanden in de vorm van struwelen, los staande struiken, ongemaaide stukken en geleidelijke overgangen naar opgaand hout ontbreekt veelal door het achterwege blijven van hakhoutbeheer. Voor veel karakteristieke insecten, reptielen, amfibieën en vogels van dit soort gebieden is dit zeer nadelig. Staatsbosbeheer is sinds enkele jaren bezig met een inhaalslag om het achterstallige onderhoud aan de vele kilometers houtsingels in het Aaltense Goor weg te werken. Door deze houtsingels weer in hakhoutbeheer te nemen, zal de biodiversiteit in het gebied flink toenemen.

In het Loohuisbos is één van de vennen door verdroging dichtgegroeid met berk en wilgen. Het ‘ven’ is vanaf de jaren ‘90 weer geleidelijk open gekapt dankzij de inzet van leerlingen uit groep 7 en 8 van de basisscholen uit Aalten, die er tijdens een buitenles berken mochten omzagen en kleinere opslag konden wegknippen. Ook de werkgroep natuurbeheer van de KNNV afdeling Oost-Achterhoek heeft daarbij geholpen. Op de topografische kaart van 1976/1987 is het nog als open en drassig gebied weergegeven. Op de topografische kaart van 2020 is het weergegeven als bos. Om de bijzondere flora en vegetatie, met onder andere eenarig wollegras, te behouden/herstellen zal men met enige regelmaat het ‘ven’ van opslag moeten worden ontdaan. Invasieve exoten. Het aantal invasieve exoten (door de mens geïntroduceerde plant- en diersoorten die hier niet thuishoren en zich explosief kunnen vermeerderen ten koste van de inheemse flora en fauna) dat in de natuurgebieden voor problemen zorgt is beperkt. Eén soort, de watercrassula zorgt inmiddels op veel locaties in de Achterhoek in de natte schraalgraslanden en vennen voor grote toenemende problemen. In korte tijd kan deze plant grote oppervlakten overgroeien. Een goede methode om deze soort binnen de perken te houden is er nog niet. Chemische gewasbeschermingsmiddelen.

Drift via wind en water van chemische gewasbeschermingsmiddelen vanuit het agrarisch cultuurlandschap richting natuurgebieden leidt daar tot opeenhoping van deze middelen. De impact hiervan op de biodiversiteit is onvoldoende bekend.

Gemeente Aalten

Pagina 20

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

Invloed knelpunten op de ambassadeursoorten:

knelpunt stikstof verdroging versnippering vermindering omvang leefgebied opwarming klimaat bijenkasten beheer invasieve exoten bestrijdingsmiddelen

gevlekte levendbarende boompieper boomkikker orchis hagedis xxx xxx xx x xxx xxx x xxx x xxx x x x xxx x xxx x xx x x xxx xx xxx x x xxx x x x x

Kansen Versnippering tegengaan. De kleinere natuurgebieden liggen sterk geïsoleerd ten opzichte van elkaar. Kansen om deze isolatie deels op te heffen zijn: ecologisch bermbeheer en watergangenbeheer en natuurontwikkeling binnen het Gelders Natuurnetwerk, ook door particulieren. Ook buiten het Gelders natuurnetwerk is het zinvol om de aanleg van poelen en landhabitat voor de boomkikker bij particulieren te stimuleren. Beheer. Meer structuurvariatie aanbrengen in de half natuurlijke graslanden in de vorm van struwelen, los staande struiken, ongemaaide stukken en geleidelijke overgangen naar opgaand hout. Hierdoor zal de biodiversiteit in de natuurterreinen aanzienlijk toenemen. Kansen zijn er ook op locaties die geen natuurstatus hebben maar waar bij aanpassing van inrichting en beheer bijzondere natuurkwaliteiten ontwikkeld kunnen worden. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om gronden van particulieren die buitenaf wonen. Omvorming bos. Bos op voormalige heide weer omvormen in heide. In het verleden zijn vele hectares heide spontaan dichtgegroeid met heide en is een flink deel van de heide beplant met bos. Zie ook de opmerkingen over het Loohuisbos onder “knelpunten”. Verdroging opheffen. Verdroging in de landbouw als eerste aanpakken rond natuurgebieden is een kans om de verdroging van natuurgebieden deels ongedaan te maken.

Dit is passend binnen de klimaatadaptatiestrategie van de gemeente Aalten en een kans om klimaatadaptatie en herstel van de biodiversiteit gezamenlijk op te laten gaan. Duurzame landbouw. Een omschakeling naar duurzame landbouw rond natuurgebieden zal een sterk positief effect hebben op deze natuurgebieden. Verdroging en de invloed van stikstof en chemische bestrijdingsmiddelen zal hierdoor aanzienlijk verminderen. Boomkikker. Aanleggen en duurzaam in stand houden van geschikte voortplantingswateren voor de boomkikker in en rond het Aaltense Goor zal er voor zorgen dat deze soort weer terugkeert in Aalten.

Gemeente Aalten

Pagina 21

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

Invloed verzilvering kansen op de ambassadeursoorten:

knelpunt versnippering tegengaan beheer omvorming bos in heide verdroging opheffen duurzame landbouw

gevlekte levendbarende orchis hagedis x xxx xxx x xxx xxx xxx xx xxx

boompieper

boomkikker

x xx xxx xx x

x xxx xxx xxx

Uitgevoerde en actuele initiatieven Natuurontwikkeling Aaltense Goor. Recent is het Aaltense Goor aan de zuidoostzijde uitgebreid en ondergebracht in een stichting. Het is de komende jaren afwachten of hier tot eind juli open water beschikbaar blijft waardoor een geschikt boomkikkerleefgebied ontstaat.

Boomkikker.

Gemeente Aalten

Pagina 22

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

5 Bossen Bossen groter dan 5 hectare komen verspreid voor. Er zijn diverse bostypen in de gemeente Aalten aanwezig, met ook een uiteenlopende ontstaansgeschiedenis. Het betreft onder andere aanplant van naaldhout en eiken op voormalige heide, spontaan dichtgegroeide veengebieden, oude bossen op landgoederen, vochtige bossen langs beken en meer recent aanplant in het kader van natuurontwikkeling. Ook de natuurlijke voedselrijkdom van de bodem loopt uiteen van voedselarm in de heideontginningen tot voedselrijk in beekbegeleidend bos. Door de afwisseling in leeftijd en type bos is de biodiversiteit van dit deelgebied relatief hoog, al zijn er tussen de verschillende bossen wel duidelijke verschillen te zien. De oppervlakte bos is de afgelopen 120 jaar sterk afgenomen in de gemeente Aalten. Vooral bossen die eind negentiende eeuw op de voormalige heide zijn aangelegd zijn later omgezet in landbouwgrond. Deelgebied bossen Verspreid over de gemeente komt een grote diversiteit aan bostypen voor. Ook de variatie in leeftijd is groot. Gemiddeld genomen worden de bossen steeds ouder waardoor faunasoorten van oud bos toenemen. Door onder andere verdroging, de stikstofproblematiek en enkele invasieve exoten hebben karakteristieke bosplanten en -insecten het moeilijk. Kansen om de biodiversiteit van bossen te verbeteren zijn er volop.

Ook de biodiversiteit in bossen worden helaas bedreigd door factoren als stikstofdepositie, verdroging en soms door uitvoering van beheer. Door verzuring van de bodem nemen ongewenste soorten als braam vaak de overhand. In bossen met veel naaldhout of slecht verterend blad van eiken en beuken is een goed ontwikkelde bosvegetatie meestal niet aanwezig. Grootschalige ingrepen in het bos, zoals kaalslag, forse dunningen, de inzet van groot materieel en het laten liggen van takken en zaaghout zorgen ervoor dat de bosflora sterk verruigd, ten koste van kenmerkende soorten als bosanemoon, bosgierstgras, boskortsteel, dalkruid en witte klaverzuring die hierdoor op veel plekken zijn verdwenen. Doordat de zaden van veel van deze soorten kort leven of zich slecht verspreiden is herstel van dergelijke groeiplekken vaak niet aan de orde. In productiebos krijgen diersoorten van oud bos, zoals boombewonende vleermuizen, bosuil, middelste bonte specht en zwarte specht onvoldoende kans door het ontbreken van oude, holle bomen en door het intensieve beheer. Veel bossen zijn door de jaren heen verdroogd waardoor kenmerkende soorten van vochtig bos, zoals bosaardbei, bospaardenstaart, donkersporig bosviooltje, grote keverorchis, grote weerschijnvlinder, kleine ijsvogelvlinder, nachtegaal, wielewaal en zwartblauwe rapunzel zeldzaam zijn geworden of geheel zijn verdwenen.

In enkele goed ontwikkelde oude, vochtige bossen zijn populaties van de kleine ijsvogelvlinder en grote weerschijnvlinder te vinden. De hoogste biodiversiteit is te vinden in de bosgebieden het Klooster en Beestman. Deze gebieden kennen een afwisseling in vochtigheid en voedselrijkdom en er zijn veel overgangen naar andere natuurtypen.

Gemeente Aalten

Pagina 23

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

Ambassadeursoorten In bijlage 1 is uitgebreide informatie opgenomen over de ambassadeursoorten. Hieronder worden de ambassadeursoorten kort toegelicht. Bosuil. De bosuil komt vooral voor in oude loofbossen en gemengde bossen met voldoende holle bomen. Soms vormen boerenerven, (stads)parken, groene woonwijken met oude bomen ook een geschikt leefgebied. De bosuil broedt vooral in holle bomen en soms in nestkasten. Gewone grootoorvleermuis. Gewone grootoorvleermuizen jagen op beschutte plekken in bos en kleinschalig parkachtig landschap, boven bospaden, in lanen en op open plekken, langs bosranden en laag boven (bloeiende) kruidenvegetaties of langs en door de kroon van (bloeiende) bomen. Ook wordt in schuren en in stallen met vee gejaagd. In de zomer rusten ze overdag op zolders, achter betimmeringen, daklijsten en vensterluiken, in spouwmuren en onder dakpannen, in holten en spleten in bomen en in nest- en vleermuiskasten. Als winterverblijf worden vooral ondergrondse ruimten gebruikt, zoals grotten, kalksteengroeven, oude steenfabrieken, bunkers, forten, vestingwerken, ijskelders, (kasteel)kelders en kruipruimtes. Kleine ijsvogelvlinder. Deze dagvlinder leeft in vochtige loofbossen waar wilde kamperfoelie groeit. De rupsen van deze vlinder eten alleen deze plant. Landelijk is de kleine ijsvogelvlinder een zeldzame soort.

In de oostelijke helft van de gemeente Aalten komt de soort in enkele bossen voor.

De laatste jaren wordt de grote weerschijnvlinder weer vaker waargenomen in Aalten.

Gemeente Aalten

Pagina 24

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

Knelpunten Stikstof. Diverse stikstofverbindingen, met name ammoniak afkomstig uit de landbouw, zorgt voor de verzuring van de bovengrond met onder andere als gevolg dat mineralen uit de bovenste aardlagen uitspoelen, organisch materiaal op de bosbodem slechter verteert en vergiftiging van boomwortels door aluminium plaatsvindt waardoor bomen afsterven. Dit speelt vooral in bossen op arme grond, bossen die op de voormalige heide 100 tot 150 geleden zijn aangeplant. Hoge stikstofconcentraties zorgen er bovendien voor dat bomen gevoeliger worden voor schimmels en insecten(plagen). Veel bosplanten kunnen onder zure omstandigheden niet meer groeien en verdwijnen. De vrijkomende groeiplaatsen worden vaak overgenomen door braam. De ondergroei van veel bossen bestaat inmiddels uit vrijwel uitsluitend braam. Op plekken waar minder licht de bosbodem bereikt neemt als gevolg van verzuring hulst de laatste 30 jaar explosief toe. Houtoogst versterkt vaak de verzuring en verbraming van bossen. Verdroging. Door optimalisatie van de waterhuishouding ten behoeve van de omringende landbouw hebben veel bossen te maken met verdroging, waardoor bomen afsterven en flora en fauna die aangewezen is vochtige bossen achteruitgaat en er zelfs soorten verdwijnen. Het aanplanten van naaldhout versterkt bovendien op veel plekken de verdroging omdat deze bomen jaarrond water verdampen.

Verdroging versterkt bovendien de verzuring. Er vindt minder transport van bufferende stoffen naar hogere bodemlagen plaats tijdens natte perioden. Versnippering. Door isolatie van bossen onderling is de genetische uitwisseling tussen populaties van typische bossoorten afgenomen. Deze isolatie is niet het gevolg van de afname van het bosareaal, maar het gevolg van de verminderde doorlatendheid van het agrarisch cultuurlandschap voor deze soorten. Het verdwijnen van opgaande lijnvormige landschapselementen en bosjes in het agrarische cultuurlandschap en de afname van de natuurkwaliteit van deze landschapselementen heeft geleid tot deze verminderde doorlatendheid. Het gevolg is inteelt en het lokaal uitsterven van karakteristieke soorten van bos. Indien door tijdelijk ongunstige omstandigheden soorten uit een gebied verdwijnen kunnen deze door de versnippering niet terugkeren. Beheer. Vaak is het beheer van particuliere bossen sterk gericht op houtoogst, zonder voldoende rekening te houden met de biodiversiteit. Bomen kunnen daardoor niet echt oud worden en staand en liggend dood hout is vaak maar in zeer beperkte mate aanwezig. Een deel van de bospercelen bestaat uit een monocultuur van één boomsoort van één leeftijd. Vaak zijn boomsoorten aangeplant die hier van nature niet thuishoren, zoals Amerikaanse eik, fijnspar en douglas. Aanplant van exoten beperkt de biodiversiteit.

In veel bossen zijn boomsoorten aangeplant die verzuring in de hand werken. Overmatige oogst van bomen leidt vooral in de drogere bossen tot verdere verzuring. Bij het beheer van bossen is onvoldoende aandacht voor de ontwikkeling van rijk gestructureerde bosranden (bosmantels), het creëren of handhaven van open plekken en het handhaven van holle bomen. Al deze hiervoor genoemde aspecten hebben een negatief effect op het bodemleven, de plantengroei en vooral de fauna. Invasieve exoten. Het aantal invasieve exoten (door de mens geïntroduceerde plant- en diersoorten die hier niet thuishoren en zich explosief kunnen vermeerderen ten koste van de

Gemeente Aalten

Pagina 25

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

inheemse flora en fauna) dat in de bosgebieden voor problemen zorgt is beperkt. De belangrijkste soort is de Amerikaanse vogelkers die in vele bossen vooral de struiklaag van inheemse soorten verdringt en daarmee ook de fauna die daarvan afhankelijk is. Op een aantal plekken dringen Aziatische duizendknopen, vooral de Japanse duizendknoop, en reuzenbalsemien de bossen in, ten koste van de kruid- en struiklaag van inheemse soorten en de fauna die daarvan afhankelijk is. Afdoende methodes om Amerikaanse vogelkers en de Aziatische duizendknopen binnen de perken te houden zijn er nog niet. In veel bossen zijn exoten aangeplant ten behoeve van de houtproductie. Dit soort beplantingen hebben over het algemeen een zeer lage biodiversiteit. Exotische naaldhoutsoorten zoals douglas en fijnspar zorgen bovendien voor extra verdroging om dat deze ook ’s winters water verdampen in tegenstelling tot de loofhoutsoorten. Verschillende aangeplante exoten gedragen zich invasief, zoals de Amerikaanse eik. Deze soort is zeer moeilijk uit een bos te elimineren. Recreatie. De toenemende recreatie beperkt in veel bossen in toenemende mate het voorkomen van verstoringsgevoelige soorten zoals reeën en broedende roofvogels. Dit wordt in de toekomst mogelijk nog versterkt door een wijziging in de Natuurschoonwet. Op landgoederen mogen doodlopende paden niet meer worden meegeteld voor de openstelling.

De kans is groot dat veel van dit soort paden verder doorgetrokken wordt zodat doorgaande routes ontstaan. Dit komt verstoringsgevoelige soorten niet ten goede. Dode bomen, eventueel met holtes, langs paden worden vanwege de veiligheid verwijderd. Dit is nadelig voor holenbroeders en vleermuizen en allerlei soorten die afhankelijk zijn van staand en liggend dood hout. Invloed knelpunten op de ambassadeursoorten: knelpunt stikstof verdroging versnippering beheer invasieve exoten recreatie

kleine ijsvogelvlinder gewone grootoorvleermuis bosuil x xx x xxx xx x xx xx xxx xxx xxx xx x x xx xx

Kansen Inheemse soorten. Het bomenbestand omvormen in inheemse soorten, met name soorten die verzuring tegengaan, zoals iep, linde, hazelaar en zoete kers. Oude bomen. Bomen oud laten worden. Bijvoorbeeld in een deel van het bos (bijvoorbeeld 20%) waar het bomenbestand vooral uit inheemse soorten bestaat geen beheer meer uitvoeren, zodat in het bos een oude boskern ontstaat. Dood hout. Liggend en staand dood hout ongemoeid laten. Hiervan profiteren vooral vele soorten fauna. Holle bomen handhaven. Holle staande bomen zoveel mogelijk ongemoeid laten omdat ze een belangrijke broedplaats voor vogels en verblijfplaats voor vleermuizen vormen.

Gemeente Aalten

Pagina 26

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

Bosmantels ontwikkelen. Door bosranden om te vormen in geleidelijke overgangen van lage vegetatie naar opgaande bomen ontstaan rijk gestructureerde bosmantels die wat betreft biodiversiteit de rijkste locaties in het bos zijn. Ook het creëren van open plekken in het bos met geleidelijke overgangen heeft hetzelfde nut. Invasieve exoten bestrijden. Structurele bestrijding van invasieve exoten, zoals de Japanse duizendknoop en vooral de Amerikaanse vogelkers, zal uiteindelijk leiden tot een hogere biodiversiteit. Voor de bestrijding van invasieve exoten is een lange adem en samenwerking noodzakelijk. Door het opstellen van een gemeentelijk plan van aanpak kan dit in gang gezet worden. De provincie stelt subsidie beschikbaar voor het opstellen van dergelijke plannen. Recreatie zonering. De recreatie in bossen beter zoneren zodat er verspreid over het landschap voldoende rustige plekken voor storingsgevoelige soorten zoals reeën en broedende roofvogels aanwezig zijn. Verdroging tegengaan. Verdroging tegengaan door de ontwateringsbasis te verhogen in het bos en bij voorkeur ook daarbuiten. Dit is passend binnen de klimaatadaptatiestrategie van de gemeente Aalten en een kans om klimaatadaptatie en herstel van de biodiversiteit gezamenlijk op te laten gaan. Watergangen natuurlijker inrichten. Onderhoudspaden langs watergangen in en langs bossen opheffen en inplanten met bomen.

Deze watergangen groeien door de verminderde lichtinval aanzienlijk minder snel dicht en kunnen daardoor op den duur veel extensiever onderhouden worden. Bij de omvorming rekening houden met bijzondere natuurwaarden in de taluds van de watergangen, zoals bijvoorbeeld groeiplaatsen van slanke sleutelbloem of bosanemoon. Versnippering opheffen. Versnippering tegengaan door in het agrarisch cultuurlandschap het netwerk van houtige landschapselementen te herstellen, door aanleg van bos op strategische locaties en het uitbreiden van bestaande bossen. Handvat opstellen voor op biodiversiteit gericht beheer van bos. Doelgroep zijn de particuliere eigenaren. Mensen enthousiast maken voor biodiversiteit in “hun” bos. Invloed verzilvering kansen op de ambassadeursoorten:

kans inheemse bomen oude bomen dood hout holle bomen handhaven bosmantels ontwikkelen invasieve exoten bestrijden recreatie zoneren verdroging tegengaan versnippering opheffen

Gemeente Aalten

kleine gewone ijsvogelvlinder grootoorvleermuis xxx xx xxx

bosuil

xxx x

xxx xxx x

x xxx x xxx x x

xxx xxx

x xxx

x x

Pagina 27

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

Uitgevoerde en actuele initiatieven Uitbreiding van het bos aan de Wikkerinkweg door de gemeente Aalten. Vanuit educatieve doeleinden worden hier onderhoudswerkzaamheden uitgevoerd door scholieren. Nieuw bos. Aanplant van nieuwe stukjes bos bij diverse particulieren en landgoederen in het buitengebied.

De goudvink tref je vooral aan in jong bos. Ook jong bos is van grote waarde voor de biodiversiteit.

Gemeente Aalten

Pagina 28

Inspiratiegids biodiversiteit gemeente Aalten, op weg naar biodiversiteit

6 Beken, watergangen en plassen Verschillende beken en bredere watergangen doorkruisen de gemeente Aalten (zie figuur 2). De Boven-Slinge is in het verleden gekanaliseerd. De overige watergangen zijn gegraven. Enkele kleine stroompjes in bossen hebben deels nog een natuurlijk karakter zoals in het Klooster, bij Beestman, de Snijders Veerbeek tussen de Hamalandroute en de Kiefteweg en de Zilverbeek bij Barlo. Het afwatersysteem in de gemeente Aalten is sterk ten behoeve van de landbouw ingericht. De Slinge is over een groot deel een “opgeleide” beek, dat wil zeggen dat de beekbodem omhoog gehaald is en de beek van kaden is voorzien. Dat heeft als consequentie dat in droge perioden beekwater in het omliggende gebied infiltreert met als gevolg dat in droge zomers, als in Winterswijk de Slinge nog stroomt, deze stroomafwaarts in Aalten droogstaat. Deze inrichting heeft grote negatieve gevolgen voor de natuurwaarden van de beek en de waarde als ecologische verbindingszone voor stromend water. Hetzelfde geldt voor de Keizersbeek. Vissoorten die afhankelijk zijn van de aanwezigheid van schone grind- en zandbodems zoals de winde zijn schaars geworden. Soorten van helder, snelstromend water, zoals de serpeling, beekdonderpad, beekprik, bosbeekjuffer, elrits, gestippelde alver, grote gele kwikstaart, vlagzalm en waterspreeuw komen niet of nauwelijks voor.