Bijlage 4 - Onderzoek ontplofbare oorlogsresten

1941 RL 2-II/254 10. - 16. Aug. 1941 RL 2-II/255 17. - 22. Aug. 1941 RL 2-II/256 23. - 28. Aug. 1941 RL 2-II/257 29. Aug. - 3. Sept. 1941 RL 2-II/258 4. - 8. Sept. 1941 RL 2-II/259 9. - 14. Sept. 1941 RL 2-II/260 15. - 20. Sept. 1941 RL 2-II/261 21. - 26. Sept. 1941 RL 2-II/262 27. Sept. - 2. Okt. 1941 RL 2-II/263 3. - 9. Okt. 1941 RL 2-II/264 10. - 14. Okt. 1941 RL 2-II/265 15. - 18. Okt. 1941 RL 2-II/266 19. - 23. Okt. 1941 RL 2-II/267 24. - 28. Okt. 1941 RL 2-II/268 28. Okt. - 3. Nov. 1941 RL 2-II/269 4. - 9. Nov. 1941

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

Relevant

Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1

55 van 94

RM 7- OKM / Seekriegsleitung der Kriegsmarine Inv. Nr. Omschrijving archiefstuk(ken) Seekriegsleitung RM 7/345 Bd. 18 Entfernen15. - 23. Aug. 1940 RM 7/346 RM 7/347 RM 7/348

Relevant Nee, 1

Bd. 19 Entfernen24. - 31. Aug. 1940 Bd. 20 Entfernen1. - 8. Sept. 1940 Bd. 21 Entfernen9. - 21. Sept. 1940

Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1

RM45/II: Kriegstagebücher Inv. Nr. Omschrijving archiefstuk(ken) Geen relevante inventarissen aangetroffen

Relevant

RW 37 - Wehrmachtsbefehlshaber in den Niederlanden (1940-1945) De stukken betreffen vooral in beslag genomen zaken als vliegtuigen, grond en ‘Kriegswichtige Objekten’. Verder een deel over in Nederland gesneuvelde Duitse soldaten Inv. Nr. Omschrijving archiefstuk(ken) Relevant RW37/23 Wochenlageberichte Bd.1: 29. Dez. 1941-30. Aug. 1942 Nee, 1 RW37/24 Wochenlageberichte Bd.2: 31 Aug. 1942 – 16. Mai 1943 Nee, 1 RW37/25 Wochenlageberichte Bd.3: Juni-Nov. 1943 Nee, 1

Onderstaande inventarissen zijn beperkt geraadpleegd, namelijk uitsluitend m.b.t. meldingen van oorlogshandelingen in relatie tot het spoor.

specif iek

RL 2-II – Generalstab der Luftwaffe / Luftwaffeführungsstab, 1931-1945 Uitgebreide inventaris betreffende alle gevechtsgebieden van Duitsland. NL komt bijna niet voor. Er zijn dossiers over ‘Angriffe gegen Eisenbahnen.‘ maar dan betreft het de Duitse spoorwegen. Inv. Nr. Omschrijving archiefstuk(ken) Relevant RL 2-II/329 Bd 2: 1944 Nee, 1 RL 2-II/330 Bd 3: 1945 Luftlage West nr 1/45 und 2/45, Jan. 1945 Nee, 1 Inhoud: gegevens over sterkte van de geallieerde luchtmachten. RL 2-II/350 Kriegstagebuch Nr. 8 (1.9.-31.12.1943) u.ä. Auflösung Luftgau Holland zum Nee, 1 1.1.1944 RL 2-II/365 Berichte meldungen Lw.FüSt. Ic.-Luftlage West Bd 1: okt-dez 1943 Nee, 1 RL 2-II/390 Nachträge, Nachträge zu Schadensmeldungen (Lw.FüSt. Ic Meldewesen Bd 6: Nee, 1 West Febr. 1945 RL 2-II/391 Bd 8: West, 1.- 11. April 1945 Nee, 1 RL 2-II/395 Lage West Bd 2: Juli-Dez. 1944 LL-Operation in Holland Nee, 1 RL 2-II/396 Bd 3: Jan.-Apr. 1945 Nee, 1 RL 2-II/422 Feindlage West. Invasion: Holland, Belgien, Frankreich Nee, 1 RL 2-II/423 Luftbilder Flugplätze u.a. Eindhoven, Gent Nee, 1 RL 2-II/513 Deutschland.- Unterlagen (Statistik) anglo-amerikanischer Luftangriffe auf Nee, 1 Deutschland und die besetzten Gebiete (Reichsluftverteidigung). Angriffe gegen Eisenbahnen, Verkehrswege, Industrie, v erschiedene Zielgruppe usw. (1943-1945) RL 2-II/525 Luftangriffe auf Bahnanlagen und Züge in der Zeit vom 20.-31.

Okt. 1944. – Nee, 1 Zusammenstellung (nach Unterlagen des RVN E-Abt.) RL 2-II/553 Britische Navigations-Verfahren. Britische Nachtangriffe Nee, 1 RL 2-II/705 Studie zur Schwerpunktkarte der Eisenbahnstreckenziele Frankreich, Belgien, Nee, 1 Holland, Eisenbahnnetz, Gesamtbetzlänge, Netzdichte RL 2-II/842 Bd 7: West, März 1945 Nee, 1 RL 2-II/1001 Einsatz der Luftwaffe bei den Operation in den Niederlanden, Belg ien,und Nee, 1 Nordfrankreich (LwFüSt Ic, Nr 10641/10 geh. (l)) RL 2-II/1018 Auswertestelle West, Bildstelle.-Aufnahmen von Feindangriffe mit Zielkamera Nee, 1 15.6.1944 Bildbeilage Kriegsschiffe Nr. 9, Jan.1944 RL 2 II/1250 Luftbilder Westeuropa, Frankreich, Westküste Nee, 1 RL 2 II/1251 Luftbilder Westeuropa, Frankreich, Westküste Nee, 1 RL 2 II/1252 Luftbilder Westeuropa, Frankreich, Westküste Nee, 1 RL 2 II/1254 Luftbilder Westeuropa, Frankreich, Westküste Nee, 1

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

56 van 94

RL 8 - Truppenführungsstäbe Fliegertruppe Inv. Nr. Omschrijving archiefstuk(ken) RL 8/91 Luftverteidigung Raum Niederlande, 15. Sept. - 24. Okt. 1943 RL 8/92 Luftverteidigung Raum Niederlande, 25. Okt. - 20. Dez. 1943 RL 8/93 Luftverteidigung Raum Niederlande, 21. Dez. 1943 - 28. Jan. 1944 RL 8/94 Luftverteidigung Raum Niederlande, 17. Feb. - 30. März 1944 RL 8/171 Kriegstagebuch mit Anlagen (Fragment) Englisches Luftlandeunternehmen bei Arnheim RL 8/178 Übersichtskarte Niederlande.- Dislozierung der Tag- und Nachtjagd (M: 1:1.000.000, Kopie) RL 10 - Fliegende Verbände Inv. Nr. Omschrijving archiefstuk(ken) RL 10/479 JG 1 Seeaufklärung und Luftsperre Holland 1942-1944 RL 10/487 I./KG 4 u.a. Einsatz Holland 1939-1944 RL 10/540 ( NJG 1) Einsatz besetzte Westgebiete 1942-1945 RL 10/ 541( NJG 1) RL 10/549 Luftbilder Vlissingen RL 10/560 JG 1 u.a. Einsatz Niederlande 1941-1943 RL 10/572 (NJG 1) Luftverteidigung Niederlande 1940-1945 RL 10/576 (NJG 11) u.a. 1944 Einsatz Niederlande RL 10/598 (NJG 1) Einsatz besetzte Westgebiete, Reichsgebiet 1940-1945 RL 10/620 (NJG 1) Einsatz besetzte Westgebiete (NL) 1940-1945 ‘Abschussliste der III. NJG I’

Relevant Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1

Relevant Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1 Nee, 1

RL 11 - Truppenführungsstäbe der Flakartillerie Inv. Nr. Omschrijving archiefstuk(ken) RL 11/186 Kriegstagebuch Nr. 2 (Einsatz Niederlande) 14. Feb – 17. Apr 1945 Luftverteidigungs-Kommando 5 / 5. Flak-Division RL 11/187 Anlageband A.- Tagesmeldungen 14. – 17. Feb 1945 RL 14 - Verbände und Einheiten der Luftnachrichtentruppe Inv. Nr. Omschrijving archiefstuk(ken) RL14/19 4. Kompagnie – Berichte über den Einsatz in den Niederlanden (Jan. 194108.05.1945)

Relevant Nee, 1 Nee, 1

Relevant Nee, 1

RL 20 - Luftbilder Foto’s zijn van april en mei 1943 Deze Duitse luchtfoto’s zijn voorzien van een beschrijving over hoe goed of slecht de velden erbij lagen vanuit de lucht (ten behoeve van de camouflage). Bijv. ‘Das Rollfeld ist zu einfarbig…’(Venlo) of ‘Die Feldereinteilung ist volkommen verblasst.’ (Eindhoven). De foto’s zijn niet allemaal van een bijzonder goede kwaliteit en allemaal vrij hoog genomen. Inv. Nr. Omschrijving archiefstuk(ken) Relevant RL20/247 Luftbilder von Gilze-Rijen, Eindhoven, Woensdrecht, Vlissingen, Waalhaven, Nee, 2 Haamstede, Volkel und Venlo RL 34 - Luftwaffenfeldverbände Inv. Nr. Omschrijving archiefstuk(ken) RL34/163) Abteilung Ia.- Kriegstagebuch Nr. 1 (Niederlande/Amsterdam) Pionier-Bataillon 16 (L) (16. Lw.Felddivision) RL 34/202 Luftraumbeobachtungsdienst.- Verdichtung des Flugmeldedienstes Jäger-Regiment 31 (L) (16. Lw.Felddivision)

Relevant Nee, 1 Nee, 1

RH 4 - Oberkommando des Heeres/Chef des Transportwesens Inv. Nr. Omschrijving archiefstuk(ken)

Relevant

RH 4/2

Nee, 1

RH 4/316 RH 4/317

Allgemeine Abstimmungen zwischen dem General der Eisenbahntruppen und dem Baustab Speer über verschiedene Bauprojekte Eisenbahn Holland Eisenbahn Holland

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

Nee, 1 Nee, 1

57 van 94

RH 66 - General der Eisenbahntruppen Inventaris met verwijzingen naar vele landen in Europa. Met name Oostfrontlanden, maar ook België en Turkije. Sommige inventarisnummers verwijzen naar Luftbilder/ Lufbildaufnahmen, maar Nederland komt dan niet voor in het rijtje landen/plaatsnamen. Inv. Nr. Omschrijving archiefstuk(ken) Relevant RH66/257 Dgl. Niederlande (1944-1945) Nee, 1 RH66/705 Schriftwechsel verschiedene Dienststellen über Streckenhefte besetzer Gebiete, Nee, 1 Polen, Niederlande, Frankreich, Sowjetunion RH66/719 Sammlung und Verwertung von Kriegserfahrungen. Band II. U.a. Schriftverkehr Nee, 1 über Luftbildaufnahmen v.a. Fr, B, Lux, Pol RH66/176 Berichte, Meldungen, Nachrichten. U.a. Sperr- und Zerstörungsmasnahmen in Nee, 1 Frankreich und den Niederlanden, sowie der Rheinübergänge. RW 18 - Transport und Verkehrskommandanturen (1936-1945) Betreft België en Frankrijk. Inv. Nr. Omschrijving archiefstuk(ken) RW18/27 Einsatz von Eisenbahnflakzüge RW18/35 Kriegstagebuch 17.5-31.8.1940

Relevant Nee, 1 Nee, 1

RW 37 - Wehrmachtsbefehlshaber in den Niederlanden (1940-1945) De stukken betreffen vooral in beslag genomen zaken als vliegtuigen, grond en ‘Kriegswichtige Objekten’. Verder een deel over in Nederland gesneuvelde Duitse soldaten Inv. Nr. Omschrijving archiefstuk(ken) Relevant RW37/22 Wöchentliche Lageberichte des Wehrmachtbefehlabers in den Niederlanden Nee, 1 11.1.1941-28.12.41 RW37/30 Kriegstagebuch mit Anlagen 21. Feb.-30 Juni 1944 Nee, 1 RW37/44 Kriegstagebuch 4. Jan.-30 Juni 1944 Nee, 1 RW37/47 Bd. 3: Feb.-Juli 1944 Monatsberichte der Abteilungen II, IVb, IVc, IV/Wi für Nee, 1 Jan.-Juni 1944 RW37/52 Kriegstagebuch mit Anlagen Bd 1: 1940-41 Nee, 1 Aanleg van Nachrichtennetz en Funknetz, kortom kabels en leidingen door NL RW37/53 Kriegstagebuch mit Anlagen 1941 Nee, 1 De aanleg en zorg voor Nachrichtenverbindungen RW37/55 Kriegstagebuch mit Anlagen Bd 2: 1942 Nee, 1 RW37/56 Kriegstagebuch mit Anlagen Bd 1: 1942 Nee, 1 RW37/58 Befehle für Massnahmen der Auflockerung, Räumung, Lä mung und Zerstörung Nee, 1 (1945) ZA 3 - Einrichtungen im Dienste der Alliierte Streitkräfte - Studiengruppe Luftwaffe Inv. Nr. Omschrijving archiefstuk(ken) Relevant ZA 3/187 Luftgau Holland und B/N-Fr.

Beantwortung von Fragen Nee, 1 ZA 3/161 Luftkrieg in Westen 1942 Luftschutz in Holland, B, Fr Nee, 1 ZA 3/ 859 Der Nachtslachteinsatz insbesondere der Nachtslachtgruppe 1- 3 (West einsatz) Nee, 1 ZA 3/720 Titel: Kriegsgeschichtliche Studie Nee, 1 Der Einsatz der Operativen Luftwaffe im Westfeldzug 1939/1940 ZA 3/722 Titel: Der Westfeldzug 1939-1940 (Studiengruppe Geschichte des Luftkrieges) Nee, 1 ZA 3/723 Titel: Der Einsatz der operativen Luftwaffe im Westfeldzug 1939/40 Studie West Nee, 1 (Studiengruppe Geschichte des Luftkrieges) Militärgeschichtliche Sammlung Inv. Nr. Omschrijving archiefstuk(ken) MSG 2/1470-72 Eisenbahntruppen und Westbefestigungen im Ersten und 2. Weltkrieg MSG 2/1474-75 MSG 2/1477-78

Relevant Nee, 1

Leemte in kennis Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg • Veel inf ormatie van Duitse instanties is in WOII verloren gegaan in de strijd, bewust vernietigd, of kwijtgeraakt. Op voorhand kan daarom zondermeer worden gesteld dat er mogelijk inf ormatie ontbreekt in de geraadpleegde inventarissen.

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

58 van 94

•

Diverse van de stukken, zoals de Kriegstagebücher, zijn handgeschreven. Deze handschrif ten zijn niet altijd goed te ontcijf eren.

Uitwerking van de aangetroffen relevante stukken Er zijn in het archief geen relevante meldingen aangetrof f en.

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

59 van 94

3.2.11.5 Wardocs (Hans Nauta) T&A werkt regelmatig samen met het bedrijf Wardocs van de gerenommeerde onderzoeker Hans Nauta. Via Wardocs worden gegevens omtrent bombardementen en/of vliegtuigcrashes aangeleverd uit buitenlandse archieven zoals The National Archives te Londen, The National Archives and Records Administration (“NARA”) te College Park en het Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg.

Betrouwbaarheid van de bron Hans Nauta bezit een zeer uitgebreid archief van documenten uit ge noemde archieven, verwerkt in een uitvoerige database en heef t zeer veel ervaring met het raadplegen van de archieven en het assisteren bij vooronderzoeken naar mogelijk aanwezige explosieven. Daarbij levert hij scans van de originele archief stukken met br onvermelding. Daarmee levert hij inf ormatie gebaseerd op degelijk onderzoek en waarvan de bron verif ieerbaar is. Voor de geleverde stukken geldt dat ze dezelf de betrouwbaarheid hebben als reeds gemeld bij betref f ende archieven. Omdat Hans Nauta een zeer uitgebreide database heef t, die hij uitvoerig raadpleegt, zijn in f eite enkele leemtes in kennis van bepaalde bronnen gedekt. Zijn bevindingen worden altijd onderbouwd gerapporteerd, waarbij T&A dit analyseert en verwerkt in kader van het onderzoek.

Relevante zoekslag in gegevens van de RAF Om te voldoen aan de richtlijnen m.b.t. het doen van een relevante onderzoeksinspanning in de gegevens van de RAF, zoals gesteld in het CS-VROO, is Wardocs geraadpleegd. Op basis van de zeer uitgebreide en systematisch toegankelijke database van Wardocs is daarmee een relevante zoekslag gedaan in de volgende bronnen: Commands • AIR14: Bomber Command • AIR15: Coastal Command • AIR16: Fighter Command • AIR24: Fighter Command • AIR37: Allied Expeditionary Air Force en Second Tactical Air Force Groups • AIR25: Groups Squadrons • AIR27: Squadrons Voor de stukken van Bomber Command RAF geldt tevens dat T&A de boeken van Zwanenburg als relevante zoekslag beschouwd. Hoewel de heer Zwanenburg voor deze werken uitsluitend de Daily en Weekly Summaries uit het archief van The National Archives te Londen heef t gebruikt en die voor bepaalde periodes van WOII nie t uitvoerig zijn, is T&A van mening dat het volstaat. De reden hiervoor is drieledig.

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

60 van 94

Ten eerste de betrouwbaarheid van de locatieaanduidingen in de stukken van Bomber Command RAF – deze zijn namelijk notoir onbetrouwbaar. 3 Zeker aangezien de RAF al vroeg in de oorlog overging tot vrijwel uitsluitend nachtelijke aanvallen, wat de navigatie niet ten goede kwam. Een melding in deze stukken van een aanval in of nabij het onderzoeksgebied, zonder bevestiging uit een bron die betrouwbaar is m.b.t. de locatie, zou daardoor op geen enkele wijze leiden tot een andere conclusie van het onderzoek. Ten tweede heef t de heer Zwanenburg voor zijn onderzoeken reeds een vrij uitvoerige zoekslag gemaakt en de meldingen m.b.t. Nederland verwerkt in zijn boeken. Een meer uitvoerige zoektocht, zonder dat er aanvullende inf ormatie beschikbaar is om gericht te kunnen zoeken, zou dus dieper moeten gaan en erg arbeidsintensief zijn. Ten derde zit de leemte in de boeken van Zwanenburg voornamelijk aan het einde van WOII, toen de oorlog in alle hevigheid in en nabij Nederland plaatsvond. Dit wordt ondervangen doordat T&A de Daily Logs van de 2nd Tactical Air Force doorneemt, waar de grootste leemte inzit in het werk van Zwanenburg voor deze f ase van de oorlog. Tevens raadpleegt T&A luchtf oto’s van eind WOII, zodat ook incidentele en/of niet in andere bronnen vastgelegde sporen van oorlogshandelingen gevonden worden.

Indien daaruit blijkt dat er sprake is van een luchtaanval op of nabij het onderzoeks gebied, voert T&A waar nodig alsnog een zoekslag uit in de archieven van de RAF. Met andere woorden: Op voorhand – dus zonder concrete aanwijzing uit andere bron – onderzoek doen in de stukken van Bomber Command RAF kan alleen leiden tot een andere conclusie indien (1) de locatieaanduiding in de betref f ende stukken correct en nauwkeurig genoeg zijn, (2) de aanval niet reeds vermeld was in de boeken van Zwanenburg, (3) geen enkele andere bron melding doet van bominslagen, (4) er een luchtf oto beschikbaar is van na de aanval en (5) de luchtf oto sporen laat zien die de aanval bevestigen. Volgens T&A staat de extra inspanning daardoor niet in verhouding tot de kans op bruikbare resultaten die anderzijds niet verkregen zouden zijn. T&A doorzoekt het archief van Bomber Command RAF wel indien er uit andere bronnen aanwijzingen zijn, die duiden op een bombardement door eenheden van dit Command.

Door Wardocs geraadpleegde toegangsnummers van het National Archives te Londen Er is via Wardocs geen relevante inf ormatie met betrekking tot onderhavig onderzoek achterhaald.

Doelwitten werden vaak niet gevonden, of herkend, zeker in het begin van de oorlog en bij nachtelijke aanvallen. Uit een onderzoek van de RAF uit augustus 1941, het Bensusan-Butt report, bleek dat in de zomer van 1941 slechts 20% van de bommen binnen een straal van circa 8 kilometer van het doelwit terecht kwamen. Hoewel gedurende WOII dit verbeterde, bleef het een probleem voor de geallieerde luchtmacht. 3

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

61 van 94

3.2.11.6 Service Historique de la Défense, Château de Vincennes (Frankrijk ) De Service Historique de la Déf ense (“SHD”) is het archief van het Franse ministerie van def ensie. Het bevat met name stukken over de Franse militaire historie vanaf de 17de eeuw. Hoewel het Franse leger en luchtmacht betrekkelijk weinig actief zijn geweest in WOII in Nederland, geldt met name voor Zeeland en enkele delen van Brabant dat ze in de meidagen van 1940 slag hebben geleverd en luchtaanvallen hebben uitgevoerd.

Betrouwbaarheid van de bron Hiervoor geldt hetzelf de als voor The National Archives te Londen (zie §3.2.11.1) en collectie 409 uit het NIMH (zie §3.2.3), namelijk dat gevechtsverslagen en behaalde resultaten bewust of onbewust overdreven kunnen zijn, in de hitte van de strijd waarnemingen soms f outief waren en dat de Fransen minder bekend waren met Nederland en dus plaatsnamen en locaties verkeerd vermelden.

Geraadpleegde toegangsnummers van Service Historique de la Défense Voor onderhavig onderzoek is het archief niet geraadpleegd.

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

62 van 94

3.2.12

Informatie van internet

Tegenwoordig is ook internet een goede bron voor inf ormatie, ook voor vooronderzoek. Hoewel op internet inf ormatie staat waarvan de betrouwbaarheid en nauwkeurigheid in twijf el getrokken kunnen worden, zijn er tegenwoordig ook veel archief instellingen die f oto’s, archief stukken, dagboeken en meer gedigitaliseerd materiaal beschikbaar hebben gesteld via hun website. Daarnaast is er inf ormatie te vinden van amateurhistorici, krantenberichten van de af gelopen decennia, contactgegevens van mogelijke getuigen en locatiedeskundigen en meer.

Betrouwbaarheid van de bron De betrouwbaarheid van inf ormatie van internet is zeer sterk wisselend. Er wordt alleen inf ormatie van internet verwerkt in onderzoeken wanneer de bron als redelijk tot zeer betrouwbaar wordt gezien, of tenminste in één betrouwbare bron wordt bevestigd. Indien de inf ormatie van internet doorslaggevend is voor een analyse, zal de betrouwbaarheid in de analyse in bijlage 3 vermeld worden.

Website Vergeltungswaffen De website http://www.vergeltungswaf f en.nl/ geef t een overzicht van gebeurtenissen omtrent V-wapens (V1 en V2) in Nederland. Op de kaart zijn locaties van inslagen en lanceerinstallaties aangegeven. Bij de meldingen wordt eventueel aanvullende beschikbare inf ormatie betref f ende datum en locatie weergegeven. De meldingen zijn echter niet voorzien van bronverwijzing. Op basis van eigen onderzoek kan worden gesteld dat de aangegeven locaties en data niet altijd correct zijn en er meldingen dubbel op de kaart staan. Tevens blijkt dat er verschillende meldingen in kaart staan waarvan de exacte locatie niet te achterhalen is. Vergeltungswaf f en.nl is in dit onderzoek gebruikt voor een indicatie van de gebeurtenissen omtrent V-wapens. Meldingen dienen ter af bakening van op explosieven verdachte gebieden altijd te kunnen worden bevestigd met inf ormatie uit andere bronnen.

Geraadpleegde websites Website http://www.topotijdreis.nl/

Korte toelichting Historische kaarten van Kadaster

http://www.echodelta.net/mbs/en g-translator.php http://www.vergeltungswaffen.nl www.ikme.nl https://www.delpher.nl/nl/kranten https://www.airwar4045.nl/

Website om coördinaten die de geallieerden gebruikten om te zetten naar huidige locaties. Overzicht van V1 en V2-inslagen in Nederland Indicatieve kaart militair erfgoed Digitaal archief van historische kranten World War II allied aircraft crashes in the Netherlands Informatie betreffende neergekomen Duitse toestellen Informatie betreffende de op 24/25 maart 1944 neergekomen Lancaster ME684

http://aircrewremembered.com/Kr ackerDatabase/ https://aircrewremembered.com/clark-norman-arthurwadham.html https://www.canadiansoldiers.com/history/history.htm https://www.crashmuseum.nl/stichting-avog/bergingslijst/ 4

Website over de bevrijding door de Canadezen, met verslagen en kaarten Bergingslijst Stichting AVOG

Bronverwijzing 4 Kadaster topotijdreis N.v.t. Vergeltungswaffen ikme Delpher Airwar40-45 aircrewremembered Aircrewremembere d Lancaster ME684 canadiansoldiers Bergingslijst Stichting AVOG

In bijlage 3 wordt in de kolom “bronverwijzing” naar deze termen verwezen voor de betreffende website.

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

63 van 94

Website https://www.geldersepost.nl/nieuws/algemeen/376616/de-bevrijding-vanwisch

Korte toelichting De bevrijding van Wisch

Bronverwijzing 4 Oudeijsselstreekvizi er Wisch

Uitwerking van de aangetroffen relevante stukken Voor de aangetrof f en relevante gebeurtenissen wordt verwezen naar de gebeurtenissenlij st in bijlage 3.

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

64 van 94

3.3

LUCHTFOTO INTERPRETATIE

In WOII zijn door de geallieerden diverse f otoverkenningsvluchten boven Nederland uitgevoerd. Veel van deze luchtf oto’s zijn terug te vinden in de Speciale Collecties van de bibliotheek van Wageningen UR (“Wag”) en bij het Kadaster in Zwolle (“Zwolle”). Ook de luchtf otocollectie van de Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland (“RCAHMS”) / National Collection of Aerial Photography (“NCAP”) te Edinbur gh (waarbinnen twee af zonderlijke archieven, “ACIU/JARIC”) en the National Archives and Records Administration te College Park (“NARA”) hebben (een grote hoeveelheid) luchtf oto’s van Nederland beschikbaar. The National Archives te Londen ( “TNA”), de Laurier Military History Archive in Canada (“LMH”), de National Air Photo Library Ottawa (“Canada”), het Bundesarchiv/Militärarchiv te Freiburg (“BAF”) en het spoorwegmuseum te Utrecht (“SMU”) beschikken over een beperkter aantal luchtf oto’s van Nederland. De Nederlandse luchtf otoarchieven van Wageningen en Zwolle, en de luchtf otocollectie van RCAHMS/NCAP zijn conf orm de richtlijnen van het CS-VROO verplicht te raadplegen.

De overige archieven zijn eventueel te raadplegen als er in deze drie archieven geen bruikbare luchtf oto’s beschikbaar zijn en ook andere geraadpleegde bronnen niet voldoende duidelijkheid bieden met betrekking tot oorlogshandelingen, die middels luchtf oto-analyse opgehelderd kunnen worden.

Criteria luchtfotoselectie Luchtf oto’s worden geselecteerd op basis van de opnamedatum, dekking, schaal en kwaliteit van de luchtf oto. Middels deze criteria wordt de keuze voor de meest bruikbare luchtf oto’s in relatie tot de oorlogshandeling gemaakt. De datum is daarbij erg belangrijk. Bij voorkeur wordt een f oto van zo kort mogelijk na een oorlogshandeling gebruikt, omdat daarop de sporen ervan in de regel duidelijker zichtbaar zijn. Om deze sporen goed te onderscheiden wordt – waar nodig - een f oto van voor de oorlogshandeling geraadpleegd, bij voorkeur van een datum van zo kort mogelijk ervoor. Daarnaast is beeldkwaliteit zeer belangrijk. De voorkeur gaat uit naar een scherpe f oto, die het gebied goed dekt, van een goede schaal is en zonder beperkende f actoren, zoals aanwezigheid van bewolking, inundaties, of beschadigingen aan de f oto zelf . Zie ook bijlage 5 voor een de af spraken met de opdrachtgever m.b.t. de selectie van luchtf oto’s. Tevens wordt een vlakdekkende luchtf otoanalyse uitgevoerd met f oto’s van eind WOII teneinde een zo compleet mogelijk beeld van de oorlogshandelingen te verkrijgen. Dit wordt gedaan ongeacht of er meldingen van oorlogshandelingen in de tijd ervoor zijn.

Luchtfoto-interpretatie Foto’s worden door deskundigen met ervaring in de interpretatie van luchtf oto’s uit het tijdvak 1940-1945 onaf hankelijk van elkaar geïnterpreteerd. Eén van deze deskundigen voert deze analyse uit met de kennis van inf ormatie uit het overige bronnenmateriaa l. Hierbij wordt gebruik gemaakt van een beeldbewerkingsprogramma waarmee o.a. helderheid, contrast en scherpte van de f oto zijn aan te passen. De tweede analist voert zijn analyse uit zonder de aanvullende inf ormatie uit het bronnenmateriaal en maakt gebruik van ArcGIS en de geogeref ereerde luchtf oto. Hierbij wordt gebruik gemaakt van de Image Analysis Toolbox en Ef f ect Toolbox voor de beeldbewerking en –analyse (o.a. Dynamic Range Adjustment, Swipe f unctionaliteit).

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

65 van 94

Vergelijking van de luchtfoto’s met de huidige situatie Door de luchtf oto’s uit 1940-1945 te vergelijken met recente luchtf oto’s en satellietbeelden, kan een goed beeld verkregen worden van de naoorlogse ontwikkelingen in het gebied. Aanvullend zijn diverse topograf ische kaarten van de af gelo pen 75 jaar (waaronder uit de Grote Atlas van Nederland 1930-1950 en www.topotijdreis.nl van Kadaster) met elkaar en de luchtf oto’s vergeleken.

Betrouwbaarheid van de bron Luchtf oto’s worden in de regel als betrouwbare bron gezien. Bij luchtf oto’s dient echter rekening gehouden te worden met het f eit dat ze geïnterpreteerd worden, met andere woorden dat er een soort van “vertaling” plaatsvindt van wat op de f oto zichtbaar is. Aangezien niet alle sporen van oorlogshandelingen eenduidig als zodanig te herkennen zijn, geldt echter dat de betrouwbaarheid van deze sporen uiteen kunnen lopen. De betrouwbaarheid wordt verhoogd wanneer sporen te relateren zijn aan bijvoorbeeld bekende oorlogshandelingen.

Figuur 3.3-I. Voorbeeld van de interpretatie van kraters rondom Duitse luchtafweerstellingen. Rode cirkels (hier pijlen) betreffen bomkraters, gele cirkels (hier pijlen) zijn kraters veroorzaakt door artilleriegranaten. Bron uitsnede luchtfoto: Bibliotheek Wageningen UR. In sommige gevallen zijn sporen niet eenduidig in verband te brengen met de bekende oorlogshandelingen. Met behulp van informatie over bommenrekken (zie bovenste inzet, bron: Boeing B-17G Field Service Manual) kan in enkele gevallen op basis van een opvallend kraterpatroon achterhaald worden welk type toestel de bommen afwierp, in andere gevallen kan een analyse ondersteund worden door informatie over kraterafmetingen (zie onderste inzet, bron: Terminal Ballistic Data – volume 1).

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

66 van 94

Bij de analyse van de sporen van oorlogshandelingen wordt per spoor/object beoordeeld hoe waarschijnlijk de conclusie is. Hierbij bestaan conf orm het CS-VROO drie classif icaties: 1. Bevestigd: betrouwbaarheid grenst aan zekerheid. De waarneming kan worden bevestigd met een tweede bron (betrouwbaarheid 99%); 2. Waarschijnlijk: de deskundigen zijn overwegend zeker van de validiteit van de classif icatie van het object op de luchtf oto (betrouwbaarheid 50% of hoger); 3. Mogelijk: de deskundigen zijn overwegend onzeker van de validiteit van de classif icatie van het object op de luchtf oto (betrouwbaarheid lager dan 50%). Tenminste twee deskundigen beoordelen per object hoe betrouwbaar de conclusie van de luchtf otoanalyse is. Verschillen in de interpretaties tussen de deskundigen worden besproken en resulteren in een gezamenlijke eindclassif icatie. Indien sporen op een luchtf oto niet eenduidig zijn, zal meegewogen worden of ze door een tweede bron bevestigd worden. In de gebeurtenissenlijst van bijlage 3 worden de luchtf otoanalyses beschreven. Tenzij anders vermeld, worden de omschreven sporen van oorlogshandelingen en objecten als ‘waarschijnlijk’ beoordeeld, of als ‘bevestigd’ wanneer er sprake van is dat een tweede bron de waarneming verif ieert.

De beoordeling van de (on)zekerheid zal onderbouwd worden en er zal vermeld worden hoe het is meegewogen in de conclusies (verdacht/onverdacht).

Geraadpleegde luchtfoto’s In onderstaande tabel staan alle luchtf oto’s van het onderzoeksgebied die zijn geraadpleegd voor onderhavig onderzoek. De af kortingen in de kolom “archief ” verwijzen naar de archief instellingen zoals aan het begin van deze paragraaf aangegeven. In bijlage 4 is middels kaders in kaart aangegeven welk gebied gedekt is door elke luchtf o to. Elk kader is van een markering voorzien, waarin de laatste cijf ers het f otonummer aangeven en de combinatie van cijf ers ervoor het sortienummer. Datum 19.04.1944

Fotonr 9249

28.10.1944

3037

02.03.1945

3234

08.04.1945

34214

Sortie Schaal (1:x) Relevant US/7GH/GP ca. 17.000 Ja. Geraadpleegd wegens de op 25 maart 1944 neergekomen Lancaster. 4/1148 ca. 15.000 Ja. Geraadpleegd wegens bombardement op 30 september 1944. 106G/4608 ca. 15.000 Ja. Geraadpleegd wegens vlakdekkende luchtfotoanalyse van eind WOII 4/2214 ca. 8.000 Ja. Geraadpleegd wegens vlakdekkende luchtfotoanalyse van eind WOII

Archief Zwolle Zwolle ACIU ACIU Wag

Leemte in kennis luchtfoto’s • Geen.

Uitwerking van de luchtfoto-analyse i.v.m. oorlogshandelingen Voor de luchtf oto-analyse wordt verwezen naar de gebeurtenissenlijst in bijlage 3.

Uitwerking van de luchtfoto-analyse i.v.m. naoorlogse grondroering Er zijn geen relevante sporen van naoorlogse grondroering zichtbaar.

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

67 van 94

4

FASE 2: ANALYSE BRONNENMATERIAAL

In deze f ase wordt het historisch f eitenmateriaal af komstig van de inventarisatief ase gedetailleerd geanalyseerd. Op basis hiervan wordt vastgesteld of er sprake is van de vermoedelijke aanwezigheid van explosieven. Deze analyse is in de gebeurtenissenlijst in bijlage 3 uitgevoerd per relevante gebeurtenis. In onderhavig hoof dstuk is een algemene toelichting gegeven over de uitvoering van een dergelijke analyse.

Verdacht of onverdacht? Bij de analyse wordt het bronnenmateriaal geanalyseerd en de betrouwbaarheid ervan beoordeeld. In de paragraf en van hoof dstuk 3 zijn per bron de richtlijnen weergegeven die T&A hanteert bij het beoordelen van deze betrouwbaarheid. Om te bepalen welke oorlogshandelingen wel of niet tot een verdacht gebied leiden, zijn de richtlijnen van het voormalige WSCS-OCE gehanteerd, aangezien het CS-VROO daarvoor nog geen def initieve richtlijnen heef t. In bijlage 8 zijn deze richtlijnen weergegeven. Waar de beoordeling van een bron af wijkt van een van deze richtlijnen of anderzijds een nadere toelichting noodzakelijk wordt geacht, zal deze in de analyse in bijlage 3 beschreven worden. Als na de analyse van het bronnenmateriaal geen f eiten duiden op de vermoedelijke aanwezigheid van explosieven, wordt de conclusie onverdacht getrokken. Als er sprake is van de vermoedelijke aanwezigheid van explosieven, wordt de conclusie verdacht getrokken. In dit geval dient een analyse uitgevoerd te worden om te bepalen wat de af bakening hiervan is (horizontaal en/of verticaal), welke (sub)soort explosieven mogelijk aanwezig zijn en van welk kaliber, nationaliteit en verschijningsvorm ze zijn. Op basis van die analyse is het gehele onderzoeksgebied onverdacht verklaard. De analyses van de conclusies zijn per gebeurtenis in bijlage 3 omschreven.

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

68 van 94

5

CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN

Grondroerende werkzaamheden binnen het onderzoeksgebied kunnen op reguliere wijze worden uitgevoerd. Opgemerkt dient te worden dat indien er tijdens de geplande werkzaamheden onverhoopt toch explosieven worden aangetrof f en dit een contra indicatie betref t waardoor de uitgangspunten mogelijk lokaal dienen te worden bijgesteld.

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

69 van 94

6

T&A EN KWALITEIT

Het Vooronderzoek Ontplof bare Oorlogsresten behandeld in deze rapportage is op zorgvuldige wijze uitgevoerd volgens algemeen gebruikelijke inzichten en methoden. Door een ISO-9001, VCA** en CS-OOO gecertif iceerd kwaliteitssysteem waarborgt T&A de kwaliteit en veiligheid van haar diensten. T&A vindt het belangrijk om de CO2 emissie van haar activiteiten te monitoren en te reduceren. T&A streef t naar een zo groot mogelijke representativiteit van het onderzoek. Een inventarisatie is echter gebaseerd op een (relatief ) beperkt archief onderzoek. Zodoend e blijf t het mogelijk dat relevante inf ormatie niet wordt achterhaald. T&A is niet aansprakelijk voor de schade die mogelijk voortvloeit uit het gebruik van haar onderzoeksresultaten.

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

70 van 94

Bijlage 1a: Bodembelastingkaart OO met onderzoeksgebied - Aalten Noot T&A: Hoewel er naar gestreef d wordt om de kaart in deze bijlage zo weer te geven, dat er in gemeten kan worden, wordt altijd aanbevolen om de oorspronkelijke GIS bestanden te hanteren bij het bepalen van de grenzen van de (o n)verdachte gebieden. Indien gewenst kan opdrachtgever deze grenzen als GIS-bestanden (shape-f iles) of als CAD-bestanden (*.dwg of *.dxf ) ontvangen.

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

71 van 94

233753

234053

234353

Legenda Onderzoeksgebied

Status met verwijzing naar deelgebieden Onverdacht

0

100

200

300

400

³

Meter

Esri Nederland, Community Map Contributors T&A Survey BV Dynamostraat 48 Postbus 20670 1001 NR Amsterdam

Telefoon: 020-6651368 Fax: 020-6685486 E-mail: info@ta-survey.nl Internet: www.ta-survey.nl

VO -C te N318 tussen Varsseveld en Aalten Bijlage:

4. Gebeurtenissenkaart

Projectnummer:

10587

Opdrachtgever:

Provincie Gelderland

Formaat:

A3

Tekenaar:

Akkoord:

Schaal:

1:2.690

D. Sam

M. van der Gulik

Opmaakdatum:

01-08-2023

438357

438657

438957

233453

Bijlage 1b: Bodembelastingkaart OO met onderzoeksgebied - Varsseveld Noot T&A: Hoewel er naar gestreef d wordt om de kaart in deze bijlage zo weer te geven, dat er in gemeten kan worden, wordt altijd aanbevolen om de oorspronkelijke GIS bestanden te hanteren bij het bepalen van de grenzen van de (on)verdachte gebieden. Indien gewenst kan opdrachtgever deze grenzen als GIS-bestanden (shape-f iles) of als CAD-bestanden (*.dwg of *.dxf ) ontvangen.

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

72 van 94

230281

230581

230881

231181

231481

231781

Legenda Onderzoeksgebied

Status met verwijzing naar deelgebieden Onverdacht

0

100

200

300

400

³

Meter

Esri Nederland, Community Map Contributors T&A Survey BV Dynamostraat 48 Postbus 20670 1001 NR Amsterdam

Telefoon: 020-6651368 Fax: 020-6685486 E-mail: info@ta-survey.nl Internet: www.ta-survey.nl

VO -C te N318 tussen Varsseveld en Aalten Bijlage:

1. Bodenmbelastingkaart OO

Projectnummer:

10587

Opdrachtgever:

Provincie Gelderland

Formaat:

A3

Tekenaar:

Akkoord:

Schaal:

1:5.000

D. Sam

M. van der Gulik

Opmaakdatum:

01-08-2023

438595

438895

439195

439495

229981

Bijlage 2: Toelichting gebruik tabellen - in bijlage 3 In bijlage 3 zijn twee tabellen opgenomen. De eerste tabel betref t een chronologisch e gebeurtenissenlijst in en nabij het onderzoeksgebied inclusief een analyse van het bronnenmateriaal. De tweede, daaronder, betref t de ruimingen door de EODD, ook inclusief een analyse. Indien ruimingen door de EODD te relateren zijn aan specif ieke oorlogshandelingen in de eerste tabel, staat betref f ende ruiming (ook) samengevoegd bij de gebeurtenis in de eerste tabel.

Eerste tabel in bijlage 3 – chronologisch gebeurtenissenlijst Samen met bijlagen 1 en 4 vormen ze een totaaloverzicht van wat, wanneer en waar gebeurd is en voor welke delen van het onderzoeksgebied - op basis van dat f eitenmateriaal - geconcludeerd kan worden dat het verdacht of onverdacht is op de aanwezigheid van explosieven. Onderstaande toelichting is ter ondersteuning van het gebruik van het chronologisch overzicht en de relaties met bijlagen 1 en 4. Markeringen In de gebeurtenissenlijst van bijlage 3 staat per gebeurtenis per bron uitgewerkt wat de bron vermeldt. In de eerste kolom (“markering”) is elke melding, die in of nabij het onderzoeksgebied plaatsvond, voorzien van een markeringsnummer dat uniek is per gebeurtenis. Deze markeringsnummers verwijzen naar markeringen in de gebeurtenissenkaart in bijlage 4, die gelabeld zijn met hetzelf de nummer. Indien dit nummer voorzien is van de melding “indicatief ” of “i” (in de kaart), houdt dit in dat de gebeurtenis niet exact te plaatsen is. Hetzelf de geldt voor tekstvakken in bijlage 4. Indien deze onnauwkeurigheid gevolgen heef t op de conclusie en/of horizontale af bakening, staat dit vermeld in de kolom “motivatie van de conclusie” in de eerste tabel in bijla ge 3. Voor luchtf oto-interpretaties wordt de verwijzing “luchtf oto” gebruikt om te verwijzen naar bijlage 4.

Gebeurtenissen die niet relevant waren om nader te analyseren, omdat ze bijvoorbeeld ver buiten het onderzoeksgebied plaatsvonden, of niet aan explosieven gerelateerd bleken te zijn, hebben geen markeringsnummer en staan dus ook niet in kaart. Datum In deze kolom is de datum van de gebeurtenis (zo nauwkeurig mogelijk) weergegeven. Gebeurtenis/locatie In deze kolom is de gebeurtenis omschreven, waarbij zo veel mogelijk de originele bron wordt geciteerd. Hierin is alle inf ormatie die als relevant wordt beschouwd van de betref f ende bron opgenomen. Bronverwijzing en archief Op basis van de kolommen “bronverwijzing” en “archief ” zijn de bronnen te achterhalen via hoof dstuk 3. Archief instellingen met een langere naam zijn weergegeven met de af korting die in de regel gebruikt wordt voor het betref f ende archief en die tevens als dusdanig is vermeld in hoof dstuk 3.

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

73 van 94

Conclusies en motivatie In de kolom “conclusie” staat vermeld of op basis van een gebeurtenis (een deel van) het onderzoeksgebied verdacht of onverdacht is. In de kolom “motivatie conclusie” staat een toelichting hoe tot deze conclusie is gekomen. Bovendien staat in deze kolom – indien noodzakelijk – de betrouwbaarheid van de bron, onderbouwing (van nauwkeurigheid) van af bakening(en), soorten explosieven, onderbouwing van af wijkingen t.o.v. de richtlijnen van het voormalige WSCS-OCE (indien van toepassing), e.d.

Tweede tabel in bijlage 3 – ruimingen door de EODD Deze tabel staat onder de gebeurtenissenlijst en betref t de MORA’s van de EODD. Markering Omdat de EODD werkt met UO-nummers, zijn voor de MORA’s geen markeringsnummers gebruikt, maar wordt verwezen naar het UO-nummer. Deze staat in de eerste kolom weergegeven en deze verwijzen – net als de overige markeringsnummers – naar het overeenkomstige nummer in kaartbijlage 4. Locatie In deze kolom staat de locatie omschreven waar het explosief ligt. Dit is niet altijd de locatie waar het explosief is aangetrof f en en zelden erg nauwkeurig. Zo komen er meldingen voor dat een explosief ligt op een baggerschip in een kanaal, m aar is verder onduidelij k waar het explosief is opgebaggerd. Ook een adres biedt niet perse duidelijkheid over de locatie waar het explosief is aangetrof f en – dat kan uit de grond komen voor de deur van het adres, maar het kan bijvoorbeeld ook ver er vandaan in het perceel van betref f ende boerderij aangetrof f en zijn. Bovendien is niet uit te sluiten dat het een verzamelobject was, of “bij opa op zolder” is aangetrof f en. Dergelijke inf ormatie is echter zelden vermeld in een MORA, waardoor de locatie-aanduiding onbetrouwbaar is wat betref t de locatie van het aangetrof f en explosief . Vondst Hierin staat geciteerd wat de EODD ter plaatse heef t aangetrof f en.

Dit is vaak in af kortingen, die door de jaren heen en per persoon verschillen. Conclusies, motivatie en verwijzing naar deelgebieden Zie omschrijving hiervan hierbij bij de toelichting van de eerste tabel.

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

74 van 94

Bijlage 3: Chronologische gebeurtenissenlijst

Vooronderzoek OO – Landbouwpasseerhavens langs de N318

75 van 94

Bijlage 3

Chronologische lijst gebeurtenissen

Gemeente Oude IJsselstreek Inventarisatie bronnenmateriaal Markering Datum Gebeurtenis/locatie Vliegtuigbommen te Varsseveld gemeld Geen 21-08-40 Aalten, 1 Engelse vliegtuigbom in weiland bij Oole 44, +- 4 m onder maaiveld in grondwater. Toelichting: laten zitten

Analyse bronnenmateriaal Bronverwijzing

Archief

2.13.210 - 23

Nationaal Archief Onverdacht Den Haag

2.13.210 - 23

Nationaal Archief Den Haag

077-1328 1053-3846

NIOD Gemeentearchief Wisch

Onverdacht

Dit is te ver van het onderzoeksgebied om erop van invloed te zijn.

Onverdacht

077-1328

NIOD

Onverdacht

Dit is te ver van het onderzoeksgebied om erop van invloed te zijn.

Onverdacht

1053 - 3862

Gemeentearchief Wisch

077-1328

NIOD

Onverdacht

De gemeentelijke bommenkaart van Wisch geeft niet voldoende informatie om aan de hand daarvan eenduidig een locatie te bepalen. Ook zijn er geen aanvullende bronnen die meer informatie geven betreffende de exacte locatie van de bommen. Er kan op basis van het bronnenmateriaal geen verdacht gebied worden afgebakend.

Onverdacht

Bommen gemeld in Varsseveld Geen 06-11-40 Varsseveld, Dinxperlo Aantal/soort geruimde projectielen: vliegtuigbommen Toelichting: waren reeds opgeruimd door Duitschers

2.13.210 - 23

Nationaal Archief Den Haag

Onverdacht

Er wordt gemeld dat er bommen bij Varsseveld aanwezig waren en dat deze opgeruimd zijn door de Duitsers. De gemeentelijke bommenkaart van Wisch geeft niet voldoende informatie om aan de hand daarvan eenduidig een locatie te bepalen. Ook zijn er geen aanvullende bronnen die meer informatie geven betreffende de exacte locatie van de bommen. Er kan op basis van het bronnenmateriaal geen verdacht gebied worden afgebakend.

Onverdacht

Bommen in Varsseveld neergekomen Geen 11-11-40 Om 06.00 uur, in Varsseveld (Gelderland), 6 bommen, waarvan 2 blindgangers, evenals 40 brandbommen op weide en akkerland. Alleen glasschade een enige woonhuizen.

077-1328

NIOD

Onverdacht

De gemeentelijke bommenkaart van Wisch geeft niet voldoende informatie om aan de hand daarvan eenduidig een locatie te bepalen. Ook zijn er geen aanvullende bronnen die meer informatie geven betreffende de exacte locatie van de bommen. Er kan op basis van het bronnenmateriaal geen verdacht gebied worden afgebakend.

Onverdacht

077-1328

NIOD

Onverdacht

De gemeentelijke bommenkaart van Wisch geeft niet voldoende informatie om aan de hand daarvan eenduidig een locatie te bepalen. Ook zijn er geen aanvullende bronnen die meer informatie geven betreffende de exacte locatie van de bommen. Er kan op basis van het bronnenmateriaal geen verdacht gebied worden afgebakend.

Onverdacht

2.13.210 - 23

Nationaal Archief Den Haag

Onverdacht

Er wordt gemeld dat de aangetroffen projectielen geruimd zijn. Er wordt niet eenduidig gemeld om welke projectielen het gaat en waar deze precies gemeld waren. Er kan op basis van het bronnenmateriaal geen verdacht gebied worden afgebakend.

Onverdacht

077-1328

NIOD

Onverdacht

De gemeentelijke bommenkaart van Wisch geeft niet voldoende informatie om aan de hand daarvan eenduidig een locatie te bepalen. Ook zijn er geen aanvullende bronnen die meer informatie geven betreffende de exacte locatie van de blindganger. Er kan op basis van het bronnenmateriaal geen verdacht gebied worden afgebakend.

Onverdacht

30-11-40

Varsseveld, op het haverland van Klinkenburg [slecht leesbare naam] zijn op +- 3 m onder maaiveld in het grondwater 2 Engelse vliegtuigbommen gemeld. Toelichting: laten zitten. Aalten en Varsseveld, aantal/soort geruimde projectielen: Door Duitsche ploegen opgeruimd

Bommen rondom Halle en Heelweg neergekomen Geen 30/31-08-40 Om 1.15 uur, in Varsseveld (Gelderland), 2 bommen op weide afgeworpen. 2 koeien gedood. 30/31-08-40 In den nacht van 30 op 31 augustus j.l., zijn om +- 1.15 uur, in de buurtschap Heelweg onder deze gemeente twee vliegtuigbommen neergekomen en ontploft. Een der bommen kwam in de nabijheid van boerderijen terecht, waardoor een koe werd gedood en schade aan glasruiten en dakpannen werd veroorzaakt de totale schade bedraagt ongeveer Fl. 600,-. Melding van bommen in Westendorp en Sinderen Westendorp: 02-10-40 Om 1 uur, in Varsseveld (Gelderland), 1 bom afgeworpen welke niet explodeerde. Later werd Geen gemeld dat er 2 niet geëxplodeerde bommen in de gemeente lagen. 1 in Westendorp en 1 in Sinderen. Sinderen: Geen 18-11-40 Schade aan adres Westerndorp F 50 als gevolg van het tot ontploffing brengen van een vliegtuigbom op 18 nov. 1940. Bom gemeld in Varsseveld Geen 29-10-40 Om 23.00 uur, in Varsseveld (Gelderland), 1 bom op weide. Geringe schade aan 1 boerderij.

Bommen in Varsseveld neergekomen Geen 17-11-40 Om 20.00 uur, in Varsseveld (Gelderland), 4 bommen op akkerland. Geen schade.

Opruimingswerkzaamheden te Varsseveld Geen 10-12-40 Varsseveld Aantal/soort geruimde projectielen: reeds alles opgeruimd. Blindganger gevonden te Varsseveld Geen 03-01-41 In Varsseveld (Gelderland), 1 blindganger gevonden op weide.

Conclusie

Motivatie conclusie

Deelgebied

Er wordt gemeld dat, ondanks het advies ze te laten zitten, de Onverdacht bommen die in Varsseveld in het haverland zijn neergekomen zijn opgeruimd door de Duitsers. De gemeentelijke bommenkaart van Wisch geeft niet voldoende informatie om aan de hand daarvan eenduidig een locatie te bepalen. Ook zijn er geen aanvullende bronnen die meer informatie geven betreffende de exacte locatie van de bommen. Er kan op basis van het bronnenmateriaal geen verdacht gebied worden afgebakend.

Gemeente Oude IJsselstreek Inventarisatie bronnenmateriaal Markering Datum Gebeurtenis/locatie Lancaster neergekomen ten oosten van Varsseveld 6249-009 24/25-03-44 Lancaster, 625 Sqn. RAF. Crash 25-03-1944 bij Varsseveld. 24/25-03-44 24/25-03-44

24/25-03-44 24/25-03-44

24/25-03-44

T3552. AVRO Lancaster I ME684, 625 Sqdn RAF, probably shot down by Flak. Crashed Aaltenseweg 97 Varsseveld at 00.15. AVOG crash 88: Lancaster ME684, 625 Sq RAF

In de Achterhoek verongelukte geallieerde vliegtuigen: […] Gemeente Wisch, 25-03-1944, Lancaster, 625 Sqn. RAF. 625 Sq. Operations. 17 aircraft were details for Operations, the target being the “Big City”, which once more felt the weight of a heavy attack from the “Heavies. From reports by Captains, the attack was not as succesful as previous attacks had been. The attack wa s carried out in fairly good weather but the PFF was not on form, three aircraft failing to return from yet one more attack on the “Big City”. Lancaster ME684 F/Lt. M. Clark, up 18.43 h, Berlin. Failed to return. No news after take off. Lancaster I ME684 REASON FOR LOSS: This information was recounted by Mr. John Munro (rear gunner) of Chilliwack, British Columbia on March 26, 2001. This was F/O. Clark's fifth op and fourth for the remainder with the exception of Sgt. Remington who was a spare with 16 to 17 missions with other crews. According to John Munro this trip was eventful in that their aircraft was coned three to four times by searchlights and encountered winds much stronger than forecast. The bomber stream was widely dispersed and they were blown past the target. Rather than fly directly back into the stream they dropped their bomb load on a lit airfield and made for home base. They were over Munster at 26,000 feet when they were coned a final time.

Their aircraft sustained severe flak damage - fires started, one or two engines damaged and feathered, the rear turret was unserviceable. Then over the intercom came the order "Jump, jump!". Unable to reverse his turret, John buckled on his parachute and made for the rear door. In the ensuing struggle to bale out his parachute deployed inside the aircraft. He bundled it across his chest and dove out and down through the rear door to miss the horizontal tailplane. There was no need to pull the ripcord and he descended uneventfully. John Remington had preceded him, and the remainder of the crew baled out through the nose escape hatch. The aircraft crashed near the Dutch/Cerman border. John Munro landed near Aalten in Holland. He along with Remington and Beckwith evaded capture. […] The rest were PoW's. - all survived the war! Noot T&A. Het Crashmusea te Varsseveld heeft foto’s met wrakresten van het toestel geleverd. Hieronder een analyse van deze foto’s en de resten: ME684 DEBRIS ANALYSIS: Sadly, most of it is either obvious, or almost impossible to identify accurately. I have put them in order of the jpeg number. 00013.jpeg. Parts of the Navigators drift angle equipment. This was used in conjunction with his floor mounted, ground looking telescope, to determine changes in wind direction during flight, in order to correct his course changes. 00014.jpeg.

Sunglasses issued to all Aircrew as part of their flying kit. There is a name panty visible in the top lid, but I cannot make it out: (looks like lamb, or golamb, but not clear enough). My Father still had his in the 19505' whilst on the Vickers Vikings of the Queens Flight: On the metal manufacturing plates, I can see (top to bottom), Manufactures Engine plate showing type etc.

Analyse bronnenmateriaal Bronverwijzing

Archief

Conclusie

Motivatie conclusie

Deelgebied

Rhebergen (1991) pag. 112 Verliesregister NIMH Crashkaart

Literatuur

Onverdacht

Uit de bronnen kan opgemaakt worden dat een Lancaster in de nacht van 24 op 25 maart 1945 om 00.15 uur is neergekomen bij Aaltenseweg 97 te Varsseveld. Dit toestel was om 18.43 uur vertrokken vanuit zijn basis voor een grote aanval op Berlijn. Op de terugweg, na het afwerpen van zijn bommen, werd het toestel aangevallen en kwam in de problemen. Het toestel stortte uiteindelijk ten oosten van Varsseveld neer. De crashlocatie is op de luchtfoto zichtbaar. Uit de informatie van AVOG wordt duidelijk dat er in 1980 bij de ruiming van dit toestel vele kleine restanten, zuigers, delen van motoren, logboeken en persoonlijke bezittingen zijn geruimd. Hieruit kan opgemaakt worden dat men nauwkeurig te werk is gegaan bij het ruimen. Er worden zodoende ter plaatse geen (substantiële) wrakresten meer verwacht.

Onverdacht

Rhebergen (1991) pag. 115 AIR27/2143/11, 12

Literatuur

Aircrewremember ed Lancaster ME684

Internet

Literatuur AVOG Museum

The National Archives te Londen

Gemeente Oude IJsselstreek Inventarisatie bronnenmateriaal Markering

Datum

Gebeurtenis/locatie Plate from the external/internal engine pump from the auxiliary Power Unit (APU). Next one not visible. Plate from pressure boost control unit used on take -off. The Bullet plate would have been in the turrets to remind how to load the guns from the ammunition boxes. There are four generators visible at the top of the picture. Each engine had one of these attached to it, but the inner and outer engines had different functions with different voltages being generated, ranging from instrument panel and interior lighting, to heater blowers and turret commitments. That is why they are two different types.

Analyse bronnenmateriaal Bronverwijzing

Archief

1053-3797

Gemeentearchief Wisch

Foto 9249 Sortie US/7GH/GP

Zwolle

Bergingslijst Stichting AVOG

Internet

Sep 2013

Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers

The most interesting piece for me was the item at the top of the emergency axe, in line with the centre of the axe handle. This little wheel has three lead weights attached. It puzzled me for a long time until I realized what it was: It is the Trailing Aerial. This was operated by the Radio Operator from a winch attached to the interior wall of the fuselage on the port side of his station. The aerial itself came out of a housing on the port side of the exterior fuselage, just below and forward of the leading edge of the wing. He had two aerials, one fixed for HF frequencies (3-30 MHz), and the trailing one for Medium frequencies, and was also used for distress and emergencies. If all else failed, then out would go the carrier pigeons: 0008.jpeg to 00012.jpeg are of course all navigators charts etc, including more drift equipment. 0007.jpeg is of course the pitch boss from the main propeller stub.

onbekend

Luchtfoto

19-04-44

-

25-10-80

Other pictures, guns etc. are all self-explanatory: It is perhaps fitting to question the state of the tyre in the picture. Is this the result of hard braking on a strong swing to starboard whilst landing? If so, then surely the tyre should have been replaced before it became this dangerous, particularly during take-off, with a potential blow out? There appears to be no other explanation, even as a result of the crash, as the wheel was clearly turning when the damage occurred?' On the confirmation of the photo of the crew, I have come up with this scenario. Rear, left to right: Armytage (in Aussie style uniform), Brand, Clarke, Bull, Beckwith. Front Row, left to right: Martin and Munro. If you go to the original loss report for ME684 on the Aircrew Remembered website, look at the Crew Photo. Look at the two gunners in front, and note the hands and finger positions of the one on the left. It is identical to his same position on the left as the photo from Holland: Surely, it could not be anyone else? John Naylor. Bommenkaart: Ten oosten van Varsseveld is een toestel neergekomen. Er werd geen datum gemeld op de bommenkaart voor dit toestel.

De foto dekt het gebied ten oosten van Varsseveld. De foto is van aardige kwaliteit en schaal. Net ten zuiden van de huidige Aaltenseweg 99 is een verstoring in het veld zichtbaar wat zeer waarschijnlijk de crashlocatie betreft van de Lancaster. Lancaster I ME684 staat op de bergingslijst van Stichting AVOG: Summary of Aircraft(parts) recovered by AVOG in chronological sequence since 1972 Noot T&A. Er worden geen verdere details gemeld. Opgraving Geesink in Varsseveld op 25 oktober 1980. Lancaster ME684 van het 625 Squadron RAF, startte hier op 25 maart 1945 neer. Commandant Ron Clark en zijn zeskoppige bemanning wisten het toestel op tijd te verlaten en landden per parachute. Vier vliegers in handen van de vijand, drie ontsnapten via de Achterhoekse verzetsgroep Lelivelt in Lichtenvoorde.

Conclusie

Motivatie conclusie

Deelgebied

Gemeente Oude IJsselstreek Inventarisatie bronnenmateriaal Markering

Datum

Analyse bronnenmateriaal

Gebeurtenis/locatie

[…] 'Zo ontstond onze samenwerking', vertelt Monasso. 'We gingen systematisch per gemeente de wrakken van in de oorlog neergestorte vliegtuigen in de Achterhoek onderzoeken. We legden contact met de gemeenten en met de Luchtmachtvoorlichtingsdienst. Ik deed het archiefwerk en het graafwerk deden Jan en ik samen, al snel bijgestaan door een groeiend clubje enthousiaste vrijwilligers. In de gemeentelijke archieven vond ik dan een verslag van een neergestort vliegtuig en vroeg ik om een kopie. In zo'n document wordt bijvoorbeeld verslag gedaan van een landing van een onbekend vliegtuig bij boer Geesink aan de Aaltenseweg in Varsseveld en dan ga je naar die boer toe. Die weet er alles van, maar vaak krijg je ook de verkeerde datum te horen. Als ik aan de hand van het verslag duidelijk kon maken dat de landing een dag erna of een dag ervoor moest hebben plaatsgevonden, zei zo'n boer: "Oh ja, dat kan ook goed zijn". Dan vroegen we de boer of we een proefboring mochten doen en na enig overleg —de koeien moesten opstal staan of het gras moest eerst gemaaid — mochten we graven. En dan vond je vaak een Lancaster!', lacht Monasso. Luchtfoto’s van 19 april 1944 Luchtfoto 19-04-44 De foto dekt het gebied ten oosten van Varsseveld. De foto is van aardige kwaliteit en schaal.

Net ten zuiden van de huidige Aaltenseweg 99 is een verstoring in het veld zichtbaar wat zeer waarschijnlijk de crashlocatie betreft van de Lancaster die in de nacht van 24 op 25 maart bij Varsseveld is neergekomen. Spoor aangevallen ten oosten van Varsseveld Geen 30-09-44 Up: 1001 Down: 1557 8 Typhoons (440 Sqn) D/B Rlwy at E.985303 and A.152710. 8 x 500 on rail A9614. Rail cut A.1572 and 1972. Loco and 12 trucks damaged, E.9204. Spoor onderbroken ten oosten van Varsseveld (ra1572) en ten oosten van Aalten (ra1972). Mogelijk aanval met acht 500-ponders. Luchtfoto 28-10-44 Deze foto is bekeken vanwege de bomaanval van Typhoons op 30 september 1944 op het spoor ten oosten van Varsseveld. De foto is van goede kwaliteit en goede schaal. Ten zuiden van het spoor, direct ten westen van de spoorovergang met de Pasdijk zijn twee bomkraters zichtbaar. Er zijn geen sporen van een onderbroken of gerepareerde spoorbaan zichtbaar nabij het onderzoeksgebied. Luchtfoto’s van 28 oktober 1944 Luchtfoto 28-10-44 Deze foto is bekeken vanwege de bomaanval van Typhoons op 30 september 1944 op het spoor ten oosten van Varsseveld. De foto is van goede kwaliteit en goede schaal. Ten zuiden van het spoor, direct ten westen van de spoorovergang met de Pasdijk zijn twee bomkraters zichtbaar. Er zijn geen sporen van een onderbroken of gerepareerde spoorbaan zichtbaar nabij het onderzoeksgebied.

Bommen op spoor ten oosten van Varsseveld 10587-002 02-11-44 Up: 1558 Down: 1636 4 Spitfires Bombed Rly A.1571. and 8 x 250 .025 dropped.

2

probably

hits,

remainder

T/A.

4

x

500

Spoor ten westen van Lintelo aangevallen met 4 500- en 8 250-ponders (0.25 sec. vertraging), waarsch. 2 treffers, rest in het doelgebied.

Bronverwijzing

Archief

Conclusie

Motivatie conclusie

Foto 9249 Sortie US/7GH/GP

Zwolle

Onverdacht

Crashlocatie: Zie hierboven.

AIR37/715-718

The National Onverdacht Archives te London

Foto 3037 Sortie 4/1148

Zwolle

Foto 3037 Sortie 4/1148

Zwolle

Onverdacht

Bomkraters: Zie analyse bij de melding van 30 september 1944 hierboven.

AIR37/715-718

The National Archives te London

Onverdacht

Dit is te ver van het onderzoeksgebied om erop van invloed te zijn. Onverdacht

analyse

Deelgebied

bij

markeringsnummer

6249-009 Onverdacht

Dit is te ver van het onderzoeksgebied om erop van invloed te zijn. Onverdacht

Onverdacht

Gemeente Oude IJsselstreek Inventarisatie bronnenmateriaal Markering Luchtfoto

Datum 02-03-45

Analyse bronnenmateriaal

Gebeurtenis/locatie De luchtfoto dekt het gebied rond het spoor ten oosten van Varsseveld en is van goede kwaliteit en heeft een goede schaal.

Er zijn rond het spoor ten oosten van Varsseveld diverse bomkraters van verschillende formaten zichtbaar. Een deel van deze bomkraters is te relateren aan de gemeentelijke bommenkaart van Wisch. Eén van deze bomkraters ligt nabij het opgegeven coördinaat. Deze krater was nog niet zichtbaar op foto 3037 van 28 oktober 1944. Trein aangevallen ten oosten van Varsseveld 10428-005 17-11-44 Up: 1002 Indicatief Down: 1211 6 Typhoons Loco and 10 trucks trucks damaged. 16 R/P fired.

Luchtfoto

02-03-45

E.

at

A.1572

attacked,

Bronverwijzing Foto 3234 Sortie 106G/4608

Archief ACIU

Conclusie

AIR37/715-718

The National Onverdacht Archives te London

Foto 3234 Sortie 106G/4608

ACIU

AIR37/715-718

The National Onverdacht Archives te London

Dit is te ver van het onderzoeksgebied om erop van invloed te zijn. Onverdacht

Bruil Traanboer (1987), pag.139

Literatuur

Tot ontploffing brengen auto: Uit de bronnen kan opgemaakt worden Onverdacht een Duitse auto is opgeblazen door het plaatselijke verzet om zodoende de moord op een aantal Duitsers te doen lijken op een verkeersongeluk. Daartoe werd een Duitse auto met explosieven opgeblazen.

4

Locomotief en 10 wagons ten oosten van Varsseveld aangevallen met 16 raketten. 4 wagons beschadigd. De luchtfoto dekt het gebied rond het spoor ten oosten van Varsseveld en is van goede kwaliteit en heeft een goede schaal.

Er zijn rond het spoor ten oosten van Varsseveld enkele raketkraters zichtbaar. In het westen één losse inslag, iets oostelijker twee inslagen en nog verder naar het oosten nog 4 inslagen. Bommen bij spoor ten oosten van Varsseveld Geen 04-12-44 Up: 1013 Down: 1422 Spitfires

Motivatie conclusie

Deelgebied

Uit de melding blijkt dat het spoor ten oosten van Varsseveld is Onverdacht aangevallen met 16 raketten. Hiervan zijn slechts 7 inslagen teruggevonden op de luchtfoto. Er missen dus nog 9 inslagen. Dit is echter te ver van het onderzoeksgebied om erop van invloed te zijn.

Rail cuts at A.1271, 1171, with 6x500 and 8x250. Spoor getroffen bij Varsseveld met 6 bommen van 500 lbs en 8 bommen an 250 lbs. Schietoefeningen en ontplofte auto bij Boerderij De Bark aan de Aaltenseweg 6249-003 26-02-45 Op maandag 26 februari 1945 komt een Duitse verkenningsgroep onder leiding van een stafofficier, met zijn adjudant, sergeant en een korporaal-chauffeur in de buurt van de Bark voor het slaan van piketten. Deze zijn nodig voor het plaatsen van een veldbatterij. De Duitsers gaan ook Bark binnen om te zien of er nog wat te plunderen valt. Ze ontdekken daar onder andere een munitieopslagplaats en worden door de Barkbewoners overmeesterd. Ondanks smeekbeden van de Duitsers, zien de Barrikanen geen andere mogelijkheid van de Duitsers te liquideren. Door ophanging worden ze gedood. De verzetsgroep brengt de lijken in de Duitse auto naar de Aaltenseweg in Varsseveld, tussen de huizen van Kraaijenbrink van de tol en Ormel van Loordijk. De auto wordt met explosieven opgeblazen; het moet op een ongeluk lijken, maar niet alle aangebrachte explosieven komen tot ontploffing.