Beleidsnota Aalten Circulair.pdf

Aalten Circulair Nota Circulaire Economie gemeente Aalten

Gemeente

Aalten

Inhoudsopgave Leeswijzer Aalten Circulair

3

1. 2. 3.

Een circulaire economie, ­­wat is dat eigenlijk? Wat is het belang van de circulaire economie voor de gemeente Aalten? Doelstellingen beleidsnota Circulaire Economie

4 5 6

4.

Bij welke ambities kunnen we aansluiten met ons gemeentelijk beleid? Duurzame Ontwikkelings­doelen (SDG’s) Europese Green Deal Nederland circulair in 2050 Provincie Gelderland ­investeert in een toekomst zonder afval 8RHK Ambassadeurs – Smart, Samen & Circulair

7 8 9 10 11 12

5.

Beleid Gemeente Aalten Raadsprogramma 2022-2026 Krachten Versterken Visie op de toekomst van de gemeente Aalten in 2025 en verder Plan van Aanpak Duurzaamheid gemeente Aalten

14 15 16 16 17

6.

Welke thema’s zijn belangrijk voor de Circulaire Economie in de gemeente Aalten? Bouw & Openbare Ruimte Voedsel & Biodiversiteit Consumptiegoederen Circulair inkopen Bewustwording, educatie en communicatie

19 20 28 36 40 42

7.

Hoe is deze beleidsnota tot stand gekomen?

47

8.

Hoe kijken onze inwoners naar de circulaire economie?

48

9.

Uitvoeringsagenda Aalten Circulair

49

Nota Circulaire Economie Aalten

2

Leeswijzer Aalten Circulair Het traject om te komen tot de beleidsnota Aalten Circulair is van start gegaan met een uitgebreid participatietraject. Hierbij zijn inwoners uitgebreid bevraagd en organisaties en bedrijven betrokken. Her en der komt u in de nota uitkomsten tegen van het onderzoek dat is uitgevoerd onder ons inwonerpanel U Spreekt. Meer over het partici­ patie­traject, dat voorafging aan de nota, leest u in hoofdstuk 5. Wat we verstaan onder een circulaire economie, waarom dit onderwerp belangrijk is voor de gemeente Aalten en welke doelstellingen we hebben met deze beleidsnota, geven we aan in hoofdstuk 1. Voor het opstellen van de nota zijn het beleid en de ambities van hogere overheden in kaart gebracht. Om deze wijze wordt duidelijk dat de gemeente Aalten onderdeel uitmaakt van een groter geheel en waar opgaven liggen en kansen zijn om bij aan te sluiten. Het beleid en de ambities van onze overheidspartners vindt u in hoofdstuk 2. Ook binnen de gemeente Aalten is beleid vastgesteld, dat uitgangspunten biedt en van invloed is op de gemeentelijke ambities op het gebied van de circulaire economie. Deze beleidsdocumenten worden toegelicht in hoofdstuk 3. Circulaire economie is een veelomvattend onderwerp.

Wij hebben ervoor gekozen om de nota toe te spitsen op de thema’s: • Bouw & Openbare Ruimte • Voedsel & Biodiversiteit • Consumptiegoederen • Circulaire Inkoop • Bewustwording, Educatie & Communicatie Inspirerende circulaire voorbeelden in de gemeente Aalten en de manier waarop wij deze voorbeelden in de komende periode per thema willen uitbreiden leest u in hoofdstuk 4. De resultaten van het participatietraject, de wijze waarop wij invulling willen geven aan het beleid en ambities van andere overheidslagen en ons eigen bestuur, de kansen die per thema gedefinieerd zijn en de wijze waarop we het belang van de circulaire economie willen uitdragen naar jong en oud, hebben geleid tot een Uitvoeringsagenda. De Uitvoeringsagenda is opgenomen als hoofdstuk 6. Wij wensen u veel leesplezier toe en hopen dat deze nota inspiratie biedt voor meer circulaire initiatieven in onze gemeente.

Nota Circulaire Economie Aalten

3

1.

Een circulaire economie, ­­wat is dat eigenlijk? Duurzaamheid speelt een belangrijke rol in de gemeente Aalten. In 2019 is het Plan van Aanpak Duurzaamheid voor de gemeente Aalten vastgesteld. Met dit plan heeft de gemeente Aalten duurzaamheid nadrukkelijker op de agenda gezet en meetbare stappen gedefinieerd.1 Er wordt jaarlijks een update gegeven over het plan aan de gemeenteraad, zodat het beleid actueel blijft. Het onderwerp circulaire economie is in het plan benoemd als aandachtspunt, maar er zijn nog geen concrete doelstellingen geformuleerd. In deze beleidsnota ‘Aalten Circulair’ formuleren we deze doelstellingen en geven we aan hoe we deze doelstellingen willen bereiken. In deze nota gaan wij uit van de volgende interpretatie van een circulaire economie: Circulaire economie gaat om de wijze van produceren en consumeren, waarbij bestaande materialen en producten zo lang mogelijk worden gedeeld, verhuurd, hergebruikt, hersteld, opgeknapt en gerecycled. Het doel is om te kiezen voor de juiste grondstoffen en deze zo lang mogelijk te gebruiken, om zo klimaatverandering tegen te gaan.

Ook maatschappelijke aspecten, zoals het creëren van baankansen voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt, zijn van belang in een optimale circulaire economie. Deze aspecten komen in verschillende voorbeelden in deze nota naar voren. Het gemeentelijk beleid voor dit terrein is vastgelegd in de Nota Sociaal Domein: ‘zo persoonlijk mogelijk blijven meedoen in Aalten’.2 Iedereen in onze gemeente kan een steentje bijdragen om de reguliere economie langzaam maar zeker om te zetten in een circulaire economie. Vandaar dat er in deze beleidsnota niet alleen wordt gekeken naar wat de gemeente kan doen, maar vooral ook hoe de gemeente Aalten haar ondernemers, organisaties en inwoners kan stimuleren om zo circulair mogelijk te produceren en consumeren. Alleen samen kunnen we in Aalten een circulaire economie bereiken in 2050. 1. Plan van Aanpak Duurzaamheid en updates, Gemeente Aalten, 2019. 2. https://www.aalten.nl/bestuur-en-organisatie/verordeningen-en-beleidsstukken_43091/item/ nota-sociaal-domein-2021_87011.html

Nota Circulaire Economie Aalten

4

2.

Wat is het belang van de circulaire economie voor de gemeente Aalten? Erik Groters, wethouder Duurzaamheid van de gemeente Aalten, legt uit waarom het belangrijk is om ook op lokaal niveau in te zetten op een circulaire economie. Nooit meer afval! Wat zou dat mooi zijn. Maar dat is nou net waar circulaire economie omdraait. We produceren met z’n allen een enorme afvalberg. Dat kan en moet anders! De belangrijkste reden waarom we moeten overstappen op circulaire economie is dat een aantal cruciale grondstoffen opraken. Daarnaast zorgt het voor een schoner milieu door minder energieverbruik en CO2uitstoot bij het winnen en gebruiken van grondstoffen. Een bijkomend voordeel is dat we minder afhankelijk worden van andere landen. We hoeven deze grondstoffen namelijk niet meer uit het buitenland te halen. We produceren ruim 500 kilo huishoudelijk afval per persoon. Gelukkig wordt een groot gedeelte gescheiden ingezameld. Denk hierbij aan papier, glas, plastic en gftafval Maar het restafval (zo’n 25%) wordt na recycling van metalen en kunststof verpakkingen verbrand of landt op een vuilnisbelt. Het kan dus nog een stuk beter. Door middel van wet- en regelgeving proberen we aan de ene kant fabrikanten te bewegen om bijvoorbeeld geen single use plastic meer te fabriceren. Denk hierbij aan de plastic rietjes of de plastic zakjes in de supermarkt. Aan

de andere kant willen we de consument bewust maken om deze producten niet meer te gebruiken en andere alternatieven te gebruiken die men elke keer kan weer gebruiken. En een tas van katoen of juten is daarnaast veel steviger en fancy om te zien. Als consument kun je ook klein beginnen. Als we (als burger) een 2e hands trui of boek kopen, zijn we al circulair bezig. En daarmee voorkomen we dat een product op de afvalberg komt. Kortom: we zijn begonnen maar we hebben nog een lange weg te gaan. Onze gezamenlijk uitdaging voor de toekomst: hergebruik van grondstoffen en dus geen afval meer. Bij de totstandkoming van de nota Circulaire economie zijn verschillende partijen betrokken geweest. Onder andere studenten van de HAN, organisaties, ontwerpers, producenten en leveranciers, raadsleden/-volgers, initiatiefnemers op het gebied van circulaire economie in de gemeente en natuurlijk ook onze eigen ambtenaren. Bovenvermelde partijen wil ik hartelijk danken voor hun grote inbreng in de totstandkoming van deze nota.

Nota Circulaire Economie Aalten

5

3. Doelstellingen beleidsnota Circulaire Economie Met deze beleidsnota Circulaire Economie willen we: • inzichtelijk maken op welke ambities van andere overheden en partijen we als gemeente kunnen aansluiten; • aangeven welke rol de gemeente Aalten wil spelen; • aantonen welke kansen de circulaire economie kan bieden; • duidelijk maken op welke gebieden we kunnen samenwerken en met welke partijen; • goede initiatieven in de gemeente Aalten voor het voetlicht brengen, die inspiratie kunnen bieden voor anderen; • actiepunten vaststellen voor de komende periode.

Nota Circulaire Economie Aalten

6

4. Bij welke ambities kunnen we aansluiten met ons gemeentelijk beleid? De gemeente Aalten staat niet alleen in haar streven naar een circulaire economie. Op internationaal, Europees, landelijk, provinciaal en regionaal niveau zijn er ambities geformuleerd en afspraken gemaakt, om de wereld waarin wij leven een meer circulair karakter te geven. Ook in de gemeente Aalten zijn in verschillende documenten kaders vastgelegd, die als uitgangspunt dienen voor deze beleidsnota.

In dit hoofdstuk gaan we in op de bestaande beleids­ kaders voor onze beleidsnota Circulaire Economie. 1 VN Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDG’s) 2 Europese Green Deal 3 Nederland circulair in 2050 4 Provincie Gelderland investeert in een toekomst zonder afval 5 8RHK Ambassadeurs – Smart, Samen & Circulair

Nota Circulaire Economie Aalten

7

4.1

Duurzame Ontwikkelings­doelen (SDG’s) De SDG’s (Sustainable Development Goals of Duurzame Ontwikkelingsdoelen) zijn zeventien doelen om van de wereld een betere plek te maken in 2030. De SDG’s zijn afgesproken door de landen die zijn aangesloten bij de Verenigde Naties (VN), waaronder Nederland. De doelen kwamen er op basis van wereldwijde inbreng van organisaties en individuen.3 De Duurzame Ontwikkelingsdoelen startten in 2015 en zijn vastgesteld tot 2030. Ze zijn een mondiaal kompas voor uitdagingen als armoede, onderwijs en de klimaatcrisis. Het zijn de opvolgers van de Millenniumdoelen, die liepen van 2000 tot 2015. De Regio Achterhoek en de gemeente Aalten hebben zich gecommitteerd aan de SDG’s. Over de wijze waarop zij hier invulling aan geven leest u meer verderop in de beleidsnota. 3. https://www.sdgnederland.nl/sdgs/

Nota Circulaire Economie Aalten

8

4.2 Europese Green Deal De Europese Green Deal bevat een plan van aanpak om de economie van de EU duurzaam te maken. Dit door klimaat- en milieu-uitdagingen op een eerlijke en inclusieve manier om te zetten in kansen op alle beleidsterreinen. De Europese Green Deal is de nieuwe groeistrategie ten behoeve van een duurzame, schonere, veiligere en gezondere economie van de EU.4 Er is een Europese routekaart vastgesteld, een plan met concrete maatregelen om: • ervoor te zorgen dat er vanaf 2050 netto geen broeikasgassen meer worden uitgestoten; • hulpbronnen efficiënter te gebruiken door over te ­gaan op een schone, circulaire economie; • biodiversiteit te herstellen en verontreiniging terug te dringen. Het voorkomen van afval en hergebruik van producten staat centraal. De Green Deal beslaat alle sectoren; de Europese Commissie gaat voorstellen voor actie doen op een aantal beleidsterreinen, te weten: • schone energie; • duurzame industrie; • bouwen en renoveren; • duurzame mobiliteit; • biodiversiteit; • van boer tot bord; • verontreiniging beëindigen; • klimaatactie.

Het actieplan dat hiervoor is opgesteld omvat initiatieven om zowel het productieontwerp van producten, als ook het samenstellen, het (her)gebruiken en het recyclen van producten en grondstoffen te vergroenen. Er moet bijvoorbeeld een “recht op reparatie” komen, en een betere toegang tot betrouwbare informatie over de duurzaamheid van producten. Ook ligt er nadruk op het voorkomen, verminderen en recyclen van afval. Het actieplan van de Europese Commissie richt zich met name op sectoren die veel grondstoffen gebruiken, zoals elektronica en ICT, batterijen en voertuigen, verpakkingen, kunststoffen, textiel, constructie en gebouwen en levens­ middelen. Daarnaast betrekt dit actieplan meer sectoren bij de circulaire economie zoals de IT-, elektronica-, vervoer- en textielsector.6 4. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/LSU/?uri=CELEX:52019DC0640 5. https://europadecentraal.nl/onderwerp/milieu/circulaire-economie/ 6. https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/nl/fs_20_437

De Europese Commissie wil dat duurzame producten de norm worden in Europa.5 `De Commissie wil hiervoor de gehele levenscyclus van producten te verduurzamen.

Nota Circulaire Economie Aalten

9

4.3 Nederland circulair in 2050 De vraag naar grondstoffen voor bijvoorbeeld eten, elektrische apparaten en kleding neemt wereldwijd sterk toe. Daarom werkt de rijks­over­ heid samen met het bedrijfsleven, kennisinstituten en natuur- en milieuorganisaties, overheden, vakbonden, financiële instellingen en andere maatschappelijke organisaties om zuiniger en slimmer met grondstoffen om te gaan. Het doel: Nederland volledig circulair in 2050.7 Doelstellingen kabinet Het kabinet heeft drie doelstellingen geformuleerd om de Nederlandse economie zo snel mogelijk circulair te maken: 1.

Bestaande productieprocessen maken efficiënter gebruik van grondstoffen, zodat er minder grondstoffen nodig zijn. 2. Wanneer nieuwe grondstoffen nodig zijn, wordt zoveel mogelijk gebruikgemaakt van duurzaam geproduceerde, hernieuwbare (onuitputtelijke) en algemeen beschikbare grondstoffen. Zoals biomassa, dat is grondstof uit planten, bomen en voedselresten. Dit maakt Nederland minder afhankelijk van fossiele bronnen en het is beter voor het milieu. 3. Nieuwe productiemethodes ontwikkelen en nieuwe producten circulair ontwerpen. Om de doelstellingen van het kabinet te bereiken, moeten ook provincies en gemeenten inzet plegen om de ambities op provinciaal en gemeentelijk niveau invulling te geven. 7. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/circulaire-economie/nederland-circulair-in-2050.

“Wanneer nieuwe grondstoffen nodig zijn, wordt zoveel mogelijk gebruikgemaakt van duurzaam geproduceerde, hernieuwbare (onuitputtelijke) en algemeen beschikbare grondstoffen.”

Nota Circulaire Economie Aalten

10

4.4 Provincie Gelderland ­investeert in een toekomst zonder afval Weg met de wegwerpeconomie, die voor heel veel afval zorgt en roofbouw pleegt op de beschik­baarheid van grondstoffen. Op naar het verant­woord (her)gebruik van grondstoffen en een duurzame circulaire toekomst. De provincie Gelderland investeert de komende jaren in groene economische groei via vernieuwende circulaire businessmodellen. Gelderland ondersteunt daarbij actief ondernemers en andere partijen. Met name als het gaat om het ontwikkelen en toepassen van nieuwe biobased grondstoffen en materialen en een veel efficiënter (her)gebruik van grondstoffen.8

en textiel, het winnen van nutriënten (voedingsstoffen) uit mest en winnen van plantaardige eiwitten voor de voedselverwerkende industrie. Inspirerende koplopers Inspirerende voorbeelden van circulaire verdienmodellen zijn te vinden bij bedrijven, die in hun sector voorop lopen. Zij tonen aan dat circulair ondernemen daadwerkelijk loont. Via ondernemersprogramma’s zoals CIRCLES stimuleert de provincie honderden ondernemers om dit voorbeeld te volgen en een eerste circulaire stap te zetten. Kortom, meer omzet met (veel) minder afval. Inspirerende koplopers tonen aan dat circulair ondernemen daadwerkelijk loont. Stip op de horizon De provincie Gelderland investeert in groene groei en ondersteunt ondernemers met vernieuwende initiatieven op het gebied van circulaire economie. De overstap naar de circulaire economie levert niet alleen duurzame winst op, maar ook vijfduizend extra banen, 700 miljoen euro omzet en 50 procent minder gebruik van grondstoffen in 2030, zo blijkt uit berekeningen van TNO. De provinciale stip op de horizon: Gelderland als eerste afvalloze economie van Nederland. 8. https://www.gelderland.nl/bestanden/Documenten/Gelderland/06Werk-en-

Slimme én schone industrie Gelderland kiest voor een praktische aanpak. Door ondernemers te helpen bij hun eerste stap naar circulaire businessmodellen, van multinationals tot het Midden- en Kleinbedrijf (MKB). De provincie stimuleert daarvoor samenwerking tussen bedrijven onderling en tussen het bedrijfsleven en kennisinstituten. Bij het ontwikkelen en toepassen van nieuwe biobased grondstoffen richt Gelderland zich nadrukkelijk op sectoren waarin toonaangevende Gelderse bedrijven en kennisinstellingen landelijk gezien een koppositie innemen. Dit betreft het verwerken van natuurvezels in papier

ondernemen/170627_weg_met_de_wegwerpeconomie.pdf

Nota Circulaire Economie Aalten

11

4.5

8RHK Ambassadeurs – Smart, Samen & Circulair De Regio Achterhoek zet voor de komende periode in op Smart Economy en Smart Living. “Met Smart economy en Smart living bedoelen we dat we bedrijven en onderwijs stimuleren volop mee te gaan in de tomeloze ontwikkeling van de digitalisering en alle nieuwe kansen die dat biedt. Dat we gaan voor slim, schoon en sociaal vervoer. Dat we willen dat iedereen hier fijn kan wonen in een passend huis. En dat we werken aan een schone leefomgeving waar mensen gestimuleerd worden gezond te leven.”9

Cirkelregio De Achterhoek De concrete invulling van de Achterhoekse ambities op het gebied van de circulaire economie wordt getrokken door Cirkelregio De Achterhoek. De Cirkelregio verbindt regionale circulaire initiatieven en initiatiefnemers. De regionale “Communities of Practice” zijn de basis. Doel is om met partijen kennis te maken, verbindingen te leggen en kennis te delen. Daarnaast legt Cirkelregio De Achterhoek verbindingen met CIRCLES, het ACT en met het landelijke netwerk van Cirkelstad.10

Reduce, Reuse & Recycle De Achterhoek is energieneutraal in 2030: we wekken evenveel energie op als we verbruiken en circulair in 2050: producten en materialen worden hergebruikt en grondstoffen behouden hun waarde. “Reduce, Reuse & Recycle” is het motto. De Cirkelregio verbindt regionale circulaire initiatieven en initiatiefnemers. Circulair ondernemen Ondernemen/organiseren met een kringloop van grondstoffen, zo min mogelijk energieverbruik en zonder afval. Met een slimme strategie, onderscheidend profiel, nieuwe verdienmodellen, meer omzet en winst. Dat is waar de Regio Achterhoek aan wil werken.

Nota Circulaire Economie Aalten

12

Doorlopende thema’s voor 2023 Binnen de Cirkelregio worden jaarlijks thema’s vastgesteld, waar we met elkaar aan gaan werken. In 2023 wordt verder gewerkt aan een aantal doorlopende thema’s, die in 2022 zijn ingezet. Deze thema’s zijn:

Nog vast te stellen thema’s 2023 Naast de doorlopende thema’s, worden in 2023 een aantal andere thema’s opgepakt, die gericht zijn op de drie O’s in de regio Achterhoek. Het betreft voorlopige thema’s, die nog met de partners van de Cirkelregio vastgesteld moeten worden, te weten: Overheden Toekomstbestendige bedrijventerreinen. Ondernemers Reststromen in het bedrijf. Maatschappelijke Organisaties Het Nieuwe Normaal.

Milieubarometer In 2023 gaat Cirkelregio De Achterhoek aan de slag met de Milieubarometer.Alle partners van de Cirkelregio krijgen toegang tot een account om haar eigen prestaties in te vullen en bij te houden.Hierbij wordt ondersteuning geboden vanuit de Cirkelregio. Het abonnement wordt gefinancierd vanuit de jaarlijkse partnerbijdrage aan de Cirkelregio. De resultaten van alle ingevulde milieubarometers willen we toevoegen aan de ‘Achterhoek Monitor’. Uitdragen In 2023 gaat Cirkelregio De Achterhoek meer aandacht besteden aan het uitdragen van alle projecten in de regio Achterhoek, met de focus op haar partners. Ook zal de website op de schop worden genomen en up to date worden gehouden. 9 https://8rhk.nl/smart-economy-smart-living/ 10 https://cirkelregiodeachterhoek.nl/

Nota Circulaire Economie Aalten

13

5. Beleid Gemeente Aalten In verschillende beleidsstukken, die zijn vastge­ steld in de gemeente Aalten, komt de circulaire economie naar voren. In dit hoofdstuk gaan we in op een aantal belang­ rijke documenten. We bespreken de uitgangs­ punten en ambities die eerder zijn vastgelegd om tot een meer circulaire samenleving te komen in de gemeente Aalten. Deze vormen de basis voor de beleidsnota Aalten Circulair.

Plan van Aanpak

Duurzaamheid

RAADSPROGRAMMA 2022 - 2026 1

Nota Circulaire Economie Aalten

14

5.1 Raadsprogramma 2022-2026 In het raadsprogramma 2022-2026 zijn ambities en doelen opgenomen voor duurzaamheid in z’n algemeenheid en ook specifiek gericht op de circulaire economie.

RAADSPROGRAMMA 2022 - 2026 1

Bij het thema Leefomgeving en Wonen geeft de raad het college de opdracht, om bij de bouw van woningen rekening te houden met de betaalbaarheid voor verschillende doelgroepen, circulariteit, duurzaamheid, landschap, ontsluiting en verkeersveiligheid. De ambitie bij het thema Duurzaamheid en Klimaat is: Samen met inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties, regionale en landelijke partners realiseren we de (inter)nationale duurzaamheids- en klimaatdoelstellingen. We geven daarbij zelf het goede voorbeeld en vervullen een innovatieve en realistische rol in de regio op het gebied van energietransitie en klimaatadaptatie. We zijn een gemeente die zorgvuldig omgaat met grondstoffen, reststromen en milieu. We bevorderen circulariteit en versterking van de biodiversiteit.

In de toelichting bij het thema Duurzaamheid en Klimaat is het volgende opgenomen: De opdracht vanuit het Energieakkoord en het Akkoord van Groenlo is omvangrijk. De rapporten over de opwarming van de aarde schetsen een zorgelijk beeld voor de toekomst. Het gaat veel sneller met de opwarming van de aarde en we moeten meer maatregelen nemen, meer doen. Iedereen, burger, bedrijf, overheid moet meedoen. Een energietransitie is noodzakelijk. Het gaat dan om energie besparen en energie duurzaam opwekken met behulp van bestaande en nieuwe technologie. Daarnaast willen we toe naar een circulaire economie, waarbij producten en grondstoffen worden hergebruikt en zo min mogelijk vernietigd. Het college stimuleert circulariteit en korte ketens bij inwoners, agrariërs en bedrijven, neemt hierbij een voorbeeldfunctie in en stimuleert kennisdeling. Ook houdt het college rekening met circulariteit, biodiversiteit en klimaatadaptatie bij elk ruimtelijk plan. Ook bij het thema Ondernemen en Economie is in het raadsprogramma aandacht voor circulariteit: Onze bedrijven, ondernemers en inwoners zijn onmisbaar en van grote waarde voor onze economie en leefbaarheid. Ze creëren werk en zorgen voor innovaties. Hierbij zien zij het belang in van duurzaam en circulair ondernemen.

Nota Circulaire Economie Aalten

15

5.2 Krachten Versterken Visie op de toekomst van de gemeente Aalten in 2025 en verder Met betrekking tot duurzaamheid zijn er opgaven op uiteenlopende terreinen. Denk aan recycling, innovatie, schoon water, afkoppelen van hemelwater, duurzame productie van levensmiddelen en hergebruik van consumentenproducten, openbare oplaadinfrastructuur voor de elektrische auto en duurzaamheid van materialen en productieprocessen.” De hoofdopgaven in de toekomstvisie zijn: We kijken naar elkaar om, veerkrachtige economie en uniek landschap. In de toekomstvisie wordt het streefbeeld van een duurzame lokale circulaire economie nader toegelicht met wensbeelden. We kijken naar elkaar om, veerkrachtige economie en uniek landschap. 11. Doucument was niet toegankelijk en is daarom van de website gehaald. Is nog wel te vinden via https://aalten.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/f06a656a-27c3-40dc-a45f27d03aec6bae?documentId=43c9b2b6-c6d0-4ee8-85e7-7a79f90ab991&agendaItemId=cb0ca44773a4-4382-b1cf-77d642d8f3fb

In de toekomstvisie voor de gemeente Aalten is veel aandacht voor een duurzame samenleving. “We worden steeds meer geconfronteerd met het gegeven dat we zuinig om moeten gaan met onze grondstoffen en zorgvuldig onze aarde moeten beheren. Het groeiende besef van de noodzaak om klimaatverandering een halt toe te roepen, heeft breed impact.” “De klimaatverandering heeft ook grote impact op de openbare ruimte. Het weer zal extremer worden met periodes van grotere droogte en hitte, maar ook met extremere regenval. Er is ook een trend zichtbaar dat een groter wordende groep inwoners steeds bewuster met de eigen gezondheid omgaat. Zij hechten grote waarde aan voedselkwaliteit, willen veel bewegen en stellen hoge eisen aan de inrichting van hun woon-leef-recreëer omgeving.11

Nota Circulaire Economie Aalten

16

5.3

Plan van Aanpak Duurzaamheid gemeente Aalten Het Plan van Aanpak Duurzaamheid met oplegnotitie en routekaart is op 26 november 2019 unaniem vastgesteld door de gemeenteraad. Het Plan wordt jaarlijks bijgesteld op basis van de actuele ontwikkelingen en cijfers.12 We staan voor een grote opgave op het gebied van duurzame ontwikkeling. We werken toe naar een energieen klimaatneutrale samenleving met een circulaire economie. Deze opgave is grotendeels vastgelegd in afspraken en keuzes die mondiaal, Europees, landelijk, provinciaal, regionaal en gemeentelijk zijn gemaakt. Veel van die afspraken moeten op gemeentelijk niveau een uitvoering of een vervolguitvoering krijgen. We hebben als gemeente een belangrijke taak om duurzame ontwikkelingen aan te jagen. Duurzaam bouwen Duurzaam bouwen is meer dan energiebesparing. De gemeente Aalten wil haalbare en betaalbare eisen stellen aan de nieuwbouw. De nieuwbouw presteert op energie en afval beter dan de wettelijke eis. We zetten in op duurzaam bouwen en renoveren volgens de principes van een circulaire economie. We maken gebruik van duurzame materialen die rekening houden met het milieu en de gezondheid van bewoners en gebruikers. We zetten in op een gezond binnenmilieu, bijvoorbeeld door goede ventilatie… We slopen duurzaam, om zo de materialen die vrijkomen bij de sloop opnieuw te gebruiken (hergebruik).

Circulaire economie Circulaire economie is onderdeel van één van de vier (voor)waarden van een duurzame samenleving: het sluiten van kringlopen. ‘Circulair’ betekent dat we na een optimale levensduur geen afval hebben, maar reststoffen die na gebruik veilig kunnen worden opgenomen in de natuur dan wel op kwalitatief hoogwaardig niveau opnieuw gebruikt kunnen worden. Het ‘economische’ aan de doelstelling is dat de economische waarde zoveel mogelijk behouden blijft. Het opnieuw gebruiken bespaart op aanschaf van grondstof of bespaart ons geld voor afvalverwerking. Circulaire economie is sterk verbonden met de bedrijfsvoering van de maakindustrie en andere bedrijven. De keuze voor een grondstof ligt primair bij de producent. Ook is het zo dat de gebruiker of consument voor een bepaald product kiest. Daarbij laat deze zich sterk beïnvloeden door het aanbod en de prijs van het eindproduct.

Afvalscheiding Aalten heeft op het gebied van afvalscheiding en – reductie al veel bereikt. De landelijke doelstelling voor de maximale hoeveelheid rest-afval (100 kg/inwoner) en 75% hergebruik is door het ‘omgekeerd inzamelen’ in Aalten ruim gehaald (47 kg restafval /inwoner, 86 % hergebruik).

Nota Circulaire Economie Aalten

17

Grondstoffen Een duurzame samenleving zorgt ervoor dat alle gebruikte grondstoffen biologisch afbreekbaar zijn of opnieuw worden gebruikt. Ondernemers zijn niet verplicht om circulaire grondstoffen te gebruiken. Maar steeds meer bedrijven gaan op zoek naar alternatieven en kiezen voor een circulaire economie. Dit komt deels omdat grondstoffen duurder worden en afval geld kost. Ook maakt een toenemend aantal ondernemers de bewuste keuze hun ecologische footprint te verkleinen, in balans te brengen. Zij houden steeds vaker bij het ontwerp van hun producten al rekening met de ‘afvalfase’ van de toe te passen grondstoffen (Cradle-to-cradle).

Maatregelen overheid Het Activiteitenbesluit milieubeheer verplicht bedrijven en instellingen (inrichtingen) om energie te besparen. Naast de bestaande energiebesparingsplicht is er een informatieplicht voor bedrijven en instellingen die vanaf 50.000 kWh elektriciteit of 25.000 m³ aardgas(equivalent) per jaar verbruiken.

Hoewel de primaire beslissing over het gebruik van grondstoffen en de aanschaf van producten niet bij de gemeente ligt, kan de gemeente wel het goede voorbeeld geven en bij het afvalbeleid en in contacten met bedrijven (o.m. informeren, controle en handhaving) voorsorteren op een gewenste circulaire economie.

Aanjaagrol gemeente De gemeente Aalten neemt een rol als aanjager en stimuleert en faciliteert circulair ondernemerschap. We sluiten aan bij de landelijke transitie-agenda’s op weg naar een circulaire economie. Het gaat daarbij om de onderdelen: biomassa/voedsel, (biobased) bouw, consumptiegoederen, kunststoffen en maakindustrie. We verkennen waar een gemeentelijke focus mogelijk is, bijvoorbeeld afgestemd op belangrijke sectoren binnen onze gemeente. We leggen hierbij waar mogelijk ook verbindingen met andere gemeenten, de regio en de provincie.

Thematafel Circulaire Economie & Energie-transitie (CE&E) In de regionale thematafel ‘Circulaire Economie en Energietransitie’ (CE&E) is er aandacht voor initiatieven in het kader van circulaire economie. Ideeën worden voorbereid om dit planmatig en zo mogelijk regionaal te realiseren. Projecten op dit gebied worden onderdeel van de Regiodeal (kringlooplandbouw, circulair ondernemen).

De Omgevingsdienst Achterhoek (ODA) houdt toezicht bij bedrijven waarbij op naleving van de informatieplicht en de verplichte duurzaamheidsmaatregelen (vergunning en activiteiten-besluit) wordt toegezien. De ODA heeft daarnaast ook een informerende taak.

12. https://www.aalten.nl/inwoners/duurzaamheid_44582/item/plan-van-aanpak-duurzaamheidjanuari-2020_85528.html

Nota Circulaire Economie Aalten

18

6. Welke thema’s zijn belangrijk voor de Circulaire Economie in de gemeente Aalten? Op basis van het uitgebreide participatie­ traject, hebben we ervoor gekozen om de beleidsnota toe te spitsen op de volgende thema’s: • Bouw & Openbare Ruimte • Voedsel & Biodiversiteit • Consumptiegoederen • Circulaire Inkoop • Bewustwording, Educatie & Communicatie

Nota Circulaire Economie Aalten

19

6.1 Bouw & Openbare Ruimte Het terrein Bouw & Openbare Ruimte heeft betrekking op de ontwikkeling, inrichting en het beheer van gebieden, gebouwen, infrastructuur en de openbare ruimte. Het is een sector waarin er flinke circulaire stappen gezet kunnen worden, omdat de impact ervan groot is en we nog aan het begin staan van het circulair maken van deze sector. De bouwsector is verantwoordelijk voor ca. veertig procent van de CO2 uitstoot. De grootste oorzaak hiervan is het proces van het maken van nieuwe producten. Daarnaast putten we de aarde uit door het lineaire proces telkens opnieuw te starten en dus steeds nieuwe grondstoffen te delven.13 In de komende decennia moeten we onze gebouwen zo gaan ontwikkelen dat ze adaptief, losmaakbaar en klimaatpositief zijn. Integrale (keten)samenwerking en kennisdeling zijn hierbij van groot belang. Kennis van techniek en processen, gebruik van slimme methodes, creativiteit en ontwerpkracht zijn randvoorwaarden.14 Er wordt door vele partijen hard gewerkt om het lineaire bouwproces om te zetten in een circulair proces. In de praktijk wordt steeds meer ervaring opgedaan met verschillende vormen van circulair ontwerpen, bouwen en inrichten. Ook in de gemeente Aalten zijn inmiddels inspirerende voorbeelden te vinden van projecten in de bouw en openbare ruimte, waarbij circulair gebruik van middelen centraal staat.

Duurzame Prefab sociale huurwoningen in Dinxperlo Woningcorporatie De Woonplaats heeft samen met Fijn Wonen, het woonproduct van Van Wijnen, 14 eengezinswoningen aan de Nieuwstraat in Dinxperlo gerealiseerd. Het betreft zeer duurzame en gasloze woningen. De woningen zijn all-electric en hebben allemaal vloerverwarming.15 Door middel van zonnepanelen wordt er elektriciteit opgewekt voor gebouwgebonden installaties, zoals verwarming en warm water. De woning heeft een luchtwater warmtepomp en een WTW installatie voor een

optimale ventilatie. Hier beleven de bewoners veel comfort van in hun nieuwe woning, zowel in de winter als in de zomer. Dat is ook merkbaar in de portemonnee. Het bijzondere aan de woningen is dat het bouwproces al in de fabriek start en niet pas op de locatie. Door kanten-klare elementen naar de bouwplaats te vervoeren, kan er binnen een dag een volledig casco staan, wind- en waterdicht. Het resultaat is snel gebouwde, goede en duurzame woningen. Uuthuuskes zijn kleine flexibele woningen, bestemd voor jongeren die een sociaal en/of maatschappelijke binding hebben met één van de vijf kleine kernen in de gemeente Aalten en ‘op zichzelf’ willen gaan wonen. Uuthuuskes in de kleine kernen Er zijn in totaal tien van deze tijdelijke huurwoningen ge­ pland, waarvan er inmiddels acht zijn gerealiseerd, in de kernen De Heurne, IJzerlo, Haart en Lintelo. De woningen dichten het gat op de woningmarkt voor jongeren die geen huis kunnen vinden in de huidige overspannen woning­markt. De Uuthuuskes worden beheerd door een voor dit doel opgerichte wooncoöperatie.16 De Uuthuuskes zijn geheel geprefabriceerd in de werk­ plaats van het uitvoerend bouwbedrijf. Het gaat om hout­skeletbouw, waarbij het frame uit planken van LVL of OSB bestaat en waarbij de verbindingen en openingen tot in de details zijn uitgewerkt.

Daardoor kunnen de huisjes van fun­de­ring tot afwerking binnen twee weken gebouwd worden. De gebruikte techniek maakt het mogelijk volledig ‘modulair’ te bouwen: de vorm en grootte van de huizen kan per woning verschillen.17

Nota Circulaire Economie Aalten

20

Herinrichting Admiraal De Ruyterstraat/ Dijkstraat in Aalten Om invulling te geven aan een duurzame inrichting van de Dijkstraat en de Admiraal de Ruyterstraat, is gebruik gemaakt van Sustainable Development Goals (SDG`s). Hierdoor zijn de thema’s over gezond leven, materiaalgebruik, klimaatbestendigheid, vergroening en biodiversiteit belangrijke pijlers voor de inrichting van deze wegen. De gemeente Aalten wilde met dit project ervaring opdoen hoe Global Goals goed en zichtbaar kunnen worden toegepast binnen infrastructurele werken.18 Gemeente Aalten en het uitvoerende NTP zijn na een intensief participatieproces met de directe omgeving gekomen tot een definitief ontwerp gekomen met veel duurzame toepassingen, waaronder: • Rood Grasfalt in de fietsstroken • Gebakken klinkers in de rijbaan (duurzaam vanwege de lange levensduur) • Cementloze betonstraatstenen in de parkeervakken • Dubbelklinkers met betongranulaat als grindvervanging in de voetpaden • Toevoegen van totaal 800 m3 hemelwaterinfiltratie en berging (klimaatadaptief) • Groenvakken lager aanleggen zodat hemelwater eerst de mogelijkheid krijgt om te infiltreren in de groenstroken (tegengaan van droogte) • Toevoegen 2800 m2 prairiebeplanting (biodiversiteit) onderhoudsvriendelijk • Hergebruik vrijkomende fundaties • Afkoppelcampagne particuliere woningen (in ruil krijgt iedereen in de straat die zich

aanmeldt een regenton).

Er blijkt regionaal en landelijk veel interesse te zijn voor het project. Het wordt gezien als een voorbeeld voor hoe je een gebied duurzamer en meer circulair kunt inrichten, samen met de inbreng van bewoners. SDG's bij herinrichting Beggelderdijk en Centrum Dinxperlo Op basis van de positieve ervaringen die in dit project zijn opgedaan, heeft de gemeente Aalten besloten om ook de Beggelderdijk in Dinxperlo op basis van de SDG’s her in te richten. De SDG’s zijn tevens leidraad bij de planvorming voor de herinrichting van het centrumgebied in Dinxperlo.

Nota Circulaire Economie Aalten

21

Het gemeentehuis in Dinxperlo kreeg een nieuwe functie als Gezondheidscentrum.

De levensduur van bestaande bebouwing verlengen kan bijvoorbeeld door gebouwen bij leegstand een nieuwe passende functie te geven. Hergebruik bestaande bebouwing in plaats van nieuwbouw Naast de keuze voor duurzame grondstoffen bij nieuw­ bouw is ook het hergebruik van bestaande bebouwing een vorm van circulariteit. Hergebruik van (delen van) gebouwen in plaats van sloop en nieuwbouw is een belangrijke stap in het verkleinen van de afvalstroom en daarmee de milieubelasting. De levensduur van bestaande bebouwing verlengen kan bijvoorbeeld door gebouwen bij leegstand een nieuwe passende functie te geven. Mooie voorbeelden van nieuwe bestemmingen van bestaande panden zijn het Gezondheidscentrum in het voormalige gemeentehuis in Dinxperlo, de herbestemde stoomweverij aan de Hofstraat in Aalten met zorg en kantoren en de supermarkt met woningen in de voormalige Dutch Button Works fabriek in Bredevoort. Ook het religieus erfgoed, dat in de komende periode nog leeg komt te staan en bijzondere kwaliteiten heeft, kan met een nieuwe functie een rol blijven vervullen als drager van identiteit in onze kernen. Dit bevestigen verschillende herbestemmingen in de gemeente Aalten, die al gerealiseerd zijn.

Zo is de Koppelkerk in Bredevoort nu een Vrijplaats voor Kunst en Cultuur, bieden de voormalige NPB-kerk en de Ontmoetingskerk in Dinxperlo nu woonruimte en krijgt de rijksmonumentale Oosterkerk in Aalten een functie als woonzorgcomplex. De inzet van de gemeente Aalten is om zoveel mogelijk bestaande gebouwen een herbestemming te geven bij leegstand. Het gebruik van (delen van) gebouwen wordt gestimuleerd, in plaats van sloop en nieuwbouw.

Het gebouw als grondstoffendepot Wanneer het niet mogelijk is om een gebouw een nieuwe functie te geven, dient hergebruik van materialen gestimuleerd te worden. De Cirkelregio Achterhoek wil hierin een trekkende rol spelen, om van een lineair bouwproces tot een circulair proces te komen.19 Zij ziet een gebouw als een grondstoffendepot en gebouwen dienen te worden geoogst in plaats van te worden gesloopt. Hiervoor moeten bestaande gebouwen geïnventariseerd worden en alle materialen in beeld worden gebracht. De materialen worden vervolgens vastgelegd in een zogeheten materialenpaspoort. Cirkelregio De Achterhoek maakt een start om verschillende gebouwen in de Achterhoek te inventariseren en vast te leggen in een database. Ook in de gemeente Aalten zullen de materialen van één of meerdere gebouwen via de Cirkelregio worden in kaart worden gebracht, met als doel om waardevolle materialen te kunnen hergebruiken, hetzij op locatie, hetzij binnen een ander project in de gemeente of de regio. Materialenmarktplaats Op het bedrijventerrein De Laarberg in Groenlo is een materialenmarktplaats gerealiseerd, onder de naam Stadsmijn Achterhoek. Een mijn is de plaats waar gronden delfstoffen worden opgegraven om daarna verder verwerkt te worden in de bouw en industrie.

De Stadsmijn Achterhoek ziet de gebouwde omgeving, dorpen en steden als het wingebied.20 Door nauwkeurige opname van gebouwen kan worden vastgesteld welke materialen en producten herbruikbaar zijn voor nieuwe toepassingen. Door te oogsten, in plaats van te slopen, halen partijen materialen in bruikbare staat uit oude panden. Via een fysieke marktplaats worden de materialen gereed gemaakt voor hergebruik in de bouw.

Nota Circulaire Economie Aalten

22

De verkoop wordt mede mogelijk gemaakt door mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. De materialen die gereed zijn voor verkoop zijn voorzien van een digitaal materialenpaspoort waarin onder andere de herkomst van het materiaal is vastgelegd. Wanneer er bij projecten, waarbij de gemeente betrokken is, materialen vrijkomen, die interessant zijn voor de Stadsmijn Achterhoek, wordt de Stadsmijn hierover geïnformeerd, om zo het hergebruik van materialen te stimuleren. Informatie over de Stadsmijn wordt actief gedeeld, om ook andere partijen te informeren over de mogelijkheid om bouwmaterialen via hen een tweede leven te geven. Of om juist bouwmaterialen af te nemen via de Stadsmijn. Hergebruik infra-materialen Waar de Stadsmijn zich met name richt op bouwmate­ rialen, zijn er ook platforms die zich richten op het hergebruik van infra-materialen. Een voorbeeld hiervan is Duspot. Hun doel is om aanbod van vrijkomende inframaterialen te koppelen aan de vraag ernaar. Zo krijgen inframaterialen die nog herbruikbaar zijn een tweede leven.21 Het streven van Duspot is minder afvalverwerking, minder materiaalproductie en minder transportbewegingen. Producten kunnen goedkoper aangeboden worden, doordat transport-, depot en stortkosten gereduceerd worden en projecten kunnen ontworpen worden op basis van vrijkomende materialen in de markt.

Via een platform als Duspot kunnen overheden en instanties onderling materialen uitwisselen voor infrastructurele projecten.

De gemeente Aalten heeft besloten om samen met een aantal andere Achterhoekse gemeenten deel te nemen aan een pilot met Duspot. Op basis van de ervaringen met de pilot, die een jaar duurt, besluiten we of een dergelijke werkwijze bij ons past. Ook op het gebied van b.v. lichtmasten zijn er interessante ontwikkelingen. Er blijkt een haalbare businesscase te maken van het hergebruik van lichtmasten, waarbij wordt voldaan aan de normering. In plaats van afgeschreven lichtmasten te recyclen of zelfs te vernietigen, wordt ingezet op hergebruik, reparatie en renovatie. Afgeschreven lichtmasten worden zodanig hersteld dat ze opnieuw gebruikt kunnen worden en dan net zo’n lange levensduur hebben als nieuwe masten.22 In de Cirkelregio Achterhoek is een presentatie verzorgd over deze ontwikkeling. Op regionaal niveau wordt bekeken of we in Achterhoeks verband aan de slag kunnen met gerecyclede lichtmasten.

81% van de ondervraagde inwoners vindt dat er zoveel mogelijk grondstoffen (zoals stenen, tegels, straatmeubilair) hergebruikt worden bij de­herinrichting van hun wijk

Nota Circulaire Economie Aalten

23

Ondergronds Ook voor onder de grond zijn meer circulaire keuzes te maken. Er zijn bijvoorbeeld rioolbuizen van 100% hergebruikt kunststof verkrijgbaar, die in Nederland worden gemaakt.23 De buis is beschikbaar in verschillende diameters, heeft een levensduur van circa 100 jaar én kan na gebruik ook zelf weer worden verwerkt in een volgend product van PVC. Het is belangrijk dat bij de te kiezen methode en materialen binnen een infraproject de mate van circulariteit meegewogen wordt. (Her)inrichting openbare ruimte De projecten aan de Admiraal De Ruyterstraat/Dijkstraat in Aalten en de Beggelderdijk in Dinxperlo tonen aan dat het mogelijk is om de openbare ruimte op een zo circulair mogelijke manier her in te richten, met een resultaat om trots op te zijn. Op basis van de ervaringen bij de Admiraal de Ruyterstraat, Dijkstraat en Beggelderdijk bekijken we of wij ons Handboek Openbare Ruimte kunnen aanpassen naar een duurzame en circulaire variant. Daarbij wordt vanuit de SDG`s gekeken of er alternatieve materialen beschikbaar zijn welke een hogere duurzaamheid- of circulariteitsscore hebben. De ervaringen, die we bij de uitgevoerde projecten op basis van de SDG’s hebben opgedaan, gebruiken we bij toekomstige projecten in de openbare ruimte. De wijze waarop verschilt per herinrichting/project.

Bij ‘normale’ reconstructies passen we wel duurzame materialen toe, maar in mindere mate. Bij grotere (bouwteam) projecten wordt de werkwijze op basis van de SDG uitgangspunten standaard toegepast.

Bij de herinrichting van de Admiraal De Ruyterstraat/ Dijkstraat is zogeheten roodwordend Grasfalt toegepast.24 Grasfalt is een innovatief asfaltmengsel waarbij (een deel van het) bitumen is vervangen door het bio-based bindmiddel lignine. De lignine in het grasfalt is afkomstig uit olifantsgras. Om de cirkel rond te maken, onderzoeken we of in de gemeente Aalten het olifantsgras kunnen laten groeien, waarmee straks het materiaal gemaakt kan worden om onderhoud en reparaties te plegen aan het grasfalt in onze gemeente Rol gemeente Aalten Als gemeente kan Aalten grote invloed uitoefenen op de bouw en inrichting van de openbare ruimte. Via vergunningverlening en aanbestedingen kan actief worden gestuurd op circulariteit tijdens het inrichten, bouwen, beheren en slopen. Ook bij eigen projecten, zoals de herinrichting van het centrum Dinxperlo, is circulariteit een belangrijk aspect in het ontwerp en uitvoeringsproces.

Nota Circulaire Economie Aalten

24

6.1

Biobased-bouwen De ontwikkelingen op het gebied van innovatieve circulaire bouwmaterialen gaat snel. Door bijvoorbeeld biobased-bouwmaterialen te gebruiken kan grote winst worden behaald om de milieubelasting van bouwen te verkleinen. De kenmerken van biobased materialen zijn: • Bio-based materialen zijn materialen die afkomstig zijn uit de levende natuur. • Dit zijn grondstoffen uit veeteelt, tuin-, land- en bosbouw. • En materialen die tijdens de levensduur van een gebouw opnieuw kunnen groeien.25 Op het platform Biobased Bouwen is een overzicht te vinden van de bouwmaterialen die per productgroep beschikbaar zijn. Van fundering tot gevelbekleding en van dakbedekking tot kozijnen, erg is erg veel verkrijgbaar in een biobased uitvoering. Op het platform wordt tevens kennis gedeeld over het toepassen van de biobased materialen. Een mooi voorbeeld van hoe divers het biobased materiaal kan zijn, waarmee gebouwd en ingericht kan worden, is te zien in ‘Exploded View Beyond Building’. Het project biedt een staalkaart van natuurlijke, geupcyclede en gerecyclede materialen, die niet alleen innovatief zijn, maar er ook nog eens aantrekkelijk uitzien.26 Initiatiefgroep Samen Biobased Bouwen De komende jaren is er in de Achterhoek grote behoefte aan bouwmaterialen voor de verduurzaming van woningen. Met als uitdaging: materialen met een minimale impact op uitputting van de aarde.

Daarom zet de initiatiefgroep Samen Biobased Bouwen’ in op een complete en goed samenwerkende keten in de regio voor de ontwikkeling, productie en toepassing van biobased bouwmaterialen. Met concrete projecten om materialen in de praktijk te testen en ervaringen te delen.27

Er zijn drie werkgroepen waar bedrijven uit de Achterhoek en de gemeente Aalten zich bij kunnen aansluiten: Biogrondstoffen (Agro), met de focus op het verbouwen van grondstoffen; Industrie, gericht op het omzetten van de agrogrondstoffen naar bruikbare bouwmaterialen; Bouw, hier staat vooral het ontwerpproces met biobased materiaal centraal. Belang van biobased materiaal De voordelen van het werken met biobased materiaal zijn meerledig: • Minder klimaat impact In tegenstelling tot traditionele bouwmaterialen als beton, kost het snel hernieuwbare biobased materiaal weinig energie bij de productie en helpt zo de klimaatimpact omlaag. Omdat de producten vaak lichter zijn, is ook het transport vaak milieuvriendelijker. • Beperking gebruik schaarse grondstoffen Een materiaal als zand dat in beton wordt gebruikt, wordt ook schaarser. Bouwen met innovatief biobased materiaal voorkomt dit probleem. Ook een product als glaswol kent beperkingen. Hierin wordt het metaal boron verwerkt om het glas te verstevigen. Terwijl boron een uitputtelijke grondstof is die steeds schaarser wordt doordat het ook in elektrische auto’s wordt toegepast. • Beter binnen klimaat Bij verduurzaming van woningen spelen ook een gezond binnenklimaat en comfort een belangrijke rol. Nu wordt nog vaak polystereen (piepschuim) als isolatiemateriaal gekozen, wat een goede vochthuishouding kan verstoren.

De keuze voor natuurlijke biobased materialen die het vocht beter opnemen, verhelpt dit probleem.

‘Hoe belangrijk vindt u duurzaamheid bij het inrichten, verbouwen en aanpassen van uw woning?’ 82% van de ondervraagde inwoners vindt dit (heel) belangrijk

Nota Circulaire Economie Aalten

25

Woningbouwcorporaties De kennis over circulair bouwen, renoveren en slopen van woningen neemt snel toe. In 2021 is bijvoorbeeld een handboek voor circulair renoveren voor woningbouwcorporaties verschenen.28 Kansen voor corporaties Naast de winst op het gebied van milieu biedt circulariteit een hoop kansen voor woningcorporaties. Die kunnen bestaan uit: 1. Verlengen van de levensduur van woningen (waardoor deze langer door kunnen worden geëxploiteerd) en verhogen van de waarde van woningen. 2. Klimaatneutraliteit stimuleren en de energietransitie helpen versnellen. 3. Wonen goedkoper en comfortabeler maken voor bewoners. 4. Laaghangend fruit plukken: in de praktijk is tegen dezelfde kosten vaak meer mogelijk dan gedacht. 5. Inspelen op het circulaire momentum en praktijkervaring opdoen waarmee je de circulaire kennis vergroot en verdere innovatie in gang zet. 6. Andere manieren van samenwerking en langdurige samenwerking aangaan. 7. Een maatschappelijke voortrekkersrol vervullen. 8. Meer flexibiliteit inbouwen in de woningvoorraad om in te kunnen spelen op toekomstige veranderingen in woonwensen van huurders. 9. Meer grip hebben op de eigen toekomst doordat je de eigen innovatieprocessen beheert. 10. Zekerheid van grondstof (kosten & beschikbaarheid) inbouwen.

Inrichting Ook voor de inrichting van woningen kunnen steeds meer duurzame keuzes gemaakt worden. Zo zijn er bijvoorbeeld circulaire keukens ontwikkeld, met een extra lange levensduur. De langere levensduur wordt vooral gecreëerd door enkele circulaire ontwerpregels. In Dinxperlo heeft een fabrikant deze samen met woningcorporaties en beleggers vastgesteld. Een tijdloos ontwerp, materialen met een lange levensduur en zo min mogelijk eindig materiaal, zorgen ervoor dat een nieuwe keuken, decennialang mee kan gaan.29 Laaghangend fruit Stichting iCirl heeft in november 2021 in opdracht van Cirkelstad en het Ministerie van Binnenlandse Zaken een handreiking uitgebracht getiteld “Circulaire afspraken, het laaghangend fruit voor woningcorporaties en gemeen­ ten”. De handreiking biedt inzicht in welke circu­laire prestatieafspraken vandaag de dag besproken en/ of opgenomen kunnen worden tussen gemeentes en woningcorporaties.29 Regionale Woonagenda Achterhoek In de Regionale Woonagenda van de Achterhoek zijn de volgende afspraken vastgesteld ten aanzien van circulair bouwen.30 De gemeente Aalten geeft lokaal invulling aan deze ambities. Conceptueel, circulair en biobased bouwen We gaan innovatie in de Achterhoek stimuleren, zodat het bouwtempo omhoog gaat en we tegelijk bijdragen aan betaalbaarheid en klimaatdoelen.

Conceptueel en biobased bouwen zien we als een belangrijke inno­ vatie, net zoals circulair inkopen. Deze innovaties

Nota Circulaire Economie Aalten

26

vragen een nieuwe manier van samenwerken en nieuwe meetinstrumenten. Onze inzet is erop gericht om materiaal­gebruik te reduceren en te verduurzamen in ontwerp. Hiervoor zoeken we aansluiting bij bestaande regionale netwerken zoals Cirkelregio de Achterhoek en SamenbiobasedBouwen. Ook onderzoeken we de mogelijkheden tot verbinding met andere regio’s. We werken de volgende regionale afspraken lokaal uit: • We gaan het gesprek aan met bouwondernemers/ ontwikkelaars en woningcorporaties over de innovaties die nodig zijn voor de transitie naar biobased en circulair bouwen en de vernieuwde samenwerking die hiervoor nodig is in de regio. • Voor de bestaande plannen gaan gemeenten en woningcorporaties mogelijkheden onderzoeken voor het verhogen van het gebruik van circulaire of biobased bouwmaterialen. Daarbij worden nadrukkelijk wensen van opdrachtgevers en mogelijkheden aan de kant van de bouwers naast elkaar gelegd waardoor we tot een maximaal resultaat kunnen komen. • In de nieuwe woningbouwplannen spannen partijen zich in om (vanaf 2025) zoveel mogelijk hergebruikt of biobased grondstoffen te gebruiken voor de woningen die worden gebouwd.

Gemeentelijke gebouwen Dat de gemeente het goede voorbeeld moet geven op het gebied van de circulaire economie, komt duidelijk naar voren uit het participatietraject. De gemeente wordt uitgedaagd om voorop te lopen en te experimenteren, om daar zelf van te leren en anderen op weg te helpen. Manieren waarop de gemeente Aalten meer circulair kan bouwen zijn: • Kijk of de functie kan worden ondergebracht in een bestaand gebouw, dat hiervoor herbestemd/ aangepast wordt; • Bouw met hergebruikte materialen; • Bouw meer met hernieuwbare grondstoffen; • Bouw met lokale grondstoffen, zoals het hout uit de eigen gemeente of regio; • Bouw losmaakbaar of modulair (gemakkelijk te demonteren); • Sloop niet, maar demonteer circulair en maak de vrijgekomen grondstoffen beschikbaar bijvoorbeeld via de regionale “grondstoffenhub” de Stadsmijn Achterhoek; • Zorg dat er bij alle nieuwe gebouwen een materialen­ paspoort opgesteld wordt.31 16. https://www.aalten.nl/inwoners/uuthuuskes-in-kleine-kernen_44693/

We sluiten aan bij de ambities uit het grondstoffenakkoord In het grondstoffenakkoord staan de volgende doelen voor de bouw opgenomen: (1) 2050 een volledig circulaire bouweconomie; (2) 50% van de einddoelstelling is in 2030 gerealiseerd. • Gemeenten nemen natuurinclusiviteit en klimaatadaptiviteit mee in de ontwerpopgaven.

17. https://www.houtwereld.nl/architectuur/bouw-uuthuuskes-woningen-voor-jongeren-gestart/ 18. https://www.ntp.nl/projecten/Aalten 19. https://cirkelregiodeachterhoek.nl/projecten/ 20. https://stadsmijnachterhoek.nl/ 21. https://duspot.nl/ 22. https://mastenbank.nl/ 23. https://www.riool.net/nieuws/rioolbuis-van-100-hergebruikt-kunststof-wintrionedinnovatieprijs-2021

We gaan in de afspraken met De Woonplaats expliciet aandacht besteden aan circulair bouwen. Ook bij renovatie of sloop van woningen maken we met de corporatie afspraken over zoveel mogelijk hergebruik van de vrijkomende materialen.

24. https://www.ntp.nl/duurzaamheid/grasfalt/ 25. https://www.biobasedbouwen.nl/ 26. https://theexplodedview.com/nl/the-exploded-view-beyond-building/ 27. https://samenbiobasedbouwen.nl/ 28. file:///C:/Users/LO9DE4~1/Temp/14/Handboek_Circulair_Renoveren_voor_ Woningcorporaties.pdf 29. https://www.bribus.nl/mvo/circulaire-keuken 30. https://www.bribus.nl/mvo/circulaire-keuken 31. https://www.cirkelstad.nl/wp3/wp-content/uploads/2021/12/Handreiking-circulaireprestatieafspraken-1.pdf

Nota Circulaire Economie Aalten

27

6.2 Voedsel & Biodiversiteit Veel kaders rond de voedselproductie zijn Euro­ pees en landelijk geregeld. Het streven van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwa­ liteit is “Nederland koploper kringlooplandbouw in 2030.” De uitgangspunten van het Ministerie van LNV zijn vastgelegd in het realisatieplan Op weg met nieuw perspectief.

tureerde manier wil nadenken over aanpassingen in die bedrijfsvoering en de veranderingen voor het bedrijf als geheel wil bekijken, is de leidraad voor natuurinclusieve bedrijfsplannen een handig hulpmiddel. De provincie stelde deze op, samen met de collectieven, LTO Noord, Staatsbosbeheer en het Geldersch Landschap en Kasteelen.

Provincie Gelderland Voor veel agrarisch ondernemers is het lastig om besluiten te nemen over de toekomst van hun bedrijf. De provincie Gelderland biedt daarom ondersteuning bij het denken hierover via keukentafelgesprekken, ondernemersbegeleiding en een leidraad bedrijfsplan natuurinclusieve landbouw.32

Voucherregeling De provincie biedt keukentafelgesprekken aan. In een volgende fase kunnen agrariërs een beroep doen op externe expertise om de boerenondernemer te helpen met een bedrijfsplan. De agrarisch ondernemer kan daarvoor een expert inschakelen en een subsidie krijgen voor maximaal € 1500.

Leidraad voor natuurinclusieve plannen Het bedrijfsplan vormt de basis voor de huidige en toe­komstige bedrijfsvoering. Voor wie op een gestruc­

De voorwaarde is dat de bedrijfsplannen bijdragen aan duurzame, meer natuurinclusieve en/of kringlooplandbouw.33

Realisatieplan Visie LNV Op weg met nieuw perspectief Omschakeling naar kringlooplandbouw in 2030 is nodig om de landbouw, tuinbouw en visserij nieuwe perspectieven te geven. Het is een omschakeling van voortdurende verlaging van de kostprijs van producten naar voortdurende verlaging van het verbruik van grondstoffen en een zorgvuldig beheer van bodem, water en natuur. Het Realisatieplan bevat de beleidsinzet die deze omschakeling stimuleert.

Nederland koploper kringlooplandbouw in 2030 WAT DOET HET BELEID • Bevorderen precisielandbouw en innovatie op boerenerf GEZAMENLIJK KRINGLOOPLANDBOUW

• Meer experimenteerruimte bieden

CONCREET MAKEN

• EU-beleid (waaronder GLB) richten op kringlooplandbouw

• Gezonde bodem is de basis

• Overheidsgrond benutten voor omschakeling

• Dierlijke mest voorop

• Via samenwerking reststromen benutten

• Voedselresten als veevoer

• Boer belonen voor duurzaam produceren

• Voedselproductie verbetert natuur,

• Belemmerende regels rond mest en afval wegnemen

milieu en klimaat • Samenwerking in de regio en agroketens

• Korte ketens ondersteunen

WAT IS ER NODIG?

• Goed verdienvermogen ondernemers • Kennis en innovatie van hoog niveau • Voortbouwen op internationale voorsprong • Landbouw en natuur verbonden • Waardering voor voedsel en agrarisch ondernemers • Stimulerende wet- en regelgeving

Nota Circulaire Economie Aalten

28

Regio Achterhoek De Achterhoek is door LNV aangemerkt als innovatieregio voor kringlooplandbouw en als experimenteerregio. Op weg naar een vitale agrarische sector in een leefbaar landschap met aandacht voor natuur, biodiversiteit en dierenwelzijn, zet de Achterhoek in op vier projecten:34 • Kunstmestvrije Achterhoek: Sluiten van de mestkringloop. Waardevolle nutriënten gaan niet verloren, energiebesparing, minder CO2-uitstoot en minder kosten voor de boer.35 • Vruchtbare Kringloop Achterhoek: Kennis ontwikkelen en delen op het gebied van een gezonde toekomst voor de boer, dier, bodem, lucht, water en omgeving.36 • Proefboerderij De Marke: De Marke is een systeem proefboerderij. Het nieuwe onderzoeksprogramma richt zich op vier hoofdlijnen, namelijk natuurinclusieve landbouw, kringlooplandbouw, precisielandbouw en klimaat.37 • Kenniswerkplaats Achterhoek: In de Kenniswerkplaats Achterhoek werken bedrijven, onderwijsinstellingen en regionale overheden samen aan verschillende doelen.38 Groene kenniskolom In de zogeheten ‘groene kenniskolom’ van de Kennis­ werkplaats zijn het Zone.college, Van Hall Larenstein, Aeres Hogeschool en Wageningen UR vertegenwoordigd. De Kenniswerkplaats richt zich onder meer op: • De arbeidsmarkt- en innovatiebehoefte in de groene sectoren Agro(food) en Duurzame Leefomgeving • Vernieuwingsagenda Regio Achterhoek, o.a.

gekoppeld aan: - Circulaire economie en kringloop landbouw, verwerken & verwaarden biomassa, energietransitie - Smart werken en produceren, precisie landbouw - Duurzame leefomgeving -woon, werk, openbaar, landschap en natuur. Achterhoek Food Het Platform Achterhoek Food is opgericht vanuit LEADER Achterhoek, met als belangrijkste doel om structureel te werken aan de verduurzaming van de voedselketens in de Achterhoek. Van grond tot mond. Binnen het meer­

jarige programma van LEADER Achterhoek is voedsel een speciaal aandachtspunt, geagendeerd door onder­ nemers, Achterhoek Toerisme en verenigingen van streek­ producenten.39 Een van deze verenigingen is Slow Food Achterhoek. Met een actief netwerk van ruim 150 boeren, producenten en consumenten bouwen zij gezamenlijk aan een regionaal voedselsysteem en helpen ze de bekendheid te vergroten van de vele pareltjes die de Achterhoek herbergt.40 Wat kunnen we lokaal bijdragen om tot meer circulaire voedselproductie te komen? Uit het participatietraject voor deze nota kwam duidelijk naar voren, dat de lokale invloed weliswaar beperkt is om tot een meer circulaire voedselproductie te komen, maar dat de gemeente wel een stimulerende rol kan hebben voor vernieuwende activiteiten en ondernemers kan ondersteunen om circulaire keuzes te maken in hun bedrijfsvoering. Lokale initiatieven om trots op te zijn. In de afgelopen periode hebben verschillende onder­ nemers in de gemeente Aalten gepionierd om tot een (meer) circulair productieproces te komen. De gemeente Aalten werkt waar mogelijk mee aan inno­va­tie­ve concept­ en, die bijdragen aan een circulaire voedsel­voorziening. Een aantal aansprekende voorbeelden lichten we hier graag uit.

Nota Circulaire Economie Aalten

29

Nieuwe Bodem Nieuwe Bodem is een duurzaam agrobosbouwbedrijf dat werkt aan nieuwe en kortere verbindingen tussen bodem, boer en bord. Mensen kunnen er een walnotenboom en hazelaar adopteren of een proef pixel nemen. Dit is een kleine kavel waarop diverse groenten, fruit en kruiden worden verbouwd. De opbrengst van de pixel of boom is voor de deelnemer. Tijdens de ‘Nieuwe Bodemdagen’ kunnen mensen zelf oogsten. Doordat diverse gewassen en bomen door elkaar staan, raakt de grond niet uitgeput en is er geen verlies aan biodiversiteit.41 Zonvarkens Diervriendelijk varkens houden kan met moderne technieken samengaan met maximale aandacht voor het klimaat en het milieu. Dat is het uitgangspunt van Zonvarkens. In de zomer van 2020 is de bouw van een pilotstal in De Heurne gestart. Met 25 zeugen is daar een proefronde gedraaid om allerlei ideeën te testen en te finetunen. Geleerd van de ervaringen is inmiddels ook een tweede stal gebouwd, gespiegeld aan de eerste op dezelfde locatie. De Zonvarkens krijgen circulair voer, voer gemaakt van retourstromen en reststromen van humane voeding. Het voer dat Zonvarkens krijgen geeft zo geen directe of indirecte voedselcompetitie met de mens en er is geen landbouwgrond ingezet om voer voor ze te verbouwen.42